http://darolsaqalain.ir Wed, 13 May 2026 07:45:47 GMT fa http://darolsaqalain.ir/news_302783-utab شروع ثبت نام مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج)
شروع ثبت نام مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) برای سال تحصیلی 1399-1400 از میان طلاب واجد شرایط ثبت نام می‌نماید. Tue, 02 Jun 2020 21:43:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_302783-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار http://darolsaqalain.ir/news_309917-utab برگزاری امتحانات شفاهی مرکز مدیریت در مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج)
برگزاری امتحانات شفاهی مرکز مدیریت در مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) برگزاری امتحانات شفاهی مرکز مدیریت در مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) Fri, 19 Jun 2020 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_309917-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار http://darolsaqalain.ir/news_309989-utab آیت‌الله محسن فقیهی: افزایش جمعیت سبب قوی شدن ایران اسلامی است.
آیت‌الله محسن فقیهی: افزایش جمعیت سبب قوی شدن ایران اسلامی است. افزایش جمعیت سبب قوی شدن ایران اسلامی است. Mon, 22 Jun 2020 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_309989-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار http://darolsaqalain.ir/news_334375-utab شروع دروس مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) در سال 1400-1399
شروع دروس مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) در سال 1400-1399 شروع دروس مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) در سال 1400-1399 Sat, 22 Aug 2020 20:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_334375-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار http://darolsaqalain.ir/news_343133-utab نحوه شرکت در کلاس های آنلاین
نحوه شرکت در کلاس های آنلاین مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) نحوه شرکت در کلاس های آنلاین مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) در سال تحصیلی 1400-1399 Sun, 27 Sep 2020 22:02:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_343133-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار http://darolsaqalain.ir/news_351928-utab پیام تسلیت حضرت آیت الله محسن فقیهی (دامت برکاته) در پی درگذشت حضرت حجت الاسلام و المسلمین حاج سید قاضی نیاز نقوی
پیام تسلیت حضرت آیت الله محسن فقیهی (دامت برکاته) در پی درگذشت حضرت حجت الاسلام و المسلمین حاج سید قاضی نیاز نقوی پیام تسلیت حضرت آیت الله محسن فقیهی (دامت برکاته) در پی درگذشت حضرت حجت الاسلام و المسلمین حاج سید قاضی نیاز نقوی Sat, 31 Oct 2020 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_351928-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار http://darolsaqalain.ir/news_377596-utab تجلیل از پژوهشگران برتر مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج)
تجلیل از پژوهشگران برتر مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) تجلیل از پژوهشگران برتر مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) با حضور حضرت آیت الله فقیهی دامت برکاته Thu, 17 Dec 2020 22:01:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_377596-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار http://darolsaqalain.ir/news_380736-utab جلسه مدیر و معاون آموزش با اساتید مشاور تربیتی مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج)
جلسه مدیر و معاون آموزش با اساتید مشاور تربیتی مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) جلسه مدیر و معاون آموزش با اساتید مشاور تربیتی مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) Fri, 25 Dec 2020 20:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_380736-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار http://darolsaqalain.ir/news_380804-utab جلسه مدیر و معاون آموزش با اساتید مشاور علمی مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج)
جلسه مدیر و معاون آموزش با اساتید مشاور علمی مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) جلسه مدیر و معاون آموزش با اساتید مشاور علمی مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) Thu, 31 Dec 2020 21:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_380804-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار http://darolsaqalain.ir/news_380805-utab پیام تسلیت آیت الله محسن فقیهی در پی ارتحال آیت الله مصباح یزدی
پیام تسلیت آیت الله محسن فقیهی در پی ارتحال آیت الله مصباح یزدی پیام تسلیت آیت الله محسن فقیهی در پی ارتحال آیت الله مصباح یزدی Sat, 02 Jan 2021 21:55:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_380805-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار http://darolsaqalain.ir/news_380807-utab پیام تسلیت آیت الله محسن فقیهی عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در پی ارتحال آیت الله حاج شیخ محمد یزدی رحمه الله علیه
پیام تسلیت آیت الله محسن فقیهی عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در پی ارتحال آیت الله حاج شیخ محمد یزدی رحمه الله علیه پیام تسلیت آیت الله محسن فقیهی عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در پی ارتحال آیت الله حاج شیخ محمد یزدی رحمه الله علیه Wed, 09 Dec 2020 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_380807-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار http://darolsaqalain.ir/news_565352-utab برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت امام هادی علیه السلام به همراه صوت و تصویر
برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت امام هادی علیه السلام به همراه صوت و تصویر Wed, 25 Jan 2023 22:27:22 GMT http://darolsaqalain.ir/news_565352-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار http://darolsaqalain.ir/news_885205-utab نشست علمی با موضوع: تأثیر شناخت قبایل در تحلیل گزاره‌های سیرۀ پیامبر اکرم (ص)
در این نشست، حجت‌الاسلام‌والمسلمین ابراهیم رضایی کِلیری به‌عنوان ارائه‌دهنده، به تبیین جایگاه شناخت قبایل در فهم دقیق سیره نبوی پرداخت. دبیری جلسه را حجت‌الاسلام‌والمسلمین ابوالفضل تشت‌زر بر عهده داشت. Mon, 17 Nov 2025 17:29:50 GMT http://darolsaqalain.ir/news_885205-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار http://darolsaqalain.ir/news_890072-utab نشست تخصصی دیدگاه‌ها و اندیشه‌های مشترک پیرامون تراث بصره
نشست تخصصی دیدگاه‌ها و اندیشه‌های مشترک پیرامون تراث بصره Mon, 24 Nov 2025 19:05:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_890072-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار http://darolsaqalain.ir/news_890073-utab 📚 چهارمین نمایشگاه تخصصی کتاب فقه و کلام معاصر
📚 چهارمین نمایشگاه تخصصی کتاب فقه و کلام معاصر Sun, 30 Nov 2025 19:09:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_890073-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار http://darolsaqalain.ir/news_890074-utab 📚معرفی کتاب غیبت
📚معرفی کتاب غیبت اثر گرانقدر حضرت آیت‌الله حاج شیخ محسن فیهی دامت برکاته Sun, 30 Nov 2025 19:12:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_890074-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار http://darolsaqalain.ir/pid_307157-utab
Tue, 15 Dec 2015 05:45:32 GMT http://darolsaqalain.ir/pid_307157-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درباره ما http://darolsaqalain.ir/pid_307164-utab
Fri, 18 Dec 2015 00:09:38 GMT http://darolsaqalain.ir/pid_307164-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار قوانین و مقررات http://darolsaqalain.ir/pid_307166-utab
Fri, 18 Dec 2015 01:24:36 GMT http://darolsaqalain.ir/pid_307166-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار چشم اندازها http://darolsaqalain.ir/pid_307167-utab
Fri, 18 Dec 2015 01:28:31 GMT http://darolsaqalain.ir/pid_307167-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار ما چه می کنیم؟ http://darolsaqalain.ir/pid_307772-utab اهداف و محوریت‌های آموزشی
اهداف و محوریت‌های آموزشی مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) <p style="text-align: justify;"><span style="font-size:16px;"><span style="font-family: tahoma,geneva,sans-serif;">از اهداف محورى این مرکز: آموزش فضلا و محقّقان، تربیت فقیهان شایسته و مجتهدان متعهّد و فراهم آوردن امکانات لازم و بستر مناسب براى مطالعات و </span>پژوهش های </span><span style="font-size:16px;"><span style="font-family: tahoma,geneva,sans-serif;">ژرف در فقه و اصول&nbsp;است.</span></span></p> <p style="text-align: justify;"><span style="font-family:tahoma,geneva,sans-serif;"><span style="font-size: 16px;">مهمترین هدف برگزاری این دوره آشنایی بیشتر طلاب و دانش پژوهان درس خارج با مبانی اجتهاد و شیوه نظریه پردازی است؛ لذا با شیوه های تحقیق و پژوهش در عرصه دین آشنا شده و چگونگی نقد و بررسی اقوال و نظریه های علما&nbsp;را فرا می گیرند و این مقدمه ورود به عرصه اجتهاد است.&nbsp;</span></span></p> <p style="text-align: justify;"><span style="font-family: tahoma,geneva,sans-serif;"><span style="font-size: 16px;">مسئولین این مؤسسه کلاس هایی که در این راستا برای دانش پژوهان مفید است را&nbsp;به عنوان کلاس های جنبی برگزار کرده تا دانش پژوهان سریعتر به هدفشان برسند؛&nbsp;سپس</span><span style="font-size: 16px;"> این طلاب و دانش پژوهان این مؤسسه هستند که</span> <span style="font-size: 16px;">خود را موظف به تحقیق و بررسی در متون دینی دانسته و با تلاش و کوشش لازم، خود را به قله های اجتهاد می رسانند. </span></span></p> <p style="text-align: justify;"><span style="font-family: tahoma,geneva,sans-serif;"><span style="font-size: 16px;">پس هدف اصلی این مؤسسه تقویت بنیه اجتهاد در طلاب است که به این وسیله سرگردانی طلاب درس خارج با روشی مدیریت شده از بین رفته و جای خود را به تلاش و کوشش در زمینه کسب اجتهاد می دهد.</span></span></p> <p style="text-align: justify;"><span style="font-family: tahoma,geneva,sans-serif;"><span style="font-size: 16px;">محوریت این دوره نیز دروس فقه و اصول است که از دروس اصلی به شمار می رود و نقش بسزایی در رسیدن به هدف ایفا می کند.</span></span></p> Sun, 01 Mar 2020 00:14:10 GMT http://darolsaqalain.ir/pid_307772-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اهداف و محوریت‌ها http://darolsaqalain.ir/pid_307774-utab دوره عمومی فقه و اصول
دوره عمومی فقه و اصول مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) <p style="text-align: justify;"><span style="font-size:150%;">دانش پژوهان پس از پذیرش، در دوره عمومی مشغول به تحصیل می شوند که این دوره به مدت چهار سال و در هشت ترم به طول میانجامد. در این دوره دانش پژوهان موظف هستند علاوه بر شرکت در دروس اصلی فقه و اصول، در درس تفسیر و حدیث و درس جنبی مرتبط با فقه و اصول که از طرف مؤسسه اعلام شده شرکت نمایند و در هر ترم لازم است یک مقاله علمی را زیر نظر اساتید معرفی شده از طرف مؤسسه نوشته و تحویل دهند.</span></p> <p style="text-align: justify;"><span style="font-size:150%;">پس از گذراندن دوره عمومی میتوانند در یکی از گرایشهای اعلام شده و یا در رشته تخصصی فقه خانواده شرکت نمایند.</span></p> <p style="text-align: justify;"><span style="font-size:150%;">تبصره: پس از قبولی در امتحانات پایان ترم چهارم، دانش پژوه میتواند در یکی از گرایشهای اعلام شده توسط مؤسسه(گرایش کلام، تبلیغ و یا مهدویت) شرکت کند به شرط اینکه متعهد به تکمیل دوره عمومی باشد؛ یعنی همزمان با تکمیل دوره عمومی در دروس اختصاصی گرایش مورد نظر نیز شرکت میکند.</span></p> Sun, 01 Mar 2020 00:16:05 GMT http://darolsaqalain.ir/pid_307774-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار دوره عمومی فقه و اصول http://darolsaqalain.ir/pid_307775-utab دوره تخصصی فقه خانواده
دوره تخصصی فقه خانواده مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) <p style="text-align: justify;"><span style="font-size:150%;">دانش پژوهان پس از فارغ التحصیل شدن در دوره عمومی می توانند در دوره تخصصی فقه خانواده مشغول به تحصیل شوند. این دوره نیز به مدت چهار سال و در هشت ترم به طول می&zwnj;انجامد. در این دوره دانش پژوهان موظف هستند علاوه بر شرکت در دروس اصلی فقه و اصول، در درس تفسیر و حدیث و دروس تخصصی مرتبط با فقه خانواده که از طرف مؤسسه اعلام شده شرکت نمایند و در هر ترم لازم است یک مقاله علمی را زیر نظر استاد مربوطه نوشته و تحویل دهند.</span></p> Sun, 08 Mar 2020 19:47:39 GMT http://darolsaqalain.ir/pid_307775-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار دوره تخصصی فقه خانواده http://darolsaqalain.ir/pid_307776-utab گرایش کلام
دوره گرایش کلام مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) <p style="text-align: justify;"><span style="font-size:150%;">دانش پژوهان پس از تکمیل دوره عمومی و کسب نمره قبولی در امتحانات مربوطه، میتوانند در دوره فقه و معارف با گرایش کلام</span><span style="font-size:150%;"><span style="font-size:150%;"> </span>مشغول به تحصیل شوند که این دوره نیز به مدت چهار سال و در هشت ترم به طول میانجامد. در این دوره دانش پژوهان موظف هستند علاوه بر شرکت در دروس اصلی فقه و اصول، در درس تفسیر و حدیث و درس اختصاصی گرایش کلام که از طرف مؤسسه اعلام شده شرکت نمایند و در هر ترم لازم است یک مقاله علمی را زیر نظر استاد مربوطه نوشته و تحویل دهند.</span></p> <p style="text-align: justify;"><span style="font-size:150%;">تبصره: پس از قبولی در امتحانات پایان ترم چهارم دوره عمومی، دانش پژوه میتواند در گرایش کلام شرکت کند به شرط اینکه متعهد به تکمیل دوره عمومی باشد؛ یعنی همزمان با تکمیل دوره عمومی در دروس اختصاصی این گرایش نیز شرکت نماید.</span></p> Sun, 01 Mar 2020 00:18:10 GMT http://darolsaqalain.ir/pid_307776-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار دوره گرایش کلام http://darolsaqalain.ir/pid_307777-utab گرایش تبلیغ
دوره گرایش تبلیغ مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) <p style="text-align: justify;"><span style="font-size:150%;">دانش پژوهان پس از تکمیل دوره عمومی و کسب نمره قبولی در امتحانات مربوطه، می&zwnj;توانند در دوره فقه و معارف با گرایش تبلیغ </span><span style="font-size:150%;">مشغول به تحصیل شوند که این دوره نیز به مدت چهار سال و در هشت ترم به طول می&zwnj;انجامد. در این دوره دانش پژوهان موظف هستند علاوه بر شرکت در دروس اصلی فقه و اصول، در درس تفسیر و حدیث و درس اختصاصی گرایش تبلیغ که از طرف مؤسسه اعلام شده شرکت نمایند و در هر ترم لازم است یک مقاله علمی را زیر نظر استاد مربوطه نوشته و تحویل دهند.</span></p> <p style="text-align: justify;"><span style="font-size:150%;">تبصره: پس از قبولی در امتحانات پایان ترم چهارم دوره عمومی، دانش پژوه می&zwnj;تواند در گرایش تبلیغ شرکت کند به شرط اینکه متعهد به تکمیل دوره عمومی باشد؛ یعنی همزمان با تکمیل دوره عمومی در دروس اختصاصی این گرایش نیز شرکت نماید.</span></p> Sun, 01 Mar 2020 00:17:35 GMT http://darolsaqalain.ir/pid_307777-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار دوره گرایش تبلیغ http://darolsaqalain.ir/pid_307778-utab گرایش مهدویت
دوره گرایش مهدویت مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) <p style="text-align: justify;"><span style="font-size:150%;">دانش پژوهان پس از تکمیل دوره عمومی و کسب نمره قبولی در امتحانات مربوطه، میتوانند در دوره فقه و معارف با گرایش مهدویت </span><span style="font-size:150%;">مشغول به تحصیل شوند که این دوره نیز به مدت چهار سال و در هشت ترم به طول میانجامد. در این دوره دانش پژوهان موظف هستند علاوه بر شرکت در دروس اصلی فقه و اصول، در درس تفسیر و حدیث و درس اختصاصی گرایش مهدویت که از طرف مؤسسه اعلام شده شرکت نمایند و در هر ترم لازم است یک مقاله علمی را زیر نظر استاد مربوطه نوشته و تحویل دهند.</span></p> <p style="text-align: justify;"><span style="font-size:150%;">تبصره: پس از قبولی در امتحانات پایان ترم چهارم دوره عمومی، دانش پژوه میتواند در گرایش مهدویت شرکت کند به شرط اینکه متعهد به تکمیل دوره عمومی باشد؛ یعنی همزمان با تکمیل دوره عمومی در دروس اختصاصی این گرایش نیز شرکت میکند.</span></p> Sun, 01 Mar 2020 00:18:46 GMT http://darolsaqalain.ir/pid_307778-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار دوره گرایش مهدویت http://darolsaqalain.ir/pid_307781-utab برنامه آموزشی دروس اصلی
برنامه آموزشی دروس اصلی Sun, 13 Sep 2020 16:57:27 GMT http://darolsaqalain.ir/pid_307781-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار برنامه آموزشی http://darolsaqalain.ir/pid_307782-utab
Wed, 13 Jan 2021 17:31:35 GMT http://darolsaqalain.ir/pid_307782-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار برنامه امتحان http://darolsaqalain.ir/pid_307783-utab اهداف و محوریت‌های پژوهشی
اهداف و محوریت‌های پژوهشی مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) <p style="text-align: justify;"><span style="font-size:16px;"><span style="font-family: tahoma,geneva,sans-serif;">از اهداف محورى این مؤسسه: آموزش فضلا و محقّقان، تربیت فقیهان شایسته و مجتهدان متعهّد و فراهم آوردن امکانات لازم و بستر مناسب براى مطالعات و پژوهش هاى ژرف در فقه و اصول، مى باشد.</span></span></p> <p style="text-align: justify;"><span style="font-family:tahoma,geneva,sans-serif;"><span style="font-size: 16px;">مهمترین هدف برگزاری این دوره آشنایی بیشتر طلاب و دانش پژوهان درس خارج با مبانی اجتهاد و شیوه نظریه پردازی است لذا با شیوه های تحقیق و پژوهش در عرصه دین آشنا شده و چگونگی نقد و بررسی اقوال و نظریه های علماء را فرا می گیرند و این مقدمه ورود به عرصه اجتهاد است. </span></span></p> <p style="text-align: justify;"><span style="font-family: tahoma,geneva,sans-serif;"><span style="font-size: 16px;">مسئولین این مؤسسه با برگزاری دروس و کارگاههای روش تحقیق و مقاله نویسی طلاب را با شیوههای نوشتن مقاله استاندارد آشنا ساخته و&nbsp; دانشپژوهان</span></span><span style="font-family: tahoma,geneva,sans-serif;"><span style="font-size: 16px;"> در هر ترم</span></span><span style="font-family: tahoma,geneva,sans-serif;"><span style="font-size: 16px;"> موظفند یک مقاله استاندارد را زیر نظر اساتید معرفی شده از طرف مؤسسه نوشته و طی چند مرحله به استاد مربوطه تقدیم نمایند.</span></span></p> <p style="text-align: justify;"><span style="font-family: tahoma,geneva,sans-serif;"><span style="font-size: 16px;">مقالات ارائه شده پس از بررسی توسط اساتید مربوطه به معاونت پژوهش مؤسسه تحویل داده خواهد شد و مقالات، مورد بررسی و ارزیابی مجدد قرار میگیرند و مقالات برتر، در پژوهشنامه مؤسسه چاپ شده و همچنین در سایت مؤسسه بارگذاری خواهد شد. علاوه بر این، در صورت تمایل دانش پژوه، مقالات در جشنواره علامه حلی(ره) و کتاب سال حوزه شرکت داده شده و به مقالات برگزیده در آن نیز جوایزی اهداء خواهد شد.&nbsp; </span></span></p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> Sun, 08 Mar 2020 18:08:43 GMT http://darolsaqalain.ir/pid_307783-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اهداف و محوریت‌های پژوهشی http://darolsaqalain.ir/pid_307785-utab پژوهشنامه دارالثقلین
شماره اول پژوهشنامه دارالثقلین، مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) <p><span style="font-size:15px;"><a href="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/پیوند-های-سایت/درباره-ما/پژوهش-نامه-دارالثقلین.pdf">شماره اول پژوهشنامه دارالثقلین/<br /> جهت دریافت فایل پی دی اف این پژوهشنامه کلیک کنید.</a></span></p> <p>&nbsp;</p> <p><span style="font-size:15px;"><span style="font-family:tahoma,geneva,sans-serif;">در این شماره می&zwnj;خوانید:</span></span></p> <p><span style="font-size:15px;"><span style="font-family:tahoma,geneva,sans-serif;">تفسیر قرآن کریم در بیان استاد؛</span></span></p> <p><span style="font-size:15px;"><span style="font-family:tahoma,geneva,sans-serif;">اخلاق و روایات در کلام استاد؛</span></span></p> <p><span style="font-size:15px;"><span style="font-family:tahoma,geneva,sans-serif;">وجه دلالت اخبار &laquo;من بلغ&raquo; بر استحباب؛ نویسنده: علی اصغر سیفی.</span></span></p> <p><span style="font-size:15px;"><span style="font-family:tahoma,geneva,sans-serif;">بررسی حکم شرعی نگاه به تصویر؛ نویسنده: همت علی حسینی.</span></span></p> <p><span style="font-size:15px;"><span style="font-family:tahoma,geneva,sans-serif;">احکام فقهی ارتباط کلامی زن و مرد در محیط کار و تحصیل؛ نویسنده: علی&zwnj;رضا جرگانی.</span></span></p> <p><span style="font-size:15px;"><span style="font-family:tahoma,geneva,sans-serif;">مدیریت کلان از دیدگاه اهل&zwnj;بیت(ع)؛ نویسنده: سعید قلوزی.</span></span></p> <p><span style="font-size:15px;"><span style="font-family:tahoma,geneva,sans-serif;">حبط عمل، چیستی و قلمرو آن از دیدگاه قرآن و روایات؛ نویسنده: مسلم بهرام آبادی.</span></span></p> <p><span style="font-size:15px;"><span style="font-family:tahoma,geneva,sans-serif;">معرفی کتاب؛</span></span></p> <p><span style="font-size:15px;"><span style="font-family:tahoma,geneva,sans-serif;">گزارش فعالیت&zwnj;های سال تحصیلی 97-98 مؤسسه دارالثقلین. </span></span></p> Mon, 09 Mar 2020 01:09:47 GMT http://darolsaqalain.ir/pid_307785-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار پژوهشنامه http://darolsaqalain.ir/ingid_334966-utab وجه دلالت اخبار «من بلغ» بر استحباب
اخبار من بلغ استحباب <h1 style="text-align: center;">وجه دلالت اخبار &laquo;من بلغ&raquo; بر استحباب</h1> <p style="text-align: justify;"><br /> علی اصغر سیفی <a id="[1]" name="[1]">[1]</a></p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <strong>چکیده</strong></h2> <p style="text-align: justify;">مقاله حاضر، پژوهشی درباره روایات معروف به &laquo;اخبار من بلغ&raquo; و حجیت بخشی این اخبار در حکم به استحباب در روایات ضعیف السند است. هشت روایت از این مجموعه را بیان نموده، بررسی سندی و دلالی کرده و کلام عالمان و اندیشمندان اسلامی را درباره دلالت آن ها تحلیل و نقد نمودیم. این اخبار به دلیل اجماع در پذیرش سند، بررسی رجالی روات نشدند.<br /> می توان برای این اخبار، جنبه اصولی، فقهی و حتی کلامی در نظر گرفت. سه وجه برای دلالت اخبار من بلغ یافتیم: 1ـ دلالت بر لغو شروط حجیت خبر در مستحبات، 2ـ دلالت بر تفضل، 3ـ حفظ مستحبات واقعی. پس از نقد و بررسی این وجوه به این نتیجه دست یافتیم که وجه دوم در دلالت اخبار اخبار من بلغ بر استحباب از سایر وجوه اولویت دارد.<br /> <strong>کلمات کلیدی:</strong> اخبار من بلغ، تسامح در ادله سنن، تفضل.</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;">مقدمه</h2> <p style="text-align: justify;">بحث &laquo;اخبار من بلغ&raquo; که از آن به &laquo;تسامح در ادله سنن&raquo; هم تعبیر کرده اند، فواید بسیاری دارد که با روشن شدن آن بسیاری از مشکلات مباحث علمی حل می شود؛ به طور مثال آیا در حکم به مستحب بودن عملی، نیاز به خبر صحیح داریم؟ مجتهد اگر در مقام استنباط می خواهد حکم کند که &laquo;هذا حرام&raquo; یا &laquo;هذا واجب&raquo;، به آیه یا روایت صحیح نیاز دارد؛ اما در مستحبات و مکروهات پرسیده می شود: آیا مجتهد باید روایت صحیح پیدا کند تا بگوید &laquo;هذا مستحب&raquo; یا &laquo;هذا مکروه&raquo;، یا نیاز نبوده و اگر روایتی سندش صحیح نباشد هم می تواند حکم به استحباب یا کراهت کند؟<br /> اگر اخبار من بلغ را قبول کردیم یعنی به این نتیجه رسیدیم که اخبار من بلغ، حکم به استحباب یا کراهت می کند، آیا محتوا هم درست است؟ به عنوان مثال اگر مجتهد در رساله &shy;اش می نویسد: فلان زیارت یا دعا مستحب است، سند هم ندارد اگر گفتیم استحباب، ممکن است محتوای مسئله هم تثبیت شود.<br /> اهمیت این بحث به خاطر این است که واجبات و محرمات ما خیلی محدودند ولی مستحبات زیادی داریم؛ لذا بحث می شود که آیا ادله &laquo;تسامح سنن&raquo; در مکروهات یا مستحبات پیاده می شود؟ آیا استحباب یا کراهت ثابت می شود؟ آیا ثواب ثابت می شود یا اصلاً استحباب و ثواب ثابت نمی شود بلکه باید دلیل معتبر باشد؟</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> روایات من بلغ</h2> <p style="text-align: justify;">روایات این بحث در کلمات علما به &laquo;طائفة من الاخبار&raquo; تعبیر شده است؛ یعنی یک یا دو روایت نیست، بلکه روایات زیادی بوده که در حد تواتر یا مستفیض است. این روایات، هم شامل صحیح و هم غیرصحیح است.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>روایت اوّل</strong><br /> &laquo;أَحْمَدُ بْنُ أَبِي عَبْدِاللَّهِ الْبَرْقِيُّ فِي الْمَحَاسِنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: مَنْ بَلَغَهُ عَنِ النَّبِيِّ(صلی الله علیه و آله) شَيْ&rlm;ءٌ مِنَ الثَّوَابِ فَعَمِلَهُ کَانَ أَجْرُ ذَلِکَ لَهُ وَإِنْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ لَمْ يَقُلْهُ&raquo;.<a name="[2]">[2]</a><br /> روایت هشام بن سالم از نظر سند صحیح است؛ یعنی تمام راویان حدیث موثق هستند. معصوم(علیه السلام) فرمودند: کسی که از پیامبر(صلی الله علیه و آله) به او ثوابی برسد (مثلا آن دعا یا زیارت را بخوان) و آن عمل را انجام دهد، پاداش عمل برای او است (خداوند متعال اجر آن ثواب را به او اعطا می کند) هرچند رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آن مطلب را نفرموده باشد.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>روایت دوم</strong><br /> این روایت هم از هشام بن سالم از امام صادق(علیه السلام) بوده که ظاهراً از نظر سند صحیح است: &laquo;عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: مَنْ سَمِعَ شَيْئاً مِنَ الثَّوَابِ عَلَى شَيْ&rlm;ءٍ فَصَنَعَهُ کَانَ لَهُ وَإِنْ لَمْ يَکُنْ عَلَى مَا بَلَغَهُ&raquo;. <a name="[3]">[3]</a></p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <p style="text-align: justify;"><strong>روایت سوم</strong><br /> &laquo;وَعَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: مَنْ بَلَغَهُ عَنِ النَّبِيِّ شَيْ&rlm;ءٌ مِنَ الثَّوَابِ فَفَعَلَ ذَلِکَ طَلَبَ قَوْلِ النَّبِيِّ کَانَ لَهُ ذَلِکَ الثَّوَابُ وَإِنْ کَانَ النَّبِيُّ لَمْ يَقُلْهُ&raquo;. <a name="[4]">[4]</a><br /> این روایت هم موثق است. محمد بن مروان در علم رجال مشترک بین چند نفر است، چنانچه در &laquo;جامع الرواة&raquo; بیان شده، محمد بن مروان در این روایت، محمد بن مروان کلبی بوده که موثق است؛ زیرا علمای بزرگ از ایشان روایت نقل کرده اند.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>روایت چهارم</strong><br /> &laquo;مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عِمْرَانَ الزَّعْفَرَانِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَاجَعْفَر(علیه السلام) يَقُولُ: مَنْ بَلَغَهُ ثَوَابٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى عَمَلٍ فَعَمِلَ ذَلِکَ الْعَمَلَ الْتِمَاسَ ذَلِکَ الثَّوَابِ أُوتِيَهُ وَإِنْ لَمْ يَکُنِ الْحَدِيثُ کَمَا بَلَغَه&raquo;&rlm;. <a id="[5]" name="[5]">[5]</a><br /> محمد مروان می گوید از امام باقر(علیه السلام) شنیدم که فرمود: کسی که از طرف خداوند برای عملی به او ثوابی برسد و آن عمل را برای رسیدن به ثواب انجام دهد (مثلاً دو رکعت نمازی به او برسد و به خاطر ثوابش وضو بگیرد و دو رکعت نماز را در شب قدر بخواند) آن ثواب به او داده می شود هرچند روایت به گونه ای که نقل شده، نباشد.<br /> این روایت به قوت آن روایات سابق نیست؛ زیرا عمران زعفرانی که یکی از راویان این روایت است از نظر علم رجال، مجهول بوده و توثیق ندارد؛ لذا موثق نیست. وقتی یک راوی، موثق نیست، روایت از اعتبار ساقط می شود. محتوای روایت، مانند روایات سابق است. ما به روایات صحیح اعتماد می کنیم و این روایت هم مؤید آن روایات می شود.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>روایت پنجم</strong><br /> &laquo;أَبِي عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُوسَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ هِشَامٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: مَنْ بَلَغَهُ شَيْ&rlm;ءٌ مِنَ الثَّوَابِ عَلَى شَيْ&rlm;ءٍ مِنَ الْخَيْرِ فَعَمِلَهُ کَانَ لَهُ أَجْرُ ذَلِکَ وَإِنْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) لَمْ يَقُلْه&raquo;&rlm;. <a name="[6]">[6]</a><br /> سند این روایت هم صحیح است. یکی از راوی های این روایت، علی بن موسی است که مشترک بین چند نفر است. بر اساس &laquo;جامع الرواة&raquo; مراد از علی بن موسی، علی بن موسی کمدانی است که موثق بوده و از مشایخ و بزرگان است.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>روایت ششم</strong><br /> &laquo;عَلِيُّ بْنُ مُوسَى بْنِ جَعْفَرِ بْنِ طَاوُسٍ فِي کِتَابِ الْإِقْبَالِ عَنِ الصَّادِقِ(علیه السلام) قَالَ مَنْ بَلَغَهُ شَيْ&rlm;ءٌ مِنَ الْخَيْرِ فَعَمِلَ بِهِ کَانَ لَهُ [أَجْرُ] ذَلِکَ وَإِنْ (لَمْ يَکُنِ الْأَمْرُ کَمَا بَلَغَهُ)&raquo;. <a name="[7]">[7]</a></p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>روایت هفتم</strong><br /> &laquo;روى الصدوق عن محمد بن يعقوب بطرقه إلى الأئمة: أن من بلغه شیء من الخیر فعمل به کان له من الثواب ما بلغه وإن لم یکن الأمر کما نقل إلیه&raquo;. <a name="[8]">[8]</a></p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>روایت هشتم</strong><br /> &laquo;من طريق العامة ما رواه عبدالرحمن الحلوان، مرفوعا إلى جابر بن عبدالله الأنصاري قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): من بلغه عن الله فضيلة فأخذها وعمل بما فيها إيمانا بالله ورجاء ثوابه أعطاه الله تعالى ذلک وإن لم يکن کذلک&raquo;. <a name="[9]">[9]</a></p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>روایات من بلغ و علوم مختلف</strong><br /> از نظر عامه و خاصه، روایات من بلغ، معتبر هستند و در این جهت اختلافی وجود ندارد. حال پرسش این است که آیا این بحث، اصولی است یا فقهی؟ طریقه عنوان بحث می تواند به گونه ای باشد که مبحثی اصولی، فقهی یا کلامی شود.<a id="[10]" name="[10]">[10]</a> اگر گفته شود: آیا اخبار ضعاف در مستحبات و مکروهات حجت است؛ در این صورت بحث اصولی می شود. می توان بحث را به گونه دیگری مطرح کرد: اگر روایتی دلالت بر ثواب داشت آيا ملازمه با استحباب دارد یا نه؛ بنابراین بحث فقهی می شود؛ زیرا حکم شرعی استحباب را می خواهیم به وسیله ثواب به دست آوریم. به عبارت دیگر فرض می کنیم أئمه(علیهم السلام) گاهی می فرمایند مستحب است و گاهی می فرمایند ثواب دارد؛ ثواب و استحباب، مترادف هستند. اگر مسئله ثواب و عقاب را مطرح کنیم با بحث کلام تناسب پیدا می کند؛ چون بحث کلام درباره ثواب و عقاب است.</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <p style="text-align: justify;"><strong>کلام عالمان</strong><br /> برای روشن شدن بیشتر بحث، فرمایشات علما را مطرح می کنیم:<br /> سيد مجاهد، صاحب &laquo;مفاتيح الأصول&raquo; بر معاصرين خود اشکال کرده و اخبار من بلغ را به عنوان مسئله اصولي قبول ندارند و مي فرماید:<br /> &laquo;ولکن نمنع کون المسئلة أصولية وإنما تصير مسئلة أصولية لو کان المقصود إثبات کون الخبر الضعيف دليلا على استحباب الفعل ککون الخبر الصحيح دليلا على وجوبه ومن الظاهر أن ليس القصد ذلک بل المقصود الحکم باستحباب الفعل الذي ورد فيه الخبر الضعيف الدال على استحبابه بحسب الظاهر کالحکم بأصالة وجوب الأخذ بظاهر يد المسلم وطهارة الماء ونحوهما ولاشک في أنه يعتبر فيهما أخبار الآحاد المعتبرة فکذا في هذه المسئلة ...&raquo;.<a name="[11]">[11]</a><br /> بر اساس این دیدگاه، گاهی در استنباط با روایتی مواجه می شویم که امری جزئی را اثبات می کند؛ مثلاً می گوید که نماز صبح دو رکعت است، بنابراین استنباط می کنیم که دو رکعت نماز صبح واجب است. زمانی هم روایت صحیح آمده و می گوید: ید مسلمان حجت است؛ این هم مسئله فقهی است.<br /> آنجایی که گفته شد &laquo;نماز صبح دو رکعت است&raquo; حکم واقعی است، اما آنجا که گفته شد &laquo;ید مسلمان حجت است&raquo; حکم ظاهری است؛ یعنی ید مسلمان، مادامی که خلافش ثابت نشود، حجت است و اگر گفتند صاحب ید، دزد است این قاعده تمام می شود. وقتی دزد معلوم شد قاعده ید مفید نیست. این ها قواعد فقهی هستند. قواعد فقهی در مقام شک، حکم ظاهری درست می کنند؛ یعنی اگر تردیدی دارم، ید یا استصحاب حجت است اما اگر تردید ندارم، حجت نبوده و مفید نیست.<br /> حال پرسش این است که آیا اخبار &laquo;من بلغ&raquo; مانند اخبار ید و استصحاب است یا مثل آن روایتی است که می فرماید نماز صبح دو رکعت است؟ به عبارت دیگر آیا حکم ظاهری را برای ما بیان می کند یا حکم واقعی؟<br /> سید مجاهد، صاحب کتاب مفاتیح الاصول فرمودند: اخبار من بلغ، حکم ظاهری برای ما درست می کند نه حکم واقعی. خبر واحد ثقه، حکم واقعی درست می کند ولی خبر واحد غیرثقه که در مستحبات و مکروهات حجت است، حکم ظاهری درست می کند.<br /> شیخ انصاری(رحمه الله) چندین اشکال به فرمایش صاحب مفاتیح گرفته است:</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>اشکال اول</strong><br /> این حرف شما مخالف با شهرت و اجماعات محکی بر تسامح در ادله سنن است. وقتی مستحب با دلیل ضعیف ثابت می شود حکم ظاهری درست نکنید بلکه حکم واقعی درست کنید؛ همان طور که خبر صحیح، حکم واجب درست می کند خبر ضعیف هم حکم مستحب درست می کند. تسامح در ادله سنن معنایش این است که در ادله مستحبات تسامح شده است.<a name="[12]">[12]</a><br /> نقد: نمی گوییم حق با صاحب مفاتیح است اما اشکال شیخ انصاری(رحمه الله) هم وارد نیست؛ زیرا تسامح در ادله سنن، کلام علما بوده و در روایت وارد نشده است. سيره و عمل علما براي ما دليل و حجت نيست و فقط مي تواند به عنوان مؤيد باشد؛ لذا ما در مسئله، دنبال دليل و حجت هستيم.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>اشکال دوم</strong><br /> شیخ انصاری(رحمه الله) می فرماید: حجت بودن خبر به این است که حرکات و سکنات، منطبق بر روایت بوده و به آن عمل شود.<a name="[13]">[13]</a><br /> نقد: این فرمایش شیخ(رحمه الله) هم درست نیست؛ انجام عمل بدون استناد به حجت، اعتبار ندارد.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>اشکال سوم</strong><br /> اگر مسئله ای برای مقلد کارایی داشت از مسائل فقهی یا قواعد فقهی است، اما اگر کارایی برای مجتهد داشت از مسائل اصولی است. اخبار من بلغ به جهت مباحثی همچون: آیا سند اخبار من بلغ درست است یا نه، دلالتش درست است یا نه، دلالت بر استحباب می کند یا دلالت بر ثواب، مربوط به مجتهد است نه مقلد؛ بنابراین از مباحث اصولی بوده و از فقه خارج است.<a name="[14]">[14]</a><br /> محقق نائینی(رحمه الله) فرموده اند: ما با اخبار من بلغ، حجتی پیدا نکردیم؛ با ارتکاب عمل، فقط ثوابی می دهند. بحث حجیتی در کار نیست و فقط ترتب ثواب است؛ بنابراین بحث فقهی است.<br /> ایشان می فرماید: حجیت به معنای الغای احتمال خلاف است ولی در اخبار من بلغ، ابقای احتمال خلاف است؛ بنابراین اخبار من بلغ، حجت درست نمی کند. &laquo;وإن کان رسول الله لم یقله&raquo; یعنی این احتمال را متذکر شده که ممکن است رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نفرموده باشد. اخبار من بلغ می گوید: روایت رسیده، حجت نیست ولی ثوابی به عامل می دهند.<a name="[15]">[15]</a><br /> اخبار من بلغ، فقط ترتب ثواب را به ما می فهماند ولی استحباب شرعی استفاده نمی شود. به نظر محقق نائینی(رحمه الله)، آن اماریت و ناظر بودن بر واقع از اخبار من بلغ گرفته شده است. این گونه نیست که هر چیزی شنیدید هرچند دروغ باشد، عمل کنید خدا ثوابش را به شما می دهد؛ در این صورت از واقع صرف نظر کرده و بقای احتمال خلاف را می دهیم.<br /> محقق روحانی می فرماید: می توان گفت: اخبار من بلغ، هم بحث اصولی و هم بحث فقهی است؛ &laquo;... اما العنوان الّذي به تدخل في علم الأصول، فهو عنوان التسامح في أدلة السنن، لأن مرجع هذا البحث إلى البحث عن دلالة اخبار &laquo;من بلغه...&raquo; على کون موضوع الحجية في اخبار السنن أوسع من غيرها، فيشمل الضعيف وغيره. ... اما العنوان الّذي به تدخل في علم الفقه، فهو عنوان استحباب العمل الّذي قام على استحبابه أو وجوبه خبر لايعتمد عليه عملا، إذ مرجع البحث إلى ان هذه الاخبار تدل على استحباب هذا العمل أو لاتدل&raquo;.<a id="[16]" name="[16]">[16]</a><br /> مردم عادی از بعضی قواعد فقهی می توانند استفاده کنند مثل &laquo;کل شیء لک طاهر&raquo;، &laquo;کل شیء لک حلال&raquo;، &laquo;قاعده ید&raquo; و ...؛ آیت الله روحانی می خواهد این نکته را تذکر بدهد که کلام شیخ(رحمه الله) کلیت ندارد.<br /> <strong>جمع بندی:</strong> این مسئله جنبه اصولی دارد؛ یعنی می توان مانند اجماع و شهرت در اصول از آن بحث کرد، اما نتیجه اصولی ندارد. حجیت اخبار ضعیف و استحبابی بودن مفاد آن ها از اخبار من بلغ استفاده نمی شود و فقط ترتب ثواب را از باب تفضّل می رساند.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>دیدگاه قدما و متأخرین</strong><br /> قبل از ورود در بحث مفاد این اخبار، باید ببینیم که قدما و متأخرین، به ویژه معاصرین شیخ انصاری(رحمه الله) پیرامون مفاد اخبار من بلغ چه دیدگاهی داشته اند.<br /> صاحب فصول(رحمه الله) می فرماید: قدما مخالف این مسئله بودند. سپس از شیخ صدوق(رحمه الله) و از استاد ایشان، ابن الولید، چند مثال مطرح می کند و می فرماید: &laquo;... أما خبر صلاة غديرخم والثّواب المذکور لمن صامه فإنّ شيخنا محمّد بن الحسن بن الوليد لايصحّحه ويقول إنّه من طريق محمّد بن موسى الهمداني وکان غيرثقة وکلما لم يصحّحه ذلک الشيخ و لم يحکم بصحّته من الأخبار فهو عندنا متروک غيرصحيح انتهى&raquo;.<a name="[17]">[17]</a><br /> صاحب کتاب &laquo;هدایة المسترشدین&raquo; که معاصر صاحب فصول است می فرماید: این مسئله موردقبول علما است. &laquo;والظاهر أن ذلک هو الطريقة الجارية بين القدماء&raquo;.<a name="[18]">[18]</a> فرمایش ایشان عکس کلام شیخ صدوق(رحمه الله) است.<br /> نقد و بررسی: ظاهراً افراط و تفریطی در اینجا وجود دارد، شیخ صدوق و ابن ولید می فرمایند: با روایتی که یک راویش ضعیف باشد، استحباب اثبات نمی شود ولی صاحب هدایة المسترشدین می فرماید: علما از صدر اسلام تاکنون همه به مفاد اخبار من بلغ و روایات ضعیف، عمل می کردند. با این مباحث مشخص شد که بین علما دو دیدگاه وجود دارد، عده زیادی به مفاد روایات ضعیف عمل می کنند و بعضی با مبنای خاص خود به این روایات عمل نمی کنند.<br /> می توان گفت که بین این دو کلام، تضادی وجود ندارد؛ فرمایش صاحب فصول دقیق بوده و به استدلال و دیدگاه قدما توجه دارد، ولی صاحب هدایة المسترشدین بیشتر به عمل قدما توجه دارد. این دو قابل جمع هستند؛ علما این کارها را انجام می دادند حال ممکن است عمل به روایات من بلغ، به عنوان استحباب یا امید کسب ثواب (رجاء) باشد.<br /> این بحث در زمان متأخرین و متأخر متأخرین رونق یافت و استدلال های زیادی بر آن مطرح شد. دوگروه مخالف و موافق در این مسئله دیده می شود که به عنوان نمونه چند قول را بیان می کنیم:<br /> علامه مجلسی(رحمه الله) در کتاب &laquo;بحار الانوار&raquo; بعد از ذکر اخبار من بلغ، می فرماید: &laquo;لورود هذه الاخبار تری الاصحاب کثیرا ما یستدلون بالاخبار الضعیفة المجهولة عن السنن والاداب واثبات الکراهة والاستحباب ...&raquo;. بعد اشکالات به اخبار من بلغ را پاسخ می دهد و می فرماید: &laquo;ان الاستحباب ایضاً حکم شرعی کالوجوب فلا وجه للفرق بینهما و الاکتفاء فیه بالضعاف...&raquo;.<br /> علامه مجلسی(رحمه الله) جواب می دهد: &laquo;ان الحکم بالاستحباب فیما ضعف مستنده لیس فی الحقیقة بذلک المستند الضعیف بل بالاخبار الکثیرة التی بعضها صحیح ... ثم اعلم ان بعض الاصحاب یرجعون فی المندوبات الی اخبار مخالفین وروایاتهم ویذکرونها فی کتبهم وهو لایخلو من الاشکال لورود النهی فی کثیر من الاخبار عن الرجوع الیهم والعمل باخبارهم&raquo;.<a name="[19]">[19]</a><br /> علامه (رحمه الله) و اکثر علما به مفاد این اخبار عمل می کردند. بعضی در عمل به این مسئله مبالغه کرده و اخبار مخالفین را در مستحبات قبول کرده اند اما از نقد علامه(رحمه الله) چنین برمی آید که ایشان فقط روایات روات ضعیف شیعه را در مندوبات قبول دارند.<br /> نقد و بررسی: نظر ایشان که با اخبار من بلغ، ضعف اخبار جبران می شود، درست نیست. در جمع بندی خواهیم گفت که مفاد این اخبار، ترتب ثواب است نه استحباب.<br /> سید مجاهد (صاحب مفاتیح) می فرماید: &laquo;يظهر من الرعاية ولک ورق والوجيزة للبهائي والأربعين والذخيرة والوسائل أن حجة الأصحاب فيما ذهبوا إليه من التسامح هذه الروايات قال بعض الأجلة بعد الإشارة إليها و هي متلقاة بالقبول انتهى&raquo;.<a name="[20]">[20]</a><br /> نقد و بررسی: اینکه سید مجاهد(رحمه الله) فرموده استحباب اثبات می شود، درست نیست؛ چون برای اثبات استحباب، به دلیل نیاز داریم و خبر ضعیف نمی تواند دلیل باشد. اخبار من بلغ در صدد اثبات استحباب نیست؛ چون می گوید: &laquo;ولو لم یقله رسول الله&raquo;، پس ترتب ثواب، موعود است و این مستلزم استحباب نیست.<br /> صاحب هدایةالمسترشدین می فرماید: &laquo;لامجال للتأمل في إسنادها ونفي بعض المتأخرين البعد عن عدها من المتواترات مضافا إلى صحة عدة من طرقها بحسب الاصطلاح أيضا واعتضادها بعمل الأصحاب وتلقيهم لها بالقبول ... بل يظهر من جماعة اتفاق الأصحاب على ذلک وانعقاد الإجماع عليه ... وقد نص جماعة من المحققين إلى اشتهار ذلک بين الأصحاب&raquo;.<a id="[21]" name="[21]">[21]</a><br /> نقد و بررسی: مخالفت محقق خوانساری، صاحب مدارک و صاحب حدائق در اتباع مرحوم صدوق و ابن ولید در مقابل شهرت و اجماعی که برخی ادعا کرده اند قابل توجه است؛ پس کسی نمی تواند از سیره بزرگان برای قول به استحباب کمک بگیرد.</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <p style="text-align: justify;"><strong>مفاد اخبار من بلغ</strong><br /> عمده بحثي که در اين اخبار داريم درباره دلالت اين اخبار است؛ چون فريقين بر روايات من بلغ اجماع دارند و درباره سند نیاز به بحث نيست، هرچند روايت صحيح وجود دارد. چند وجه درمورد مفاد این اخبار بیان شده است:</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>وجه اول: لغو شرایط حجیت خبر در مستحبات</strong><br /> شیخ انصاری(رحمه الله) در رساله &laquo;التسامح فی ادلة السنن&raquo; از مسئله تسامح دفاع کرده و قائل به استحباب است. ایشان بعد از بیان سیره علمای گذشته و شهرت و اجماعات محکی می فرماید: &laquo;والحاصل: أن التأمل في کلماتهم في الاصول والفقه يوجب القطع بإرادة حجية الخبر الضعيف في المستحبات. ... فان المراد من تصديق العادل فيما يخبره أو العمل بخبره ليس عقد القلب على صدقه وکونه متبعا، بل تطبيق المکلف عمله ـ أعني حرکاته وسکناته ـ على مدلول الخبر، وهذا المعنى بعينه مجعول في الخبر الضعيف بالنسبة إلى الاستحباب ... وأخبار التسامح ... استفيد منها استحباب فعل قام على استحبابه خبر ضعيف، نظير أدلة وجوب الاحتياط على القول بوجوبه مطلقا أو في الجملة&raquo;.<a name="[22]">[22]</a><br /> نقد و بررسی: این اشکال به شیخ انصاری(رحمه الله) وارد است که ظاهر این روایات، فتوای به استحباب نیست بلکه فقط لفظ ثواب را بیان کرده است. کلمه &laquo;رجاء&raquo; در بعضی از روایات هست &laquo;رجاء ثوابه&raquo; و در برخی از روایات نیامده است. از کجای این روایات امکان فتوای به استحباب استفاده می شود؟ خود شیخ هم خیلی یقین به این مطلب ندارند و می فرمایند &laquo;ظاهر روایات&raquo;؛ یعنی خلاف ظاهری هم وجود دارد.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>پاسخ به سایر اشکالات</strong><br /> مرحوم شیخ انصاری در پاسخ به اشکالاتی که بر این قول وارد شده است می فرماید:</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>اشکال اول</strong><br /> &laquo;ومن جملة ما اورد على تلک الاخبار ما حکي عن جماعة<a name="[23]">[23]</a> من أن تلک الاخبار الدالة على أن مقدار الثواب الذي اخبر به في العمل الثابت استحبابه ـ کزيارة عاشوراء مثلا ـ يعطى العامل وإن لم يکن ثواب هذا العمل على ذلک المروي، فهي ساکتة عن ثبوت الثواب على الفعل الذي اخبر بأصل الثواب عليه. ويجاب عن ذلک باطلاق الاخبار. نعم، قوله عليه(علیه السلام) في رواية صفوان المتقدمة: (من بلغه شئ من الثواب على شئ من الخير فعمل ... الخ) ظاهر فيما ذکره المورد، بل لايبعد استظهار ذلک من بعض آخر، مثل الرواية الثانية لمحمد بن مروان عن أبي جعفر(علیه السلام) کما لا يخفى. لکنه ظهور ضعيف، مع أن في إطلاق البواقي کفاية. والمقيد هنا لايعارض المطلق حتى يحمل المطلق عليه، مع أن صريح بعضها الاختصاص بورود الرواية في أصل الرجحان والخيرية، مثل قوله(علیه السلام) في رواية الاقبال المتقدمة: (من بلغه شئ من الخير فعمل به) وقوله(علیه السلام) في الرواية الاولى لهشام: (من بلغه شئ من الثواب فعمله) فان الظاهر من (شئ من الثواب) بقرينة فعله هو نفس الفعل المستحب، وکذا الرواية الاولى لمحمد بن مروان والنبوي العامي ...&raquo;.<a name="[24]">[24]</a><br /> نقد و بررسی: پاسخ شیخ انصاری(رحمه الله) به دو دلیل درست نیست:<br /> اولاً: این فرمایش شیخ(رحمه الله) در جایی است که اطلاق منعقد شود؛ اطلاق در جایی منعقد می شود که ما قدر متیقنی نداشته باشیم و باید برای قدر متیقن دلیل لبی اخذ کرد. جایی که چیزی بر خلاف قواعد است باید قدر متیقن آن را أخذ کنیم. اعتماد به خبر ضعیف و عمل به آن، برخلاف آیات، بنای عقلا و مبانی عقلایی است &laquo;إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَينُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ ...&raquo;،<a name="[25]">[25]</a> &laquo;إِنَّ الظَّنَّ لَا يغْنِي...&raquo;.<a name="[26]">[26]</a> آیات و روایات بسیاری دال بر اعتنا نکردن به خبر غیرمعتبر داریم، حال روایتی می گوید که به خبر غیرمعتبر اعتنا کنید، در اینجا باید قدر متیقن را بگیریم، قدر متیقن روایات اخبار من بلغ، در جایی است که خیر بودن آن چیز، مسلّم باشد نه اینکه مشکوک باشد. این سخن تا حدودی با بنای عقلا و آیه &laquo;إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَينُوا ...&raquo; سازگار است.<br /> ثانیاً: امثال روایت صفوان<a id="[27]" name="[27]">[27]</a> صراحت دارد که خیر بودن چیزی از خارج ثابت شده باشد نه اینکه با همین روایات غیرمعتبر، خیر می شود. ظاهراً در روایات من بلغ، خیر بودن عمل، مفروغ عنه است و فقط ثواب وارد شده است.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>اشکال دوم</strong><br /> &laquo;ما قيل: من أن الروايات مختصة بما ورد فيه الثواب، فلايشمل ما دل على اصل الرجحان ولو استلزمه الثواب ... . والاحسن في الجواب أن يقال: کثيرا من الاخبار المتقدمة خال عن اعتبار بلوغ الثواب على العمل، مثل رواية ابن طاووس والنبوي، وقد عرفت أن المراد بالثواب في اوليي روايات هشام وابن مروان کالمراد بالفضيلة في النبوي هو نفس العمل بعلاقة السببية، کما في قوله تعالى: &laquo;وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ&raquo;<a name="[28]">[28]</a>.<a name="[29]">[29]</a><br /> نقد و بررسی: چنان که در سابق گفتیم، در این بحث باید به قدر متیقن رجوع شود و قدر متیقن جایی است که ثواب بودن آن عمل مشخص باشد.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>اشکال سوم</strong><br /> &laquo;ومنها: أن هذه الاخبار معارضة بما دل على لزوم طرح خبر الفاسق وجعل احتمال صدقه کالعدم ... والتحقيق في الجواب: أن دليل طرح خبر الفاسق إن کان هو الاجماع فهو في المقام غيرثابت، وإن کان آية النباء فهي مختصة ـ بشهادة تعليلها ـ بالوجوب والتحريم، فلابد في التعدي عنهما من دليل مفقود في المقام.<a name="[30]">[30]</a><br /> نقد و بررسی: پاسخ شیخ(رحمه الله) درست نیست؛ دلیلی نداریم که تعلیل به وجوب و تحریم اختصاص دارد بلکه هر عملی که انسان مرتکب می شود و مخالف واقع بوده و خیر نباشد، باعث پشیمانی است.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>نتیجه</strong></p> <p style="text-align: justify;">آیه نبأ، روایات بسیار، حکم عقل و بنای عقلا دلالت می کنند که به خبر محتمل الکذب چه در واجبات و محرمات و چه در مستحبات و مکروهات اعتماد نکنید. اگر اخبار من بلغ برخلاف این مطلب دلالت کند، تعارض خواهد بود، مگر اینکه بگوییم: &laquo;من بلغه بطریق معتبر ولو لم یقله رسول الله&raquo; که تعارض پیش نمی آید؛ چون اخبار من بلغ، بلوغ را مطرح کرده ولی توضیح نمی دهد که طریقش معتبر باشد یا اعم. اگر قید &laquo;طریق معتبر&raquo; را اضافه نماییم یا مقیّد کنیم که خیریتش مسلّم باشد، نزاع خاتمه می یابد. عمل قدما نیز در جایی بوده که خیریت موضوع برای آن ها مسلّم بوده است.<br /> محقق نائینی(رحمه الله) هم فرمایش مرحوم شیخ را قبول ندارند و قید طریق معتبر را در مستحبات مطرح می کند: &laquo;الإنصاف: أنّ ما أفاده الشيخ(رحمه الله) لايخلو عن ضعف، فانّ ما دلّ على اعتبار الشرائط في أخبار الآحاد لاينحصر بالإجماع و آية النبأ، بل العمدة في اعتبار الشرائط هو ما تقدم من الأخبار المتظافرة أو المتواترة، و هي تعمّ المستحبات&raquo;.<a name="[31]">[31]</a></p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>قید &laquo;رجاء&raquo; در برخی روایات</strong><br /> در بعضی روایات، جمله &laquo;ففعله رجاء ذلک ثواب&raquo; آمده است که باید به دو نکته توجه کرد:<br /> نکته اوّل: &laquo;فاء&raquo; در &laquo;ففعله&raquo; &laquo;تفریع&raquo; بوده و ظهور در مسببیت دارد که دال بر احتمال مطلوبیت است؛ یعنی چون فلانی این ثواب را شنیده، عمل را به خاطر آن ثواب، مرتکب شده است. اگر این فاء نباشد آن موقع می توانیم بگوییم که عملش به خاطر ثواب نبوده و فقط خیر بوده که آن را انجام داده است.<br /> نکته دوم: &laquo;رجاء ذلک الثواب&raquo; یعنی امید است که ثواب مذکور را به او بدهند؛ چون احتمال می&shy; داد ثواب مذکور را به او بدهند؛ یقین به ثواب نداشت، پس به امید آن ثواب، عمل را مرتکب شد و قصد رجاء داشت نه قصد ورود.<br /> این دو نکته به عنوان اشکال بر کسانی که از این اخبار، استفاده استحباب می&shy;کنند، مطرح می شود؛ چون در صورت استحباب، قصد رجاء نیست بلکه قصد ورود است، احتمال مطلوبیت نیست بلکه مطلوبیت حتمی است.<br /> شیخ انصاری(رحمه الله) برای اثبات نظریه خود (استفاده استحباب از روایات اخبار من بلغ) وجوهی را مطرح می کند ازجمله اینکه علما از خبر ضعیف دال بر وجوب، استفاده استحباب می&shy;کنند. ایشان می فرماید:<br /> حيث يقولون بعد ذکر الرواية الضعيفة الدالة على الوجوب: (إن الرواية ضعيفة فتحمل على الاستحباب) [وحيث ان هذا الکلام تصريح في الحمل على الاستحباب على ضعف الرواية، طعن عليهم بأن ضعف الرواية کيف يصير قرينة للحمل على الاستحباب]؟ وأنت خبير بأن هذا شئ غيرمعقول لايصدر عن عاقل فضلا عن الفحول، فمرادهم ... هو أن الحکم بالنسبة إليها الاستحباب،<a id="[32]" name="[32]">[32]</a> وأما معنى حمل الرواية على الاستحباب فهو أن يؤخذ بمضمونها من حيث الثواب دون العقاب، فکأنه قد الغيت دلالتها على اللزوم وعدم جواز الترک، تنزيلا لغيرالمعتبر منزلة المعدوم&raquo;.<a name="[33]">[33]</a><br /> نقد و بررسی: این توجیه مرحوم شیخ(رحمه الله) درست نیست؛ زیرا اگر روایت معتبر باشد باید وجوب اخذ شود و اگر معتبر نباشد نه وجوب استفاده می شود نه استحباب. صحیح نیست که برخلاف صریح روایت که وجوب است فتوای به استحباب دهیم. استحباب و وجوب مربوط به دلالت است نه به سند. سند نمی تواند دلالت را عوض کند؛ پس همان طور که برای وجوب و عقاب باید دلیل معتبر باشد، برای استحباب هم باید دلیل معتبر و صریح باشد.<br /> پس از مرحوم شیخ هم اصولیین بحث کرده اند که آیا با اخبار من بلغ استحباب اثبات می شود یا نه؟ عده ای طرفدار و عده ای مخالف شیخ(رحمه الله) هستند.<br /> صاحب کفایة(رحمه الله) هم قائل به استحباب است ولی تعبیر مرحوم شیخ را قبول ندارد. به نظر ایشان، ظاهر روایات من بلغ این است که ثواب برای عمل است نه برای بلوغ. فرمایش شیخ(رحمه الله) این بود که وقتی عملی ثواب دارد، استحباب شرعی هم دارد: &laquo;أن الأجر کان مترتبا على نفس العمل الذي بلغه عنه(صلی الله علیه و آله) أنه ذو ثواب وکون العمل متفرعا على البلوغ وکونه الداعي إلی العمل غيرموجب لأن يکون الثواب إنما يکون مترتبا عليه فيما إذا أتى برجاء أنه مأموربه وبعنوان الاحتياط بداهة أن الداعي إلى العمل لا يوجب له وجها وعنوانا يؤتى به بذاک الوجه والعنوان&raquo;.<a name="[34]">[34]</a><br /> نکته: تفاوتی در فرمایشات شیخ و آخوند(رحهمه الله) دیده می شود، مرحوم شیخ می فرماید: ثواب حتماً می رسد هرچند ثواب انقیاد، ولی مرحوم آخوند اصرار بر این دارد که همان ثواب خاص می&shy;رسد و ثواب برای عمل است.<br /> نقد و بررسی: فرمایش مرحوم آخوند اشکال دارد، زیرا فاء در &laquo;فعمله&raquo; یا بیان علت و معلول است یا نیست، در فرض اوّل، بلوغ ثواب علت است و عمل کردن معلول است؛ پس ثوابی که می دهند به خاطر بلوغ ثواب است نه به خاطر عمل. هرچه ابلاغ می شود به همان مقدار ثواب است؛ مثلاً اگر رسیده باشد که فلان عمل، ثواب ده حج را دارد، همان ثواب را می &shy;دهند و اگر ثواب بیشتری رسیده باشد ثواب بیشتری می&shy; دهند. می&shy; توان گفت که ثواب، به خاطر بلوغ و عمل باهم است.<br /> استحباب عمل در هر دو صورت، استفاده نمی شود؛ زیرا بلوغ، باعث ثواب است لذا عنوان تفضل خدا مطرح می شود که اگر راوی درواقع دروغ هم گفته باشد، خداوند به خاطر تفضل و لطف، آن ثواب را عنایت می فرماید؛ پس ثواب فقط به خاطر عمل محض نیست تا استفاده استحباب شود و همیشه ثواب، مستلزم استحباب نیست.<br /> نکته: اصل ثواب و خیر بودن عمل در روایات من بلغ، مسلّم است؛ چون ثواب اضافی، حکایت شده است، &laquo;وان لم یقله رسول الله&raquo;. آن ثواب خاص را خداوند به عنوان تفضل عنایت می فرماید.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>وجه دوم: دلالت بر تفضل</strong><br /> دیدگاه شیخ انصاری(رحمه الله) در کتاب &laquo;رسائل&raquo; آن است که با حکم عقل، اخبار من بلغ بر اصل ثواب به عنوان انقیاد دلالت دارد و إخبار از تفضل می کند: &laquo;وإن کان الثابت بهذه الأخبار خصوص الثواب البالغ کما هو ظاهر بعضها فهو وإن کان مغايرا لحکم العقل باستحقاق أصل الثواب على هذا العمل بناء على أن العقل لايحکم باستحقاق ذلک الثواب المسموع الداعي إلى الفعل بل قد يناقش في تسمية ما يستحقه هذا العامل لمجرد احتمال الأمر ثوابا وإن کان نوعا من الجزاء والعوض إلا أن مدلول هذه الأخبار إخبار عن تفضل الله سبحانه على العامل بالثواب المسموع وهو أيضا ليس لازما لأمر شرعي هو الموجب لهذا الثواب بل هو نظير قوله تعالى &laquo;مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا&raquo;<a name="[35]">[35]</a> ملزوم لأمر إرشادي يستقل به العقل بتحصيل ذلک الثواب المضاعف&raquo;.<a name="[36]">[36]</a><br /> نقد و بررسی: وجه دوم در جایی خوب است که خیر و حسنه بودن عمل، مسلّم باشد اما جایی که خیر و شر بودن عمل، مشکوک باشد، منقاد بودن فایده ندارد و آن روایت ضعیف هم نمی تواند خیریت آن عمل را اثبات کند؛ پس وجه دوم به طور مطلق درست نیست، اوّل باید خیریت عمل مسلّم باشد سپس بحث در منقاد بودن و ثواب بالغ از باب تفضل مطرح شود.<br /> بعضی از علما همچون محقق عراقی(رحمه الله)،<a id="[37]" name="[37]">[37]</a> محقق خویی(رحمه الله)<a name="[38]">[38]</a> و محقق روحانی،<a name="[39]">[39]</a> نظر مرحوم شیخ انصاری را پذیرفته و دسته ای از علما مانند آیت الله سبحانی<a name="[40]">[40]</a> و آیت الله مکارم در مفاد روایات من بلغ پیرو مرحوم شیخ شده اند بلکه آیت الله مکارم می گوید: &laquo;هذا عمدة الا یراد علی الاستدلال بهذه الاخبار علی الاستحباب النفسی ولذلک وقع الاعلام فی حیص وبیص فی مقام الجواب عنه ...&raquo;.<a name="[41]">[41]</a><br /> اشکال: محقق اصفهانی(رحمه الله) وجه ارشادی را نپذیرفته و بر شیخ و پیروانش اشکال کرده است: &laquo;... وأخرى غيرمفروض الثّبوت فيستکشف ثبوتها بجعل الثّواب الخاصّ فيکون من باب جعل الملزوم بجعل لازمه والتّرغيب فيه&raquo;.<a name="[42]">[42]</a><br /> نقد و بررسی: این حرف درست نیست؛ وقتی اصل ثبوت آن کار مسلّم نباشد یعنی نمی&shy; دانیم که آن کار خیر است یا نه، چه طور به خاطر ثواب خاص، آن عمل، رجحان پیدا می&shy; کنند درحالی که خبر ضعیف است و احتمال کذب دارد؟<br /> &nbsp;در ادامه می فرماید: &laquo;وأمّا ما عن شيخنا العلاّمة الأنصاري(رحمه الله) في رسالة البراءة &laquo;من أنّ مدلول هذه الاخبار عن تفضّل اللَّه سبحانه على العامل بالثّواب المسموع&rlm;... ففيه: أنّ التفضّل بالمثوبات الخاصّة غيرمنافٍ لانبعاثها عن غرض مولوي يستدعى مطلوبيّة شرعيّة، إذ کلّ إحسانه تفضّل وکلّ نعمه ابتداء واستقلال العقل بتحصيلها بعد وعد الشارع بها امر ووعد الشارع بها بعنوان الإرشاد إلى الثّواب العقلي أمر اخر، ومقتضى الاخبار هو الوعد على العمل بثواب خاصّ لا يحکم به العقل فکيف يکون إرشاداً، وحيث إنّ الثّواب الخاصّ ليس مقتضى حسنه عقلاً فلا بدّ من أن يکون من حيث رجحانه شرعاً&raquo;.<a name="[43]">[43]</a><br /> مرحوم آیت الله تبریزی، مشابه همین نظررا دارد.<a name="[44]">[44]</a><br /> نقد و بررسی: اشکال ایشان بر شیخ(رحمه الله) وارد نیست چون ایشان نمی گوید که تفضل با استحباب منافات دارد بلکه هر تفضّل کاشف از استحباب نبوده و ملازم با استحباب نیست.<br /> ثانیاً درصورتی که عمل درواقع اشتباه بوده و کسی به خاطر یک روایت ضعیف آن را امتثال کرده است امکان دارد خداوند ثوابی به عنوان تفضّل به او عنایت فرماید، اما این تفضّل الهی کاشف از این نیست که آن عمل رجحان دارد و مستحب است؛ چون استحباب، حکم شرعی است و دلیل می خواهد.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>وجه سوم: حفظ مستحبات واقعی</strong><br /> مرحوم امام(رحمه الله) در مفاد اخبار من بلغ وجه دیگری مطرح فرمودند: &laquo;المتبادر عرفاً من هذه الرویات هو انّ ذلک منهم(علیه السلام) نظیر الجعل فی الجعالة الاّ انه جعل فیها الثواب للعمل علی کل تقدیر سواء طابق الواقع ام لا حثًا للمکلفین علی المحافظةعلی الاعمال المندوبة فجعل الثواب علی فرض عدم مصادفة البالغ للواقع ـ ایضاًـ لئلاً یترکه المکلّفون کما انّه جعل الثواب لمقدّمات بعض العبادات کالحجّ حثاًوتحریضاً علی الاتیان به وحینئذ فلا تدل تلک الروایات علی استحباب ذلک العمل الذی بلغه ثوابه کما ذهب الیه فی الکفایة ...&raquo;.<a name="[45]">[45]</a><br /> مرحوم آیت الله سید باقر صدر<a name="[46]">[46]</a> و مرحوم آیت الله فاضل لنکرانی<a name="[47]">[47]</a> هم مشابه همین نظر را دارند.<br /> نقد و بررسی: این سخن، وجه مستقلی نیست بلکه نوعی توجیه و فلسفه اخبار من بلغ است که با دو وجه دیگر (کلام مرحوم شیخ انصاری و مرحوم اصفهانی) منافات نداشته و تفضل را قبول دارد. البته این واضح است که ایشان استحباب را قبول ندارد.<br /> جمع بندی: از مجموع وجوه سه گانه در مفاد اخبار من بلغ، وجه دوم (نظر تفضّل) از همه بهتر بوده، اشکالی ندارد یا نسبت به دیگران کم است. محققین اصولی مانند آیات عظام عراقی، خوئی و روحانی(رحمه الله) هم بزرگ ترین مویّدان این نظریه هستند.</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <p style="text-align: justify;"><strong>منابع</strong><br /> قرآن کریم<br /> أجود التقريرات؛ نائينى، محمدحسين&rlm;؛ مطبعه العرفان&rlm;، قم، چ اول، 1352 ش.<br /> أنوار الأصول؛ مکارم شيرازى، ناصر؛ مدرسه الامام علي بن ابي طالب&rlm;(علیه السلام)، قم، چ دوم، 1428 ق.<br /> بحار الانوار؛ مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى&rlm;؛ دار إحياء التراث العربي&rlm;، بیروت، چ دوم، 1403 ق.<br /> تنقیح الاصول؛ موسوی خمينى، روح الله&rlm;؛ موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني&rlm;(رحمه الله)، تهران، چ اول، 1418 ق.<br /> جامع أحاديث الشيعة؛ بروجردى، آقا حسين&rlm;؛ انتشارات فرهنگ سبز، تهران، چ اول، 1386 ش.<br /> دروس فی مسائل علم الاصول؛ تبريزى، ميرزا جواد؛ دار الصديقه الشهيده&rlm;(علیها السلام)، قم، چ دوم، 1387 ش.<br /> رسائل الفقهية؛ وحيد بهبهانى، محمدباقر بن محمد اکمل&rlm;؛ موسسه العلامه المجدد الوحيد البهبهاني&rlm;، قم، چ اول، 1378 ش.<br /> عدة الداعي؛ حلّى، جمال الدين، احمد بن محمد اسدى ؛ دار الکتاب العربي ، بیروت، چ اول، 1407 ق.<br /> فرائد الأصول؛ انصارى، مرتضى بن محمدامين&rlm;؛ موسسه النشر الاسلامي التابعه لجماعه المدرسين بقم&rlm;، قم، چ پنجم، 1416 ق.<br /> الفصول الغرویة؛ حائرى اصفهانى، محمدحسين بن عبدالرحيم&rlm;؛ دار احياء العلوم الاسلاميه&rlm;، قم، چ اول، 1404 ق.<br /> &nbsp;فواید الاصول؛ نائينى، محمدحسين&rlm;؛ نائينى، محمد حسين&rlm;، قم، چ اول، 1376 ش.<br /> الکافي؛ کلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق&rlm;؛ دار الکتب الإسلامية، تهران، چ چهارم، 1407 ق&rlm;.<br /> کفاية الأصول؛ آخوند خراسانى، محمد کاظم بن حسين&rlm;؛ موسسة آل البيت&rlm;، قم، چ اول، 1409 ق.<br /> مباحث الاصول؛ صدر، محمدباقر؛ مطبعة مرکز النشرـ مکتب الإعلام الإسلامى&rlm;، قم، چ اول، 1408 ق.<br /> المحصول فی علم الاصول؛ سبحانى تبريزى، جعفر؛ موسسه امام صادق(علیه السلام)، قم، چ اول، 1414 ق.<br /> مشارق الشموس في شرح الدروس ؛ خوانسارى، آقا حسين بن محمد ؛ سيد جواد ابن الرضا ؛ بی نا، بی جا، بی چا، بی تا.<br /> مصباح &rlm;الأصول؛ خويى، ابوالقاسم&rlm;؛ موسسه احياء آثار الامام الخوئي&rlm;، قم، چ اول، 1422 ق.<br /> مفاتيح الأصول؛ طباطبايى المجاهد، محمد بن على&rlm;؛ موسسة آل البيت&rlm;، قم، چ اول، 1296 ق.<br /> مقالات &rlm;الأصول؛ عراقى، ضياءالدين&rlm;؛ مجمع الفکر الاسلامي&rlm;، قم، چ اول، 1420 ق.<br /> منتقى &rlm;الأصول؛ روحانى، محمد؛ دفتر آيت الله سيد محمد حسيني روحاني&rlm;، قم، چ اول، 1413 ق.<br /> نهاية الدراية؛ اصفهانى، محمدحسين&rlm;؛ موسسة آل البيت(علیهم السلام) لاحياء التراث&rlm;، بیروت، چ دوم، 1429 ق.<br /> هدایة المسترشدین؛ اصفهانى نجفى(ايوان کيفي)، محمدتقى بن عبدالرحيم&rlm;؛ موسسه النشر الاسلامي&rlm;، قم، چ دوم، 1429 ق.<br /> وسائل &rlm;الشيعة؛ حر عاملى، محمد بن حسن&rlm;؛ مؤسسة آل البيت (علیهم السلام)، قم، چ اول، 1409 ق.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>پی نوشت ها</strong><br /> <a href="#[1]">[1] . استاد و محقق حوزه علمیه، اتمام سطح 4، saifi512@gmail.com</a><br /> <a href="#[2]">[2]. وسائل&rlm;الشيعة، ج 1، صص 61و 89.</a><br /> <a href="#[3]">[3]. الکافي، ج2، ص87؛ وسائل الشيعة، ج 1، ابواب مقدمة العبادات باب 18، ح 6.</a><br /> <a href="#[4]">[4]. وسائل&rlm;الشيعة، ج 1، ص81.</a><br /> <a href="#[5]">[5]. الکافي، ج2، ص87؛ وسائل الشيعة، ج1، ح7.</a><br /> <a href="#[6]">[6]. وسائل الشيعة، ج1، ابواب مقدمة العبادات، باب 18، ح1؛ جامع الاحاديث ج1، باب 9 از ابواب مقدمة العبادات ح4.</a><br /> <a href="#[7]">[7]. وسائل الشيعة، ج1، ابواب مقدمة العبادات، باب 18، ح9.</a><br /> <a href="#[8]">[8]. عدة الداعي، ص12؛ وسائل الشيعة، ابواب مقدمة العبادات، باب 18، ح 8.</a><br /> <a href="#[9]">[9]. عدة الداعي، ص13؛ جامع احاديث الشيعة، ج1، باب 9 از ابواب مقدمة العبادات، حديث الخير.</a><br /> <a href="#[10]">[10]. أجودالتقريرات، ج 2، ص 207؛ أنوار الأصول، ج 3، صص 90 ـ 91.</a><br /> <a href="#[11]">[11]. مفاتيح الأصول، ص348.</a><br /> <a href="#[12]">[12]. رسائل الفقهية، ص143.</a><br /> <a href="#[13]">[13]. همان، ص144.</a><br /> <a href="#[14]">[14].همان، صص148 ـ 149.</a><br /> <a href="#[15]">[15]. أجودالتقريرات، ج 2، صص 208 ـ 209.</a><br /> <a href="#[16]">[16]. منتقی الأصول، ج 1، صص38 ـ 39.</a><br /> <a href="#[17]">[17]. الفصول الغرویة، ص305.</a><br /> <a href="#[18]">[18]. هدایةالمسترشدین، ص422.</a><br /> <a href="#[19]">[19]. بحار الانوار، ج2، صص256ـ257.</a><br /> <a href="#[20]">[20]. مفاتیح الاصول، ص 348.</a><br /> <a href="#[21]">[21]. هدایةالمسترشدین، صص422ـ423.</a><br /> <a href="#[22]">[22]. رسائل فقهية، صص 144 ـ 145.</a><br /> <a href="#[23]">[23]. مشارق الشموس، 34.</a><br /> <a href="#[24]">[24]. رسائل فقهية، ص150.</a><br /> <a href="#[25]">[25]. حجرات/ 6.</a><br /> <a href="#[26]">[26]. یونس/36.</a><br /> <a href="#[27]">[27]. من بلغه شئ من الثواب على شئ من الخير فعمل ... الخ.</a><br /> <a href="#[28]">[28]. آل عمران/ 133.</a><br /> <a href="#[29]">[29]. رسائل فقهية، ص 151.</a><br /> <a href="#[30]">[30]. همان، ص152.</a><br /> <a href="#[31]">[31]. فوائدالاصول، ج3، ص414.</a><br /> <a href="#[32]">[32]. مشارق الشموس، ص 34.</a><br /> <a href="#[33]">[33]. رسائل فقهية، ص 164.</a><br /> <a href="#[34]">[34]. کفايةالأصول، ص353.</a><br /> <a href="#[35]">[35]. انعام/ 160.</a><br /> <a href="#[36]">[36]. فرائدالأصول، ج 1، صص 384 ـ 385.</a><br /> <a href="#[37]">[37]. مقالات &rlm;الأصول، ج 2، صص 206ـ207.</a><br /> <a href="#[38]">[38]. مصباح &rlm;الأصول، ج 2، ص 319.</a><br /> <a href="#[39]">[39]. منتقی الأصول، ج 4، صص 525ـ 526.</a><br /> <a href="#[40]">[40]. المحصول فی علم الاصول، صص 428ـ 429.</a><br /> <a href="#[41]">[41]. انوار الاصول، ج3، ص94.</a><br /> <a href="#[42]">[42]. نهايةالدراية، ج 2، صص 538ـ 539.</a><br /> <a href="#[43]">[43]. همان.</a><br /> <a href="#[44]">[44]. دروس فی مسائل علم الاصول، ج3، صص 317ـ 318.</a><br /> <a href="#[45]">[45]. تنقیح الاصول، ج3، ص 336.</a><br /> <a href="#[46]">[46]. مباحث الاصول، ج2، ص128.</a><br /> <a href="#[47]">[47] . دراسات فی الاصول، ج2، ص561.</a></p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> Sat, 05 Sep 2020 19:05:52 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_334966-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_335253-utab بررسی حکم شرعی نگاه به تصویر
حکم شرعی نگاه به تصویر <h1 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/1588652_479.jpg" style="width: 300px; height: 210px;" /></h1> <h1 style="text-align: center;">بررسی حکم شرعی نگاه به تصویر</h1> <p><br /> همت علی حسینی<a id="[1]" name="[1]">[1]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h2>چکیده</h2> <p>خداوند دین را برای هدایت انسان به سعادت قرار داد. خلق تصویر توسط بشر، تأثیر بسیاری در زندگی داشت، به همین جهت احکام مربوط به خود را در پیمودن مسیر سعادت بشری خواهد داشت. یکی از این احکام، حکم شرعی نگاه به تصویر است. با توجه به نبود آیات یا عدم وصول روایات در این زمینه، نیاز است که احکام شرعی این مسئله، مشخص و وظیفه مکلف تعیین شود.<br /> فقهای گذشته، به این مسئله فقهی نپرداخته اند بلکه بیشتر در اصل خلق تصویر سخن رانده اند. در عصر حاضر باتوجه به تنوع در مصادیق تصویر و ضرورت بحث، فقهایی چون امام خمینی(رحمه الله) آن را بحث کرده و فتوا داده اند. ما نیز باتوجه به اهمیت بحث در دنیای امروز مختصراً به ابعادی از این مسئله پرداخته ایم.<br /> برای رسیدن به این مهم باید ابتدا منظور از &laquo;نگاه&raquo; و سپس منظور از &laquo;تصویر&raquo; و انواع آن را شناخته و در ادامه به آیات و روایات، رجوع کردیم؛ زیرا درباره نگاه به دیگران یا وجوب پوشش، آیات و روایاتی داریم. حال نیاز به بررسی دارد که آیا تفاوتی بین نگاه به تصویر شخص با نگاه به خود شخص وجود دارد یا خیر؟ به همین خاطر اقوال مختلف در مسئله را نقد و بررسی کرده و ادلّه ی آن ها را بیان کردیم. نتیجه نهایی این پژوهش آن شد که نگاه به تصویر همان حکم نگاه به شخص حقیقی و بیرونی را دارد.<br /> کلمات کلیدی: نگاه، تصویر، مجسمه، عکس، فیلم.</p> <h2><br /> مقدمه</h2> <p>تصویرگری قدمتی به بلندای تاریخ بشر دارد؛ از آن زمان که انسان های نخستین با اهدافی بر دیواره های غارها نقوشی را ترسیم می کردند یا پس از به انحراف کشیده شدن فطرت پاک خداجوی، بازار پیکرتراشان، گرم شده و بت را برای عبادت خویش برگزیدند. عصر حاضر بر اهمیت تصویر و تأثیر آن بر بیننده، صدچندان افزوده است و از تصویر به عنوان ابزاری کاربردی و تأثیرگذار برای ترویج کالا یا ایجاد فرهنگ خاصی استفاده می شود.<br /> باتوجّه به گسترش روزافزون علم و فن آوری، ضرورت به دست آوردن احکام شرعیِ پدیده های نوظهور و رایج در جامعه، بیشتر احساس می شود. یکی از مسائلی که زندگی مردم عصر حاضر با آن درآمیخته و هر روز به گونه های متفاوت با آن مواجه هستند، &laquo;نگاه به تصویر&raquo; است. به لحاظ این که آیه یا روایتی درباره نگاه کردن به تصویر به ما نرسیده است تا بتوانیم احکام شرعی را از آن ها استنباط کنیم، نیاز است که با رجوع به ادلّه ، حکم شرعی این مسئله را با تمام فروعش به دست آوریم و به وظیفه ی شرعی خود عمل نماییم.<br /> علمای پیشین بیشتر به مسئله اصل ساخت و خلق تصاویر، توجه داشته اند اما در عصر حاضر اهمیت نگاه به تصویر، زمینه ای شد تا حکم شرعی نگاه به انواع تصویر و وظیفه مکلف، مشخص گردد؛ از همین رو فقهای معاصر به این مسئله پرداخته اند.<br /> یکی از نکاتی که در مباحث نگاه به تصویر به آن توجه نشده، جنس هر تصویر و نوع تأثیر آن است که می تواند تأثیر بر فتوا داشته باشد؛ همچنین باید به مباحث اصولی نیز توجه جدی داشت و قواعد تعیین شده در اصول را به دقت در فقه و استنباط حکم، به کار برد.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>مراد از نگاه</h2> <p>زمانی که سخن از &laquo;نگاه&raquo; به میان می آید منظور، همان دیدن از طریق چشم های مادّی است که خداوند آن ها را برای دیدن در سر انسان خلق نموده است؛ امّا ممکن است که در آینده، علم و تکنولوژی به جایی برسد که انسان، بدون استفاده از این چشم های طبیعی، با چشم های مصنوعی یا هر دستگاه دیگری، تصویری را در ذهن نمایان سازد. در این صورت بازهم تفاوتی میان این دو نیست و به آن هم می توان نگاه و دیدن اطلاق کرد.</p> <h2><br /> مراد از تصویر</h2> <p>برای تصویر در کتب لغت، معانی متفاوتی بیان شده است، همچون: صورت کسی یا چیزی را کشیدن؛ تصویرگری؛ صورت سازی؛ صورتی که بر کاغذ، دیوار و غیره کشند؛ شرح دادن و ... .<br /> برای تصویر در اصطلاح نیز تعاریف متفاوتی بیان شده است:<br /> &laquo;تصویر، آن بخش از نشانه های دیداری است که بر متنی مادی، چون فیلم، کاغذ، چوب، سنگ، کرباس، خطوط، شیارهای الکترونیک یا لیزری و ... ثبت شده باشد&raquo;.<a id="[2]" name="[2]">[2]</a><br /> این تعریف جامع افراد تصویر نیست. همچنین برخی از افراد موردبحث ما را نیز شامل نمی گردد، مثل این که بتوانند در آینده تصویر را مستقیماً در ذهن به وجود آورند بدون اینکه بر یک جسم مادی ثبت شده باشد.<br /> &laquo;نگاره یا تصویر، انعکاس یا بازتابِ واقعیت یا حقیقت دیگری است که به صورت وجودی ثانوی تحقق یافته است&raquo;.<br /> این تعریف جامع افراد تصویر نیست امّا جامع افراد موردبحث ما است چراکه تصویرهای خیالی و یا یادآوری تجربه دیداری سابق، موردبحث ما در این تحقیق نیست و موردبحث تصاویری است که یک واقعیت خارجی را به تصویر بکشد.<br /> &laquo;معنای تصویر در هنر: خط، نقطه، شکل، سطح، رنگ، بافت، تیرگی و روشنی، عناصری هستند که هم نشینی آن ها و ارتباطشان بر روی صفحه (عین، ذهن) سبب می گردد تا تصویر دیده شود&raquo;.<a name="[3]">[3]</a><br /> به نظر می آید این تعریف جامع افراد و کامل باشد.</p> <h2><br /> انواع تصویر</h2> <p>تصویر می تواند دارای مصادیق گوناگونی باشد که ازجمله آن ها می توان به موارد ذیل اشاره کرد:<br /> 1ـ <strong>نقّاشی</strong>: به اولین نوع تصویری که انسان آن را نگاشت، &laquo;نقّاشی&raquo; اطلاق می شود. با تکامل فکری و تنوع فکری و فرهنگی بشر، نقاشی نیز روزبه روز پیشرفت نمود و سبک های مختلفی به وجود آمد.<br /> 2ـ <strong>عکس</strong>: انسان توانست با استفاده از علم تجربی، همان صحنه خارجی را بر روی جسم مادی چاپ کند. حال این جسم مادی ممکن است کاغذ یا هر چیز دیگری باشد که با رنگ، خراشیدن، سوزاندن و ...، تصویر را بر آن چاپ کرده و نمایش می دهند یا با چراغ های نوری، عکس را به وجود آورند که به &laquo;تصاویر دیجیتال&raquo; معروف هستند.<br /> 3ـ <strong>فیلم</strong>: انسان توانست به خلق تصاویر متحرک دست بزند و حرکت را نیز به نمایش بگذارد. این را باید بدانیم که فیلم چیزی جز نمایش سریع و پشت سرهم عکس های مختلف نیست؛ مثلاً وقتی می گویند کیفیّت یک فیلم 24 فریم بر ثانیه است، یعنی در هر ثانیه از این فیلم 24 عکس نمایش داده می شود تا یک ثانیه تصویر متحرک خلق شود.<br /> گاهی فیلم در زمانی ضبط شده و در زمان دیگری به نمایش گذاشته می شود و گاهی به صورت پخش مستقیم صورت می گیرد. زمانی که پخش مستقیم می شود بازهم نمایش تصویر با تأخیر همراه است امّا بسته به شرایط، این زمان ممکن است این قدر کم باشد که کمتر از ثانیه باشد یا چند ثانیه به درازا کشد.<br /> 4ـ <strong>مجسمه</strong>: مجسمه هم یک نوع از تصویر است. اگر مجسمه برگرفته از یک وجود خارجی باشد، نشانه ای حاکی از آن وجود خارجی است. با تعاریف ارائه شده از تصویر، مجسمه نیز از مصادیق تصویرگری لحاظ می شود و موردبحث ما است.<br /> 5ـ <strong>سایه</strong>: سایه نیز صورتی از وجود خارجی است که بر روی جسم مات که نور از آن عبور نمی کند نقش می بندد و حاکی از ذی ظلّ است.<br /> 6ـ صورت بازتابی از آیینه و هر چه مانند آن شکل را منعکس می کند.<br /> 7ـ ازآنجاکه تصویر را دارای یک معنای عام می دانیم، نه معنای خاصِّ آنچه بر جسم مادی ثبت شده است، با پیشرفت علم، ممکن است تصویری از وجود خارجی، به شکل زنده یا ضبط شده از قبل را به صورت دوبعدی یا سه بعدی، مستقیماً در ذهن تداعی نمایند.<br /> 8ـ ممکن است با پیشرفت بشر، تصویر دارای مصادیق دیگری نیز شود که می توان مباحث آینده را بر آن ها تطبیق نمود.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>بررسی احکام مسئله</h2> <p>آشکار شدن محل اختلاف و نزاع، نیازمند بیان مقدماتی است.<br /> علما در چند مورد درباره حکم حرمت نگاه به تصویر، اختلاف نظری ندارند و باوجود برخی شرایط، قطعاً نگاه به تصویر حرام است:<br /> 1ـ نگاه با قصد تعمّد، لذّت<a name="[4]">[4]</a> یا شهوت<a name="[5]">[5]</a> باشد.<br /> 2ـ به وسیله نگاه، خوف<a name="[6]">[6]</a> و ریبه<a name="[7]">[7]</a> افتادن در گناه باشد.<br /> 3ـ مفسده ای بر آن مترتّب باشد.<a name="[8]">[8]</a><br /> جایی که ضرورت نگاه کردن وجود داشته باشد فقها حکم به حلیّت نگاه می کنند؛ به طور مثال، زمانی که برای آموزش پزشکی نیاز است به تصویر عریان نگاه شود اگر بدون شرایط بالا باشد می توان به قدر ضرورت نگاه کرد.<a name="[9]">[9]</a><br /> همچنین در جایی که وجوب پوشش ندارد محل بحث ما نیست؛ مثلاً فقها نپوشاندن گردی صورت و دست ها از انگشت تا مچ را برای زنان جایز می دانند.<br /> یکی از مواردی که از محل بحث ما خارج است، تصاویری است که حقیقت خارجی ندارد و ساخته و پرداخته تخیّل انسانی است؛ در این صورت نیز اگر مصداق یکی از موارد حرام قطعی که گذشت نباشد، نگاه به آن ها جایز است.<br /> میان مسائل مورد اتّفاق، تفاوتی در جنس موافق یا مخالف، مسلمان یا غیرمسلمان، آشنا یا غیر آشنا، اهل رعایت حجاب و پوشش یا غیر اهل رعایت و ... وجود ندارد و در همه، حکم همان است که گفته شد.<br /> با این مقدمات محل بحث ما مشخّص شد که بحث در غیر موارد گفته شده در صدر است.</p> <h2><br /> حکم مسئله</h2> <p>درباره این مسئله می توان فرض های متفاوتی داشت و بلکه اقوالی وجود دارد: 1ـ جواز 2ـ تفصیل 3ـ حرمت. در بحث تفصیل نیز می توان به این تفاصیل اشاره نمود:<br /> 1ـ بیننده، صاحب تصویر را می شناسد یا او را نمی شناسد؛<br /> 2ـ منظور، مسلمان است یا غیرمسلمان؛<br /> 3ـ منظور، اهل رعایت است یا خیر؛<br /> 4ـ فرض دیگر تفصیل می تواند این باشد که منظور، در دسترس ناظر هست یا خیر؛<br /> 5ـ اگر تصویر، فیلم است پخش مستقیم و زنده است یا خیر.<br /> منشأ تمامی این اختلافات در این است که اولاً آیا بین شخص و تصویر او همسانی وجود دارد یا خیر؟ اگر این همسانی ثابت شود، تفاوتی میان حکم نگاه به شخص با حکم نگاه به تصویر او وجود ندارد. ثانیاً اگر همسانی وجود ندارد آیا می توان از حکم نگاه به شخص، مناط و حکمتی را به دست آورد و آن را به حکم نگاه به تصویر، تسرّی داد و استفاده نمود؟<br /> ما با دو نظریه روبرو هستیم، کسانی که می گویند چنین همسانی وجود دارد و کسانی که منکر چنین همسانی هستند. کسانی که می گویند نگاه به تصویر تفاوتی با نگاه به فرد ندارد مدّعی هستند که وقتی به عرف رجوع می کنیم، می بینیم که عرف تفاوت و تمایزی میان آن دو قائل نیست؛ پس احکام این دو نگاه یکی است. هر چه در مورد نگاه به شخص می گوییم در مورد نگاه به تصویر شخص نیز باید بگوییم. در مقابل نظریه دیگر می گوید: وقتی به عرف و دقّت عقلی رجوع می کنیم می بینیم که بین این دو تفاوت وجود دارد.<br /> تفاوت این دو گروه در رجوع به عرف برای تعیین موضوع حکم شرعی در این است که منظور از عرف در نظریه اوّل، عرف مسامحی است، امّا نظریه دوم به عرف خاص و دقّی<a name="[10]">[10]</a> رجوع می کند؛ بنابراین عرف دقّی و دقّت عقلی موضوع را در نگاه به شخص و نگاه به تصویر او، دو چیز جدا از هم می داند. موضوع در نگاه به تصویر، تصویر آن شخص است و موضوع در نگاه به شخص، وجود خارجی و حقیقی آن شخص است؛ هرچند که متعلّق در هر دو، نگاه است. پس طبق نظریه دوم، حکم در این دو موضوع متفاوت خواهد بود:<br /> &laquo;نگاه کردن به تصویر زن نامحرم، حکم نگاه کردن به خود زن نامحرم را ندارد&raquo;.<a name="[11]">[11]</a><br /> &laquo;نگاه کردن به فیلم ها و تصاویر، حکم نگاه کردن به اجنبی را ندارد&raquo;.<a name="[12]">[12]</a><br /> تا جایی که برخی از فقها حتّی نگاه به تصویر در آینه یا آب زلال را نیز جایز می دانند؛ با این استدلال که وقتی شارع از نگاه به شخص نهی می کند، این نگاه، انصراف به فرد شایع و متعارف (نگاه مستقیم به فرد بیرونی) دارد نه تصویر فرد. همچنین استدلال می کنند: وقتی ما می توان یم بگوییم نگاه به تصویر حرام است که &laquo;علم&raquo; داشته باشیم مصداق نگاه به شخص است؛ پس وقتی علم نبود، اصل، اباحه در عمل است.<a name="[13]">[13]</a><br /> دسته زیادی از فقها، جواز مطلق را قائل نیستند و تصویر در آینه یا آب زلال را ملحق به حکم نگاه به خود شخص می دانند.<a name="[14]">[14]</a> این گروه علما از دو راه مدّعی چنین الحاقی هستند:<br /> <strong>1ـ الغای خصوصیت</strong><a id="[15]" name="[15]">[15]</a><br /> ما سخنان بزرگان را به طریق صحیح علم تجربی تبیین می کنیم: زمانی که ما به یک شخص خارجی نگاه می کنیم، نور به شخص خارجی برخورد می کند و نورِ انعکاسی از بدن او به چشم ما می رسد؛ بنابراین ما قادر به دیدن او هستیم. وقتی ما تصویر شخص را در آینه و آب زلال می بینیم، نور منعکس شده از شخص به آینه یا آب برخورد می کند و همان نور شخص را به سمت ما منعکس می کند؛ بنابراین تفاوتی بین نگاه به خود شخص و نگاه در آینه وجود ندارد، امّا در نقّاشی، عکس یا امثال این دو، این گونه نیست.<a name="[16]">[16]</a><br /> <strong>2ـ از طریق مراجعه به عرف</strong><br /> فقها مدّعی هستند: وقتی ما نگاه به تصویر در آینه یا آب زلال را به عرف عرضه می کنیم، عرف تفاوتی بین نگاه به خود شخص با نگاه به تصویر او در آینه یا آب نمی بیند، امّا در مصادیق دیگر، عرف تفاوت بین آن ها قائل است.<a name="[17]">[17]</a><br /> برخی از فقها فیلمی که پخش زنده باشد را نیز ملحق به نگاه به خود شخص می دانند.<a name="[18]">[18]</a><br /> نقد و بررسی: البته جای این پرسش باقی است که با کدام یک از دو توجیه قبل آن را ملحق به نگاه به خود شخص می دانند درحالی که اولاً تصویری که از دستگاه پخش کننده دیده می شود، نور بازتابی و منعکس شده از خود شخص نیست بلکه دوربین، نور بازتابی را گرفته و در خود تبدیل به مفاهیم دیجیتال می کند سپس از طریق صفحه نمایشگر یا دستگاه گیرنده این داده ها به وسیله چراغ های نوری کوچک به نمایش گذاشته می شود. ثانیاً در مورد رجوع به عرف، مبنای برخی از این بزرگان در تعیین موضوع، رجوع به عرف دقّی است نه رجوع به عرف مسامحی،<a name="[19]">[19]</a> و در مورد این مسئله عرف دقّی بین موضوع دو نگاه، تفاوت قائل است.</p> <p>یکسانی حکم نگاه به شخص و نگاه به تصویر او<br /> اگر ما مبنای رجوع به عرف مسامحی در تعیین موضوع را قبول نکنیم و به عرف دقّی رجوع نماییم، بازهم می توان با دلایلی دیگر ادّعا کرد که نگاه به تصویر شخص، حکم نگاه به خود شخص را دارد. می توان با تأمّلی در آیات و روایات واردشده درباره &laquo;نگاه و پوشش&raquo;، به حکمت هایی درباره وجوب پوشش و حرمت نگاه به برخی از مواضع نامحرم، دست یافت. حال می توان از این حکمت ها در مسئله تصویر نیز استفاده نمود و بگوییم همان حکمت ها در نگاه به تصویر نیز وجود دارد. درست است که &laquo;حکمت&raquo; مانند &laquo;علّت&raquo; نمی تواند مخصّص حکم باشد امّا حکمت می تواند تعمیم دهنده حکم باشد و حکم موضوعی را به سایر موضوعات سرایت دهد. اینک به برخی از این حکمت ها اشاره می کنیم:<br /> <strong>1ـ تهییج شهوانی</strong><br /> یکی از حکمت های وجوب ستر و عدم نگاه به مواضعی مانند مو و بدن زنان این است که با نگاه به این مواضع برای مرد &laquo;تهییج شهوانی&raquo; حاصل می شود. به همین خاطر است که در روایت جواز نگاه به مو و بدن زن دیوانه، عدم تعمّد شرط دانسته شده است: &laquo;عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ صُهَیبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) یقُولُ&rlm; لَا بَأْسَ بِالنَّظَرِ إِلَى رُءُوسِ أَهْلِ التِّهَامَةِ وَ الْأَعْرَابِ وَ أَهْلِ السَّوَادِ وَ الْعُلُوجِ لِأَنَّهُمْ إِذَا نُهُوا لَا ینْتَهُونَ&rlm; قَالَ وَ الْمَجْنُونَةِ وَ الْمَغْلُوبَةِ عَلَى عَقْلِهَا وَ لَا بَأْسَ بِالنَّظَرِ إِلَى شَعْرِهَا وَ جَسَدِهَا مَا لَمْ یتَعَمَّدْ ذَلِک&raquo;.<a name="[20]">[20]</a><br /> همچنین در روایات از نگاه به زنان نهی می شود؛ زیرا در آن عمل، فتنه افتادن در گناه وجود دارد.<br /> &laquo;لَکمْ أَوَّلُ نَظْرَةٍ إِلَى الْمَرْأَةِ فَلَا تُتْبِعُوهَا بِنَظْرَةٍ أُخْرَى وَ احْذَرُوا الْفِتْنَة&raquo;.<a name="[21]">[21]</a><br /> &laquo;لَکمْ مِنَ النِّسَاءِ أَوَّلُ نَظْرَةٍ فَلَا تُتْبِعُوهَا وَ احْذَرُوا الْفِتْنَة&raquo;.<a name="[22]">[22]</a><br /> مؤیّد این سخن، نظر فقهایی است که نگاه به تصویر را مساوی با نگاه به خود شخص نمی دانند امّا در مورد جایی که بیننده، منظور را می شناسد، حکم به اشکال چنین نگاهی کرده اند.<a name="[23]">[23]</a><br /> هرچند که میزان برانگیختگی شهوانی در نگاه به خود شخص بیشتر از نگاه به تصویر اوست امّا خالی از تحریک کنندگی نیست. توجّه داریم که این حکمت در همه جا کارایی ندارد و فقط مقداری از مقصود ما را تأمین می کند.<br /> <strong>2ـ حریم و عفت</strong><br /> بر اساس دیدگاه بسیاری از فقهای شیعی، تمام بدن زن به جز گردی صورت و دست ها تا مچ، عورت برای زن محسوب می شود. به خاطر شخصیت معنوی، کرامت و احترام زن مسلمان، خداوند برای محفوظ ماندن این حریم، اطلاع بر عورت مسلمان را حرام دانسته است. این احترام از مفهوم روایت &laquo;لَا حُرْمَةَ لِنِسَاءِ أَهْلِ الذِّمَّةِ&raquo;<a name="[24]">[24]</a> به دست می آید. نگاه به تصویر مو و بدن زن مسلمان نیز اطلاع بر عورت اوست و موجب هتک حرمت و عفاف زن مسلمان است.<br /> <strong>3ـ ممنوعیت آشکار شدن زینت</strong><br /> خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید: &laquo;وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ یغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ یحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لا یبْدینَ زینَتَهُنَّ إِلاَّ ما ظَهَرَ مِنْها&raquo;.<a name="[25]">[25]</a> خداوند از اینکه زنان مؤمن، زینت های خود را برای نامحرمان آشکار نمایند نهی فرموده است؛ وقتی که به تصویر مو و بدن زن نامحرم نگاه شود از نمونه های بارز آشکار شدن زینت های اوست و زیبایی های پنهانی او آشکار می شود.<br /> <strong>4ـ حکایت گری تصویر</strong><br /> تصویر، جنبه حکایت گری از موضوع خود یعنی شخص خارجی دارد؛ چراکه تصویر جانشین شخص بیرونی است و وقتی خود شخص در جلو چشم حضور ندارد از او حکایت می کند. خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید:&laquo;وَ لا یضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیعْلَمَ ما یخْفینَ مِنْ زینَتِهِن&raquo;.<a name="[26]">[26]</a> خداوند از پا کوبیدن به زمین نهی می فرماید؛ زیرا پاکوبیدن، حکایت از زینت پنهانی کرده و آن را آشکار می کند؛ تصویر نیز همین جنبه حکایت گری را دارد.<br /> روایات نیز مؤیّد همین حکمت هستند:<br /> &laquo;عَلِی بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِی عَنْ أَبِی عَبْدِاللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: لَا ینْبَغِی لِلْمَرْأَةِ أَنْ تَنْکشِفَ بَینَ یدَی الْیهُودِیةِ وَ النَّصْرَانِیةِ فَإِنَّهُنَّ یصِفْنَ ذَلِک لِأَزْوَاجِهِن&rlm;&raquo;.<a name="[27]">[27]</a><br /> این روایت بااینکه صحیح السند است امّا در دلالت، اشکال دارد؛ زیرا &laquo;لاینبغی&raquo; ظهور در کراهت دارد نه حرمت.<br /> &laquo;لَا یجُوزُ لِلْمَرْأَةِ أَنْ تَنْکشِفَ بَینَ یدَی الْیهُودِیةِ وَ النَّصْرَانِیةِ لِأَنَّهُنَّ یصِفْنَ ذَلِک لِأَزْوَاجِهِن&rlm;&raquo;.<a name="[28]">[28]</a><br /> دلالت این روایت در حرمت کامل است چراکه می فرماید &laquo;لایجوز&raquo; امّا سند روایت اشکال دارد؛ به همین خاطر ما روایات را مؤیّدِ حکمت موردبحث قرار دادیم.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>نتیجه گیری</h2> <p>با توجه به بحث های سابق می توان نتیجه گرفت: نگاه به تصویر در نظر عرف مسامحی مساوی با نگاه به خود شخص است. اگر کسی مبنای رجوع به عرف مسامحی در تعیین موضوع را قبول نکند یا ادّعا نماید که عرف مسامحی تفاوت قائل است، می توان با تنقیح مناطِ به دست آمده از آیات و روایات، بیان نمود که نگاه به شخص حقیقی بیرونی هر حکمی دارد، نگاه به تصویر او نیز همان حکم را دارد.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>منابع</h2> <p>قرآن کریم<br /> أجوبة الاستفتاءات (فارسى)؛ خامنه اى، سید على بن جواد حسینى؛ در یک جلد، دفتر معظم له در قم، قم ـ ایران، چ اوّل، 1424 ه&zwj; ق.<br /> الأحکام الواضحة (للفاضل)؛ لنکرانى، محمد فاضل موحدى؛ در یک جلد، مرکز فقهى ائمه اطهار(علیهم السلام)، قم ـ ایران، چ چهارم، 1422 ه&zwj; ق.<br /> احکام پزشکى (مکارم)؛ شیرازى، ناصر مکارم؛ در یک جلد، انتشارات مدرسه امام على بن ابی طالب(علیه السلام)، قم ـ ایران، چ اوّل، 1429 ه&zwj; ق.<br /> از نشانه های تصویرى تا متن؛ احمد، بابک؛ در یک جلد، نشر مرکز، تهران &ndash; ایران، چ دوم، 1375ه&zwj; ش.<br /> تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة ـ أحکام التخلی؛ لنکرانى، محمد فاضل موحدى؛ در یک جلد، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم ـ ایران، اول، 1403 ه&zwj; ق.<br /> تنقیح مبانی العروة ـ کتاب الطهارة؛ تبریزى، جواد بن على؛ 4 جلد، دار الصدیقة الشهیدة(علیها السلام)، قم ـ ایران، اول، 1426 ه&zwj; ق.<br /> توضیح المسائل (محشّى ـ امام خمینى)؛ خمینى، سید روح الله موسوى، 2 جلد، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم ـ ایران، هشتم، 1424 ه&zwj; ق.<br /> العروة الوثقى (المحشّی)؛ یزدى، سید محمدکاظم طباطبایى؛ جلد، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم ـ ایران، اول، 1419 ه&zwj; ق.<br /> الکافی؛ کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق؛ 8جلد، دار الکتب الإسلامیة ـ تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.<br /> کتاب النکاح؛ شیرازى، ناصر مکارم؛ 6 جلد، انتشارات مدرسه امام على بن ابی طالب(علیه السلام)، قم ـ ایران، اول، 1424 ه&zwj; ق.<br /> المسائل المنتخبة؛ تبریزى، جواد بن على؛ در یک جلد، دار الصدیقة الشهیدة(علیها السلام)، قم ـ ایران، پنجم، 1427 ه&zwj; ق.<br /> مستمسک العروة الوثقى؛ حکیم، سید محسن طباطبایى؛ 14 جلد، مؤسسة دار التفسیر، قم ـ ایران، اوّل، 1416 ه&zwj; ق.<br /> مستند الشیعة فی أحکام الشریعة؛ نراقى، مولى احمد بن محمد مهدى؛ 19 جلد، مؤسسه آل البیت(علیهم السلام)، قم ـ ایران، اول، 1415 ه&zwj; ق.<br /> مصباح الهدى فی شرح العروة الوثقى؛ آملى، میرزا محمدتقی؛ 12 جلد، مؤلف، تهران ـ ایران، اوّل، 1380 ه&zwj; ق.<br /> منهاج الصالحین (المحشّى للحکیم)؛ حکیم، سید محسن طباطبایى؛ 2 جلد، دار التعارف للمطبوعات، بیروت ـ لبنان، اول، 1410 ه&zwj; ق.<br /> موسوعة الإمام الخوئی؛ خویى، سید ابوالقاسم موسوى؛ 33 جلد، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی ره، قم ـ ایران، اول، 1418 ه&zwj; ق.</p> <h2><br /> پی نوشت ها</h2> <p><a href="#[1]">[1] . استاد و محقق حوزه علمیه، اتمام سطح3حوزه علمیه، omidezendegi63@gmail.com</a><br /> <a href="#[2]">[2] . از نشانههای تصويرى تا متن، ص 17 &ndash; 18.</a><br /> <a href="#[3]">[3] ـ http://www.sherane.ir/2012ـ08ـ16ـ15ـ32ـ39/2102ـ2013ـ04ـ18ـ15ـ22ـ08.html.</a><br /> <a href="#[4]">[4] ـ توضيح المسائل (محشى ـ امام خمينى)، ج، صص 971 و 973؛ أجوبة الاستفتاءات (فارسى)، صص 259 و 260 و 262 و 263؛ المسائل المنتخبة (للتبريزي)، ص 306؛الأحکام الواضحة (للفاضل)، ص 373.</a><br /> <a href="#[5]">[5] ـ توضيح المسائل (محشى ـ امام خمينى)، ج، ص 972؛ أجوبة الاستفتاءات (فارسى)، ص 260.</a><br /> <a href="#[6]">[6] ـ توضيح المسائل (محشى ـ امام خمينى)، ج، ص 973؛ أجوبة الاستفتاءات (فارسى)، صص 260 و 262.</a><br /> <a href="#[7]">[7] ـ توضيح المسائل (محشى ـ امام خمينى)، ج، صص 972 و 973؛ أجوبة الاستفتاءات (فارسى)، صص 260 و 263؛ المسائل المنتخبة (للتبريزي)، ص 306؛الأحکام الواضحة (للفاضل)، ص 373.</a><br /> <a href="#[8]">[8] ـ توضيح المسائل (محشى ـ امام خمينى)، ج، صص 972 و 973؛ أجوبة الاستفتاءات (فارسى)، ص 260؛ المسائل المنتخبة (للتبريزي)، ص 306؛الأحکام الواضحة (للفاضل)، ص 373.</a><br /> <a href="#[9]">[9] ـ احکام پزشکى (مکارم)، ص 18.</a><br /> <a href="#[10]">[10] ـ الاستصحاب، ص 17؛ إرشاد العقول الی مباحث الأصول، ج 2، ص 93؛ تهذیب الأصول، ج 3، ص 409؛ المحصول فی علم الأصول، ج 1، ص 295.</a><br /> <a href="#[11]">[11] ـ توضيح المسائل (محشى ـ امام خمينى)، ج، ص 971؛ أجوبة الاستفتاءات (فارسى)، ص 259.</a><br /> <a href="#[12]">[12] ـ توضيح المسائل (محشى ـ امام خمينى)، ج، ص 972؛ أجوبة الاستفتاءات (فارسى)، ص 260.</a><br /> <a href="#[14]">[13] ـ ر. ک مستند الشیعة فی احکام الشریعة، ج 16، ص 60.</a><br /> <a href="#[14]">[14] ـ العروة الوثقى (المحشى)، ج، ص 307؛ مستمسک العروة الوثقى، ج، ص 191؛ منهاج الصالحين (المحشى للحکيم)، ج، ص 28.</a><br /> <a href="#[15]">[15] ـ کتاب النکاح (مکارم)، ج 1، ص 41.</a><br /> <a href="#[16]">[16] ـ تنقيح مباني العروة ـ کتاب الطهارة، ج، صص 25 ـ 26؛ موسوعة الإمام الخوئي، ج، صص 328 ـ 329؛ مصباح الهدى في شرح العروة الوثقى، ج، ص 11.</a><br /> <a href="#[17]">[17] ـ تنقيح مباني العروة ـ کتاب الطهارة، ج، صص 25 ـ 26؛ موسوعة الإمام الخوئي، ج، ص 329؛ تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة ـ أحکام التخلي، ص 16.</a><br /> <a href="#[18]">[18] ـ توضيح المسائل (محشى ـ امام خمينى)، ج، صص 971 و 972؛ أجوبة الاستفتاءات (فارسى)، صص 259، 260 و 262.</a><br /> <a href="#[19]">[19] ـ الاستصحاب، ص 17؛ إرشاد العقول الی مباحث الأصول، ج 2، ص 93؛ تهذیب الأصول، ج 3، ص 409؛ المحصول فی علم الأصول، ج 1، ص 295.</a><br /> <a href="#[20]">[20] ـ الکافي (ط ـ الإسلامية)؛ ج&rlm;5؛ ص 524.</a><br /> <a href="#[21]">[21] ـ الخصال، ج&rlm;2، ص 632؛ بحار الأنوار (ط ـ بيروت)، ج&rlm;10، ص 110؛ و ج&rlm;101، ص 36.</a><br /> <a href="#[22]">[22] ـ تحف العقول، ص 121.</a><br /> <a href="#[23]">[23] ـ أجوبة الاستفتاءات (فارسى)، ص 260.</a><br /> <a href="#[24]">[24] ـ الکافي (ط ـ الإسلامية)؛ ج&rlm;5؛ ص 524.</a><br /> <a href="#[25]">[25] ـ نور، آیه 31 (و به زنان مؤمن بگو که چشمان خويش را فروگيرند، شرمگاه خود را نگهدارند و زینت های خود را جز آن مقدار که پيدا است آشکار نکنند).</a><br /> <a href="#[26]">[26] ـ همان. (و نيز چنان پاى بر زمين نزنند تا آن زينت که پنهان کرده &rlm;اند دانسته شود).</a><br /> <a href="#[27]">[27] ـ الکافي (ط ـ الإسلامية)، ج&rlm;5، ص 519؛ من لا يحضره الفقيه، ج&rlm;3، ص 561.</a><br /> <a href="#[28]">[28] ـ الخصال، ج&rlm;2، ص 587.</a></p> <p>&nbsp;</p> Sun, 06 Sep 2020 17:55:59 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_335253-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_335335-utab احکام فقهی ارتباط کلامی زن و مرد در محیط کار و تحصیل
ارتباط کلامی زن و مرد <p>&nbsp;</p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/11935264_885(2).jpg" style="width: 300px; height: 169px;" /></p> <h1>احکام فقهی ارتباط کلامی زن و مرد در محیط کار و تحصیل</h1> <p><br /> علی رضا جرگانی<a id="[1]" name="[1]">[1]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h2>چکیده</h2> <p>گسترش جوامع بشری و احساس نیاز به پرورش استعدادهای درونی مانند تحصیل علم و تأمین معاش، حضور زنان به عرصه اجتماع را پررنگ تر کرده است و معاشرت کنندگان شامل دو هم جنس و دو جنس مخالف هستند. بحث معاشرت در متون دینی به ویژه در آیات و روایات نیز موردتوجه قرار گرفته، حدود و احکام آن در متون فقهی مغفول نمانده و با عناوین مختلفی اشاره شده است. سعی نگارنده در این پژوهش بر این است تا ارتباط کلامی زن و مرد در محیط کار و تحصیل بررسی شود. بر اساس روایات، اختلاط با نامحرم در محیط کار و تحصیل اگر عاری از هرگونه گناه و مفسده باشد، نه تنها ایرادی ندارد؛ بلکه اگر ایفای نقش با قصد قربت و هدف متعالی محقق شود؛ چه بسا مطلوب هم باشد.<br /> واژگان کلیدی: احکام، فقه، اختلاط، کار، تحصیل.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>مقدمه</h2> <p>انسان موجودی اجتماعی است و نیازهای مختلفی اعم از اقتصادی، امنیتی، اجتماعی، فرهنگی و علمی دارد و از طرفی به تنهایی قادر به رفع این نیازها نیست؛ پس ناگزیر به جامعه و اجتماع روی آورده است. این ورود به اجتماع، غالباً مستلزم ارتباط با جنس مخالف است؛ حال این ارتباط با جنس مخالف اگر به طور صحیح مدیریت نشود ممکن است از هدف اصلی که همان شکوفا شدن استعدادهای اشخاص در ابعاد مختلف اخلاقی، علمی، هنری و ... محقق نشود بلکه چه بسا این مسئله آسیب زا هم باشد.<br /> اسلام دینی جامع و پاسخگوی نیازهای بشر در هر عصر و زمانی است؛ به خصوص فقه امامیه که فقهی پویا بوده، مقتضیات زمان و مکان را در نظر گرفته و دیدگاهی واقع بینانه و موافق با فطرت دارد؛ ازاین رو برای مصون ماندن از خطرات اخلاقی، شکوفا شدن استعدادهای اشخاص و رفع نیازهای آنان احکامی مصون ساز و قابل اجرا دارد. سعی نگارنده بر آن است تا احکام فقهی ارتباط کلامی زن و مرد در محیط کار و تحصیل از دیدگاه فقه امامیه بررسی شود.<br /> &laquo;معاشرت&raquo; از ریشه &laquo;عشره&raquo; به معنای آمیختن و مصاحبت است و در اصطلاح به معنای ارتباط، دوستی و رفت وآمد با دیگران است. بحث معاشرت شامل موضوعاتی نظیر معاشرت با همسر، همسایگان، فروشنده، مشتری و ... می شود.<br /> مقوله ارتباط و معاشرت با پیدایش جوامع بشری، شروع شد. کم کم با گسترش جوامع بشری و احساس نیاز به پرورش استعدادهای درونی مانند علم آموزی و تأمین معاش، حضور زنان در عرصه اجتماع پررنگ تر شد؛ بنابراین با ورود بانوان به محیط کار و فضای تحصیلی، علاوه بر دستورها، آیین نامه و توصیه های عمومی ارتباطات، آداب و احکام جدیدی نیاز بود. این آداب و احکام جدید، قبل از اسلام نیز مطرح بوده، چنانچه در سوره قصص آیات 38ـ39، به رفتار دختران شعیب(علیه السلام) و حضرت موسی(علیه السلام) اشاره شده است و پس ازآن در اسلام نیز در قالب متون قرآنی و روایی و به تبع آن دو در متون فقهی، همواره موردتوجه بوده است و در عصر حاضر نیز اندیشمندان و بزرگان به این موضوع پرداخته اند.<br /> موضوعات مرتبطی که در قالب پایان نامه نگارش یافته عبارت است از: &laquo;بررسی فقهی سبک زندگی در معاشرت با دیگران&raquo;، &laquo;آداب معاشرت از دیدگاه قرآن و حدیث&raquo; و &laquo;بررسی تأثیر و جایگاه حُسن معاشرت در تحکیم خانواده&raquo;، موضوعاتی نیز در حال نگارش هستند ازجمله: &laquo;احکام فقهی و اخلاقی معاشرت به معروف میان زوجین&raquo;، &laquo;آداب معاشرت اجتماعی بر اساس سوره حجرات&raquo; و &laquo;آداب معاشرت در قرآن&raquo;.<br /> &nbsp;موضوع این پژوهش یعنی &laquo;احکام فقهی ارتباط کلامی زن و مرد در محیط کار و تحصیل&raquo; تا جایی که بررسی شده است به این شکل که با تمرکز بر محیط کار و تحصیل باشد، کاری صورت نگرفته و در منابع اصلی فقهی هم به صورت متمرکز و تفصیلی موردبحث واقع نشده است؛ لذا سعی نگارنده بر این است این خلأ را برطرف نماید.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>گفتار اول: اختلاط با نامحرم</h2> <p>اسلام، زن را دارای جایگاهی بلند و ارزشمندی می داند و برای حفظ این مقام و جایگاه، چارچوب و خطوط قرمزی مشخص کرده است؛ باید ببینیم آیا تحصیل و کار زن که به معاشرت و اختلاط با نامحرم می انجامد، جایز است؟ آیا زن می تواندبه خاطر تحصیل و کار، با افراد نامحرم ارتباط و معاشرت داشته باشد؟<br /> چند دسته روایات، دراین باره وجود دارد که عبارتند از:<a name="[2]">[2]</a><br /> <strong>دسته اول: نکوهش تنه زدن زنان به مردان</strong><br /> غیاث بن ابراهیم در صحیحه ای<a name="[3]">[3]</a> از امام صادق(علیه السلام) روایت می کند: امام علی(علیه السلام) فرمود: &laquo;یا أَهْلَ الْعِرَاقِ نُبِّئْتُ&rlm; أَنَّ نِسَاءَکمْ یدَافِعْنَ الرِّجَالَ فِی الطَّرِیقِ أَ مَا تَسْتَحْیون&rlm;&raquo;؛<a name="[4]">[4]</a> ای اهل عراق! به من خبر رسیده که زنانتان در راه، به مردان تنه می زنند. آیا حیا نمی کنید؟<br /> <strong>دسته دوم: سرزنش راه رفتن زن در وسط کوچه و خیابان</strong><br /> روایت اوّل: صحیحه ولید بن صبیح از امام صادق(علیه السلام): &laquo;قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) لَیسَ لِلنِّسَاءِ مِنْ سَرَوَاتِ&rlm; الطَّرِیقِ شَی&rlm;ءٌ وَ لَکنَّهَا تَمْشِی فِی جَانِبِ الْحَائِطِ وَ الطَّرِیقِ&raquo;؛<a name="[5]">[5]</a> رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: زنان از وسط راه، عبور نکنند بلکه در کنار دیوار و راه، حرکت کنند.<br /> روایت دوم: صحیحه هشام بن سالم از امام صادق(علیه السلام): &laquo;قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) لَیسَ لِلنِّسَاءِ مِنْ سَرَاةِ الطَّرِیقِ وَ لَکنْ جَنْبَیهِ یعْنِی وَسَطَه&rlm;&raquo;؛<a name="[6]">[6]</a> رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: زنان نباید از وسط راه عبور کنند بلکه باید از کنار، راه بروند.<br /> <strong>دسته سوم: تأکید بر ماندن زن در خانه</strong><br /> الف) آیه &laquo;وَ قَرْنَ&rlm; فِی&rlm; بُیوتِکن&rlm;&raquo;؛<a name="[7]">[7]</a> استدلال به این آیه منوط بر این است که حکم، اختصاص به زنان پیامبر (ص) نداشته باشد.<br /> ب) روایاتی که می گویند: مسجد زن، خانه او است.<a name="[8]">[8]</a><br /> <strong>دسته چهارم: جواز خروج زن از منزل فقط با اذن شوهر</strong><br /> صحیحه محمّد بن مسلم از امام باقر(علیه السلام): &laquo;جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِی(صلی الله علیه و آله) فَقَالَتْ یا رَسُولَ اللَّهِ مَا حَقُّ الزَّوْجِ عَلَى الْمَرْأَةِ فَقَالَ لَهَا أَنْ تُطِیعَهُ وَ لَا تَعْصِیهُ وَ لَا تَصَدَّقَ مِنْ بَیتِهِ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ لَا تَصُومَ تَطَوُّعاً إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ لَا تَمْنَعَهُ نَفْسَهَا وَ إِنْ کانَتْ عَلَى ظَهْرِ قَتَبٍ&rlm; وَ لَا تَخْرُجَ مِنْ بَیتِهَا إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ إِنْ خَرَجَتْ بِغَیرِ إِذْنِهِ&rlm; لَعَنَتْهَا مَلَائِکةُ السَّمَاءِ وَ مَلَائِکةُ الْأَرْضِ وَ مَلَائِکةُ الْغَضَبِ وَ مَلَائِکةُ الرَّحْمَةِ حَتَّى تَرْجِعَ إِلَى بَیتِهَا&raquo;؛<a name="[9]">[9]</a> زنی نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: ای رسول خدا! حق شوهر بر زن چیست؟ ایشان فرمودند: حقّ او بر تو این است که اطاعتش کنی، از او نافرمانی نکنی، بدون اذن او صدقه ندهی، روزه مستحبی بدون اذن او نگیری، خودت را از او منع نکنی حتی اگر بر رحل صغیر باشی و بدون اذن او از منزل خارج نشوی. اگر زنی این کار را بکند، فرشتگان آسمان و زمین و فرشتگان غضب و رحمت بر او لعنت می فرستند تا اینکه به خانه برگردد.<br /> <strong>دسته پنجم: حرمت اطاعت مرد از زن برای رفتن زن به بعضی از مکان ها</strong><br /> مانند موثقه سکونی: &laquo;السَّکونِی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) مَنْ أَطَاعَ امْرَأَتَهُ أَکبَّهُ اللَّهُ عَلَى وَجْهِهِ فِی النَّارِ قِیلَ وَ مَا تِلْک الطَّاعَةُ قَالَ تَطْلُبُ إِلَیهِ الذَّهَابَ إِلَى الْحَمَّامَاتِ وَ الْعُرْسَاتِ&rlm; وَ الْعِیدَاتِ وَ النَّائِحَاتِ&rlm; وَ الثِّیابَ الرِّقَاقَ&raquo;؛<a name="[10]">[10]</a> امام صادق(علیه السلام) از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل می کند که ایشان فرمودند: هر مردی از زنش اطاعت کند، خداوند با صورت او را در آتش می اندازد. پرسیده شد: اطاعت مرد از زن به چه معناست؟ فرمودند: زن از او (شوهرش)، رفتن به حمام ها، عروسی ها، عیدها، عزاداری ها و پوشیدن لباس نازک بخواهد و او بپذیرد.<br /> <strong>دسته ششم: ممنوعیت بیرون رفتن زنان جوان برای نماز جمعه و نماز عیدین</strong><br /> مانند معتبره<a id="[11]" name="[11]">[11]</a> یونس بن یعقوب از امام صادق(علیه السلام): &laquo;یونُسَ بْنِ یعْقُوبَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) عَنْ خُرُوجِ&rlm; النِّسَاءِ فِی الْعِیدَینِ وَ الْجُمُعَةِ فَقَالَ لَا إِلَّا امْرَأَةً مُسِنَّةً&raquo;؛<a name="[12]">[12]</a> یونس بن یعقوب گوید: از امام صادق(علیه السلام) درباره بیرون رفتن زنان در عیدها و نماز جمعه پرسیدم؟ ایشان فرمودند: نه؛ مگر زنان سالخورده.<br /> <strong>دسته هفتم: دستور به نگه داشتن زن در خانه</strong><br /> روایت اوّل: صحیحه وهب از امام صادق(علیه السلام): &laquo;قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ(علیه السلام) ... فَاحْبِسُوا نِسَاءَکمْ یا مَعَاشِرَ الرِّجَالِ&raquo;؛<a name="[13]">[13]</a> امیرالمومنین(علیه السلام) فرمود: ... ای گروه مردان، زنان خود را حبس کنید.<br /> روایت دوم: معتبره عبدالرحمن بن سیابه از امام صادق(علیه السلام): &laquo;فَحَصِّنُوهُنَ&rlm; فِی الْبُیوتِ&raquo;؛ پس آنان را در خانه ها نگه دارید.<a name="[14]">[14]</a></p> <h2><br /> تحلیل و بررسی روایات</h2> <p>&nbsp;دسته اول و دوم روایات، تنها تنه زدن و راه رفتن در وسط کوچه و بازار را سرزنش کرده و مفهومش این است که اصل خروج از خانه، اگر با این عملِ گناه همراه نباشد؛ جایز است.<br /> دسته سوم روایات، اختصاص به زنان پیامبر دارد؛ گویا زنان پیامبر نسبت به سایر زنان باید در صورت امکان در خانه بمانند تا از نگاه نامحرمان مصون باشند و دلیلی بر تعمیم حکم به سایر زنان ندارد.<br /> دسته چهارم روایات، حرمت خروج از خانه را مقیّد به عدم اذن شوهر نموده وگرنه خروج همراه با اذن، اشکالی ندارد.<br /> دسته پنجم روایات را با قرینه و قید &laquo;العرسات و الثیاب الرقاق&raquo;، حمل بر مواردی می کنیم که خروج از منزل برای برخی از امور مفسده دار باشد.<br /> دسته ششم را باید بر مورد عدم اذن شوهر یا کراهت و دسته هفتم را بر مراعات احتیاط حمل نمود؛ زیرا همه فقها اتفاق نظر دارند که زن با اذن شوهر می توانددر تمام مجالسی که همراه با مفسده و گناه نباشد، شرکت نماید.<br /> بنابراین هیچ کدام از این روایات، دلالتی بر حرمت اختلاط ندارد و از نظر اسلام اگر معاشرت زن و مرد و اختلاط آنان به دور از هرگونه گناه و مفسده باشد، ایرادی ندارد. مؤید آن، سیره زمان شارع و معصومین(علیهم السلام) است که مردان و زنان در بازار، مساجد و میادین، اجتماع می کردند.<br /> بدون تردید بهتر است زن بدون عذر و مصلحت در مجامع عمومی حضور پیدا نکند و مرد، همسر خود را از خروج بدون دلیل از منزل نهی کند؛ چنانچه امیرالمومنین علی(علیه السلام) می فرماید: &laquo;وَ اکفُفْ&rlm; عَلَیهِنَ&rlm; مِنْ أَبْصَارِهِنَّ بِحِجَابِک إِیاهُنَّ فَإِنَّ شِدَّةَ الْحِجَابِ أَبْقَى عَلَیهِنَّ وَ لَیسَ خُرُوجُهُنَّ بِأَشَدَّ مِنْ إِدْخَالِک مَنْ لَا یوثَقُ بِهِ عَلَیهِنَّ وَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَلَّا یعْرِفْنَ غَیرَک فَافْعَل&rlm;&raquo;؛<a name="[15]">[15]</a> در پرده حجاب نگاهشان دار تا نامحرمان را ننگرند؛ زیرا سخت&rlm;گیرى در پوشش، عامل سلامت و استوارى آنان است. بیرون رفتن زنان بدتر از آن نیست که افراد ناصالح را در میانشان آورى و اگر بتوانى به گونه&rlm;اى زندگى کنى که غیر تو را نشناسند چنین کن.<br /> فقهای معاصر بر همین مبنا به کراهت شرکت زنان در محافل و مجالس مختلط با مردان، فتوا داده اند. مرحوم سید یزدی(رحمه الله) دراین باره می گوید: &laquo;اختلاط زنان و مردان، مکروه است مگر برای زنان سالخورده؛ آن ها می توان ند در نماز جمعه و جماعت شرکت کنند&raquo;.<a name="[16]">[16]</a><br /> درصورتی که خروج زن از منزل به منظور کاری باشد که مصلحتش از ماندن در خانه بیشتر است، نه تنها مکروه نیست، بلکه ممکن است به تبع آن مصلحت، مستحب یا واجب باشد؛ مثل حج گذاردن، قیام برای دفاع و ...؛ مسلّماً در این امور، معاشرت و اختلاط با نامحرم همراه است، ولی واجب است.<br /> نتیجه گیری: اختلاط و معاشرت با نامحرم در محل کار و تحصیل، اگر با عمل حرامی همراه نباشد، به مقتضای سیره مسلمین و فتاوای فقهای بزرگوار اشکالی ندارد و اگر ایفای نقش او، با قصد قربت و هدف متعالی صورت گیرد، چه بسا ارتباط و معاشرت با نامحرم، مطلوب هم باشد.</p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/images-(1).jpg" style="float: left; width: 277px; height: 182px;" /></p> <p>&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h2>گفتار دوم: سخن گفتن با نامحرم</h2> <p>یکی از ارکان مهم تحصیل و کار، سخن گفتن با طرف مقابل است؛ ازآنجایی که ظاهر برخی از روایات و عبارات فقها گویای این مطلب است که سخن گفتن زن، دارای محدودیت است؛ بنابراین لازم است بررسی شود که آیا زن می توانددر محل کار و تحصیل با مرد نامحرم، سخن بگوید؟<br /> در این مسئله، دو دیدگاه وجود دارد:<br /> <strong>دیدگاه اوّل: حرمت سخن گفتن با نامحرم</strong><br /> مرحوم شیخ محمدحسن نجفی می گوید: &laquo;الأعمى فضلا عن المبصر لا یجوز له سماع صوت المرأة الأجنبیة مع التلذذ أو الریبة و خوف الفتنة قطعا، أما مع عدم ذلک فقد یظهر من المتن و القواعد و التحریر و الإرشاد و التلخیص الحرمة أیضا، لأنه عورة فیحرم سماعه حینئذ و یجب علیها ستره على کل حال، بل قیل: إنه المشهور و إنه مقتضى المستفیض من محکی الإجماع&raquo;؛<a name="[17]">[17]</a> قطعاً بر شخص کور جایز نیست که صدای زن بیگانه را با تلذّذ، ریبه و ترس از وقوع در فتنه بشنود تا چه برسد به شخص بینا؛ امّا در صورت عدم تلذّذ، ریبه و ترس از افتادن در حرام، از متن قواعد، تحریر، ارشاد و تلخیص، حرمت ظاهر می شود. چون صدای زن عورت است؛ لذا شنیدن آن در این زمان حرام است و بر زن واجب است صدای خود را در هر حالی بپوشاند. گفته شده این قول مشهور است و مقتضی خبر مستفیض است که از محکی اجماع حکایت دارد.<br /> <strong>دلایل حرمت</strong><br /> دلیل اوّل: صدای زن، به منزله عورت است و نامحرم نباید صدای او را بشنود و او نیز نباید صدای خود را به گوش نامحرم برساند.<br /> علامه حلّی دراین باره می فرماید: &laquo;لا جهر على المرأة بإجماع العلماء و لأن صوتها عورة&raquo;؛<a name="[18]">[18]</a> به اجماع علما، زن نباید نماز را بلند بخواند؛ زیرا صدای او عورت شمرده می شود.<br /> ایشان در کتاب &laquo;منتهی المطلب&raquo; نیز می فرماید: &laquo;لأنّ صوتها عورة فلا یجوز لها إبرازه إلى الرّجال&raquo;؛<a name="[19]">[19]</a> به خاطر اینکه صدای زن عورت است، پس زن نمی تواندصدایش را برای مردان آشکار کند.<br /> می توان از سخنان علمای بزرگوار، چنین برداشت کرد که صدای زن مثل بدن زن، عورت است؛ یعنی همان طوری که بر زن واجب است بدن خود را از مردان نامحرم بپوشاند، صدای خویش را نیز باید از آن ها مخفی نماید. لازمه سخن این است که زن نباید با آنان گفتگو کند و این کار حرام است.<br /> <strong>نقد و بررسی</strong><br /> اشکال اوّل: قبل از محقق حلّی(رحمه الله) هیچ یک از فقها قائل نشده که زن نباید در برابر نامحرم، صدایش را بلند کند، بلکه شیخ طوسی(رحمه الله) در کتاب &laquo;مبسوط&raquo;، فتوای خلاف آن را بیان نموده است<a name="[20]">[20]</a> و استدلال به این روایت می کند:<br /> هند در هنگام بیعت با پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) گفتگوهایی نمود و گفت: شوهرم ابوسفیان مردی خسیس است و حقوق من و فرزندانم را نمی دهد مگر آن چیزهایی که از او به صورت مخفیانه برمی دارم، آیا چیزی بر گردن من هست؟ حضرت فرمود: به اندازه کفایت نیاز عرفی خود و فرزندت بردار.<a id="[21]" name="[21]">[21]</a><br /> شیخ طوسی(رحمه الله) پس از نقل این روایت می گوید: در این خبر فوائدی وجود دارد، ازجمله اینکه زن می توانددر هنگام نیاز، حاجت های خود را ابراز کند و پرسش های خود را به طور مستقیم و بدون واسطه، از علما بپرسد؛ و صدای زن عورت نیست؛ زیرا پیامبر(صلی الله علیه و آله) صدای او را شنید و از آن جلوگیری نکرد.<br /> نکته: این روایت، اخصّ از مدعا است؛ چون مدعا جواز سخن گفتن به صورت مطلق (چه در هنگام نیاز و چه غیر آن) است، درحالی که این روایت، تنها صورت نیاز، آن هم با شخصیتی همچون نبی مکرم اسلام(صلی الله علیه و آله) را ذکر کرده است اما این روایت مانع از حرمت مطلق است.<br /> محقق کرکی(رحمه الله) در دو جا حرمت را مقیّد به خوف مفسده نموده است:<br /> 1ـ شنیدن صدای زن با افتادن در فتنه و ترس از گناه، حرام است: &laquo;أن صوتها عورة و أن سماعة بدون خوف الفتنة لا یحرم&raquo;.<a name="[22]">[22]</a><br /> 2ـ در صورت تلذذ حرام است: &laquo;و أما الصوت فروی جواز السلام على النساء و سلام المرأة علیه؛ و روی ان صوت المرأة عورة؛ و الوجه التحریم مع التلذذ&raquo;؛<a name="[23]">[23]</a> اما صدای زن، پس روایت شده که سلام بر زنان و سلام کردن زنان بر مردان، جایز است و روایت شده که صدای زن، عورت است و رأی موجّه این است که در صورت تلذّذ، حرام است.<br /> اشکال دوم: به نظر می رسد مراد آن ها از عورت بودن صوت زن، معنایى است که الزاماً حرام نیست، بلکه با مکروه هم سازگار است. عورت بودن زن، مراتب مختلفى دارد که برخى از این مراتب، حکم الزامى و برخى حکم غیرالزامى به همراه دارد. اعضای پایینی بدن، یک معنا از عورت است که به غیر از شوهر، حتى همجنس ها و محارم هم نباید آن را ببینند. غیر از وجه و کفین، سایر اعضای بدن، مرحله دیگرى است که نامحرم نمى تواند ببیند. یک مرحله، اندام زن است که مطلوب، دیده نشدن آن است؛ یعنى اگر زن وجه و کفین خود را هم مستور بدارد و بیرون برود، عمل به این مرحله نشده، بلکه براى عمل به این مرحله باید در خانه باشد، چنانچه در ذیل حدیث مى گوید: &laquo;فاستروا عوراتهن بالبیوت&raquo; این مرتبه از مستور بودن قطعاً الزامى نیست، بلکه استحبابى است.<br /> نکته: عورت بودن صدای زن، همیشه به معنی وجوب بر حفظ، حرمت بر افشا و علنی سازی در برابر نامحرم نیست؛ احکام صوت زن در نماز حتی در خلوت است، لذا فقها می گویند: اگر اقامه نماز در جایى که اجنبى در کار نباشد تا صداى زن را بشنود یا تنها در مقابل محارم باشد باز هم صوت زن عورت است.<br /> &laquo;نهایة الاحکام&raquo; می گوید: &laquo;انّما یجب الجهر على الذکر فلا یجب على الانثى و ان خلت بنفسها، اجماعاً لانّ صوتها عورة&raquo;؛<a name="[24]">[24]</a> در اینجا عبارت &laquo;و ان خلت بنفسها&raquo; را آورده یعنى اگر زن تنها هم باشد، صوتش عورت است که قهراً به معناى حرمت ابراز صوت نیست؛ از سوى دیگر، عبارت &laquo;لان صوتها عورة&raquo; تعلیل براى عدم جواز جهر نیست، بلکه تعلیل براى عدم لزوم است. اگر مراد از عورت بودن صوت، حرمت ابراز باشد، باید تعلیل براى حرمت جهر باشد؛ پس لازمه عورت بودن، معنایى اعم از حرمت و کراهت است که قهراً از آن، عدم لزوم استفاده مى شود.<br /> فقهای دیگر همچون شهید در کتاب &laquo;ذکرى&raquo;، عدم وجوب جهر را به طور مطلق ولو اجنبى نشنود، به عورت بودن صوت زن تعلیل کرده اند که از آن فهمیده مى شود: عورت بودن صوت، اشاره به خصوص حرمت ابراز نیست.<br /> اشکال سوم: اصلِ روایت بودن &laquo;صوت المراة عورة&raquo; معلوم نیست؛ چون در هیچ کتاب روایی و فقهی چنین حدیثی وارد نشده و حتّی مرحوم علامه و دیگران آن را نقل نکرده اند؛ بنابراین دو احتمال در اینجا وجود دارد:<br /> احتمال اوّل: مرحوم علامه با تکیه بر حافظه خود، عبارتی را که فقها تعبیر نموده و آن را به عنوان علّتِ حکم آورده اند، همانند روایت ذکر کرده است.<br /> احتمال دوم: در بسیاری از روایات &laquo;المراة عورة&raquo;<a name="[25]">[25]</a> وارد شده است، شاید مرحوم علامه از این روایت، استنباط کرده که صدای زن نیز عورت شمرده می شود و از این حدیث، چنین برداشت نموده که تمام جهات مربوط به زن که با مخفی بودن تناسب دارد، عورت باشد؛ درنتیجه صداى زن هم عورت خواهد بود؛ اقوی احتمال دوم است.<a name="[26]">[26]</a><br /> دلیل دوم: روایاتی که بر حرمت شنیدن و شنواندن صدای زن دلالت دارند:<br /> <strong>دسته اوّل: روایات ناهی از بلند تلبیه گفتن زنان</strong><br /> مرحوم صاحب جواهر، یکى از مستندات قول به حرمت را روایات مربوط به نهى زن از جهر به تلبیه دانسته است؛<a name="[27]">[27]</a> ولى استناد به این دلیل از دو جهت اشکال دارد:<br /> اشکال اوّل: هیچ روایتى دال بر تحریم جهر به تلبیه براى زن وجود ندارد. هر چند در برخى احادیث آمده: &laquo;لیس على النساء جهر بالتلبیة&raquo;،<a name="[28]">[28]</a> ولى هیچ یک از این روایات، دال بر نهى و حتى نهى تنزیهى<a name="[29]">[29]</a> نیست. ازجمله دلایل و شواهد این امر آن است که جهر به تلبیه در برخى روایات در شمار امورى مانند استلام حجر، اذان، اقامه و دخول کعبه آمده است؛ فقها نیز زن را از هیچ یک از آن ها نهى نکرده اند، حتى در ابوابی مثل اذان، جهر را مستحب دانسته اند؛ پس مراد از نهى در این موارد، نفى وجوب یا تأکد در استحباب و مانند این ها است. نهایت اینکه در برخى از این امور، قائل به کراهت انجام آن توسط زن شده اند؛ بنابراین هیچ گونه دلالتى بر نهى تحریمى وجود ندارد.<a name="[30]">[30]</a><br /> اشکال دوم: بر فرض که جهر در تلبیه منهى باشد، این نهى مطلق است و مواردى را که محارم زن همراه وى هستند، دربر مى گیرد؛ پس نهى از جهر، مستند به این نکته نیست که اجانب، صداى زن را نشنوند و این عدم مطلوبیت چه اجانب همراه زن باشند یا نباشند، وجود دارد؛ بنابراین نمى توان براى حرمت اسماع صوت زن از سوى اجانب به آن استناد کرد.<a name="[31]">[31]</a><br /> <strong>دسته دوم: روایات نهى از سلام کردن به زن</strong><br /> روایت اول: روایت صحیحه غیاث بن ابراهیم: &laquo;وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یحْیى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یحْیى عَنْ غِیاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) أَنَّهُ قَالَ: لَا تُسَلِّمْ عَلَى الْمَرْأَةِ&raquo;.<a name="[32]">[32]</a><br /> مراد از اولین محمد بن یحیى ، محمد بن یحیى العطار، مراد از احمد بن محمد، احمد بن محمد بن عیسى بوده، دومین محمد بن یحیى هم محمد بن یحیى خزّاز و غیاث بن ابراهیم تمیمى اسبذى یا اسیدى است. همه توثیق شده اند و روایت، صحیحه است. این روایت بیان می کند که بر زن سلام نکن.<br /> روایت دوم: روایت مسعدة بن صدقه: &laquo;عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِاللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ(علیه السلام) لَا تَبْدَءُوا النِّسَاءَ بِالسَّلَامِ وَ لَا تَدْعُوهُنَّ إِلَى الطَّعَامِ فَإِنَّ النَّبِی ص قَالَ النِّسَاءُ عِی وَ عَوْرَةٌ فَاسْتُرُوا عِیهُنَّ بِالسُّکوتِ وَ اسْتُرُوا عَوْرَاتِهِنَّ بِالْبُیوتِ&raquo;؛<a name="[33]">[33]</a> امام علی(علیه السلام) می فرماید: آغازگر سلام به زنان نباشید و آنان را به غذا دعوت نکنید، به درستی که پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: زنان ناتوان و عورت هستند، پس ناتوانی آنان را با سکوت و عورت بودن آنان را با ماندن در خانه بپوشانید.<br /> نکته: عبارت &laquo;فاستروا عیهن بالسکوت و ...&raquo; را به دو گونه مى توان معنا کرد:<br /> 1ـ با آن ها بگومگو و مجادله نکنید و در برابر گفته هاى جدال آمیز آنان سکوت نمایید تا بر اثر ناتوانى آنان دعوا و مخاصمه در نگیرد.<br /> 2ـ آنان منطق قوى ندارند و شما براى اینکه این ناتوانى ایشان را بپوشانید، آنان را به سکوت وادارید تا این نقص پوشیده بماند و آنان را در بیوت نگاه دارید تا عورات آنان ظاهر نشود.<a name="[34]">[34]</a><br /> <strong>نقد و بررسی</strong><br /> اشکال اول: محقق خویى(رحمه الله) درباره دلالت روایت بر حرمت اسماع صوت از سوى زنان، اشکال کرده : اگر چنین حرمتى وجود داشت، باید به زن ها گفته شود که شما جواب سلام مردان را ندهید؛ یعنى آن ها باید از جواب به سلام نهى مى شدند نه اینکه مردان از سلام کردن نهى شوند؛ پس نهی در این روایات به دلیل سلام ابتدایی به زنان نیست، بلکه به خاطر اظهار محبّت به آنان است.<a name="[35]">[35]</a><br /> آیت الله زنجانی می گوید: ولى این اشکال با این تعبیر درست نیست؛ زیرا ممکن است جواب دادن به سلام از سوى زن واجب باشد و درعین حال سلام کردن به وى توسط مرد حرام باشد. به بیان دیگر، هنگامى که به زن سلام شود وى باید جواب دهد و شارع براى آنکه مقدمات این ضرورت پیش نیاید، ممکن است به مردان دستور داده باشد که اصلًا سلام نکنند.<br /> در مقام اشکال نسبت به دلالت روایت بر حرمت اسماع صوت زن باید گفت: اگر چنین بود و اسماع حرمت داشت، شارع باید مستقیماً به زن ها فرمان دهد که به مردان سلام نکنند؛ یعنى به این استناد که صداى آنان عورت است، آنان را از سلام کردن نهى کند، درحالى که چنین نهیى وجود ندارد؛ پس نکته دیگرى موجب نهى از سلام کردن مرد به زن شده است و نکته آن، حرمت اسماع صوت زن در مقام جواب دادن سلام نبوده است.<br /> چه نکته اى وجود داشته که مردان از سلام کردن به زنان نهى شده اند، در این باره دو مطلب به نظر مى رسد:<br /> اولًا: روایات مربوط به سلام، از آن نوع احکامى است که فلسفه آن دقیقاً براى ما روشن نیست و به نحوى دربردارنده احکام توقیفى است. اینکه چه نکته اى در کار بوده که مثلاً ابتدا به سلام از سوى مرد منع شده، ولى جواب دادن سلام براى وى تجویز شده، درست روشن نیست، همچنان که در روایت عمار ساباطى که در ادامه می آید، میان جواب سلام زنان با مردان فرق گذارده و حکم آن بر ما پوشیده و مخفى است.<br /> ثانیاً: شاید سرّش آن باشد که در محیط صدور روایت، ظاهراً از دیدگاه عرف، سلام کردن مرد به زن با سلام کردن زن به مرد تفاوت داشته است؛ با این توضیح که سلام کردن زنان به مردان امرى عادى و طبیعى به شمار مى رفته ولى سلام کردن مرد به زن اجنبى، نوعى برقراری رابطه و حتى اظهار علاقه نسبت به وى تلقّى مى شده است؛ لذا براى آنکه از چنین ارتباطاتی اجتناب شود، سلام کردن به زن اجنبى نهى شده و مردان را از هم غذا شدن با زنان و دعوت آنان به طعام و امثال آن برحذر داشته اند. ظاهراً مراد روایت همین نکته باشد.<a name="[36]">[36]</a><br /> اشکال دوم: تعلیل &laquo;النساء عیّ&raquo; که در روایت مسعده آمده به این معنا است که زنان از سخن گفتن ناتوانند؛ بنابراین تعلیل یادشده نمی تواند دلیل بر سلام نکردن بر زنان باشد، بلکه شایسته است دلیل بر گفتگو و مشورت نکردن با زنان باشد؛<a name="[37]">[37]</a> زیرا طبق روایات معصومین(علیهم السلام)، عاطفه و احساس زنان بر عقل آن ها غلبه دارد.<a name="[38]">[38]</a><br /> اشکال سوم: تعارض با روایات جواز سلام کردن مرد به زن<br /> روایت اول: صحیحه ربعى بن عبدالله: &laquo;عن ربعى بن عبدالله، عن أبى عبدالله(علیه السلام) قال: کانَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) یسَلِّمُ عَلَى النِّسَاءِ وَ یرْدُدْنَ عَلَیهِ&rlm;وَ کانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ(علیه السلام) یسَلِّمُ عَلَى النِّسَاءِ وَ کانَ یکرَهُ أَنْ یسَلِّمَ عَلَى الشَّابَّةِ مِنْهُنَّ وَ یقُولُ أَتَخَوَّف أَنْ&rlm; یعْجِبَنِی&rlm; صَوْتُهَا فَیدْخُلَ&rlm; عَلَی&rlm; أَکثَرُ مِمَّا طَلَبْتُ مِنَ الْأَجْرِ&raquo;؛<a name="[39]">[39]</a> امام صادق(علیه السلام) فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بر زنان سلام می کرد و آنان نیز جواب ایشان را می دادند و حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام)، بر زنان [سالخورده]&rlm; سلام می کرد و بر زنان جوان سلام نمی کرد و می فرمود: می ترسم از شنیدن صدای جواب آن ها گناه بر من بیاید، بیش از آنچه از ثواب سلام نصیبم شود.<br /> آیت الله شبیری زنجانی می فرماید: از این روایت صحیح، مى توان جواز سلام کردن مرد به زن را استفاده کرد؛ زیرا طبق آن، پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) به مطلق زنان و امیرالمؤمنین(علیه السلام) به غیرجوان سلام مى کردند؛ بنابراین معلوم مى شود که این کار ذاتاً جایز است و حرمت ندارد.<a name="[40]">[40]</a><br /> روایت دوم: روایت أبى بصیر: &laquo;عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: کنْتُ جَالِساً عِنْدَ أَبِی عَبْدِاللَّهِ(علیه السلام) إِذْ دَخَلَتْ عَلَینَا أُمُّ خَالِدٍ الَّتِی کانَ قَطَّعَهَا یوسُفُ بْنُ عُمَرَ تَسْتَأْذِنُ عَلَیهِ فَقَالَ أَبُوعَبْدِاللَّهِ(علیه السلام) أَ یسُرُّک أَنْ تَسْمَعَ کلَامَهَا قَالَ فَقُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَأَذِنَ لَهَا قَالَ وَ أَجْلَسَنِی مَعَهُ عَلَى الطِّنْفِسَةِ قَالَ ثُمَّ دَخَلَتْ فَتَکلَّمَتْ&rlm; فَإِذَا هِی&rlm; امْرَأَةٌ بَلِیغَةٌ فَسَأَلَتْهُ&rlm; عَنْهُمَا...&raquo;؛<a name="[41]">[41]</a> ... می خواهی سخنان ام خالد را بشنوی؟ گفتم: بله. امام(علیه السلام) به او اجازه حضور داد و مرا در کنار خود بر حصیری نشاند. ام خالد، داخل شد و سخن گفت. او زنی فصیح بود و شیوا سخن می گفت.<br /> در سند این روایت، فقط درباره &laquo;معلّى بن محمد&raquo; بحث هایى وجود دارد. نجاشی درباره او گفته : &laquo;مضطرب الحدیث&raquo;<a name="[42]">[42]</a>،<a name="[43]">[43]</a> ولى مرحوم خویی می گوید: مراد از این عبارت آن نیست که منقولات وى بی اعتبار باشد و او وثاقت ندارد، بلکه حتى اگر برخى متون مرویات او مقبول نباشد، خود وى از ثقات است؛<a name="[44]">[44]</a> بنابراین سند حدیث معتبر است؛ زیرا نجاشی در ادامه می گوید: &laquo;مکتب او قریب است&raquo;<a name="[45]">[45]</a>.<a name="[46]">[46]</a><br /> به نظر می رسد مرحوم خویی، کلام نجاشی را دلیل بر تضعیف &laquo;معلّی بن محمّد&raquo; نمی داند. برفرض که دال بر تضعیف هم باشد ولی ظاهراً این تضعیف مستند به متن شناسی در روایات او بوده و این طعن ها ارزشی ندارد؛ به ویژه اینکه &laquo;معلّی بن محمّد&raquo;، کتبی در درجات ایمان، امامت و فضائل امام علی(علیه السلام) دارد و بسیاری از معارف موجود نزد شیعه که از مقامات مسلّم معصومین(علیهم السلام) بوده، در آن زمان رمی به غلوّ بوده و صاحبانِ آن نقل قول، غالی شمرده می شدند.<br /> درباره دلالت این روایت نیز تردیدى وجود ندارد؛ زیرا حضرت(علیه السلام) به ابوبصیر فرمودند که اگر دوست دارى، بیا و سخن او را گوش کن؛ پس استماع صداى زن نامحرم را مجاز دانسته است. اگر صدای زن همانند دیگر اعضا و جوارح او برای نامحرم حرام بود، امام(علیه السلام) نخستین کسی بود که از آن پرهیز می کرد؛ درحالی که نه تنها ابوبصیر را از آن منع نکرد، بلکه او را تشویق به شنیدن سخنان، ام خالد کرد.<a name="[47]">[47]</a><br /> اشکال چهارم: ما در منابع فقهى نیز تاکنون به فقیهی برنخورده ایم که سلام کردن زن را به مرد یا مرد را به زن حرام دانسته باشد؛ نهایت اینکه برخى، سلام کردن مرد را مکروه شمرده اند؛ بنابراین، روایت مسعدة بن صدقه نمى تواند دلیل بر حرمت اسماع یا استماع<a name="[48]">[48]</a> صوت زن باشد.<br /> <strong>دسته سوم: روایات ناهی زن از سخن گفتن با نامحرمان بیش از چند کلمه</strong><br /> روایت اوّل: حدیث مناهی: &laquo;عَنْ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی قَالَ: وَ نَهَى&rlm; أَنْ&rlm; تَتَکلَّمَ&rlm; الْمَرْأَةُ عِنْدَ غَیرِ زَوْجِهَا وَ غَیرِ ذِی مَحْرَمٍ مِنْهَا أَکثَرَ مِنْ خَمْسِ کلِمَاتٍ مِمَّا لَا بُدَّ لَهَا مِنْهُ&raquo;؛<a name="[49]">[49]</a> پیامبر(صلی الله علیه و آله) زنان را نهی فرمود از اینکه بیش از پنج کلمه در مقام ناچاری با غیرهمسر و غیرمحرم خویش صحبت کنند.<br /> &nbsp;اشکال: سند این روایت، ضعیف بوده و قابل اعتماد نیست؛ چون در سند آن &laquo;شعیب بن واقد&raquo; واقع شده که در هیچ کتاب رجالی نامی از ایشان به میان نیامده است و مجعول است؛<a name="[50]">[50]</a> به ویژه اینکه مقیّد به ضرورت &laquo;مِمَّا لَا بُدَّ لَهَا مِنْهُ&raquo; شده است؛ بنابراین هیچ اشکالی در جواز آن وجود ندارد.<br /> روایت دوم: معتبره مسعدة بن صدقه: &laquo;عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ(علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) أَرْبَعٌ یمِتْنَ الْقَلْبَ الذَّنْبُ عَلَى الذَّنْبِ وَ کثْرَةُ مُنَاقَشَةِ النِّسَاءِ یعْنِی مُحَادَثَتَهُنَّ و ...&raquo;؛<a name="[51]">[51]</a> رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: چهار چیز است که قلب را می میراند: گناه بر گناه، زیادی گفتگو و سخن گفتن با زنان و ... .<br /> <strong>نقد و بررسی</strong><br /> دو اشکال در دلالت این روایت وجود دارد:<br /> 1ـ بحث ما درباره اصل سخن گفتن زنان با دیگران است، درحالی که در این روایت سخن از زیادی گفتگو با زنان است.<br /> 2ـ بسیاری از فقها این روایت را حمل بر کراهت نموده اند؛ چون سخن گفتن بسیار با زنان در کنار عباراتی مثل همنشینی با آدم احمق و ثروتمند آمده، درحالی که از نظر فقهی همنشینی با آن ها حرام نیست، بلکه مکروه است.<br /> پس هیچ دلیلی بر حرمت سخن گفتن زنان با مردان نامحرم وجود ندارد.</p> <p>دیدگاه دوم: جواز سخن گفتن با نامحرم<br /> گروهی از فقها سخن گفتن با نامحرم را جایز می دانند، مگر اینکه ترس از افتادن در گناه وجود داشته باشد.<br /> <strong>ادلّه جواز</strong><br /> سه دلیل بر جواز سخن گفتن با زن نامحرم وجود دارد:<br /> <strong>دلیل اوّل: آیات</strong><br /> الف) سخن گفتن دختران شعیب با حضرت موسی(علیه السلام): &laquo;فجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشىِ عَلىَ اسْتِحْیاءٍ قَالَتْ إِنَّ أَبىِ یدْعُوک لِیجْزِیک أَجْرَ مَا سَقَیتَ لَنَا فَلَمَّا جَاءَهُ وَ قَصَّ عَلَیهِ الْقَصَصَ قَالَ لَا تخَفْ نجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّلِمِین&raquo;؛<a id="[52]" name="[52]">[52]</a> (موسى هنوز لب از دعا نبسته بود که دید) یکى از آن دو دختر که با کمال (وقار و) حیا راه مى&rlm;رفت بازآمد و گفت: پدرم از تو دعوت مى&rlm;کند تا در عوض سیراب کردن گوسفندان ما به تو پاداشى دهد. چون موسى نزد او (یعنى شعیب پدر آن دختر) رسید و سرگذشت خود را بر او حکایت کرد (شعیب) گفت: اینک هیچ مترس که از شر قوم ستمکار نجات یافتى&rlm;.<br /> در این آیه شریف، یکی از دختران حضرت شعیب(علیه السلام) از جانب پدر مأموریت یافت تا پیام پدر را به موسی(علیه السلام) برساند و با او سخن بگوید. البته نه موسی(علیه السلام) پیغمبر بود و نه دختران شعیب(علیه السلام) معصوم بودند که کارشان سند باشد، ولی چون شعیب(علیه السلام) پیامبر بود اگر این کار، حرام بود نباید چنین دستوری به دخترش می داد. همچنین به عقیده شیعه، پیامبران قبل از رسالت هم معصوم بوده اند و مسلّماً اگر این کار، عملی ناپسند بود، خداوند آن را تایید و نقل نمی کرد.<a name="[53]">[53]</a><br /> ب) سخن گفتن زنان پیامبر(صلی الله علیه و آله) با مردم: &laquo;یا نِسَاءَ النَّبىِ&rlm; لَسْتنُ&rlm; کأَحَدٍ مِّنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَیتنُ&rlm; فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیطْمَعَ الَّذِى فىِ قَلْبِهِ مَرَضٌ وَ قُلْنَ قَوْلًا مَّعْرُوفًا&raquo;؛<a name="[54]">[54]</a> اى زنان پیامبر! شما مانند دیگر زنان نیستید (بلکه مقامتان رفیع&rlm;تر است) اگر خداترس و پرهیزکار باشید، پس زنهار نازک و نرم (با مردان) سخن مگویید مبادا کسی که دلش بیمار (هوا و هوس) است به طمع افتد (بلکه متین) و درست و نیکو سخن گویید.<br /> این آیه، سخنی را حرام دانسته که مقیّد به قید خضوع باشد و چون در مقام احتراز است حتماً مفهوم دارد. مرحوم طبرسی در معنای خضوع می گوید: &laquo;فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ&rlm;&raquo; یعنى صداى خود را نازک نکنید و با مردان به نرمى حرف نزنید و با بیگانگان مخاطبه و روبرو سخن نگویید که منجر به طمع آن ها شود، پس مانند زنى باشید که اظهار تمایل به مردان می کنید.<br /> &laquo;فَیطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ&raquo;&rlm;: قتاده گوید: پس طمع کند آنکه در دل او بیمارى نفاق است. عکرمه گوید: آنکه در دلش شهوت زنا است و بعضى گفته&rlm;اند: براى زن مستحبّ است وقتى با بیگانه صحبت می کند صداى خود را خشن و کلفت نماید زیرا این عمل، دور از طمع و ریبه و شهوت است.<br /> &laquo;وَ قُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفاً&raquo; و سخن پسندیده بگویند یعنى مستقیم زیبایی که برى&rlm; از تهمت، دور از ریبه و موافق با دین و اسلام است.<a name="[55]">[55]</a><br /> <strong>دلیل دوم: روایت</strong><br /> &nbsp;روایت ابوبصیر که دلالت بر جواز قرائت قرآن توسط زن در برابر نامحرم دارد: &laquo;عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: کنْتُ أُقْرِئُ امْرَأَةً کنْتُ أُعَلِّمُهَا الْقُرْآنَ فَمَازَحْتُهَا بِشَی&rlm;ءٍ فَقَدِمْتُ عَلَى أَبِی جَعْفَرٍ(علیه السلام) فَقَالَ لِی أَی شَی&rlm;ءٍ قُلْتَ لِلْمَرْأَةِ (فَغَطَّیتُ وَجْهِی) فَقَالَ لَا تَعُودَنَ&rlm; إِلَیهَا&raquo;؛<a name="[56]">[56]</a> ابوبصیر گوید: به زنی درس روخوانی قرآن می دادم و کمی با او شوخی کردم. وقتی خدمت امام باقر(علیه السلام) رسیدم، به من فرمود: چه چیزی به زن گفتی؟ رنگم پرید و خجالت کشیدم. بعد فرمود: دیگر به طرف آن زن نرو [و به او درس مده].<br /> وجه استدلال: در این روایت، اصل جواز تعلیم قرآن که لازمه اش مکالمه طرفینی است، مسلّم و مفروغ عنه محسوب می شود؛ زیرا توبیخ امام(علیه السلام) به خاطر شوخی کردن ابوبصیر با آن زن بوده، نه به سبب تعلیم قرآن. البته این در صورتی است که ضمیر &laquo;الیها&raquo; به &laquo;امرأه&raquo; برگردد؛ ولی اگر ضمیر به &laquo;ممازحه&raquo; رجوع کند، امکان استدلال به این روایت برای جواز، روشن تر خواهد بود.<br /> <strong>دلیل سوم: سیره مسلمین</strong><br /> با نگاهی به تاریخ معصومین(علیهم السلام) درمی یابیم که زنان مسلمان و متدیّن با پیامبر(صلی الله علیه و آله) و ائمه(علیهم السلام) گفتگو کرده، پرسش های خود را از آن بزرگواران می پرسیدند و در کوچه و خیابان، با مردان سخن می گفتند و معصومین(علیهم السلام) آن ها را از این گونه کارها باز نمی داشتند و این، جواز سخن گفتن با نامحرم را می رساند. علاوه بر آن در سیره علما و بزرگان دین هم می یابیم که زنان مانند مردان، در محضر عالمان دین حاضر می شدند و مسائل دینی را می پرسیدند.<a name="[57]">[57]</a><br /> صاحب جواهر نیز این سیره را به عنوان دلیل دیگری بر جواز، یاد نموده و می گوید: &laquo;لکن ذلک کله مشکل بالسیرة المستمرة فی الأعصار و الأمصار من العلماء و المتدینین و غیرهم على خلاف ذلک و بالمتواتر أو المعلوم مما ورد من کلام الزهراء و بناتها علیها و علیهن السلام و من مخاطبة النساء للنبی(صلی الله علیه و آله) و الأئمة(علیهم السلام) على وجه لا یمکن إحصاؤه و لا تنزیله على الاضطرار الدین أو دنیا، بل قوله تعالى &laquo;فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ&raquo; دال على خلاف ذلک أیضا و لعله لذا و غیره صرح جماعة کالکرکی و الفاضل فی المحکی عن تذکرته و غیرهما ممن تأخر عنه کالمجلسی و غیره بالجواز.<a name="[58]">[58]</a><br /> بنابراین اگر گفتگوی عادی با نامحرم در محل کار و تحصیل صورت گیرد، اشکالی ندارد؛ ولی اگر سخن گفتن او از حالت معمولی خارج شود؛ جایز نیست.</p> <h2><br /> نتیجه گیری</h2> <p>&nbsp;اختلاط و معاشرت با نامحرم در محل کار و تحصیل، اگر با عمل حرامی همراه نباشد، به مقتضای سیره مسلمین و فتاوای فقهای بزرگوار اشکالی ندارد و اگر ایفای نقش او با قصد قربت و هدف متعالی صورت گیرد، چه بسا ارتباط و معاشرت با نامحرم، مطلوب هم باشد.<br /> یکی از ارکان مهم تحصیل و کار، سخن گفتن با طرف مقابل است، ازآنجایی که ظاهر برخی از روایات و عبارات فقها گویای این مطلب است که سخن گفتن زن، دارای محدودیت است، درباره جواز سخن گفتن زن با مرد نامحرم در محل کار و تحصیل، دو قول وجود دارد. باتوجه به جمع بندی آیات و روایات می توان گفت: اگر گفتگوی عادی با نامحرم در محل کار و تحصیل صورت گیرد، اشکالی ندارد؛ ولی اگر سخن گفتن او از حالت معمولی خارج شود؛ جایز نیست.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>منابع</h2> <p>قرآن کریم<br /> عوالی اللئالی العزیزیه فی الاحادیث الدینیّه؛ ابن ابی جمهور، محمّد بن زین الدّین؛ چاپ اوّل، قم، دارسیدالشهداء، 1405ق.<br /> وسائل الشیعه؛ حر عاملی، محمّدبن حسن؛ چاپ اول، قم، مؤسسه آل البیت، بی تا.<br /> تذکره الفقهاء؛ حلّی، حسن بن یوسف مطهر اسدی؛ قم، مؤسسه آل البیت، 1414ق.<br /> منتهی المطلب فی تحقیق المذهب؛ حلّی، حسن بن یوسف مطهر اسدی؛ مشهد، بنیاد پژوهش های آستان قدس رضوی، 1412ق.<br /> اجوبه المسائل المُهنّائیه؛ حلّی، حسن بن یوسف مطهر اسدی؛ چاپ اوّل، قم، خیّام، 1401ق.<br /> معجم رجال الحدیث؛ خویی، سید ابوالقاسم؛ بیروت، دارالزهرا، بی تا.<br /> موسوعه الامام الخویی؛ خویی، سید ابوالقاسم؛ چاپ اوّل، قم، مؤسسه احیاء آثار الامام الخویی، 1418ق.<br /> نهج البلاغه؛ دشتی، محمّد؛ ترجمه چاپ چهل و دوم، قم، مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین، 1386ش.<br /> دلیل تحریر الوسیله؛ سیفی مازندرانی، علی اکبر؛ چاپ اوّل، تهران، نشر عروج، 1417ق.<br /> کتاب نکاح؛ شبیری زنجانی، سیدموسی؛ قم، مؤسسه پژوهشی رأی پرداز، بی تا.<br /> عروة الوثقی؛ طباطبایی یزدی، محمّدکاظم؛ چاپ دوم، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، بی تا.<br /> المبسوط فی فقه الامامیه؛ طوسى، محمد بن حسن؛ چاپ سوم، تهران، مکتبه المرتضویه،1387ق.<br /> بازیگری درآیینه شریعت؛ عباسی آرانی، عبدالله؛ چاپ اول، کاشان، انتشارات مرسل،1392ش.<br /> مجمع البیان فى تفسیر القرآن؛ فضل بن حسن، طبرسی؛ چاپ اوّل، تهران، ناصرخسرو، 1365ش.<br /> جامع المقاصد فی شرح القواعد؛ کرکی، علی بن حسین؛ چاپ دوم، قم، مؤسسه آل البیت، بی تا.<br /> الکافی؛ کلینى، محمد بن یعقوب؛ مصحّح: غفارى على اکبر و آخوندى، محمد؛ چاپ چهارم، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407ق.<br /> کتاب النکاح؛ مکارم شیرازی، ناصر؛ چاپ اوّل، قم، انتشارات مدرسه علی بن ابی طالب، 1424ق.<br /> رجال نجاشی؛ نجاشی، احمد بن علی؛ تحقیق محمد جواد نائینى؛ قم، دفتر نشر اسلامی، 1407ق.<br /> جواهر الکلام؛ نجفی، محمدحسن؛ چاپ دوم، تهران، دارالکتب الاسلامی،1365.<br /> مجموعة ورام؛ ورام بن أبی فراس، مسعود بن عیسى؛&rlm; مترجم: عطایى، محمد رضا؛ چاپ اوّل، مشهد، بنیاد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى&rlm;، 1369 ش.</p> <h2><br /> پی نوشت ها</h2> <p><a href="#[1]">[1] . استاد دانشگاه و مدرس سطوح عالی حوزه علمیه، اتمام سطح 4 حوزه علمیه، jaragani@yahoo.com.</a><br /> <a href="#[2]">[2].&nbsp; دلیل تحریر الوسیله، ج 1، کتاب الستر و الساتر، ص 168.</a><br /> <a href="#[3]">[3] . صحیحه: روایاتی که سند آن توسط راویان عادل و امامی در تمام طبقات به معصوم متصل باشد.</a><br /> <a href="#[4]">[4].&nbsp; الکافي، ج 5، ص: 537 ح 6، وسائل الشيعة، ج&rlm;20&rlm;، ص 235.</a><br /> <a href="#[5]">[5].&nbsp; وسائل الشيعة، ج 20، ص 183.</a><br /> <a href="#[6]">[6] .&nbsp; همان.</a><br /> <a href="#[7]">[7].&nbsp; سوره احزاب (33)، آیه 33. (در خانههایتان بمانید).</a><br /> <a href="#[8]">[8]. وسائل الشيعة، ج 5، از ص 236 به بعد.</a><br /> <a href="#[9]">[9]. همان، ص 158.</a><br /> <a href="#[10]">[10]. همان&rlm;، ص 181.</a><br /> <a href="#[11]">[11]. معتبره: همگان یا بیشتر علما به آن عمل کردهاند.</a><br /> <a href="#[12]">[12]. همان، ص 239، ح 136.</a><br /> <a href="#[13]">[13]. همان&rlm;، ص 64.</a><br /> <a href="#[14]">[14]ـ همان&rlm;، ص 61.</a><br /> <a href="#[15]">[15]ـ نهج البلاغه، نامه 31.</a><br /> <a href="#[16]">[16] ـ عروة الوثقی، ج 2، مسئله 49، ص 805.</a><br /> <a href="#[17]">[17]ـ جواهر الکلام، ج 29، ص 97.</a><br /> <a href="#[18]">[18] ـ تذکرة الفقهاء، ج 3، ص 154.</a><br /> <a href="#[19]">[19]ـ منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج 5، ص 89.</a><br /> <a href="#[20]">[20]ـ المبسوط فی فقه الامامیه، ج 6، ص 3.</a><br /> <a href="#[21]">[21]ـ عوالی اللئالی العزیزیه فی الاحادیث الدینیّه، ج 1، ص 438.</a><br /> <a href="#[22]">[22]ـ جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج 12، ص 44.</a><br /> <a href="#[23]">[23]ـ اجوبة المسائل المُهنّائیه، ص 40.</a><br /> <a href="#[24]">[24]ـ ج1، ص 472.</a><br /> <a href="#[25]">[25]ـ مجموعة ورام، ج&rlm;2، ص 119.</a><br /> <a href="#[26]">[26]ـ کتاب نکاح، ج، صص 892 ـ894.</a><br /> <a href="#[27]">[27]ـ جواهرالکلام، ج 29، ص 97.</a><br /> <a href="#[28]">[28]. همان، ج 12، کتاب الحج، باب 38 از ابواب الاحرام، ص 380.</a><br /> <a href="#[29]">[29]. ـ نهی تنزیهی، در برابر نهی تحریمی به معنای کراهت است.</a><br /> <a href="#[30]">[30]ـ کتاب النکاح، ج، ص 899.</a><br /> <a href="#[31]">&nbsp;[31]. همان.</a><br /> <a href="#[32]">[32]ـ وسائل الشیعه، ج 20، ص 234، ح 2.</a><br /> <a href="#[34]">[33]ـ همان، ح 1.</a><br /> <a href="#[34]">[34]. کتاب النکاح، ج، ص 900.</a><br /> <a href="#[35]">[35]ـ موسوعة الامام الخویی، ج 32، ص 80.</a><br /> <a href="#[36]">[36]. کتاب النکاح، ج، صص 901ـ902.</a><br /> <a href="#[37]">[37]ـ دلیل تحریرالوسیله، ص 159.</a><br /> <a href="#[38]">[38]ـ وسائل الشیعه، ج&rlm;20، ص 197، ح 1.</a><br /> <a href="#[39]">[39]ـ همان، ج&rlm;20، ح 3، صص 234ـ235.</a><br /> <a href="#[40]">[40]. کتاب النکاح، ج، ص 904.</a><br /> <a href="#[41]">[41]ـ وسائل الشیعه، ج&rlm;20، ص 197، ح 1.</a><br /> <a href="#[42]">[42]ـ مضطرب الحدیث: در متن یا سند آن چندگانگی اتفاق افتاده است؛ یکبار بهگونهای و بار دیگر بهصورت دیگر نقل شده باشد؛ خواه چندگانگی از راویان متعدد باشد، یا راوی واحد یا مؤلف یا کاتبان باشد.</a><br /> <a href="#[43]">[43]ـ رجال نجاشی، فهرست اسماء مصنفی الشیعه، ص 418.</a><br /> <a href="#[44]">[44]ـ موسوعة الامام الخویی، ج 13، ص 248.</a><br /> <a href="#[45]">[45]ـ یعنی در دسترس ما بوده است.</a><br /> <a href="#[46]">[46]ـ رجال نجاشی، ص 418.</a><br /> <a href="#[47]">[47]. کتاب النکاح، ج، ص 904.</a><br /> <a href="#[48]">[48]ـ اِسماع: شنیدن و رسیدن صوت به گوش شنونده، بدون قصد و التفات به آن؛ ولی استماع این که کسی با اراده خود به چیزی گوش دهد و بشنود.</a><br /> <a href="#[49]">[49]ـ وسائل الشیعه، ج&rlm;20، ص 197، ح 2.</a><br /> <a href="#[50]">[50]ـ معجم رجال الحدیث، ج 10، ص 31.</a><br /> <a href="#[51]">[51]ـ وسائل الشیعه، ج&rlm;20، ص 197، ح3.</a><br /> <a href="#[52]">[52]ـ سوره قصص (28)، آیه 25.</a><br /> <a href="#[53]">[53]ـ کتاب النکاح (للمکارم)، ج 1، ص 76.</a><br /> <a href="#[54]">[54]ـ سوره احزاب (33)، آیه 32.</a><br /> <a href="#[55]">[55]ـ مجمع البيان فى تفسير القرآن، ج 8، ص 558.</a><br /> <a href="#[56]">[56]ـ وسائل الشیعه، ج&rlm;20، ص 198، ح 5.</a><br /> <a href="#[57]">[57]ـ بازیگری درآینه شریعت، ص 147.</a><br /> <a href="#[58]">[58]ـ جواهرالکلام، ج 29، ص 98.</a></p> <p>&nbsp;</p> Sun, 06 Sep 2020 19:39:07 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_335335-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_335639-utab ادله جواز جهاد ابتدایی در عصر غیبت
جهاد ابتدایی در عصر غیبت <h1 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/unnamed-(1).jpg" style="width: 300px; height: 323px;" /></h1> <h1 style="text-align: center;">ادله جواز جهاد ابتدایی در عصر غیبت</h1> <p><br /> علی رضا سام کن</p> <p>&nbsp;</p> <h2>چکیده</h2> <p>جهاد ابتدایی در عصر غیبت که امام معصوم یا نائب خاص حضرت حضور ندارند، در صورت مصلحت اسلام، به ولی فقیه جامع الشرایط تفویض شده است؛ همان طور که عموم آیات و مفهوم روایات بر آن دلالت می کنند و مشروعیت آن، تاثیر بسزایی در جامعه اسلامی دارد. فقها در ضمن باب جهاد، حکم جهاد ابتدایی در عصر غیبت را ذکر کرده اند و مقالاتی نیز با عناوین &laquo;وجوب جهاد ابتدایی بر دولت اسلامی در عصر غیبت&raquo; و &laquo;جهاد ابتدایی در غیبت و اذن فقیه&raquo; نوشته شده است اما در این تحقیق با نگاهی نو و تحلیل ادله به مشروعیت جهاد ابتدایی در عصر غیبت پرداخته شده است.<br /> کلیدواژه: مشروعیت، جهاد ابتدایی، عصر غیبت، ولی فقیه.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>مقدمه</h2> <p>جهاد یکی از مهم ترین مسائلی است که در اسلام به آن دستور داده شده و همواره از صدر اسلام تاکنون موردنیاز مسلمانان بوده و باعث حفظ کیان ممالک اسلامی می شود. خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید: به کسانی که مظلومانه مورد ظلم و قتل عام قرارگرفته اند، اجازه دفاع و جهاد داده شده است.<a name="[1]">[1]</a><br /> روایات نیز به خاطر اهمیت فراوان از آن یاد کرده و اهداف و ثمرات آن برای مردم بازگو شده است؛ چنانکه حضرت زهرا(علیها السلام)می فرماید: یعنی خداوند جهاد را برای عزت اسلام قرار داد.<a name="[2]">[2]</a><br /> آنچه امروز بیش از گذشته موردتوجه قرار گرفته، ترتب حکم جهاد در عصر غیبت امام معصوم است. ما در این تحقیق به بررسی مشروعیت جهاد ابتدایی در عصر غیبت با ذکر اقوال و ادله می پردازیم. باتوجه به اهداف بلند آن که در جامعه اسلامی مورد ابتلا است و تهاجمات دشمن علیه دین که از هر سو قصد تجاوز به آن را دارند. نیاز است تا با نگاهی نو به این موضوع، ادله و اقوال فقها تحلیل شده و ابهامات در این زمینه رفع شود.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>تعریف جهاد</h2> <p>جهاد در لغت: لفظ جهاد از &laquo;جهد&raquo; مشتق می شود و شدت و سختی را می رساند؛ همان طور که در کتاب &laquo;الصحاح&raquo; آمده است: جهد یعنی شدت و جهاد به فتح به معنی ارض صلبه و سخت است.<a name="[3]">[3]</a><br /> کتاب &laquo;معجم مقاییس اللغه&raquo; به خوبی ماده جهد را معنی می کند: &laquo;الجیم و الهاء و الدال اصله المشقه&raquo;.<a name="[4]">[4]</a><br /> جهاد با دشمن در کتب لغت به معنای قتال آمده است چنانکه در کتاب العین وارد شده: &laquo;جاهدتَ العدو مجاهدة و هو قتالک ایاه&raquo;؛<a name="[5]">[5]</a> با دشمن جهاد کردی جهاد کردنی؛ بدین معنا که با او مقاتله کردی.<br /> کلمه جهاد در کتاب &laquo;محیط فی اللغه&raquo; این چنین بیان شده است: &laquo;الجهاد: الارض الصلبه&raquo;؛<a name="[6]">[6]</a> کنایه از زمین سخت و نفوذناپذیر است.<br /> از مجموع کلمات اهل لغت استفاده می شود که جهاد از جهد مشتق شده و به معنای شدت و سخت بودن است؛ لذا به کاری که با نهایت کوشش و مشقت همراه باشد، جهاد اطلاق می شود.</p> <h3><br /> جهاد در اصطلاح</h3> <p>جهاد ابتدایی در مقابل جهاد دفاعی به کار می رود و بدین معنا است که جنگ با دشمنان از سوی مسلمانان شروع شود و به انگیزه دعوت کفار باشد.<br /> جهاد ابتدایی در عصر غیبت امام معصوم به این معنا است که در صورت حضور نداشتن امام و نبود اذن صریح وی، مسلمانان برای دعوت کفار به اسلام به جنگ با آنان برخیزند درحالی که آغازگر این امر خود مسلمانان باشند؛<br /> در این صورت حضور امام معصوم شرط نیست؛ بنابراین اگر جهادی در عصر غیبت صورت پذیرد که شروع کننده آن مسلمانان باشند، با قصد دعوت به اسلام همراه بوده و اجازه صریح معصوم در بین نباشد جهاد ابتدایی نامیده می شود.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>حکم جهاد ابتدایی در عصر غیبت</h2> <p>شکی نیست که اگر امام معصوم حضور داشته باشد و صریحاً اذن جهاد دهد، جهاد واجب است. محل نزاع در جایی است که امام حضور ندارد و مستقیماً هم اجازه نداده است، در این صورت مشهور فقها حکم به جایز نبودن جهاد ابتدایی کرده اند و درمقابل، بعضی جواز جهاد را اختیار کرده اند؛ بنابراین در اینجا دو قول وجود دارد:<br /> <strong>عدم جواز جهاد ابتدایی</strong><br /> مشهور فقها جهاد ابتدایی را وظیفه ای در زمان معصوم می دانند و می گویند: در زمان غیبت، این وظیفه ساقط و جهاد ابتدایی جایز نیست. چون اذن نیست پس مشروعیت هم ندارد.<br /> اقوال فقهایی که قائل به عدم جواز جهاد ابتدایی شده اند را در ادامه ذکر می کنیم:<br /> شیخ طوسی(رحمه الله) در کتاب &laquo;النهایه&raquo; می فرماید: جهاد در شرایطی واجب است: اینکه امام عادل باشد. قتال جایز نیست مگر به امر او و بنا بر ظاهر، بدون وی جهاد برای آن ها مسوغ نیست، یا کسی که امام او را منصوب کرده برای قیام به امر مسلمین و او حاضر باشد و سپس مردم را به جهاد دعوت کند؛ پس در این هنگام با او قیام واجب است. اگر امام ظاهر نباشد و کسی هم نباشد که امام او را منصوب کرده پس جهاد با دشمن جایز نیست. جهاد با ائمه جور یا غیر امام هم خطا است و فاعل آن مستحق گناه است مگر اینکه از طرف دشمن خوف این رود که اساس اسلام از بین رود یا خوف بر قومی از مسلمین باشد که در این هنگام جهاد و دفاع واجب است.<a name="[7]">[7]</a><br /> از ظاهر کلمات شیخ طوسی(رحمه الله) استفاده می شود که جهاد ابتدایی در صورتی جایز است که امام یا نائب خاص وی حاضر باشد. ممکن است گفته شود: می توان از اطلاق کلمات برداشت کرد که حکم جواز شامل نائب عام هم می شود؛ چون او در عصر غیبت ولی امر مسلمین است؛ اما با توجه به قرائن موجود می توان این حکم را مختص به حضور معصوم یا نائب خاص او دانست.<br /> قاضی ابن براج(رحمه الله) در &laquo;المهذب&raquo; می فرماید: امر به جهاد باید از طرف امام یا منصوب او باشد؛ پس زمانی که ایشان نباشد، خروج برای جهاد نیز جایز نیست و اگر دشمن هجوم آورد بر جمیع مسلمین در آن شهر قتال بنا بر وجه دفاع از نفس و مال جایز است. جهاد با ائمه کفر و با غیرامام یا منصوب از او قبیح است و فاعل جهاد، مستحق عقاب است؛ اگر به دشمن ضربه بزند گنه کار است و اگر از دشمن صدمه بخورد برای او پاداشی و اجری نیست.<a name="[8]">[8]</a><br /> از ظاهر کلمات ایشان استفاده می شود که جهاد ابتدایی در این زمان جایز نیست مگر اینکه بگوییم: فقهای شیعه در زمان غیبت، حتی در جهاد ابتدایی، منصوب از طرف معصوم هستند.<br /> ابن ادریس حلی(رحمه الله) در کتاب &laquo;سرائر&raquo; می فرماید: زمانی که امام ظاهر نباشد و کسی که امام منصوب کرده نیز حاضر نباشد، جهاد با دشمن جایز نیست. جهاد به همراه ائمه جور یا غیرامام خطا است و مجاهد در این صورت گناهکار است و اجری هم ندارد مگر اینکه از طرف دشمن، خوف این رود که اساس اسلام از بین رود یا ترس بر قومی از مسلمانان باشد که در این هنگام جهاد واجب است.<a name="[9]">[9]</a> ایشان به صراحت بیان می کنند که اگر امام ظاهر و حاضر نبود، جهاد جایز نیست.<br /> علامه حلی(رحمه الله) در کتاب &laquo;تذکره الفقهاء&raquo; می فرماید: جهاد بر دو قسم است یکی برای دعوت به اسلام که جایز نیست مگر به اذن امام عادل یا کسی که امام او را برای این امر منصوب کرده است؛ این حکم، نزد علمای ما اجماعی است؛ چون امام به شرایط دعوت اعرف است و او جهت دعوت به تکالیف آگاه تر است و کس دیگری اعرف به این شرایط نیست.<a name="[10]">[10]</a><br /> علامه(رحمه الله) به جهاد ابتدایی و اقسام جهاد که برای دعوت به اسلام، اذن امام شرط است، اشاره می کند و مفهوم کلام این می شود: در عصر غیبت جهادی که دارای این شرایط نباشد جایز نیست.<br /> محقق حلی(رحمه الله) در &laquo;شرائع السلام&raquo; می فرماید: جهاد واجب کفایی است به شرط اینکه امام یا منصوب از طرف او وجود داشته باشد و واجب عینی نمی شود مگر اینکه امام به خاطر اقتضای مصلحت آن را عینی کند.<a name="[11]">[11]</a><br /> شهید ثانی(رحمه الله) در کتاب &laquo;مسالک الافهام&raquo; می فرماید: جهاد واجب کفایی است به شرط وجود امام یا کسی که منصوب شده از طرف او برای جهاد باشد. جهاد متعین نمی شود مگر به وسیله امام به خاطر اقتضای مصلحت یا کم بودن افراد از دفاع و مگر به اجماع یا معین شدن به نذر و شبهه آن.<a name="[12]">[12]</a><br /> محقق ثانی(رحمه الله) در &laquo;جامع المقاصد&raquo; می فرماید: جهاد به شرط امام یا نائب امام واجب است و به تعین امام یا نائب او جهاد متعین می شود، به خاطر مصلحت یا عاجز ماندن مجاهدین از دفاع یا به نذر و شبه آن؛ مراد، نائب منصوب خصوصاً حال ظهور امام است و تمکن به وجود امام باشد نه مطلقا.<a name="[13]">[13]</a> بنا بر ظاهر کلمات ایشان، نائب عام در زمان غیبت، مشمول این حکم و دارای این شرایط نیست.<br /> محقق سبزواری(رحمه الله) در &laquo;کفایه الاحکام&raquo; می فرماید: وجود امام یا کسی که منصوب اوست بنا بر مشهور بین اصحاب در وجوب جهاد شرط است و شاید مستند آن اخباری باشد که معارض با عموم آیات است؛ پس در حکم اشکال است و اگر امام معین کند، وجوب عینی می شود و همچنین اگر معین کند بر خود به سبب نذر یا شبه آن.<a id="[14]" name="[14]">[14]</a><br /> سیدعلی طباطبایی(رحمه الله) نیز می فرماید: جهاد بر کسی که جامع شرایط مزبور باشد واجب است با وجود امام عادل و آن معصوم است یا منصوب از طرف او برای جهاد؛ یعنی نائب خاص که منصوب شده برای جهاد یا منصوب شده برای اعم؛ اما در حال غیبت برای نائب عام مثل فقیه جایز نیست و خلافی در آن شناخته نشده همان طور که ظاهر &laquo;المنتهی&raquo; و صریح &laquo;غنیه&raquo; است.<a name="[15]">[15]</a><br /> از کلمات صاحب ریاض استفاده می شود که جهاد ابتدایی فقط در صورت حضور امام یا نائب خاص ایشان، جایز است و بنا بر ظاهر کلام فقهای دیگر هم که نیابت را نقل کرده اند، مقصود، نائب خاص است؛ چنانچه ادعای عدم خلاف نیز شده است.<br /> میرزای قمی(رحمه الله) می فرماید: مقتضای اصل این است که قتال با کفار به خاطر دعوت به اسلام ابتداءً جایز نیست و اگر در حال غیبت، امر به دست فقیه باشد که نائب عام از طرف امام است، برای او جهاد ابتدایی جایز نیست و اگر جهاد شود، گناه است و احکام جهاد بر آن جاری نمی شود.<a name="[16]">[16]</a> بنابراین میرزای قمی(رحمه الله) به خاطر اصل، قائل به جایز نبودن جهاد ابتدایی در عصر غیبت به دست فقیه است.<br /> شیخ نجفی(رحمه الله) می فرماید: بنا بر ظاهر، قتال با کفار در زمان غیبت، مندرج در نواهی است مگر در غیر موارد که استثناء شده؛ چون درحقیقت کمک و اعانه برای دولت باطل مثل آن می شود. بله اگر کفار خواستند اسلام را محو کنند و اراده محو شعائر و عدْم پیامبر و شریعت را داشتند در این هنگام در وجوب جهاد پس اشکالی نیست هرچند با کمک حاکم جائر باشد ولکن به قصد دفاع از آن ها نه کمک به سلطان جور. اجماع و نصوص خاص به هر دو قسم، بر آن است.<a name="[17]">[17]</a><br /> صاحب جواهر(رحمه الله) بیان می کند که قتال در زمان غیبت چون کمک به دولت باطل است نهی شده ولی این حکم در صورتی که حاکم، فقیه جامع الشرایط و قصد هم دعوت به اسلام و شعائر الهی باشد، مشکل می شود؛ چون ازآنجایی که فقیه جامع الشرایط، نائب عام امام معصوم محسوب می شود لذا از مصادیق &laquo;اعانة علی الباطل&raquo; نیست مگر اینکه بگوییم: چون اذن صریح و نائب خاص برای جهاد نیست، پس صلاحیت این امر را ندارد.<br /> <strong>جواز جهاد ابتدایی در عصر غیبت</strong><br /> از ظاهر کلمات بعضی از فقها استفاده می شود که در مقابل مشهور، قائل به جواز جهاد ابتدایی هستند، بنا بر اینکه اخبار منهی، ناظر بر اعانه علی الباطل است؛ پس در صورت ولایت عادل و فقیه جامع الشرایط جایز می شود.<br /> شیخ مفید(رحمه الله) می فرماید: بر فقهای شیعه ائمه(علیهم السلام) لازم است که برادران مؤمن را در نمازهای پنج گانه، نمازهای اعیاد، استسقاء، کسوف و خسوف جمع کنند زمانی که تمکن از آن داشته باشند و از معرکه اهل فساد ایمن باشند و نیز بر آن ها لازم است که بین آن ها به حق قضاوت کنند، هنگام نبود بینه صلح دهند و جمیع آنچه قرار داده شده برای قضاوت در اسلام انجام دهند؛ چون ائمه این امر را به آن ها تفویض کرده اند زمانی که تمکن از آن داشته باشند.<a id="[18]" name="[18]">[18]</a><br /> از کلمات ایشان می توان استفاده کرد که در صورت ولایت جامع الشرایط و تمکن، این اختیارات را داشته باشد؛ زیرا در عصر غیبت، این امور به آن ها تفویض شده مگر اینکه بگوییم جهاد ابتدایی مورد خاص است که باید اذن خاص باشد.<br /> مرحوم سلار می فرماید: اما جهاد برعهده حاکم یا کسی است که حاکم او را گماشته است یا به دستور حاکم باشد و در صورتی که دشمن، مؤمنان را احاطه کرده، در این صورت لازم است که از خود، اموال و خانواده دفاع کنند.<a name="[19]">[19]</a> بنا بر نظر ایشان اگر حاکم مصلحت ببیند، جهاد ابتدایی جایز است و حتی از امام معصوم نیز سخنی به میان نیامده است.<br /> مرحوم شیخ تبریزی می فرماید: خلاصه کلام اینکه بنابر ظاهر، جهاد در عصر غیبت واجب است و ساقط نمی شود و برای کسی که دارای شرایط جهاد باشد در همه اعصار ثابت است. در زمان غیبت تشخیص موضوع و اینکه جهاد به مصلحت اسلام باشد منوط به تشخیص اهل خبره است؛ به طوری که ازحیث عدد، قوت و آمادگی، به شکلی باشد که احتمال خسران در معرکه نرود؛ پس زمانی که این شرایط فراهم بود جهاد و مقاتله بر مسلمین واجب است.<a name="[20]">[20]</a><br /> بنا بر نظر ایشان اگر فقیه جامع الشرایط مصلحت را در جهاد ببیند و شرایط هم فراهم باشد، جهاد در عصر غیبت واجب است؛ پس این امر به وی موکول شده و هیچ گاه ساقط نمی شود.<br /> امام خمینی(رحمه الله) می فرماید: بعید نیست در صورتی که مصلحت اقتضا کند حکم به جهاد ابتدایی توسط فقیه جامع الشرایط که متصدی ولایت امر مسلمین است جایز باشد بلکه نظر اقوی این است.<a name="[21]">[21]</a></p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/گرافیک-پوسترهای-هفته-دفاع-مقدس-1.jpg" style="width: 500px; height: 290px;" /></p> <h2>ادله حکم جهاد ابتدایی در عصر غیبت</h2> <p><strong>ادله جایز نبودن جهاد ابتدایی</strong><br /> کسانی که قائل به جایز نبودن جهاد ابتدایی شده اند به ادله ای تمسک کرده اند:<br /> <strong>دلیل اول: روایات</strong><br /> &nbsp;بعضی از فقها برای جایز نبودن جهاد بدون امام، به اخبار استدلال کرده اند:<br /> &laquo;محمد بن یعقوب عن محمد بن یحیی عن محمد بن الحسین عن علی بن نعمان عن سوید القلاء عن بشیرعن ابی عبدالله(علیه السلام) قال: قلت له: رایت فی المنام انی قلت لک ان القتال مع غیرالامام المفروض طاعته، حرام مثل المیتة والدم و لحم الخنزیر فقلت نعم هو کذالک فقال ابوعبدالله(علیه السلام): هو کذلک&raquo;.<a name="[22]">[22]</a><br /> به امام صادق(علیه السلام) گفتم: در خواب دیدم که من به شما گفتم: قتال در رکاب غیر رهبری که اطاعت او واجب است، حرام و مثل مرده و خون و گوشت خوک می ماند، شما هم گفتید بله این چنین است. امام صادق(علیه السلام) فرمود: این چنین است.<br /> ظاهر این خبر دلالت می کند که جهاد بدون امام معصوم جایز نیست؛ اما سند روایت ضعیف است و &laquo;بشیر&raquo; توثیق نشده است؛ هرچند که روایت، منطبق فتوای مشهور فقها است ولی اخبار مستفیض دیگری وجود دارد که از مجموع آن ها استفاده می شود که این اخبار اطلاق دارند و شامل همه اعصار حتی زمان غیبت نیز می شوند؛ مگر اینکه بگوییم در زمان غیبت ناچاریم که از رهبر عادل و جامع شرایط تبعیت کنیم و اگر مصلحت اسلام در میان باشد واجب است از او پیروی کنیم.<br /> بعضی از فقها همچون علامه حلی(رحمه الله) برای جایز نبودن جهاد ابتدایی به این روایت استدلال کرده اند.<a name="[23]">[23]</a><br /> <strong>دلیل دوم: اجماع</strong><br /> بعضی از فقها برای جایز نبودن جهاد ابتدایی به اجماع استدلال کرده اند:<br /> علامه حلی(رحمه الله) می فرماید: نزد علمای ما به اجماع، جهاد برای دعوت به اسلام جایز نیست مگر به اذن امام عادل یا کسی که منصوب از طرف اوست؛ چون امام به شرایط اعرف است.<a name="[24]">[24]</a><br /> شیخ نجفی(رحمه الله) می فرماید: اجماع به هر دو قسم وجود دارد بر اینکه جهاد بر وجه مزبور واجب است به شرط وجود امام(علیه السلام) یا کسی که او برای جهاد منصوب کرده است.<a name="[25]">[25]</a><br /> <strong>دلیل سوم: عدم خلاف</strong><br /> برخی از فقها همچون صاحب ریاض(رحمه الله) برای جایز نبودن جهاد ابتدایی، ادعای عدم خلاف کرده اند.<br /> سیدعلی طباطبایی(رحمه الله) می فرماید: جهاد به معنای اول برای کسی که شرایط مزبور در او جمع باشد واجب است با وجود امام عادل و آن معصوم است یا کسی که نصب کرده برای آن یعنی نائب خاص، درحالی که برای جهاد منصوب شده یا اعم؛ اما در حال غیبت برای نائب عام مثل فقیه و کسانی که با او هستند جایز نیست بدون خلاف.<a name="[26]">[26]</a><br /> به نظر می رسد دلیل اجماع و عدم خلاف با وجود مخالفت برخی فقها مخدوش بوده و شاید مدرک اجماع نیز اخبار باشد که در این صورت اجماع مدرکی می شود و از اعتبار ساقط است.<br /> <strong>دلیل چهارم: اصل</strong><br /> برخی از فقها مانند میرزای قمی(رحمه الله)، برای عدم جواز جهاد ابتدایی در زمان غیبت به اصل استناد کرده اند.<br /> میرزای قمی(رحمه الله) می فرماید: مقتضای اصل، عدم جواز قتال با کفار در ابتدا به خاطر دعوت آن ها به اسلام است و اگر در حال غیبت امر به دست فقیه که نائب عام برای امام است باشد، جهاد ابتدایی برای او جایز نیست.<a name="[27]">[27]</a><br /> به نظر می رسد اصل عدم جواز قتال، مربوط به کافر غیرحربی است ولی در غیر این صورت مشکل است که در همه موارد این اصل را بپذیریم.<br /> <strong>ادله جواز جهاد ابتدایی در عصر غیبت</strong><br /> <strong>دلیل اول: آیات</strong><br /> برخی از فقها برای جواز جهاد استدلال به عموم آیات کرده اند:<br /> محقق سبزواری(رحمه الله) می فرماید: بنا بر مشهور بین اصحاب، در وجوب جهاد، وجود امام یا کسی که او منصوب کرده شرط است و شاید مستند آن اخباری باشد که درجه صحت آن به حدی نمی رسد که با عموم آیات معارضه کند؛ پس در حکم به آن اشکال است.<a name="[28]">[28]</a><br /> از این کلام استفاده می شود که شهرت بین اصحاب به دلیل اخبار است که آن هم در تعارض با عموم آیات است؛ علاوه بر اینکه برای جواز جهاد ابتدایی به اخبار نیز استدلال شده است؛ پس باتوجه به مضمون آیات، برخی روایات و حکم عقل می توان جواز را نیز استنباط کرد.<br /> <strong>دلیل دوم: روایات</strong><br /> مفهوم برخی از روایات به گونه ای است که نهی از جهاد ناظر به افرادی است که جائر و ظالم هستند:<br /> &laquo;محمد بن علی بن الحسین فی (العلل) عن ابیه، عن سعد، عن محمد بن عیسی، عن القاسم بن یحیی عن جده الحسن بن راشد، عن ابی بصیر، عن ابی عبدالله، عن آبائه(علیهم السلام) قال: قال امیر المومنین(علیه السلام): لا یخرج المسلم فی الجهاد مع من لا یؤمن علی الحکم، ولا ینفذ فی الفیء امر الله عزوجل، فانه ان مات فی ذلک المکان کان معینا فی حبس حقنا و الاشاطة بدمائنا و میتته میتة جاهلیة&raquo;.<a name="[29]">[29]</a><br /> مسلمان برای جهاد، همراه کسی که حکم و دستور او مورد اطمینان نیست و در مورد غنائم جنگی، دستور خدا را اجرا نمی کند، بیرون نمی رود؛ پس اگر در این راه بمیرد در بازداشتن حق ما و هدر دادن خون ما همکار دشمنان ما محسوب می شود و مرگ او مرگ جهالیت است.<br /> منطوق روایت این است: جهاد در رکاب کسی که حکم الهی را اجرا نمی کند و پایبند به آن نباشد جایز نیست؛ پس مفهوم خبر این است: اگر کسی باشد که مجری احکام الهی و ملتزم به آن ها است پس جهاد همراه با او جایز است و از دایره نهی این خبر خارج می شود؛ چون نهی در اکثر اخبار، ناظر به &laquo;اعانه علی الباطل&raquo; است که ولی فقیه جامع الشرایط از آن مبرا است.</p> <h2><br /> نتیجه گیری</h2> <p>روشن شد که جهاد ابتدایی، جهادی است که برای دعوت کفار به اسلام بوده و آغازگر آن مسلمانان باشند.<br /> بنا بر نظر مشهور فقهای امامیه، در عصر غیبت جهاد ابتدایی جایز نیست؛ چون در وجوب آن شرط است که امام معصوم یا نائب خاص آن حضرت اذن دهد درحالی که این امر در زمان غیبت میسر نیست؛ پس حکم آن به انتفای شرط، منتفی است. نیابت عام هم کفایت نمی کند به خاطر روایات، اجماع و اصل که عدم جواز جهاد ابتدایی در زمان غیبت امام معصوم است.<br /> اما درمقابل، از کلمات برخی فقها استفاده می شود که جهاد ابتدایی جایز، حکم آن در همه اعصار ثابت و هیچ گاه ساقط نخواهد شد؛ لذا در عصر غیبت این امر به ولی فقیه جامع الشرایط، تفویض شده و او در حقیقت نائب حضرت است که در صورت مصلحت و ضرورت می تواندجهاد کند؛ به دلیل اطلاق اخبار و عموم آیات.<br /> به نظر می رسد که اخبار ناهی از جهاد ابتدایی بدون امام معصوم یا منصوب وی، حمل بر موردی می شود که اعانه بر باطل صدق کند و همراه با سلطان جوری باشد که ملتزم به دستورات دین نیست؛ اما فقیه جامع الشرایط که اداره امور در زمان غیبت به ایشان موکول شده از مصداق این اخبار خارج است؛ بنابراین ادله قائلین به عدم جواز جهاد ابتدایی در زمان غیبت تمام نیست، بلکه از مفهوم و اطلاق روایات و همچنین عموم آیات جهاد، می توان استفاده کرد که جهاد ابتدایی، همچون موارد دیگری که اگر نفع و مصلحت اسلام در این زمینه باشد به فقیه جامع الشرایط واگذار شده و به اذن وی خواهد بود. هرچند که حکم به مشروعیت جهاد ابتدایی در زمان غیبت، باتوجه به ادله واقوال فقهای مشهور که قائل به عدم جواز جهاد ابتدایی هستند، محل اشکال است.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>منابع</h2> <p>قرآن کریم<br /> بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار(علیهم السلام)؛ مجلسى، محمد باقر بن محمدتقى؛ مؤسسة الطبع و النشر، بیروت، چ اول، 1410 ه&zwj; ق.<br /> تذکرة الفقهاء؛ حلّى، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى؛ مؤسسه آل البیت(علیهم السلام)، قم، چ اول، 1414 ه&zwj; ق.<br /> توضیح المسائل( محشّى)؛ موسوى خمینى، سید روح اللّٰه؛ دفتر انتشارات اسلامى، قم، چ هشتم، 1424 ه&zwj; ق.<br /> تهذیب الأحکام؛ طوسى، محمد بن حسن؛ دار الکتب الإسلامیة، تهران، چ چهارم، 1407 ه&zwj; ق.<br /> جامع الشتات فی أجوبة السؤالات؛ گیلانى، میرزاى قمّى، ابوالقاسم بن محمدحسن؛ مؤسسه کیهان، تهران، چ اول، 1413 ه&zwj; ق.<br /> جامع المقاصد فی شرح القواعد؛ عاملى، کرکى، محقق ثانى، على بن حسین؛ مؤسسه آل البیت(علیهم السلام)، قم، چ دوم، 1414 ه&zwj; ق.<br /> جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام؛ نجفى، محمدحسن؛ دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چ هفتم، 1404 ه&zwj; ق.<br /> ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل؛ حائرى، سید على بن محمد طباطبایى؛ مؤسسه آل البیت(علیهم السلام)، قم، چ اول، 1418 ه&zwj; ق.<br /> السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى؛ حلّى، ابن ادریس، محمد بن منصور بن احمد؛ دفتر انتشارات اسلامى، قم، چ دوم، 1410 ه&zwj; ق.<br /> شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام؛ حلّى، نجم الدین، جعفر بن حسن؛ مؤسسه اسماعیلیان، قم، چ دوم، 1408 ه&zwj; ق.<br /> الصحاحـ تاج اللغة و صحاح العربیة؛ جوهرى، اسماعیل بن حماد؛ دار العلم للملایین، بیروت، چ اول، 1410 ه&zwj; ق.<br /> العین؛ فراهیدى، خلیل بن احمد؛ نشر هجرت، قم، چ دوم، 1410 ه&zwj; ق.<br /> کفایة الأحکام؛ سبزوارى، محمدباقر بن محمد مؤمن؛ دفتر انتشارات اسلامى، قم، چ اول، 1423 ه&zwj; ق .<br /> المحیط فی اللغة؛ صاحب بن عباد، کافى الکفاة، اسماعیل بن عباد؛ عالم الکتاب، بیروت، چ اول، 1414 ه&zwj; ق.<br /> مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام؛ عاملى، شهید ثانى، زین الدین بن على؛ مؤسسة المعارف الإسلامیة، قم، چ اول، 1413 ه&zwj; ق.<br /> معجم مقاییس اللغة؛ ابو الحسین، احمد بن فارس بن زکریا؛ انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، قم، چ اول، 1404 ه&zwj; ق.<br /> المقنعة؛ بغدادى، مفید، محمّد بن محمد بن نعمان عکبرى؛ کنگره جهانى هزاره شیخ مفید، قم، چ اول، 1413 ه&zwj; ق.<br /> منهاج الصالحین؛ حکیم، سید محسن طباطبایى؛ دار التعارف للمطبوعات، بیروت، چ اول، 1410 ه&zwj; ق.<br /> المهذب؛ طرابلسى، ابن براج، قاضى، عبد العزیز؛ دفتر انتشارات اسلامى، قم، چ اول، 1406 ه&zwj; ق.<br /> النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوى؛ طوسى، ابوجعفر، محمد بن حسن؛ دار الکتاب العربی، بیروت، چ دوم، 1400 ه&zwj; ق.<br /> وسائل الشیعه؛ شیخ حر عاملى، محمد بن حسن&rlm;؛ مؤسسة آل البیت(علیهم السلام)&rlm;، قم، چ اول، 1409 ه&zwj; ق&rlm;.</p> <h2><br /> پی نوشت ها</h2> <p><a href="#[1]">[1]ـ سوره حج، 39.</a><br /> <a href="#[2]">[2]ـ بحار الانوار، ج 29، ص 233.</a><br /> <a href="#[3]">[3]ـ الصحاح، ج 2، ص 461.</a><br /> <a href="#[4]">[4]ـ ج 1، ص 468.</a><br /> <a href="#[5]">[5]ـ العین، ج 3، ص 386.</a><br /> <a href="#[6]">[6]ـ محیط فی اللغه، ج 3، ص 370.</a><br /> <a href="#[7]">[7]ـ ص 290.</a><br /> <a href="#[8]">[8]ـ ج1، صص 296ـ297.</a><br /> <a href="#[9]">[9]ـ ج 2، ص 4.</a><br /> <a href="#[10]">[10]ـ ج 1، ص 406.</a><br /> <a href="#[11]">[11]ـ ج 1، ص 232.</a><br /> <a href="#[12]">[12]ـ ج 3، صص 8ـ9.</a><br /> <a href="#[13]">[13]ـ ج 3، ص 370.</a><br /> <a href="#[14]">[14]ـ ج 1، ص 368.</a><br /> <a href="#[15]">[15]ـ ریاض المسائل، ج8، صص 13ـ14.</a><br /> <a href="#[17]">[16]ـ جامع الشتات فی اجوبه السؤلات، ج 1، ص 357.</a><br /> <a href="#[17]">[17]ـ جواهر الکلام، ج 21، ص 47.</a><br /> <a href="#[18]">[18]ـ المقنعه، ص 811.</a><br /> <a href="#[19]">[19]ـ الجوامع الفقهیه، ص 661.</a><br /> <a href="#[20]">[20]ـ منهاج الصالحین، ج 1، ص 375.</a><br /> <a href="#[21]">[21]ـ توضیح المسائل (محشی)، ج 2، ص 779.</a><br /> <a href="#[22]">[22]ـ تهذیب الاحکام، ج 6، ص 134.</a><br /> <a href="#[23]">[23]ـ تذکرة الفقهاء، ج 9، ص 19.</a><br /> <a href="#[24]">[24]ـ همان.</a><br /> <a href="#[25]">[25]ـ جواهر الکلام، ج 21، ص 11.</a><br /> <a href="#[26]">[26]ـ ریاض المسائل، ج 8، ص 13.</a><br /> <a href="#[27]">[27]ـ جامع الشتات فی اجوبة السؤالات، ص 357.</a><br /> <a href="#[28]">[28]ـ کفایة الاحکام، ج 1، ص 368.</a><br /> <a href="#[29]">[29]ـ وسائل الشیعه، ج 15، ص 49.</a></p> <p>&nbsp;</p> Mon, 07 Sep 2020 16:31:22 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_335639-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_336059-utab مدیریت کلان ازدیدگاه اهل بیت(علیهم السلام)
مدیریت کلان از دیدگاه اهل بیت <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/25149912615712514016513147173106216112138.jpg" style="width: 380px; height: 211px;" /></p> <h1 style="text-align: center;">مدیریت کلان ازدیدگاه اهل بیت(علیهم السلام)</h1> <p style="text-align: justify;"><br /> سعید قلوزی</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;">چکیده</h2> <p style="text-align: justify;">ضرورت مدیریت و وجود مدیر در جامعه، مورد تأکید و سفارش اهل بیت(علیهم السلام) بوده است؛ زیرا با بررسی متون اسلامی درمی یابیم که سعادت و پایداری یک ملّت در زندگی دنیوی و امور دینی، مرهون وجود مدیر لایق و مدیریت شایسته است؛ به همین خاطر و با توجه به اهمیت و تأثیر مدیریت در جامعه، ضروری است که دیدگاه ها و توصیه های اهل بیت(علیهم السلام) را در مورد مدیریت های کلان بیان نماییم تا با توصیه ها و رویکرد معصومین(علیهم السلام) درباره مدیریت صحیح آشنا شویم و زمینه ها و عوامل مؤثّر در مدیریت موفّق را بشناسیم.<br /> باتوجه به اهمیت مدیریت در جامعه، عواملی نظیر برنامه ریزی دقیق در راستای امور محوّل، پاسخگویی به مردم، همراهی با مردم، شرح صدر و ... در شکل گیری مدیری موفّق و مدیریت صحیح تأثیر دارد. در مقابل، عواملی همچون تسویف و اهمال کاری، نداشتن برنامه و ندانستن ملاک های اولویّت بندی، موجب ضعف و سوء مدیریت می شود؛ لذا شخصی که قصد دارد عهده دار این امر خطیر شود، ابتدا باید شرایط و صلاحیّت های لازم که مورد سفارش و تأکید اهل بیت(علیهم السلام) بوده است را دارا باشد سپس در عرصه مدیریت های کلان قدم بگذارد.<br /> واژگان کلیدی: مدیریت، کلان، مدیر موفّق، آفات مدیریت، اهل بیت(علیهم السلام).</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;">مقدمه</h2> <p style="text-align: justify;">انسان، ذاتاً موجودی اجتماعی است و نمی تواند به تنهایی و به دوراز اجتماعات انسانی زندگی کند. مدیریت یکی از مهم ترین پدیده های اجتماعی به شمار می رود؛ چراکه هر اجتماعی برای پیشبرد اهداف و پیمودن مسیر پیشرفت خود، نیازمند مدیر است. ضرورت مدیریت و وجود مدیر در جامعه، امری بسیار مهم و مورد توجّه اهل بیت(علیهم السلام) بوده است. در بیان اهمیت آن همین بس که پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) حتی جمع سه نفره را ملزم به داشتن مدیر می کردند تا از هرگونه هرج و مرج رهایی یابند و تأکید می نمودند:<br /> &laquo;إذا کان ثلاثةٌ فی سفرٍ فَالیُؤَمِّروا أحَدَهم&raquo;؛<a id="[1]" name="[1]">[1]</a> هرگاه در مسافرت (تعداد مسافران) سه نفر بود، باید یکی از آن ها امور آنان (مدیریت) را بر عهده گیرد.<br /> حضرت علی(علیه السلام) نیز ضرورت وجود مدیر در جامعه را گوشزد می کند و می فرمایند: &laquo;...وَ إِنَّهُ لَا بُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَمِیرٍ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ&raquo;.<a name="[2]">[2]</a> ناگزیر مردم نیاز به امیر و مدیر دارند؛ خواه آن مدیر نیکوکار و خواه بدکار باشد.<br /> عمده ترین نقش در راستای ترقّی، تغییر، تحوّل و ... بر عهده مدیر است؛ بنابراین باید این وظیفه خطیر و مهم در اختیار شخصی شایسته و صالح قرارگیرد.<br /> دین مبین اسلام، کامل ترین و جامع ترین دین است؛ لذا ما بر این باوریم که تعالیم اسلام، ارزش های عمیق و گسترده ای دارد که می تواندبه خوبی مدیریت را متأثر از خود قرار دهد و اعمال و افعال مدیران را به خوبی جهت دهی کند و به طبَع این امور، در جامعه تأثیر مثبت گذاشته شود؛ لذا در این پژوهش پس از بیان دیدگاه اهل بیت(علیهم السلام) در مورد مدیریت، ارکان مدیریت و مهم ترین ویژگی های مدیر موفق را بیان می نماییم و در پایان آفات مدیریت را از دیدگاه اهل بیت(علیهم السلام) ذکر می کنیم. امیدواریم که مدیران، مسئولان و دولتمردانی که ضعف مدیریتی و اخلاقی دارند، ضعف های خودشان را در آینه احادیث اهل بیت(علیهم السلام) ببینند و در جهت رفع آن بکوشند.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> مفهوم شناسی</h2> <p style="text-align: justify;"><strong>معنای مدیر و مدیریت در لغت</strong><br /> &laquo;المُدِیرُ: اسمُ فاعلٍ من&rlm; الإِدَارَة&raquo;.<a name="[3]">[3]</a> مدیر اسم فاعل از اداره است.<br /> لغت دانان به متصدى رسیدگى به چیزى،<a name="[4]">[4]</a> گرداننده و دوردهنده،<a name="[5]">[5]</a> اداره کننده کاری یا مباشر و رئیس؛<a name="[6]">[6]</a> مدیر می گویند.<br /> مدیریت: مدیربودن، مدیری، هماهنگ کردن، علم و هنر متشکّل کردن.<a name="[7]">[7]</a><br /> <strong>تحقیق درباره معنای مدیر و مدیریت</strong><br /> واژه مدیر و مدیریت هر دو عربی هستند. مدیر اسم ثلاثی مزید (اسم فاعل) از مصدر اداره (باب افعال) است که فعل آن &laquo;أدَارَ، یُدِیرُ، ادَارَه&raquo; است. مدیریت اسم مصدر بوده که از مدیر گرفته شده است. مادّه اصلی مدیر، مدیریت و اداره از (دَوَرَ) اخذ شده که مصدر آن دَوَران به معنای گردیدن است لذا در این صورت معنای مدیر، گرداننده و معنای مدیریت، گرداندن است.<br /> <strong>معنای مدیریت در اصطلاح</strong><br /> در ارائه تعریف از مدیریت، اختلاف نظر بسیاری وجود دارد که موجب پدید آمدن معانی مختلفی در مورد مدیریت شده است که به چند مورد از این معانی اشاره می کنیم:<br /> 1 ـ هنر، علم هدایت و هماهنگ کردن کوشش انسان ها و به کارگیری این تلاش در جهت نیل به اهداف سازمان را &laquo;مدیریت&raquo; گویند.<a name="[8]">[8]</a><br /> 2ـ &laquo;مدیریت، فرایندی است که به وسیله آن کوشش های فردی و گروهی به منظور نیل به هدف مشترک، هماهنگ می شود&raquo;.<a name="[9]">[9]</a><br /> <strong>معنای &laquo;کلان&raquo; در لغت و اصطلاح:</strong><br /> کلان: بزرگ، بهتر، مهم تر؛<a name="[10]">[10]</a> بزرگ قوم، عظیم، کبیر<a name="[11]">[11]</a>.<br /> معنای اصطلاحی &laquo;کلان&raquo;، همان معنای لغوی است؛ زیرا در اصلاح نیز به معنای بزرگ، عظیم، امور مهم، بزرگ قوم و ... است و از همین رو به بزرگ شهر و منطقه، کلانتر می گویند.</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;">دیدگاه اهل بیت(علیهم السلام) در مورد مدیریت کلان</h2> <p style="text-align: justify;">احادیث و روایات فراوانی از اهل بیت(علیهم السلام) نقل شده که نشان دهنده تأکید آنان بر ضرورت مدیریت و وجود مدیر در جامعه است؛ زیرا انحطاط یا ارتقای جامعه، متأثر از مدیریت است. ضرورت مدیریت از دیدگاه اهل بیت(علیهم السلام) تا جایی است که اگر عدّه ای قصد مسافرت داشته باشند، درحالی که تعداد آنان از سه نفر هم تجاوز نکند باید یکی از آن ها مدیریت امور را برعهده گیرد تا هیچ گونه بی نظمی و هرج و مرجی پیش نیاید؛ چنان که رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) فرمودند: &laquo;إذا کان ثلاثةٌ فی سفرٍ فَالیُؤَمِّروا أحَدَهم&raquo;<a name="[12]">[12]</a> هرگاه در مسافرت (تعداد مسافران) سه نفر بود، باید یکی از آن ها امور (مدیریت) را بر عهده گیرد.<br /> حال که در آموزه های اسلام به مدیریت در یک جمع سه نفره این چنین تأکید شده است، قطعاً مدیریت های کلان و فراگیر، در نظر اهل بیت(علیهم السلام) اهمیت بیشتری خواهد داشت. امام رضا(علیه السلام) فرمودند: &laquo;لَا نَجِدُ فِرْقَةً مِنَ الْفِرَقِ وَ لَا مِلَّةً مِنَ الْمِلَلِ بَقُوا وَ عَاشُوا إِلَّا بِقَیمٍ وَرَئِیسٍ لِمَا لَا بُدَّ لَهُمْ مِنْهُ فِی أَمْرِ الدِّینِ وَالدُّنْیا&raquo;.<a name="[13]">[13]</a> ما هیچ گروه و هیچ امتى را نمى&rlm; یابیم که به حیات و زندگى اجتماعى خود ادامه داده باشند مگر با داشتن سرپرست و مدیری براى امورى که ناچار به برپاداشتن آن هستند چه در امر دنیا و چه در امر آخرتشان&rlm;.<br /> طبق فرمایش امام رضا(علیه السلام) موفقیّت و ارتقای امور مادی و معنوی هر جامعه بشری، فقط در گرو مدیر و سرپرستی شایسته است تا امور آنان را مدیریت نماید. این فرمایش بیانگر اهمیت مدیریت های کلان و فراگیر است.<br /> امام علی(علیه السلام) در تشبیهی بسیار زیبا اهمیت وجود مدیر در جامعه و نقش مدیریت های بزرگ را بیان و می فرماید: &laquo;وَ إِنَّهُ لَیعْلَمُ أَنَّ مَحَلِّی مِنْهَا مَحَلُّ الْقُطْبِ مِنَ الرَّحَى&rlm; ینْحَدِرُ عَنِّی السَّیلُ وَ لَا یرْقَى إِلَی الطَّیر&raquo;؛<a name="[14]">[14]</a> به درستی او (ابوبکر) مى&rlm; دانست که من براى خلافت مانند قطبِ وسطِ آسیاب هستم. علوم و معارف از سرچشمه فیض من مانند سیل سرازیر می شود، هیچ پرواز کننده ای در فضاى علم و دانش به اوج رفعت من نمى &rlm;رسد.<br /> همانطور که دوران و گردش آسیاب، فقط توسط میخ آهنى وسط است و بدون آن میخ، آسیاب از مدار خویش خارج می شود و دیگر خاصیت آسیابی ندارد، چرخش و دوران یک جامعه نیز به وجود مدیری مدبّر وابسته است که فقدان آن موجب هرج و مرج و نابسامانی می شود.<br /> امام علی(علیه السلام) در جای دیگر، مدیریت را به رشته ای که از وسط دانه های تسبیح می گذرد تشبیه می نماید و می فرماید: &laquo;وَ مَکانُ الْقَیمِ&rlm; بِالْأَمْرِ مَکانُ النِّظَامِ&rlm; مِنَ الْخَرَزِ یجْمَعُهُ وَ یضُمُّهُ فَإِنِ انْقَطَعَ النِّظَامُ تَفَرَّقَ الْخَرَزُ وَ ذَهَبَ ثُمَّ لَمْ یجْتَمِعْ بِحَذَافِیرِهِ&rlm; أَبَداً&raquo;.<a name="[15]">[15]</a> جایگاه زمامدار و مدیر، همچون ریسمانی محکم است که مهره ها را متحد ساخته به هم پیوند می دهد. اگر این رشته از هم جدا شود، مهره ها پراکنده و هر کدام به سویی خواهند افتاد پس هرگز جمع نخواهند شد.<br /> امام صادق(علیه السلام) نیز می فرمایند: &laquo;لَا یسْتَغْنِی أَهْلُ کلِّ بَلَدٍ عَنْ ثَلَاثَةٍ یفْزَعُ إِلَیهِمْ فِی أَمْرِ دُنْیاهُمْ وَ آخِرَتِهِمْ فَإِنْ عَدِمُوا ذَلِک کانُوا هَمَجاً فَقِیهٍ عَالِمٍ وَرَعٍ وَ أَمِیرٍ خَیرٍ مُطَاعٍ وَ طَبِیبٍ&rlm; بَصِیرٍ ثِقَةٍ&raquo;.<a name="[16]">[16]</a> مردم هر اجتماعی از سه گروه بی نیاز نیستند تا امور دنیا و آخرت خود را به وسیله آن سه دسته انجام دهند و هر موقع اجتماع، فاقد آن سه باشد به صورت حیوانات ضعیف (پشه های راه که کم ترین باد و نسیمی آن ها را جابه جا می کند) در می آیند: 1ـ فقیه آگاه و پرهیزکار 2ـ مدیری خیرخواه و مسلّط 3ـ پزشک بینای کار و مطمئن.</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;">ارکان مدیریت از نظر اهل بیت(علیهم السلام)</h2> <p style="text-align: justify;">پس از آنکه دیدگاه اهل بیت(علیهم السلام) را درباره اصل طبیعی و ضروری مدیریت در زندگی اجتماعی شناختیم، لازم است با ارکان مدیریت نیز آشنا شویم و بدانیم که مدیریت موفق، متشکل از چه رکن های اساسی است؛ لذا به طور مختصر به برخی از آن ها اشاره می کنیم:<br /> <strong>1 ـ هدف داشتن</strong><br /> اساسی ترین رکن مدیریت، داشتن هدف است؛ چراکه بدون آن، همه پایه ها و ارکان مدیریت متزلزل شده، تشویش و سرگردانی میان افراد به وجود آمده، تلاش و کارایی کارگزاران متوقّف شده و درنهایت هیچ گونه رشد و پیشرفت چشم گیری به دست نمی آید و نمی توان به سرانجام مطلوبی رسید. مدیری که به دنبال موفّقیت در کارها است باید در ابتدای امر، هدف خود را مشخص کند و با تمام توان، جهت رسیدن به آن تلاش نماید؛ زیرا اشتغال به کارهای مختلف و متعدّد، نتیجه ای جز شکست و ناکامی نخواهد داشت؛ چنان که حضرت علی(علیه السلام) فرمودند: &laquo;مَنْ أَوْمَأَ إِلَى مُتَفَاوِتٍ&rlm; خَذَلَتْهُ&rlm; الْحِیل&rlm;&raquo;<a name="[17]">[17]</a> کسى که به کارهاى گوناگون پردازد، خوار شده و پیروز نمی شود.<br /> هرقدر هدف والاتر و مقدّس تر باشد، ارزشمند تر است؛ چنان که امام علی(علیه السلام) هدف از حکومت کردن و اداره امور جامعه را اجرای حق و عدالت می داند: &laquo;قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسِ رَضِی اللَّهُ عَنْهُ دَخَلْتُ عَلَى أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ(علیه السلام) بِذِی&rlm; قَارٍ وَ هُوَ یخْصِفُ نَعْلَهُ&rlm;، فَقَالَ لِی مَا قِیمَةُ هَذَا النَّعْلِ فَقُلْتُ لَا قِیمَةَ لَهَا فَقَالَ(علیه السلام): وَ اللَّهِ لَهِی أَحَبُّ إِلَی مِنْ إِمْرَتِکمْ إِلَّا أَنْ أُقِیمَ حَقّاً أَوْ أَدْفَعَ بَاطِلاً&raquo;.<a name="[18]">[18]</a> عبداللّه بن عباس گفت: در ذى قار بر امیرالمؤمنین(علیه السلام) وارد شدم درحالى که کفش خود را وصله مى &rlm;زد، از من پرسید: ارزش این کفش چند است؟ گفتم: ارزشی ندارد. گفت: به خدا سوگند این کفش پاره در نظر من از حکومت بر شما محبوب تر است، مگر اینکه بتوانم حقّى را اقامه و باطلى را دفع کنم&rlm;.<br /> <strong>2 ـ برنامه ریزی</strong><br /> برنامه ریزی عبارت است از: اتّخاذ روشی مناسب برای بهتر و زودتر رسیدن به هدف؛ لذا برنامه ریزی مانند راه میانبری است که ما را زودتر و بهتر به مقصد می رساند.<br /> در بیان آثار و ضرورت های برنامه ریزی می توان به بهره وری بیشتر از فرصت ها و امکانات، افزایش احتمال رسیدن به هدف، سهولت در انجام وظایف، پیش گیری از تشویش و سرگردانی، تمرکز بیشتر بر فعالیّت ها و ... اشاره کرد. امام علی(علیه السلام) به مالک اشتر فرمودند: &laquo;فَضَعْ&rlm; کلَّ أَمْرٍ مَوْضِعَهُ وَ أَوْقِعْ کلَّ [عَمَلٍ&rlm;] أَمْرٍ مَوْقِعَه&rlm;&raquo;؛<a id="[19]" name="[19]">[19]</a> [ای مالک!] هر چیزى را در جاى خودش بگذار و هر کارى را به موقع خودش انجام بده&rlm;.<br /> حضرت(علیه السلام) در جای دیگری درباره اهمیت برنامه ریزی می فرمایند: &laquo;إِنَّ لَیلَک وَ نَهَارَک لَا یسْتَوْعِبَانِ&rlm; حَاجَاتِک فَاقْسِمْهُمَا بَینَ عَمَلِک و رَاحَتِک&raquo;.<a name="[20]">[20]</a> همانا شب و روز تو تمام نیازهایت را پوشش نمی دهد؛ پس اوقات آن را بین کار و آسایش خود تقسیم کن.<br /> همچنین در وصیّت به امام حسن(علیه السلام) نیز فرمودند: &laquo;وَ اجْعَلْ لِکلِّ إِنْسَانٍ مِنْ خَدَمِک عَمَلًا تَأْخُذُهُ بِهِ فَإِنَّهُ أَحْرَى أَلَّا یتَوَاکلُوا فِی خِدْمَتِک&rlm;&raquo;.<a name="[21]">[21]</a> براى هر یک از خدمتگزارانت کارى مربوط به او قرار بده و او را نسبت به همان کار بازخواست نما، که این کار آن ها را بهتر وا مى&rlm; دارد تا در خدمتت کار را به یکدیگر وا نگذارند.<br /> بنابراین برنامه ریزی را می توان کلید مدیریت دانست چراکه فقدان آن، دستیابی به اهداف را بسیار دشوار می کند و موجب افزایش حرکت های خودسرانه و عجولانه و نهایتاً هرج ومرج و بی نظمی می شود.<br /> <strong>3 ـ تقسیم کار بین افراد اصلح و متخصّص</strong><br /> تقسیم کار به منظور اجرای صحیح و دقیق برنامه ها صورت می گیرد؛ یعنی هرگاه هدف معیّن و برای دستیابی به آن هدف، برنامه ریزی شد، پس از آن نوبت به تقسیم کار می رسد. تقسیم کار یکی از ارکان مهمّ مدیریت است؛ زیرا هر اندازه که هدف ها متعالی و برنامه ریزی ها ایده آل باشند اما اگر کارها به خوبی تقسیم نشود، برنامه ها عملی نمی شوند و در نهایت نمی توان به اهداف موردنظر دست یافت.<br /> با بررسی سیره نبوی و علوی درمی یابیم که اهل بیت(علیهم السلام) در انجام دادن امور مهمّ، به مقدّم نمودن افراد اصلح بر افراد غیراصلح و تخصّص و مهارت داشتن آنان اهتمام داشته اند چنانکه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ابابکر را از قرائت آیه برائت در مکه به علّت وجود امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) برکنار کرد.<a name="[22]">[22]</a><br /> امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیز در نامه خود به مالک اشتر فرمودند: &laquo;وَ تَوَخَّ مِنْهُمْ أَهْلَ التَّجْرِبَةِ وَ الْحَیاءِ مِنْ أَهْلِ الْبُیوتَاتِ الصَّالِحَةِ وَ الْقَدَمِ&rlm; فِی الْإِسْلَامِ الْمُتَقَدِّمَة&raquo;.<a name="[23]">[23]</a> از عمّال و کارگزاران حکومت، کسانى را انتخاب کن که اهل تجربه و حیا بوده و از خانواده &rlm;هاى شایسته&rlm; و پیش قدم&rlm; در اسلام هستند.<br /> همچنین امیرالمؤمنین(علیه السلام) درسال 38 هجری محمّد بن ابی بکر را به خاطر وجود مالک اشتر از فرمانداری مصر عزل کرد و به او نوشت: &laquo;... فَقَدْ بَلَغَنِی مَوْجِدَتُک&rlm; مِنْ تَسْرِیحِ&rlm; الْأَشْتَرِ إِلَى عَمَلِک&rlm; وَ إِنِّی لَمْ أَفْعَلْ ذَلِک اسْتِبْطَاءً لَک فِی الْجَهْدَ وَ لَا ازْدِیاداً لَک فِی الْجِدِّ وَ لَوْ نَزَعْتُ مَا تَحْتَ یدِک مِنْ سُلْطَانِک لَوَلَّیتُک مَا هُوَ أَیسَرُ عَلَیک مَئُونَةً وَ أَعْجَبُ إِلَیک وِلَایة&raquo;.<a name="[24]">[24]</a> به من خبر داده&rlm; اند که از فرستادن اشتر به سوى محلّ حکمرانی ناراحت شده &rlm;اى. من این کار را به دلیل کند شدن و سهل انگارى تو یا انتظار کوشش بیشترى از تو انجام ندادم و اگر تو را از فرماندارى مصر عزل کردم، تو را حاکم منطقه&rlm; اى قرار مى&rlm; دهم که زحمتش برایت آسان تر و حکومتش براى تو خوشایندتر باشد.<br /> بنابراین معیار در تقسیم کار، صلاحیت، تخصّص، تعهّد و مسئولیت پذیری و ... است. اگر تقسیم کار به تناسب شایستگی و مهارت افراد صورت نگیرد، نوعی جهل و نادانی محسوب می شود؛ زیرا از امام علی(علیه السلام) پرسیده شد که عاقل را برای ما معرّفی کنید و حضرت در پاسخ فرمودند: &laquo;هُوَ الَّذِی یضَعُ الشَّی&rlm;ءَ مَوَاضِعَهُ&rlm;&raquo; عاقل کسى است که هر چیزى را در جاى خود قرار &rlm;دهد. سپس پرسیده شد که جاهل را برای ما توصیف کنید ایشان فرمودند: &laquo;قَدْ فَعَلْتُ&raquo;<a name="[25]">[25]</a> با معرّفی عاقل، جاهل را نیز شناساندم؛ لذا انتصاب نابجای نیروها و استفاده نکردن از صاحبان تخصّص، نقص و عیب بزرگی در مدیریت است.<br /> <strong>4 ـ نظارت</strong><br /> نظارت و کنترل از ارکان مدیریت محسوب می شود به طوری که کوچک ترین خدشه ای به این مسئولیّت مهم، بنای مدیریت را سست می کند. هدف در امر نظارت، اجرای درست برنامه ها و دقت در به هدف رسیدن برنامه است؛ لذا قوّت و ضعف برنامه را به وسیله نظارت باید استخراج، قوّت را ترویج و ضعف را برطرف کرد.<br /> در نظارت عملکرد نیروها و عوامل نیز قوّت ها و ضعف ها بررسی شده و ضعف ها تذکر داده می شود تا موجبات سستی و شکست برنامه برطرف و افراد به فکر جبران باشند که این امر، موجب قوام کار و تلاش بیشتر می شود.<br /> نظارت، به مدیر کمک می کند تا افرادش را از جهت کیفیّت عملکرد و مهار تخلّفات و بی نظمی ها کنترل کند، کیفیّت اجرای برنامه های ارائه شده، میزان پیشرفت کارها، راه های تسریع امور، موانع موجود و به طورکلی اجرای درست برنامه ها را ارزیابی کند.<br /> سیره معصومین(علیهم السلام)، در بر دارنده نمونه هایی عالی از نظارت است که بیانگر اهتمام ویژه ایشان بر مسئله نظارت است. نمونه های شاخصی از این نظارت ها را بیان می کنیم:<br /> پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند: &laquo;کلُّکمْ&rlm; رَاعٍ&rlm; وَ کلُّکمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیتِهِ&raquo;.<a name="[26]">[26]</a> همه شما (همانند چوپان) نگهبان هستید و تمام شما [در منصب مدیریت] مسئول کسانی هستید که زیر نظر شما کار می کنند (نسبت به زیردستان خود بازخواست مى &rlm;شوید)؛ یعنی همان طورکه چوپان مسئول حفاظت و نگاهدارى گوسفند است شما هم نسبت به زیردستان خود مسئولیت نظارت و نگهبانی را به عهده دارید.<br /> امام علی(علیه السلام) در نامه اش به مالک اشتر می فرماید: &laquo;ثُمَّ تَفَقَّدْ أَعْمَالَهُمْ وَ ابْعَثِ الْعُیونَ&rlm; مِنْ أَهْلِ الصِّدْقِ وَ الْوَفَاءِ عَلَیهِمْ فَإِنَّ تَعَاهُدَک فِی السِّرِّ لِأُمُورِهِمْ حَدْوَةٌ لَهُمْ&rlm; عَلَى اسْتِعْمَالِ الْأَمَانَةِ وَ الرِّفْقِ بِالرَّعِیة&raquo;.<a id="[27]" name="[27]">[27]</a> در کارهای کارگزارن، کاوش کن و بازرس هایی از اهل راستى و وفا بر آنان بگمار؛ زیرا بازرسى پنهانى تو از کارهاى آنان سبب امانتدارى ایشان و مداراى با رعیت است.<br /> و نیز فرمودند: &laquo;فَفَرِّغْ&rlm; لِأُولَئِک ثِقَتَک&rlm; مِنْ أَهْلِ الْخَشْیةِ وَ التَّوَاضُعِ فَلْیرْفَعْ إِلَیک أُمُورَهُم&rlm;&raquo;.<a name="[28]">[28]</a> فرد مورد اعتماد خود را که خدا ترس و فروتن است، برای نظارت بر زندگی محرومان مهیّا کن تا امور آنان را به تو گزارش دهد.<br /> بنابراین درحوزه مدیریت ابتدا باید هدف مشخّص شود و برای دستیابی به آن هدف، برنامه ریزی دقیق و جامعی صورت گیرد، سپس وظایف و امور بین افراد شایسته و متخصّص تقسیم و در نهایت بر امور آنان نظارت و بازرسی شود تا بتوانیم به نتیجه مطلوب برسیم.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> مهم ترین ویژگی های مدیر موفق و شایسته</h2> <p style="text-align: justify;">کسی که عهده دار امر خطیر مدیریت می شود، باید شرایط و صلاحیت موردسفارش و تأکید اهل بیت(علیهم السلام) را دارا باشد؛ بنابراین ما بعضی از ویژگی ها و شرایط یک مدیر موفّق را از منظر اهل بیت(علیهم السلام) بیان می نماییم:<br /> <strong>1 ـ تخصّص داشتن در امور مدیریتی که عهده دار شده</strong><br /> امام صادق(علیه السلام) فرمودند: &laquo;إِنَّ الرِّئَاسَةَ لَا تَصْلُحُ إِلَّا لِأَهْلِهَا&raquo;.<a name="[29]">[29]</a> همانا ریاست جز براى اهلش شایسته نیست.<br /> کسی که بر خلاف تخصّص و مهارتش، مسئولیّت مهمّ مدیریت را می پذیرد، چون عمل او از روی جهل و ناآگاهی است، موجب اخلال و نابسامانی می شود و اثر تخریبی او بیشتر از اثر سازندگی است؛ بنابراین رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) فرمودند: &laquo;مَنْ عَمِلَ عَلَى غَیرِ عِلْمٍ کانَ مَا یفْسِدُهُ&rlm; أَکثَرَ مِمَّا یصْلِح&rlm;&raquo;.<a name="[30]">[30]</a> کسی که بدون آگاهی و دانش کاری را مرتکب شود، فسادش بیشتر از صلاحش خواهد بود.<br /> امام صادق(علیه السلام) نیز فرمودند: &laquo;الْعَامِلُ عَلَى غَیرِ بَصِیرَةٍ کالسَّائِرِ عَلَى غَیرِ الطَّرِیقِ لَا یزِیدُهُ سُرْعَةُ السَّیرِ إِلَّا بُعْداً&raquo;.<a name="[31]">[31]</a> انجام دهنده بی بصیرت، همچون رونده ای است که به بی راهه مى &rlm;رود و شتابش نتیجه&rlm; اى ندارد جز اینکه بیشتر او را دور مى&rlm; کند.<br /> امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمودند: &laquo;النَّاسُ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوا&raquo;.<a id="[32]" name="[32]">[32]</a> مردم دشمن آن چیزی هستند که نمی دانند.<br /> مدیران باید بکوشند با روش های علمی و درست و استفاده از تجربه اهل فن، مشکلات را برطرف کرده، از ظرفیّت های موجود با در نظر گرفتن وضع مردم، حداکثر استفاده اصولی و درست را نمایند و جامعه را به سوی رفاه، پیشرفت، امنیّت و ... سوق دهند که این امور عقلاً توسط افراد متخصّص ممکن است.<br /> <strong>2 ـ شرح صدر (صبر و تحمّل)</strong><br /> مسئولیّت مدیریت در جامعه با مشکلات و ناهمواری های فراوانی همراه است که تنها با ابزار شرح صدر می توان بر آن ها فائق آمد. برخورداری از شرح صدر برای رهبران و مدیران جامعه که وظیفه رسیدگی به امور مردم، حلّ و فصل مشکلات، تبلیغ دین و ... را برعهده دارند ضرورت بسیاری دارد؛ لذا حضرت موسی(علیه السلام) هنگامی که به فرمان خدا موظّف به امر خطیر رسالت و مبارزه با فرعون شد، به خداوند عرض کرد: &laquo;رَبِّ اشرَح لِی صَدرِی&raquo;؛<a name="[33]">[33]</a> پروردگارا! سینه ام را گشاده گردان.<br /> حضرت علی(علیه السلام) شرح صدر را از اصلی ترین ابزار مدیریت برشمرده و فرمودند: &laquo;آلَةُ الریاسَةِ سِعَةُ الصَّدرِ&raquo;؛<a name="[34]">[34]</a> وسیله و ابزار ریاست، سعه صدر است. ایشان در فراز دیگری، انسان های فاقد صبر و تحمّل را در اجرای حق، عاجز دانسته و می فرمایند: &laquo;مَنْ ضَاقَ&rlm; صَدْرُهُ لَمْ یصْبِرْ عَلَى أَدَاءِ حَق&rlm;&raquo;؛<a name="[35]">[35]</a> کسی که سینه اش تنگ باشد (صبر و تحمّل نداشته باشد)، توان انجام حق را ندارد؛ درحالی که اجرا کردن حق ازجمله وظایف اصلی و مهم مدیر شایسته است.<br /> <strong>3 ـ پاسخگویی و همراهی با مردم</strong><br /> یکی از ویژگی های مدیر صالح و شایسته، پاسخگویی و همراهی با مردم است. پاسخگو نبودن و همراهی نکردن با مردم، مدیریت را دچار انحراف می کند؛ زیرا این احساس، سبب می شود که مدیر از توده مردم جدا شده، با تزویر به مردم فریبی دست زند، منتقدین و مخالفین خود را سرکوب کند و ... . بر این اساس، وجود مدیری پاسخگو، همراه و همگام با مردم بسیار ضروری است تا در صورت کج روی و انحراف، انتقادها را پذیرفته و در راه تصحیح فراز و نشیب ها اقدام نماید.<br /> مولای پرهیزکاران با تکیه بر اندیشه پاسخگویی به مردم، خطاب به مالک اشتر می فرماید: &laquo;... ثُمَّ أُمُورٌ مِنْ أُمُورِک لَا بُدَّ لَک مِنْ مُبَاشَرَتِهَا مِنْهَا إِجَابَةُ عُمَّالِک بِمَا یعْیا عَنْهُ کتَّابُک وَ مِنْهَا إِصْدَارُ حَاجَاتِ النَّاسِ [عِنْدَ] یوْمَ وُرُودِهَا عَلَیک بِمَا تَحْرَجُ&rlm; بِهِ صُدُورُ أَعْوَانِک&raquo;.<a name="[36]">[36]</a> &rlm;بخشى از کارها به گونه&rlm; اى است که خود باید انجام دهى، مانند پاسخ دادن به کارگزاران دولتى، در آنجا که منشیان تو از پاسخ دادن به آن ها درمانده&rlm; اند و دیگر، برآوردن نیاز مردم در همان روزى که به تو عرضه مى&rlm; دارند و یارانت در رفع نیاز آنان ناتوانند.<br /> ایشان در فراز دیگری، بی اطّلاعی از امور را ثمره دوری گزیدن و همراه نبودن با مردم می شمارند و به مالک اشتر می فرمایند: &laquo;...فَلَا تُطَوِّلَنَ&rlm; احْتِجَابَک عَنْ رَعِیتِک فَإِنَّ احْتِجَابَ الْوُلَاةِ عَنِ الرَّعِیةِ شُعْبَةٌ مِنَ الضِّیقِ وَ قِلَّةُ عِلْمٍ بِالْأُمُورِ وَ الِاحْتِجَابُ مِنْهُمْ یقْطَعُ عَنْهُمْ عِلْمَ مَا احْتَجَبُوا دُونَهُ فَیصْغُرُعِنْدَهُمُ الْکبِیرُ وَ یعْظُمُ الصَّغِیرُ وَ یقْبُحُ الْحَسَنُ وَ یحْسُنُ الْقَبِیحُ وَ یشَابُ الْحَقُّ بِالْبَاطِل&rlm;&raquo;.<a name="[37]">[37]</a> نباید دورى تو از مردم به درازا کشد؛ زیرا فاصله گرفتن و دور شدن زمامداران از رعایا (مردمِ خود)، یک نوع تنگ خویى نسبت به آنان و کم اطّلاعى از کارها است. نهان شدن زمامداران از مردم، آگاهى آنان را از واقعیت&rlm;هاى جامعه ناممکن مى&rlm; سازد؛ آن وقت، بزرگ به دیده ایشان کوچک و کوچک، بزرگ و زیبا، زشت و زشت، زیبا جلوه مى&rlm; نماید و حق و باطل به هم مى&rlm; آمیزند.<br /> کسی که مدیریت های بزرگ را بر عهده گرفته است باید حلقه های ارتباط و اتّصال میان خود و مردم را به وجود آورد و پاسخگوی به پرسش ها و نیازها، همراه و همگام با مردم و پیشرو و جهت دهنده به آنان باشد.<br /> <strong>4 ـ سرعت عمل و جدیّت در برخورد با مفسدین (اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی)</strong><br /> همواره کارکنانی در مجموعه های مدیریتی وجود دارند که نسبت به دستورهای مدیر بی اعتنا بوده، از اوامر، نواهی و مقرّرات تمرّد و سرپیچی می کنند و مرتکب فساد (اخلاقی، اجتماعی یا اقتصادی) می شوند. یکی از مهم ترین ویژگی های مدیر موفّق و شایسته، سرعت عمل و جدیّت در مقابله با این افراد است؛ زیرا این امر نه تنها موجب اصلاح رفتار فرد خاطی می شود بلکه تأثیرات درس آموز و عبرت آفرینی برای دیگران دارد که مانع از سرایت و شیوع فساد در دستگاه مدیریتی او می شود.<br /> بررسی آموزه های اسلام نشان می دهد که سیره معصومین(علیهم السلام) در برخورد با مفسدین سریع و با جدیّت بوده است که به ذکر چند نمونه از آن ها می پردازیم:<br /> &nbsp;الف ـ سوده همدانیّه گفت: حضرت علی(علیه السلام) مردى را به میان ما فرستاده که زکوات و صدقات ما را جمع کند و آن شخص بر ما خیانتی (ظلمی) کرد. به خدمت حضرت آمدم درحالی که ایشان به اقامه نماز مشغول بود. ایشان به محض اینکه متوجّه من شد سریع نمازش را تمام کرد و روى مبارک به سوی من آورد و رفق، تعطّف و ترحّم بسیار فرمود و پرسید: آیا حاجتی دارى؟ گفتم: بله. پس حضرت را از ماجرا با خبر کردم. آن حضرت به گریه درآمد و گفت: بار خدایا! تو بر حال من و آنان شاهدی که آن ها را امر نکرده&rlm; ام که بر بندگان تو ظلم کنند و حق تو را ترک نمایند.<br /> بعد از آن ورقى آورد و با دست مبارک در آن نوشت: &laquo;بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ&rlm; قَدْ جاءَتْکمْ بَینَةٌ مِنْ رَبِّکمْ فَأَوْفُوا الْکیلَ وَ الْمِیزانَ وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْیاءَهُمْ وَ لا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها ذلِکمْ خَیرٌ لَکمْ إِنْ کنْتُمْ مُؤْمِنِینَ&raquo;&rlm;.<a name="[38]">[38]</a> همانا دلیل روشنی از جانب پروردگارتان برای شما آمده است؛ پس پیمانه و ترازو را به تمام دهید، از اموال مردم کم نکنید و در روی زمین پس از اصلاح آن فسادانگیزی نکنید. این ها برای شما بهتر است اگر ایمان دارید. هنگامی که این نوشته مرا خواندی دست از عمل بازکش و آنچه نزد توست نگاهدار تا آمدن کسى که آن را از تو قبض کند. و السلام.<br /> بعد از آن سوده می &rlm;گوید: حضرت، رقعه را به من داد و به خدا سوگند که آن را به هیچ چیز مهر نفرمود. من آمدم و رقعه را به او دادم و فوراً دست از عمل کشید و معزول شد.<a name="[39]">[39]</a><br /> ب ـ امیرالمؤمنین على(علیه السلام) در زمان حکومتش، خبر خیانت ابن هرمه را که مسئول بازار (متصدّی امور مالی) اهواز بود دریافت کرد. حضرت(علیه السلام) به رفاعة بن شدّاد بجلّى (فرماندار خود در اهواز) نوشت: &laquo;چون نامه &rlm;ام را خواندى، ابن هرمه را از نظارت بازار برکنار کن و در برابر انظار مردم او را بازداشت و زندانى&rlm; کن. ماجراى او را بازگو کن ( او را به مردم معرفی کن)، به کارگزارانت نامه بنویس و نظر مرا درباره او به آنان اعلام کن (که من این گونه عقوبتى شدید براى او معین کرده&rlm; ام) و در مجازات او غفلت و کوتاهی تو را نگیرد که نزد خدا هلاک مى&rlm; شوى و تو را به بدترین شکل عزل خواهم کرد، خدا آن روز را نیاورد.<br /> چون روز جمعه شود، او را از زندان بیرون بیاور و سى وپنج تازیانه به او بزن. او را در بازارها بگردان و هر کس که علیه ابن هرمه گواه و شاهدی آورد (که ابن هرمه از او چیزى ستانده است) او را با گواه خود قسم بده و از درآمد ابن هرمه، مبلغ موردشهادت را بردار و به طلبکار بده.<br /> دوباره ابن هرمه را خوار، سرافکنده و بى&rlm;آبرو به زندان بازگردان، دو پایش را در بند کن و به هنگام نماز او را بیرون بیاور، مگذار با کسى که نزد وى غذا، آب، لباس و زیرانداز مى &rlm;برد، خلوت کند و مگذار کسى نزد او برود تا دفاع و خصومت را به او یاد داده و امید رهایى به او بدهد. اگر ثابت شد نزد تو کسى است که به او چیزى یاد داده که به وسیله آن به مسلمانى ضرر برساند، آن شخص را نیز با تازیانه بزن و زندانى&rlm;اش کن تا توبه کند.<br /> &nbsp;زندانیان را در شب به فضاى باز زندان ببر تا تفریح کنند جز ابن هرمه؛ مگر اینکه از مرگش بترسى که در این صورت او را به همراه زندانیان به حیاط زندان ببر و اگر دیدى که توان و قدرت (تازیانه خوردن) دارد، او را پس از سى روز، سى وپنج تازیانه دیگر پس از سى وپنج تازیانه اوّل بزن و کارى را که درباره بازار مى&rlm; کنى ( نظارت بر آن و پایان دادن به هرگونه خیانت به مردم) و کسى را که پس از این خیانتکار انتخاب مى &rlm;کنى به من گزارش بده و حقوق این خیانتکار را قطع کن&raquo;.<a name="[40]">[40]</a><br /> اینکه معصومین(علیهم السلام) در مواجهه با مفسدین بلافاصله اقدام قاطع می کردند و از هرگونه تفریط و تساهل پرهیز می نمودند، بیانگر این است که سرعت عمل و جدیّت در برخورد با مفسدین موضوعیّت دارد؛ بنابراین مدیر شایسته باید در صورت ملاحظه هر نوع فسادی، بدون سازش و مداهنه با شخص مفسد برخورد کند و اجازه ندهد که فساد در دستگاه مدیریت او راه یابد؛ زیرا اگر در مقابل فساد ایستادگی نکنند، زمینه فسادهای بعدی هم فراهم شده و موجب سلب اطمینان مردم از او می شود.<br /> <strong>5 ـ انتقادپذیری</strong><br /> مدیر موفّق، روحیّه انتقاد پذیری دارد. انتقاد، فراموشی و ناآگاهی را به هوشیاری و بیداری دگرگون می کند و موجب رشد، سازندگی و موفقیت می شود.<br /> اسلام به مسئله انتقادپذیری توجه بسیار نموده است؛ چنانکه حضرت علی(علیه السلام) به مالک اشتر می فرماید: &laquo;ثُمَّ لْیکنْ آثَرُهُمْ عِنْدَک أَقْوَلَهُمْ بِمُرِّ الْحَقِّ لَک وَ أَقَلَّهُمْ مُسَاعَدَةً فِیمَا یکونُ مِنْک مِمَّا کرِهَ اللَّهُ لِأَوْلِیائِهِ وَاقِعاً ذَلِک مِنْ هَوَاک حَیثُ وَقَع&raquo;؛&rlm;<a name="[41]">[41]</a> باید برگزیده&rlm;ترین افرادت نزد تو، وزیرى باشد که سخن تلخ حق را به تو بیشتر بگوید و نسبت به آنچه که خداوند براى اولیایش خوش ندارد، کمتر تو را یارى دهد؛ گرچه این برنامه، خلاف میل تو به هرجا که خواهد برسد.<br /> امام کاظم(علیه السلام) می فرماید: &laquo;... و سَاعَةً لِمُعَاشَرَةِ الْإِخْوَانِ وَ الثِّقَاتِ الَّذِینَ یُعَرِّفُونَکُمْ عُیُوبَکُمْ وَ یُخْلِصُونَ لَکُمْ فِی الْبَاطِنِ&raquo;؛<a name="[42]">[42]</a> بخشی از زمان را برای رفت وآمد با برادران دینی و مورداعتمادی که کاستی ها و سستی های شما را به شما معرّفی می کنند و در باطن برای شما اخلاص می ورزند، ویژه سازید.<br /> انتقادپذیری از لوازم مدیریت صحیح و موفّق بوده که شایسته است هر مدیری آن را نصب العین کار خود قرار دهد؛ چراکه انتقاد، کم کاری ها، کُندکاری ها و بدکاری ها را آشکار می نماید و کمک می کند تا کارها در روال و روند واقعی خود قرار گیرد.<br /> <strong>&nbsp;6 ـ توجّه به بیت المال و عدم انحصار به افراد خاص</strong><br /> توجه به بیت المال و مصرف درست آن، امری بسیار مهم و ویژگی نیکویی برای مدیر است. مصرف نادرست اموال عمومی و بهره مندی غیرمتعارف از بیت المال، مایه فساد، طغیان و ظلم می شود و جامعه را به مرز سقوط نزدیک می کند؛ زیرا اموال و امکاناتی که موجب صلاح، بقا و رفاه مردم است در انحصار افراد خاصی قرار می گیرد و از دسترس نیازمندان و مصالح عام المنفعه و کلی جامعه دور نگاه داشته می شود که این وضعیت نتیجه ای جز نابودی و عقب افتادگی ندارد؛ لذا رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) از قیل وقال (گفتار بی فایده و شعار دادن)، درخواست بسیار کردن و ضایع کردن مال نهى کردند.<a name="[43]">[43]</a><br /> حضرت علی(علیه السلام) نیز در نامه خود به مالک اشتر می فرماید: &laquo;إِیاک وَ الِاسْتِئثَارَ بِمَا لِلنَّاسِ فِیهِ أُسْوَةٌ&raquo;.<a name="[44]">[44]</a> از به خود اختصاص دادن آنچه همه مردم به آن حقّی مساوی دارند بپرهیز.</p> <p style="text-align: justify;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/images.png" style="float: left; width: 292px; height: 172px;" /></p> <h2 style="text-align: justify;">آفات مدیریت</h2> <p style="text-align: justify;"><strong>1 ـ ریاست طلبی</strong><br /> یکی از بزرگ ترین آفات مدیریت، ریاست طلبی است. امام صادق(علیه السلام) فرمودند: &laquo;مَنْ طَلَبَ الرِّئَاسَةَ هَلَک&raquo;؛<a name="[45]">[45]</a> هر کس به دنبال ریاست باشد هلاک شود.<br /> مدیر ریاست طلب، به قدری به مقام و موقعیتش حریص می شود که در مقابل آن، خدا را از یاد می برد و از این طریق موجبات هلاکت خودش را فراهم می کند؛ چنانکه پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) فرمودند: &laquo;إِنَّ أَوَّلَ مَا عُصِی اللَّهُ بِهِ سِتَّةٌ حُبُّ الدُّنْیا وَ حُبُّ الرِّئَاسَةِ وَ حُبُّ الطَّعَامِ وَ حُبُّ النَّوْمِ وَ حُبُّ الرَّاحَةِ وَ حُبُّ النِّسَاءِ&raquo;؛<a name="[46]">[46]</a> سرآغاز نافرمانى خداوند(عزّوجل) دوست داشتن شش چیز است: دنیا، ریاست، خوراک، خواب، استراحت و زنان.<br /> امام علی(علیه السلام) به مالک اشتر می فرماید: &laquo;وَ لَاتَقُولَنَّ إِنِّی مُؤَمَّرٌ آمُرُ فَأُطَاعُ فَإِنَّ ذَلِک إِدْغَالٌ&rlm; فِی الْقَلْبِ وَ مَنْهَکةٌ لِلدِّینِ وَ تَقَرُّبٌ مِنَ الْغِیر&raquo;؛<a name="[47]">[47]</a> مگو که من بر شما گمارده شده&rlm; ام (فرمانروای شما هستم)، فرمان مى &rlm;دهم پس باید اطاعت شوم؛ چراکه این وضع، موجب فساد دل، کاهش و ضعف دین و باعث نزدیک شدن زوال قدرت است&rlm;.<br /> امام صادق(علیه السلام) فرمود: &laquo;مَلْعُونٌ مَنْ تَرَأَّسَ&rlm; مَلْعُونٌ مَنْ هَمَّ بِهَا مَلْعُونٌ مَنْ حَدَّثَ بِهَا نَفْسَهُ&raquo;؛<a name="[48]">[48]</a> کسى که ریاست را به خود بندد ملعون است، کسى که به آن همّت گمارد ملعون است، کسى که به فکر آن باشد ملعون است.<br /> أباربیع شامى گوید امام باقر(علیه السلام) فرمود: &laquo;وَیحَک یا أَبَا الرَّبِیعِ لَاتَطْلُبَنَّ الرِّئَاسَةَ وَ لَاتَکنْ ذِئْباً وَ لَاتَأْکلْ بِنَا النَّاسَ فَیفْقِرَک اللَّهُ&raquo;؛<a name="[49]">[49]</a> واى بر تو اى أباربیع! ریاست مجو، گرگ مباش و به نام ما مردم را مخور که خدا محتاجت کند.<br /> مدیران ریاست طلب برای اینکه مقام و منصب خود را از دست ندهند، مرتکب هر عمل ناشایست و حرامی نظیر دروغ، غیبت، رشوه، ریا، نفاق و ... می شوند؛ لذا خطری بزرگ و جدّی برای جامعه محسوب هستند.<br /> <strong>2 ـ عُجب و خودپسندی</strong><br /> امام کاظم(علیه السلام) فرمودند: &laquo;مَنْ دَخَلَهُ الْعُجْبُ هَلَک&raquo;؛<a name="[50]">[50]</a> هر کس خود بینى در دلش راه یابد هلاک شود.<br /> خودپسندی از رذایل اخلاقی است که اهل بیت(علیهم السلام) به پرهیز از آن سفارش کرده اند؛ چنان که حضرت علی(علیه السلام) فرمودند: &laquo;إِیاک أَنْ تُعْجَبَ بِنَفْسِک فَیظْهَرَ عَلَیک النَّقْصُ وَ الشَّنَئان&raquo;؛<a name="[51]">[51]</a> بر توست دورى از عجب آوردن به خودت؛ پس بر تو نقص و دشمنى ظاهر می شود. منظور امام(علیه السلام) آن است که خودپسندی موجب نقص مرتبه انسان و دشمنی خدا و خلق با او می شود.<br /> در سخنان گهربار حضرت علی(علیه السلام) آثار و عواقب زیان باری برای خودپسندی و فخرفروشی ذکر شده است ازجمله: حقارت، هلاکت، فساد عقل، حبط عمل، دشمنی خدا و خلق و ... ؛<a name="[52]">[52]</a> پس لازم است کسی که عهده دار مسند مهمّ مدیریت شده است هرگونه خودپسندی و فخرفروشی را از خود دور کند، در غیر این صورت سرانجامی جز شکست و تباهی نخواهد داشت.<br /> امام علی(علیه السلام) به مالک اشتر فرمودند: &laquo;إِیاک وَ الْإِعْجَابَ&rlm; بِنَفْسِک وَ الثِّقَةَ بِمَا یعْجِبُک مِنْهَا وَ حُبَ&rlm; الْإِطْرَاءِ فَإِنَّ ذَلِک مِنْ أَوْثَقِ فُرَصِ الشَّیطَانِ فِی نَفْسِهِ لِیمْحَقَ مَا یکونُ مِنْ إِحْسَانِ الْمُحْسِنِین&rlm;&raquo;؛<a name="[53]">[53]</a> بپرهیز از خودپسندى و تکیه به چیزى که تو را به خودپسندى وا دارد و از اینکه دوست بدارى مردم تو را بسیار بستایند؛ زیرا این حالت از مهمّ ترین فرصت هاى شیطان است تا نیکى نیکوکاران را از بین ببرد.<br /> مدیری که دچار عجب شود، عمل شایسته خود را بیش ازحد، بزرگ دانسته و خود را از هرگونه عیب، تقصیر و کمبودی مبرّا می کند، از مشورت با دیگران باز می ماند، افکار و نظریات دیگران را پوچ و بی ارزش دانسته و بصیرت خود را از دست می دهد.<br /> <strong>3 ـ تنبلی و کوتاهی در عمل</strong><br /> تنبلی در فرهنگ فارسی به معنای تن پروری، بی کارگی، کاهلی، اهمال و سستی به کار رفته است.<a name="[54]">[54]</a><br /> آدمی برای پیشبرد اهداف، انجام وظایف، پیشرفت، ترقّی و... باید مدام در حال تلاش و کوشش باشد؛ چراکه رسیدن به این امور با تنبلی و سستی کردن غیرممکن است؛ بنابراین در روایات اسلامی از تنبلی به عنوان یک رذیله اخلاقی یاد شده است. اسلام، هرگونه کوتاهی و تنبلی را مخالف آفرینش انسان و مانع رشد و کمال او برمی شمارد. امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) می فرماید: &laquo;إِیاکمْ وَ الْکسَلَ&rlm; فَإِنَّهُ مَنْ کسِلَ&rlm; لَمْ یؤَدِّ حَقَّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل&raquo;.&rlm;<a name="[55]">[55]</a> از کسالت (تنبلی) دورى کنید؛ زیرا کسی که تنبلی کند، حق خداوند را بجا نیاورده است.<br /> امام باقر (علیه السلام) فرمودند: &laquo;إِنِّی لَأُبْغِضُ الرَّجُلَ أَوْ أُبْغِضُ لِلرَّجُلِ أَنْ یکونَ کسْلَاناً عَنْ أَمْرِ دُنْیاهُ وَ مَنْ کسِلَ عَنْ أَمْرِ دُنْیاهُ فَهُوَ عَنْ أَمْرِ آخِرَتِهِ أَکسَلُ&raquo;؛<a name="[56]">[56]</a> من از کسی که در امور دنیایش تنبل باشد بیزارم؛ زیرا کسی که در امور دنیایش کسل باشد، در امور مربوط به آخرتش تنبل تر است.<br /> مدیری که تنبل باشد، از آنجا که اهل کار و تلاش نیست، حتّی هدف های قابل دسترس و آسان را دشوار و دست نایافتنی می بیند و به همین دلیل در جهت رسیدن به آن اهداف، هیچ کار مثبتی انجام نمی دهد، اوقات خود را به بطالت می گذراند و هیچ گاه نمی تواندتحوّلی ایجاد کند و پیشرفت چشم گیری داشته باشد؛ لذا لازمه مدیریت موفّق، تلاش و کوشش بسیار است.<br /> <strong>4 ـ تسویف و اهمال کاری (کار امروز را به فردا انداختن)</strong><br /> تسویف، منجر به سنگین تر شدن بار فردا و انباشته شدن امور می شود. نگرانی از کارهای مانده و دشواری انجام آن ها به مرورزمان موجب بی تفاوتی نسبت به وظایف و از دست رفتن فرصت ها می شود و به دنبال آن عدم تعهّد نسبت به مسئولیت ها رخ می دهد.<br /> پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) فرمودند: &laquo;یا أَبَاذَر إِیاک وَ التَّسْوِیفَ&rlm; بِأَمَلِک فَإِنَّک بِیوْمِک وَ لَسْتَ بِمَا بَعْدَه&raquo;؛<a name="[57]">[57]</a> ای اباذر! از اهمال کاری نسبت به اهداف خود برحذر باش، زیرا تو امروزت را در اختیار داری نه آینده ات را.<br /> حضرت علی(علیه السلام) به مالک اشتر می فرماید: &laquo;وَ أَمْضِ&rlm; لِکلِّ یوْمٍ عَمَلَهُ فَإِنَّ لِکلِّ یوْمٍ مَا فِیهِ&rlm;&raquo;؛<a name="[58]">[58]</a> ای مالک! برنامه هر روز را در همان روز انجام بده؛ زیرا برای هر روز، کارى مخصوص به همان روز است.<br /> مدیری که کارهای امروز را به فردا بیندازد، این کار او بیانگر بی تفاوتی و تعهّد نداشتن او است که نهایتاً منجر به اختلال امور و نابسامانی در حوزه مدیریت او می شود.<br /> <strong>5 ـ ندانستن ملاک های اولویت بندی و ناتوانی در تصمیم گیری</strong><br /> اولویّت بندی امور در مدیریت از اهمیت ویژه ای برخوردار است؛ زیرا اوقات آدمی قابلیت پرداختن به تمام امور مهم و غیرمهم را ندارد پس به همان مقدار که به امور غیرمهم بپردازد، مهم ها از او ضایع می شوند.<br /> امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) می فرماید: &laquo;مَنِ اشْتَغَلَ بِغَیرِ الْمُهِمِّ ضَیعَ الْأَهَم&raquo;؛<a name="[59]">[59]</a> هر که به غیر آنچه که مهم و ضرور باشد مشغول شود، آنچه که مهم تر و ضروری تر است را ضایع می کند. حضرت در کلام دیگری فرمودند: &laquo;إِنَّ رَأْیک لَایتَّسِعُ لِکلِّ شَی&rlm;ءٍ فَفَرِّغْهُ&rlm; لِلْمُهِم&rlm;&raquo;؛<a name="[60]">[60]</a> فکر تو وسعتی که همه امور را فرا بگیرد ندارد، پس آن را برای امور مهم فارغ بگذار.<br /> ناتوانی در تصمیم گیری و ندانستن ملاک های اولویّت بندی باعث اتلاف وقت خود و دیگران می شود. کسی که با پرداختن به امور غیرمهم، خود را کوچک می کند و در هر کاری با ضعف و بی قدرتی اظهارنظر می کند، ضعیف و محجوب بار می آید.<br /> حضرت(علیه السلام) در کلام دیگری فرمودند: &laquo;مَنْ قَعَدَ عَنْ حِیلَتِهِ أقَامَتْهُ الشَّدَائِد&raquo;؛<a name="[61]">[61]</a> کسی که از چاره اندیشی باز بماند، سختی ها بر او وارد می شوند. کسى که بنشیند و چاره کار خودش را نکند، شداید و سختی ها زود به او روی می آورند و او را گرفتار می کنند و در این صورت چاره کردن آن ها بسیار مشکل خواهد بود.<br /> بدیهی است که چنین شخصی، هیچ گاه مقبول مردم نیست و نمی تواندمدیری موفّق باشد؛ زیرا لازمه مدیریت، در اولویت قرار دادن امور مهم و اتّخاذ تصمیم های بزرگ در جهت مصلحت مردم جامعه است.<br /> <strong>6ـ اشرافی گری و رفاه بیش ازحد</strong><br /> اشرافی گری و پرداختن بی حد و اندازه به امور رفاهی، انسان را فریب داده و او را سریعاً تشنه دنیا می سازد و از اهداف مهم تر و والاتر باز می دارد. اگر مدیر و مسئول نتواند امیال مادی اش را کنترل کند، از مدیریت و مسئولیّتش به عنوان وسیله ای برای مال اندوزی استفاده می کند، مرتکب هرنوع فساد، ظلم، خیانت و ... شده و آسیب های بسیاری به جامعه وارد می کند. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمودند: &laquo;أَرْبَعٌ یمِتْنَ الْقَلْبَ ... وَ مُجَالَسَةُ الْمَوْتَى فَقِیلَ لَهُ یا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الْمَوْتَى قَالَ کلُّ غَنِی مُتْرَفٍ&raquo;؛&rlm;<a name="[62]">[62]</a> چهار چیز دل را می میراند: ... چهارمین آن همنشینی با مردگان است. گفته شد: ای رسول خدا مردگان کیستند؟ حضرت فرمودند: بی نیازان خوش گذران.<br /> اهل بیت(علیهم السلام) همواره از اشرافی گری و دلبستگی به دنیا احتراز داشتند؛ چراکه هر نوع فاصله گرفتن از ساده زیستی و تمایل به زندگی اشرافی توأم با تجمّل گرایی و عافیت طلبی، نتیجه ای جز ذبح عدالت، بی اعتمادی مردم و ... نخواهد داشت. شیوع اشرافی گری مدیران، موجب اولویت یافتن رفاه فردی بر رفاه جمعی می شود و مشکل ها و معضل های بسیاری را به وجود می آورد.</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;">جمع بندی</h2> <p style="text-align: justify;">بررسی سخنان گهربار اهل بیت(علیهم السلام) بیانگر تأکید آنان بر ضرورت مدیریت و وجود مدیر مدبّر در جامعه بشری است؛ زیرا انحطاط یا ارتقای امور مادی و معنوی جامعه در گرو مدیر و سرپرستی است که امور آنان را مدیریت می نماید؛ بنابراین وجود مدیر موفّق و شایسته برای جامعه امری بسیار ضروری و مهم است.<br /> مدیر موفّق در حوزه مسئولیّت خود، کسی است که کار و فعالیّت او و کارگزارانش در جهت پیشرفت، ترقّی، صلاح و رفاه مردم، آثار چشم گیری داشته باشد؛ لذا برای دستیابی به این مقصود باید هدفش معیّن باشد، با داشتن برنامه های دقیق، امور و وظایف را بین کارگزان متخصّص تقسیم کند و بر امور آنان نظارت داشته باشد تا احتمال رسیدن به اهدافش بیشتر شود. برای این منظور لازم است که همراه و همگام با مردم باشد و با پیشه نمودن سعه صدر و انتقاد پذیری، قدم در عرصه مدیریت گذارد که در این صورت از سوی مردم با مقبولیت مواجه می شود و اساسی ترین دلگرمی مدیر را که پشتوانه مردمی است، خواهد داشت.<br /> مدیری که به دنبال ریاست طلبی باشد، مبتلای به اشرافی گری، دلبستگی به دنیا، فساد، عجب و فخرفروشی می شود و مسلّماً فردی عافیت طلب و تنبل است که مصالح فردی را بر مصالح جمعی مقدّم می کند.<br /> چنین مدیری چون در اجرای عدالت و ارتقای جامعه ناتوان بوده و با تسویف و اهمال کاری، رسیدگی به امور مردم را به عقب انداخته و هیچ گونه پیشرفتی نداشته است، از مردم فاصله گرفته، مورد تنفّر مردم قرار می گیرد و مشکلات و معضلات بسیاری را به وجود می آورد؛ لذا چنین شخصی استحقاق هیچ گونه مسئولیّتی را ندارد و بر سر کار بودن او از مدیر نبودنش بسیار زیان بارتر است.</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;">منابع</h2> <p style="text-align: justify;">قرآن کریم<br /> بحار الأنوار؛ مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى&rlm;؛ دار إحیاء التراث العربی، بیروت.<br /> &rlm;تحف العقول&rlm;؛ ابن شعبه حرانى، حسن بن على&rlm;؛ جامعه مدرسین، قم.<br /> التوحید؛ ابن بابویه، محمد بن على&rlm;؛ جامعه مدرسین، قم.<br /> الخصال&rlm;؛ ابن بابویه، محمد بن على&rlm;؛ جامعه مدرسین، قم&rlm;.<br /> دعائم الإسلام&rlm;؛ ابن حیون، نعمان بن محمد مغربى&rlm;؛ مؤسسة آل البیت(علیهم السلام)&rlm;، قم&rlm;.<br /> الطبقات الکبرى؛ محمد بن سعد بن منیع أبو عبدالله البصری الزهری؛ دار صادر، بیروت.<br /> الطراز الأول و الکناز لما علیه من لغة العرب المعول&rlm;؛ کبیر مدنی شیرازی، سید على خان بن احمد؛ مؤسسة آل البیت(علیهم السلام) لإحیاء التراث، مشهد.<br /> عیون أخبار الرضا(علیه السلام)&rlm;؛ ابن بابویه، محمد بن على&rlm;؛ نشر جهان، تهران&rlm;.<br /> غرر الحکم و درر الکلم&rlm;؛ تمیمى آمدى، عبد الواحد بن محمد؛ دار الکتاب الإسلامی، قم&rlm;.<br /> فرهنگ ابجدى&rlm;؛ بستانى، فؤاد افرام&rlm;؛ انتشارات اسلامی&rlm;، تهران.<br /> فرهنگ فارسی؛ معین، محمد؛ چاپخانه سپر، تهران.<br /> الکافی؛ کلینى، محمد بن یعقوب&rlm;؛ دارالکتب الإسلامیة، تهران&rlm;.<br /> &rlm;کشف الغمة فی معرفة الأئمة؛ اربلى، على بن عیسى&rlm;؛ بنى هاشمى&rlm;، تبریز.<br /> کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال؛ علی بن حسام الدین المتقی الهندی؛ مؤسسة الرسالة، بیروت.<br /> لغت نامه دهخدا؛ دهخدا، علی اکبر؛ مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، تهران.<br /> نهج البلاغة ( للصبحی صالح)؛ شریف الرضی، محمد بن حسین&rlm;؛ قم&rlm;.<br /> وسائل الشیعة؛ شیخ حر عاملى، محمد بن حسن&rlm;؛ مؤسسة آل البیت(علیهم السلام)، قم.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> پی نوشت ها</h2> <p style="text-align: justify;"><a href="#[1]">[1] ـ کنز العمال، ج 6، ص 717.</a><br /> <a href="#[2]">[2] ـ نهج البلاغه، خطبه 40.</a><br /> <a href="#[3]">[3] ـ کبير مدني شيرازي، سيد على خان بن احمد؛ الطراز الأول و الکناز لما عليه من لغة العرب المعول، ج&rlm;7، ص 454.</a><br /> <a href="#[4]">[4] ـ بستانى، فؤاد افرام؛ فرهنگ ابجدى، تهران، چاپ دوم، 1375ش، ص 800.</a><br /> <a href="#[5]">[5] ـ دهخدا، علی اکبر؛ لغتنامه دهخدا، بخش &laquo;میم&raquo;، ص 52.</a><br /> <a href="#[6]">[6] ـ معین، محمد؛ فرهنگ فارسی، ج 6، ص 1942.</a><br /> <a href="#[7]">[7] ـ همان.</a><br /> <a href="#[8]">[8] ـ عباسزادگان، سیدمحمد؛ اصول و مفاهیم اساسی مدیریت، ص 37.</a><br /> <a href="#[9]">[9] ـ سازمان و مدیریت، ابوالفضل صادقپور و جلال مقدس، ص 50.</a><br /> <a href="#[10]">[10] ـ دهخدا، علی اکبر؛ لغتنامه دهخدا، بخش &laquo;کاف&raquo;، ص 59.</a><br /> <a href="#[11]">[11] ـ معین، محمد؛ فرهنگ فارسی، ص 3020.</a><br /> <a href="#[12]">[12] ـ کنز العمال، ج 6، ص 717.</a><br /> <a href="#[13]">[13] ـ عيون أخبار الرضا عليه السلام، ج&rlm;2، ص 101.</a><br /> <a href="#[14]">[14] ـ نهج البلاغه، خطبه شقشقیه ( خطبه 3).</a><br /> <a href="#[15]">[15] ـ همان، خطبه 146.</a><br /> <a href="#[16]">[16] ـ تحف العقول، ص 321.</a><br /> <a href="#[17]">[17] ـ نهج البلاغه، حکمت 403.</a><br /> <a href="#[18]">[18] ـ همان، خطبه 33.</a><br /> <a href="#[19]">[19] ـ همان، نامه 53.</a><br /> <a href="#[20]">[20] ـ غرر الحکم و درر الکلم، ص 243.</a><br /> <a href="#[21]">[21] ـ همان، ص 145.</a><br /> <a href="#[22]">[22] ـ بحار الأنوار (ط ـ بيروت)، ج&rlm;35؛ ص 303.</a><br /> <a href="#[23]">[23] ـ نهج البلاغه، نامه 53.</a><br /> <a href="#[24]">[24] ـ همان، نامه 34.</a><br /> <a href="#[25]">[25] ـ همان، حکمت 235.</a><br /> <a href="#[26]">[26] ـ بحار الأنوار (ط ـ بيروت)، ج&rlm;72، ص 38.</a><br /> <a href="#[27]">[27] ـ نهج البلاغه، نامه 53.</a><br /> <a href="#[28]">[28] ـ همان، نامه 53.</a><br /> <a href="#[29]">[29] ـ الکافي (ط ـ الإسلامية)، ج&rlm;1، ص 47.</a><br /> <a href="#[30]">[30] ـ بحار الأنوار (ط &ndash; بيروت)، ج&rlm;1، ص 208.</a><br /> <a href="#[31]">[31] ـ الکافي (ط ـ الإسلامية)، ج&rlm;1، ص 43.</a><br /> <a href="#[32]">[32] ـ نهج البلاغه، حکمت 163.</a><br /> <a href="#[33]">[33] ـ سوره طه، آیه 25.</a><br /> <a href="#[34]">[34] ـ نهج البلاغة، حکمت 176.</a><br /> <a href="#[35]">[35] ـ بحار الأنوار (ط ـ بيروت)، ج&rlm;75، ص 90.</a><br /> <a href="#[36]">[36] ـ نهج البلاغه؛ خطبه 53.</a><br /> <a href="#[37]">[37] ـ همان.</a><br /> <a href="#[38]">[38] ـ اعراف / 85.</a><br /> <a href="#[39]">[39] ـ کشف الغمة في معرفة الأئمة (ط ـ القديمة)، ج&rlm;1، ص 173.</a><br /> <a href="#[40]">[40] ـ دعائم الإسلام، ج&rlm;2، ص 532.</a><br /> <a href="#[41]">[41] ـ نهج البلاغه، نامه 53.</a><br /> <a href="#[42]">[42] ـ تحف العقول، ص409.</a><br /> <a href="#[43]">[43] ـ &laquo;إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) نَهَى عَنِ الْقِيلِ وَ الْقَالِ وَ فَسَادِ الْمَالِ وَ کَثْرَةِ السُّؤَال&rlm;&raquo;. الکافي، ج&rlm;1، ص60.</a><br /> <a href="#[44]">[44] ـ غرر الحکم و درر الکلم، ص 173.</a><br /> <a href="#[45]">[45] ـ التوحيد (للصدوق)، ص 460.</a><br /> <a href="#[46]">[46] ـ وسائل الشيعة، ج&rlm;15، ص 339.</a><br /> <a href="#[47]">[47] ـ نهج البلاغه، نامه 53.</a><br /> <a href="#[48]">[48] ـ الکافي (ط ـ الإسلامية)، ج&rlm;2، ص 298.</a><br /> <a href="#[49]">[49] ـ همان.</a><br /> <a href="#[50]">[50] ـ تحف العقول، ص 409.</a><br /> <a href="#[51]">[51] ـ غرر الحکم و درر الکلم، ص 168.</a><br /> <a href="#[52]">[52] ـ ر.ک تصنيف غرر الحکم و درر الکلم، ص 309.</a><br /> <a href="#[53]">[53] ـ نهج البلاغه، نامه 53.</a><br /> <a href="#[54]">[54] ـ فرهنگ فارسی، ج 1، ص 1147.</a><br /> <a href="#[55]">[55] ـ بحار الأنوار (ط ـ بيروت)، ج&rlm;70، ص 159.</a><br /> <a href="#[56]">[56] ـ الکافي (ط ـ الإسلامية)، ج&rlm;5، ص 85.</a><br /> <a href="#[57]">[57] ـ بحار الأنوار (ط ـ بيروت)، ج&rlm;74، ص 75.</a><br /> <a href="#[58]">[58] ـ نهج البلاغه، نامه 53.</a><br /> <a href="#[59]">[59] ـ غرر الحکم و درر الکلم، ص 626.</a><br /> <a href="#[60]">[60] ـ همان، ص 243.</a><br /> <a href="#[61]">[61] ـ همان، ص 630.</a><br /> <a href="#[62]">[62] ـ الخصال، ج 1، ص 228.</a></p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> Tue, 08 Sep 2020 16:21:52 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_336059-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_336328-utab حبط عمل، چیستی و قلمرو آن از دیدگاه قرآن و روایات
حبط عمل، گناه، معصیت <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/زندان.jpg" style="width: 300px; height: 162px;" /></p> <h1 style="text-align: center;">حبط عمل، چیستی و قلمرو آن از دیدگاه قرآن و روایات</h1> <p><br /> &nbsp;مسلم بهرام آبادی</p> <p>&nbsp;</p> <h2>چکیده</h2> <p>حبط اعمال، یکی از مهم ترین و واضح ترین مشکلات و موانع به ثمر رسیدن و ذخیره شدن اعمال انسان در جهان آخرت است. قرآن کریم و احادیثی که از اهل بیت(علیهم السلام) نقل شده است، انجام بسیاری از گناهان و کردارهای ناشایسته را سبب بی فایده شدن عبادات و اعمال شایسته به شمار می آورند؛ بدین سان به آنچه موجب بی فایده شدن عبادات و کردارهای نیک می شود، در اصطلاح &laquo;عامل حبط&raquo; و بی فایده شدن آن &laquo;حبط عمل&raquo; گویند.<br /> حقیقت حبط عمل عبارت است از بطلان عمل، گاه این بطلان عمل کل عمل را دربر می گیرد و گاه مقداری از عمل. بی شک عمل صالح، نقش اساسی در سعادت انسان دارد. قلمرو حبط عمل در مورد مرتد، کافر، تارک نماز و منکر ولایت و امامت معصومان(علیهم السلام) شامل دنیا و آخرت می شود.<br /> کلیدواژه: حبط، عمل، عمل صالح.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>&nbsp;مقدمه</h2> <p>خدای تبارک و تعالی انسان را خلق کرد تا به کمال و سعادت حقیقی برساند و رسیدن به این کمال نیازمند لوازمی است که انسان را در طول مسیر زندگی همراهی کند یکی از مهم ترین این لوازم &laquo;عمل صالح&raquo; است.<br /> عمل و عکس العمل یکی از سنت های تکوینی خداوند در جهان هستی است &laquo;لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها لَها ما کَسَبَتْ وَ عَلَیْها مَا اکْتَسَبَ&raquo;؛<a id="[1]" name="[1]">[1]</a> خداوند هیچ کس را جز به اندازه توانایی اش تکلیف نمی کند. انسان هر کار نیکی انجام دهد برای خود کرده و هر کار بدی کند به زیان خود کرده است. حال اگر عمل انسان در مدار درست خود قرار نگیرد و در مداری غیر از حق واقع شود، پوچ و باطل می شود و به اصطلاح قرآن کریم حبط می شود.<br /> اهمیت تحقیق و لزوم پژوهش موضوع موردبحث در این است که چه بسا ممکن است عده ای از اهل ایمان به جهت ناآشنایی با مسئله احباط به یأس کشیده شوند و به تصوّر این که اعمال صالح آنان به وسیله گناهانی که مرتکب شده اند، باطل شده، تسلیم هوای نفس و وسوسه های شیطان شوند؛ بنابراین در گرداب گناهان غوطه ور گشته و هلاک شوند.<br /> اگر مسئله احباط، کاملاً روشن نشود، ممکن است تصوّر شود که احباط با عدل و حکمت خداوند متعال منافات دارد؛ چراکه اگر هر گناه و عمل زشتی موجب حبط ثواب کارهای نیک شود و حسنات گذشته را محو و نابود سازد، آیا ظلم نیست؟<br /> سعادت و شقاوت انسان با احباط، رابطه تنگاتنگی دارد؛ زیرا سرانجام احباط، شقاوت ابدی و حفظ اعمال صالح، موجب سعادت جاودانه انسان است؛ ازاین رو است که در این پژوهش به بررسی چیستی حبط عمل، عوامل حبط، قلمرو و آثار آن در دنیا و آخرت پرداخته می شود.<br /> حبط عمل ازجمله مسائلی است که اختلافات و چالش های بسیاری بین اندیشمندان به دنبال داشته است. این پژوهش تحلیل و تبیینی دقیق از آیات و روایات درباره حبط اعمال است. در ابتدای این پژوهش حبط عمل، به عنوان یکی از مهم ترین مسائل اعتقادی در قرآن بررسی می شود. پس از بیان تعاریف واژگانی حبط و عمل، به اصول حاکم بر حبط عمل و چگونگی آن از منظر آیات و روایات پرداخته می شود.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>مفهوم شناسی</h2> <p><strong>حبط در لغت و اصطلاح</strong><br /> <strong>الف ـ معنای لغوی</strong><br /> 1ـ فعل &laquo;حَبِطَ، یَحبَطُ&raquo; که مصدر آن &laquo;حَبْط&raquo; و &laquo;حُبوط&raquo; است در معنای بطلان ثواب، فاسد کردن، فاسد شدن، هدر رفتن و خشک شدن آب چاه به کار رفته است.<a name="[2]">[2]</a><br /> 2ـ &laquo;ابن فارس&raquo; می گوید: سه حرف (ح، ب، ط) ریشه واحدی دارد که بر بطلان یا درد دلالت دارد.<a name="[3]">[3]</a><br /> <strong>ب ـ معنای اصطلاحی</strong><br /> عالمان، درباره تعریف &laquo;حبط&raquo; و بیان معنای اصطلاحی آن، اتفاق نظر ندارند و حتی بعضی از آن ها در نوشته های خود، عبارات مختلفی در این مورد دارند که می توان تعاریف گوناگونی را از آن استخراج کرد. در این قسمت به نقل تعاریفی چند که توسط بزرگان فن ارائه شده و یا از کلام آنان استفاده شده است می پردازیم:<br /> 1ـ &laquo;احباط&raquo; یعنی گناه (ذنب) اعمال نیک را باطل سازد.<a name="[4]">[4]</a><br /> 2ـ یعنی یک ذنب، تمام طاعات را حبط کند.<a name="[5]">[5]</a><br /> 3ـ یعنی، معصیت یا عقاب آن، طاعت یا ثواب آن را باطل سازد.<a name="[6]">[6]</a><br /> 4ـ از بین رفتن پاداش عمل نیک به دنبال گناهی که در پی آن عمل انجام گرفته است.<a name="[7]">[7]</a><br /> ازمجموع معانی لغوی و اصطلاحی حبط می توان چنین نتیجه گرفت که حبط به معنای باطل شدن و تباه شدن عمل نیک است.<br /> <strong>عمل در لغت و اصطلاح</strong><br /> <strong>عمل در لغت:</strong><br /> ریشه &laquo;عمل&raquo; و مشتقات آن در حالت فعلی یا اسمی، صیغه مفرد و جمع، ماضی، مضارع، اسم فاعل، مفعول و ... &laquo;313&raquo; مرتبه در قرآن به کار رفته است:<br /> 1ـ &laquo;عمل&raquo; کار است اعمّ از آنکه خوب باشد یا بد. خوب و بد بودن آن به وسیله قرینه معلوم می شود مثل &laquo;قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ&raquo;؛<a name="[8]">[8]</a> و &laquo;إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ&raquo;<a name="[9]">[9]</a>.<a name="[10]">[10]</a><br /> 2ـ &laquo;الْعَمَلُ&rlm;: کلُّ فِعلٍ یکونُ مِنَ الحَیوانِ بِقَصدٍ، فَهُو أَخَصُّ مِنَ الفِعلِ&rlm;، لأنّ الفِعلَ قد ینسَب ُإلى الحیوانات التی یقَعُ مِنها فِعلٌ بِغَیرِ قَصدٍ و قَد ینسَبُ إلى الجمادات و العَمَلُ قلّما ینسب إلى ذلک و لم یستَعمَلُ العَمَلُ فی الحیوانات إلّا فی قولهم: البقر الْعَوَامِلُ&rlm; و الْعَمَلُ&rlm; یستعمل فی&rlm; الْأَعْمَالِ&rlm; الصالحة و السّیئة، قال: &laquo;إنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ&raquo;<a name="[11]">[11]</a> و &laquo;وَ مَنْ&rlm; یعْمَلْ&rlm; مِنَ الصَّالِحاتِ&raquo;<a name="[12]">[12]</a> و &laquo;مَنْ&rlm; یعْمَلْ&rlm; سُوءاً یجْزَ بِهِ&raquo;&rlm;<a name="[13]">[13]</a> و &laquo;وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ&rlm;&raquo;<a name="[14]">[14]</a>&raquo;.<br /> &nbsp;عمل، هر فعلى است که از حیوان با قصد واقع شود. عمل از فعل اخصّ است زیرا فعل گاهى به فعل حیوانات وقتی بدون قصد سر زند اطلاق می شود و گاه به فعل جمادات نیز منسوب مى&rlm; شود، ولى واژه &laquo;عمل&raquo; کمتر چنین مفهومى دارد. واژه &laquo;عَمَل&rlm;&raquo; در حیوانات به کار نرفته است مگر در عبارتى که مى&rlm; گویند: &laquo;البقرُ العَوَامِل&rlm;&raquo; (گاوان شخم زن) که استعمال وتعبیری شاذ است. گاهى واژه &laquo;عمل&raquo; در کارهاى صالح و ناصالح به کار مى&rlm; رود.<br /> <strong>عمل در اصطلاح:</strong><br /> انجام کاری با قصد و اراده، اعم از اینکه کار خوب یا بد باشد.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>نقش عمل در سعادت و کمال انسان</h2> <p>عمل تا چه اندازه ای می توانددر سعادت و کمال انسان تاثیرگذار باشد؟ آیا صرف عمل در سعادت مؤثر است یا عمل باید همراه با ایمان باشد؟<br /> شکی نیست وقتی که می گوییم &laquo;عمل&raquo; یعنی عملی که صالح باشد وگرنه با عمل غیرصالح، کسی به سعادت و کمال نمی رسد. شرط عمل هم آن است که &laquo;مخلصاً لله&raquo; باشد؛ یعنی نیت آن غیرالهی و ریاکارانه نباشد. قرآن و روایات تأکید زیادی بر انجام عمل صالح کرده اند. هرجا که اسمی از عمل صالح به میان آمده با ایمان قرین شده است؛ یعنی می خواهد این را به انسان بفهماند که برای رسیدن به سعادت و کمال به دو بال پرواز نیاز دارد، یکی &laquo;ایمان&raquo; و دیگری &laquo;عمل صالح&raquo;؛ لذا این دو مکمل هم هستند. ایمان بدون عمل صالح چندان ارزشی ندارد و عمل صالح بدون ایمان هم نمی تواندانسان را به کمال و سعادت برساند.<br /> درباره نقش عمل صالح در سعادت انسان باید گفت: واژه &laquo;عمل&raquo; اگرچه از لحاظ مفهومی شامل مطلق رفتار و فعل می شود امّا در معنایی خاص به رفتارهای ارادی که با اختیار و آگاهی انجام می گیرد، اطلاق می شود؛ از همین رو است که بعضی از اهل لغت، واژه اراده را در مفهوم این لفظ لحاظ کرده و عمل را این گونه تعریف کرده اند: &laquo;هرکاری (فعلی) که حیوان از روی قصد انجام می دهد، عمل نامیده می شود&raquo;.<a name="[15]">[15]</a><br /> &laquo;عمل صالح&raquo; دو رکن اساسی و مهم دارد: یکی نیت خالص (برای رضای پروردگار انجام دادن آن) و دیگری ارزشمند بودن آن نزد پروردگار؛ بنابراین عمل صالح، منحصر در اعمال عبادی همچون نماز، روزه، حج، زکات و &hellip; نیست، هرچند این اعمال ارکان اصلی سعادت انسان هستند، بلکه هر کار مفیدی که با نیت رضای پروردگار انجام پذیرد، عمل صالح شمرده می شود؛ هرچند اندک و ناچیز باشد. آنچه در عمل صالح مهم است، قصد تقرّب به پروردگار است.</p> <p>&nbsp;</p> <p><strong>سعادتمندی در پرتو عمل صالح</strong><br /> اولین چیزی که می تواندانسان را به سعادت واقعی و کمال حقیقی برساند همان &laquo;ایمان&raquo; به پروردگار و &laquo;عمل صالح&raquo; است. قرآن کریم در سوره &laquo;والعصر&raquo; انسان هایی را از خسران مستثنی می کند که مؤمن و نیکوکار باشند؛ یعنی عمل صالح انجام می دهند و همدیگر را به حق و صبر توصیه کنند.<br /> قرآن کریم می فرماید: انسان ها در خسران و زیان هستند مگر مؤمنان و نیکوکاران که زیانکار نخواهند بود. &laquo;إنَّ الانسانَ لَفی خُسرٍإِلاَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْر&raquo;.<a name="[16]">[16]</a><br /> این آیه شریف می گوید که مؤمنان باید علاوه بر ایمان به پروردگارشان، عمل صالح نیز انجام دهند و عمل صالح است که انسان ها را به سعادت واقعی می رساند. انسان ها به کمال واقعی و سعادت نخواهند رسید مگر اینکه اعمال صالح انجام دهند.<br /> صرف عمل صالح برای رسیدن به سعادت و کمال کفایت نمی کند بلکه عمل صالح باید همراه با نیت صالح باشد؛ یعنی هیچ انسانی به سعادت نمی رسد مگر اینکه هر آنچه انجام می دهد فقط برای رضای پروردگار باشد. از دیدگاه اسلام، سعادت حقیقی و مطلوب نهایی انسان رسیدن به قرب الهی است.<a name="[17]">[17]</a><br /> ازجمله مباحثی که به عقیده شهید مطهری(رحمه الله) در تفکر مسلمانان باید اصلاح و سامان داده شود، مسئله ابتنای سعادت انسان به عمل، دستاوردها و گفتار خود است؛ لذا تکیه گاه تعلیم و تربیت، تعیین سرنوشت، سعادت و شقاوت انسان در اسلام، اعمال و مکتسبات خود انسان است. دراین باره قرآن می فرماید: &laquo;وَأَنْ لَیسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى&raquo;<a name="[18]">[18]</a>&nbsp; و نیز می فرماید: &laquo;فَمَنْ یعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیرًا یرَهُ وَمَنْ یعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یرَهُ&raquo;؛<a name="[19]">[19]</a> این، گونه ای تفکر واقع بینانه است درحالی که ما مسلمین به طرز تفکری غلط روی آورده ایم.<br /> برداشت بسیاری انسان ها از ایمان و تعالیم اسلامی، تنها انتسابی ظاهری به دین است. دین را فقط محبت ظاهری به اهل بیت دانسته و برای سعادت و عاقبت به خیری کافی می دانند؛ درحالی که از اصل تعالیم اسلامی غافل شده ، از آثار حیات بخش و انسان ساز آن جا مانده و در راه رشد و پیشرفت درمانده ایم؛ این بزرگ ترین عامل نابودی انسان و جامعه است.<br /> امیرالمؤمنین(علیه السلام) می فرمایند: &laquo;الاِیمانُ مَعرِفَةٌ بِالقَلبِ وَإقرَارٌ بالِلسانِ وَعَمَلٌ بِالاَرکَانِ&raquo;؛<a name="[20]">[20]</a> ایمان، معرفت با قلب (عقل)، اقرار به زبان و عمل با ارکان و جوارح است. &laquo;امامان شیعه همواره در پی تبیین نقش اعمال در سعادت انسان بودند و اصحاب خود را در این جهت تقویت می نمودند تا آنان بتوانند در مجادلات کلامی خود با فرقه های انحرافی از نظرات صحیح و محکم برخوردار شوند&raquo;.<a name="[21]">[21]</a><br /> کثرت کاربرد ترکیب &laquo;ایمان و عمل صالح&raquo; در سراسر قرآن، نشان از توجه قرآن به اهمیت این دو عامل در کنار یکدیگر است؛ آیاتی مانند &laquo;مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُون&raquo;<a name="[22]">[22]</a> و آیه &laquo;اِلاّمَن تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّة&raquo;.<a name="[23]">[23]</a><br /> باید توجه داشت که قرآن، تسلیم زبانی را با ایمان واقعی، یکی نمی داند: &laquo;وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنین&raquo;.<a name="[24]">[24]</a><br /> در آیه دیگر می فرمایند: &laquo;إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُه&raquo;.<a name="[25]">[25]</a> کلمه طیب در این آیه، همان عقاید حقی است که با عمل صالح بر آن افزوده شده و قوت می گیرد.<br /> پشتوانه عمل، همان ایمان و معرفت قلب است و عمل صالح نیز مقوّم و استحکام بخش ایمان است. ایمانی که در قرآن مکرر ذکر شده ایمان به خدا، غیب، همه انبیای الهی، کتب آسمانی، معاد، اوصیای انبیا و ملائکه است.<br /> رکن دوم، &laquo;عمل&raquo; است؛ نه مطلق عمل، بلکه عمل صالح، پاک و نیک. بشر روح و بدن دارد، قلب و قالب دارد؛ در ناحیه روح و قلب باید اطمینان و ایمان داشته و حیران و سرگشته نباشد؛ در ناحیه بدن و قالب نیز باید مثل درختی بارور و مثمر باشد.<br /> &laquo;حاصل آنکه سعادت انسان دو رکن دارد: رکن ایمان و رکن عمل؛ اما نه مطلق ایمان و نه مطلق عمل، بلکه ایمان به مقدس ترین و عالی ترین حقایق که شامل ایمان به همه حقایق است، یعنی ایمان به ذات یگانه که مبدأ علم، قدرت، حکمت، حیات و سعادت است؛ و عمل صالح، شایسته و مفید که انسان را پیش برده، کامل کند و آثار خوب به بار آورد&raquo;.<a name="[26]">[26]</a><br /> آنچه انسان را در مسیر &laquo;قرب الى الله&raquo; پیش می برد و روح او را به خدا نزدیک می کند &laquo;عمل صالح&raquo; است. عمل صالح عملى است که رضایت خداوند در آن است.<br /> خداى متعال، ایمان و عمل صالح را از ما مطالبه کرده و شرط رسیدن به کمال و سعادت بشر دانسته است. قرآن کریم این دو مفهوم را در موارد بسیارى کنار هم ذکر نموده و بر تلازم آن ها با یکدیگر تأکید کرده است. نمونه اى از این آیات را با هم مرور می کنیم:<br /> 1ـ &laquo;وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنّات تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهار&raquo;؛<a name="[27]">[27]</a> کسانى که ایمان آورده و کارهاى شایسته انجام داده اند را مژده ده که ایشان را باغ هایى خواهد بود که از زیر درختان آن ها جوى ها روان است.<br /> 2ـ &laquo;الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ&raquo;؛<a name="[28]">[28]</a> کسانى که ایمان آورده و کارهاى شایسته کرده اند، خوشا به حالشان و خوش سرانجامى دارند.<br /> از این آیات معلوم می شود که وظیفه ما در قبال خداى متعال، &laquo;ایمان&raquo; و &laquo;عمل صالح&raquo; است.<a name="[29]">[29]</a> ازنظر قرآن کریم، ایمان و عمل صالح، نزد خداوند ارزش و اهمیت والایی دارد و در آیات بسیاری از جزای دنیوی و اخروی ایمان و عمل صالح سخن گفته شده است.<br /> عمل صالح در قرآن کریم با واژه های &laquo;خیر&raquo;، &laquo;برّ&raquo;، &laquo;معروف&raquo; و &laquo;احسان&raquo; در یک حوزه معنایی قرار دارند و همه این واژه ها در مورد کارهای نیک و برای سعادت اخروی و کمالات به کار رفته اند.<br /> انسان باید تا آخرین لحظه عمرش مراقب باشد که عمل نیکویش ضایع نشود. انسان های بسیاری در طول تاریخ بوده اند که عملشان عمل نیکوکاران بوده ولی در انتهای عمرشان، اعمالشان حبط شد. نمونه بارز آن شیطان است که بعد از شش هزار سال عبادت و اعمال نیک، عاقبت خوبی نداشت.<a name="[30]">[30]</a>&nbsp; تکبر و غروری که داشت باعث حبط اعمال صالحش شد.<a name="[31]">[31]</a><br /> طلحه نمونه بارز کسانی بود که اعمالش حبط شد. او از کسانی بود که خدمات خوبی به اسلام کرد ولی نتوانست از اعمال صالح و خوبی که در طول عمرش انجام داده بود، محافظت کند. وقتی امیرالمؤمنین(علیه السلام) جسد طلحه را دید فرمود: &laquo;برای تو سابقه هایی در اسلام بود که می&shy;توانست تو را سود بخشد ولی شیطان تو را گمراه کرد و لغزانید و به سوی آتش شتافتی&raquo;.<a name="[32]">[32]</a><br /> ایمان و عمل صالح در کنار هم، موجب سعادت و کمال می شود؛ و این ایمان و عمل صالح است که انسان را عاقبت به خیر می کند. معمولاً داشتن ایمان و عقیده صحیح به دنبال خود عمل صالح را می آورد مگر در جایی که زمینه نیست، مانند حالت تقیه یا نبودن فرصت عمل. در قرآن کریم نیز همیشه ایمان و عمل صالح در کنار هم آمده و همواره ایمان و عمل صالح ملازم یکدیگر هستند. راه رسیدن به سعادت در گرو این دو است.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>قلمرو حبط بر اساس قرآن و روایات<img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/dast_.jpg" style="float: left; width: 200px; height: 200px;" /></h2> <p><strong>قلمرو حبط بر اساس قرآن</strong><br /> در این گفتار، بررسی خواهد شد که قلمرو یا همان محدوده حبط تا کجاست؟ مراد از اعمالی که حبط می شود چه چیزهایی می تواندباشد؟ آیا عقاید، احکام، اخلاقیات و افعال جوانح وجوارح را دربر می گیرد؟ آیا محدوده حبط فقط در دنیا است یا آخرت را هم شامل می شود؟ برای تبیین این موضوع، آیات و روایاتی را ذکر کرده و محدوده و قلمرو آن را از آیات شریف قرآن و روایات معصومین(علیهم السلام) استخراج می کنیم:<br /> <strong>1) قلمرو حبط عمل در افراد مرتد</strong><br /> خداوند می فرماید: &laquo;وَمَنْ یرْتَدِدْ مِنْکمْ عَنْ دینِهِ فَیمُتْ وَ هُوَ کافرٌ فَأُولئِک حَبِطَتْ اَعْمالُهُم فِی الدُّنْیا وَالآخِرَةِ وَ أُولئِک اَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فیها خَالدُونَ&raquo;.<a name="[33]">[33]</a><br /> کسی که از آیینش برگردد و در حال کفر بمیرد، تمام اعمال نیک (گذشته) او در دنیا و آخرت، بر باد می رود و آنان اهل دوزخند و همیشه در آن خواهند بود.<br /> باتوجه به ظاهر آیه، می توان استدلال کرد که منظور از &laquo;حبط عمل&raquo; در دنیا آن است که خود عمل حبط می شود و در آخرت هم آثار عمل از بین رفته و نابود می شود؛ لذا قلمرو حبط عمل، محدود به دنیا نبوده و مختص به آخرت هم نیست.<br /> اینان اعمالشان در دنیا و آخرت باطل شده است؛ چون بر خلاف دستور خداوند قرار گرفته و در حکم عدم است. &laquo;احباط عمل&raquo; و &laquo;ابطال&raquo;، آن است که بر خلاف دستور واقع شود لذا مستحق ثواب و پاداش نیست.<a name="[34]">[34]</a><br /> &laquo;هیچ ابهامى در آن نیست براى اینکه قلب کافر و دلش به امر ثابتى که همان خداى سبحان است بستگى ندارد تا وقتى به نعمتى مى&rlm; رسد نعمت را از ناحیه او بداند و خرسند گردد و چون به مصیبتى مى&rlm; رسد آن را نیز از ناحیه خدا بداند و دلش تسلى یابد؛ پس حاصل آیه موردبحث مانند سایر آیات حبط این است که کفر و ارتداد باعث آن مى&rlm; شود که عمل از این اثر و خاصیت که در سعادت زندگى دخالتى داشته باشد مى&rlm; افتد، همچنان که ایمان باعث مى &rlm;شود، به اعمال آدمى حیاتى و جانى مى&rlm; دهد که به خاطر داشتن آن اثر خود را در سعادت آدمى مى&rlm; دهد. حال اگر کسى باشد که بعد از کفر، ایمان بیاورد، باعث شده که به اعمالش که تا کنون حبط بود حیاتى ببخشد و در نتیجه، اعمالش در سعادت او اثر بگذارند و اگر کسى فرض شود که بعد از ایمان مرتد شده باشد، تمامى اعمالش مى&rlm; میرد و حبط مى&rlm; شود و دیگر در سعادت دنیا و آخرت وى اثر نمى&rlm; گذارد و لیکن هنوز امید آن هست که تا نمرده به اسلام برگردد؛ اما اگر با حال ارتداد مرد، حبط او حتمى شده و شقاوتش قطعى مى&rlm; گردد&raquo;.<a name="[35]">[35]</a><br /> محدوده و قلمرو حبط عمل شخص مرتد در آخرت آن است که وی در آخرت گرفتار عذاب و مجازات می شود.<a name="[36]">[36]</a><br /> <strong>2) قلمرو حبط در اعمال کفار</strong><br /> خداوند درباره قلمرو حبط اعمال کسانی که کفر به آیات الهی می ورزند و پیامبران را به ناحق می کشند، می فرماید: &laquo;إِنَّ الَّذینَ یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ یَقْتُلُونَ الَّذینَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلیمٍ أُولئِکَ الَّذینَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرینَ&raquo;.<a name="[37]">[37]</a><br /> &nbsp;آنان را که به آیات خداوند کفر مى&rlm; ورزند و پیامبران را به ناحق مى&rlm; کشند و دادفرمایان از مردم را به قتل مى&rlm; رسانند به عذابى دردناک نوید ده! آنانند که در این جهان و در جهان واپسین کارهاشان تباه است و آنان را هیچ یاورى نیست.<br /> همان طور که در آیه قبل توضیح داده شد، اگر افرادی به آیات الهی کفر ورزند، حبط عمل هم در دنیا و هم درآخرت برایشان متصور است؛ لذا قلمرو حبط عمل محدود به دنیا نیست و اختصاص به آخرت هم ندارد.<br /> انکار آیات الهی، زمینه کفر را برای انسان فراهم ساخته و باعث می شود که از حقایق چشم پوشی کند؛ درنتیجه آیات الهی را منکر شود. اعمال انسان کافر بر اساس آیه 21 و 22 آل عمران، هم در دنیا و هم در آخرت تباه می شود &laquo;حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ&raquo;.<br /> صاحب تفسیر &laquo;الکاشف&raquo; چنین می نویسد: &laquo;منظور از &laquo;حبط در دنیا&raquo; آن است که خود اعمال، تباه و حبط شده است.<a name="[38]">[38]</a> قلمرو و محدوده حبط اعمال منکرین به آیات الهی چنین است که در آخرت اثری از اعمال خود نمی بینند و گرفتار عذاب و مجازات الهی می شوند.<a name="[39]">[39]</a></p> <p><strong>قلمرو حبط بر اساس روایات</strong><br /> &nbsp;قلمرو و محدوده حبط اعمال بر اساس روایات، همانند قلمرو آیات است. برای توضیح بیشتر به چند روایت می پردازیم و قلمرو حبط را از آن برداشت می کنیم:<br /> <strong>1ـ قلمرو حبط عمل به جهت ترک نماز از روی عمد</strong><br /> &laquo;عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ(عزّوجل): &laquo;وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ&raquo; فَقَالَ &laquo;مَنْ تَرَکَ الْعَمَلَ الَّذِی أَقَرَّ بِهِ قُلْتُ فَمَا مَوْضِعُ تَرْکِ الْعَمَلِ حَتَّى یَدَعَهُ أَجْمَعَ قَالَ مِنْهُ الَّذِی یَدَعُ الصَّلَاةَ مُتَعَمِّداً لَا مِنْ سُکْرٍ وَ لَا مِنْ عِلَّةٍ&raquo;.<a name="[40]">[40]</a><br /> زراره می گوید از امام جعفر صادق(علیه السلام) در مورد کلام خدا(عزّوجل) که می فرماید: &laquo;وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ&raquo; پرسیدم. حضرت فرمودند: یعنى کسى عملى را که به آن اقرار کرده است، ترک کند. عرض کردم: پس موضع ترک عمل چیست تا آنکه همه آن را وا گذارند؟ فرمود: ازجمله آن ها، کسى است که نماز را متعمّدانه ترک می کند، نه از روى مستى و نه بدون اینکه علّتى داشته باشد.<br /> طبق روایت فوق، قلمرو حبط عمل شخصی که نماز را عمداً ترک می کند چنین است که در دنیا عملش بی تاثیر و بی فایده بوده و در آخرت هم اعمالش حبط می شود؛ چراکه شخص &laquo;تارک الصلاة&raquo; به واسطه ترک عمدی نماز، کافر به ایمان شده و عملی را که به آن اقرار نموده، ترک کرده است.<br /> ترک نماز عمدی باعث می شود شخص، روز قیامت را تکذیب کند و در آخرت هم گرفتار عذاب الهی و حبط عمل شود. سوره مدثر در آیات 41 الی 46 اشاره دارد که بهشتیان از دوزخیان می پرسند: چه چیزی باعث شد که شما به چنین عذابی گرفتار شدید؟ پاسخ می دهند: &laquo;ما از نمازگزاران نبودیم و همیشه روز قیامت را تکذیب می کردیم&raquo;.<a name="[41]">[41]</a><br /> <strong>2ـ قلمرو حبط اعمال در انکار ولایت امیر مؤمنان(علیه السلام)</strong><br /> یکی از آثار نپذیرفتن ولایت حضرت امیرالمؤمنین و جانشینان او(علیهم السلام) عدم قبولی اعمال است. قلمرو حبط اعمال در این صورت، هم شامل دنیا هم آخرت می شود.<br /> 1ـ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ(علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) &laquo;مَا بَالُ أَقْوَامٍ مِنْ أُمَّتِی إِذَا ذُکرَ عِنْدَهُمْ إِبْرَاهِیمُ وَ آلُ إِبْرَاهِیمَ اسْتَبْشَرَتْ قُلُوبُهُمْ وَ تَهَلَّلَت&rlm; وُجُوهُهُمْ وَ إِذَا ذُکرْتُ وَ أَهْلَ بَیتِی اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُهُمْ وَ کلَحَتْ وُجُوهُهُمْ وَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ نَبِیاً لَوْ أَنَّ رَجُلًا لَقِی اللَّهَ بِعَمَلِ سَبْعِینَ نَبِیاً ثُمَّ لَمْ یأْتِ&rlm; بِوَلَایةِ أُولِی الْأَمْرِ مِنَّا أَهْلَ الْبَیت&rlm; مَا قَبِلَ اللَّهُ مِنْهُ صَرْفاً وَ لَا عَدْلا&raquo;.<a name="[42]">[42]</a><br /> امام صادق(علیه السلام) روایت کند که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: چه مى&rlm; شود که گروه هایى از امّت من، چون نام ابراهیم(علیه السلام) و آل ابراهیم نزد آنان برده شود دل هایشان شاد و چهره&rlm;هایشان از سرور روشن مى&rlm; شود، ولى همین که نام من و اهل بیتم برده مى&rlm; شود دل هایشان بیزار و رمیده، و چهره&rlm;هایشان درهم و گرفته مى &rlm;شود؟! به آن کس که مرا بحق به پیامبرى برانگیخته سوگند، اگر مردى با عمل، هفتاد پیامبر خدا را دیدار کند و ولایت اولى الامر از ما اهل بیت را نداشته باشد، خداوند هیچ توبه و فدیه و کار نیکى را از وى نخواهد پذیرفت.<br /> 2ـ از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده است: &laquo;فَمَن صَدَقَ عَلیاً و وازرهُ وَ أطاعَهُ وَ نَصَرَهُ وَ قَبَلَهُ وَ أدی ما عَلیهِ مِن الفرائضِ لله، فَقَد بَلَغَ حَقِیقَةَ الایمانِ، و مَن أبی الفرائضَ فَقَد أَحبَطَ الله عَمَلَهُ حتی یَلقی اللهُ و لا حُجَةَ لَهُ عِندَهُ ....&raquo;.<a name="[43]">[43]</a><br /> &nbsp;هر کس حضرت علی(علیه السلام) را تصدیق کند، او را یاری و نصرت دهد، از او پیروی نماید، او را بپذیرد و آنچه از فرایض و تکالیف بر عهده اش هست انجام دهد، به حقیقت ایمان دست یافته است و آن کس که از انجام فرایض سرپیچی کرده و آن ها را ادا نکند، خداوند متعال اعمالش را حبط می کند و زمانی که او را ملاقات می کند، هیچ حجتی برایش وجود ندارد.<br /> باتوجه به روایاتی که نقل شد، می&shy; توان گفت: منکران ولایت حضرت علی(علیه السلام) به حقیقت ایمان دست نیافته و خداوند متعال تمام اعمالشان را حبط می کند؛ چراکه تکالیف و فرائض الهی را انجام نداده &shy;اند و در روز قیامت هیچ حجتی به خاطر انکار ولایت امیر مؤمنان(علیه السلام) ندارند.<br /> قلمرو حبط اعمال افرادی که منکر ولایت حضرت علی(علیه السلام) می شوند شامل دنیا و آخرت می شود. چون حقانیت حضرت را تصدیق کرده&shy;اند، ولی خلاف فرائض و تکالیف را انجام داده اند، اعمالشان در دنیا حبط شده و در آخرت گرفتار عذاب الهی می شوند.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>منابع</h2> <p>قرآن کریم<br /> انسان شناسی؛ محمود رجبی؛ انتشارات مؤسسه امام خمینی(رحمه الله)، قم، چ 22، 1395 ش.<br /> آیین پرواز ویژه جوانان و نوجوانان؛ مصباح یزدی، محمدتقی؛ مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام(رحمه الله)، قم، چ هفتم، 1392ش.<br /> بحار الانوار؛ مجلسی، محمدباقر بن محمد؛ داراحیاء التراث العربی، بیروت، 1403 ق.<br /> ترجمه مجمع البیان؛ طبرسی، فضل بن حسن؛ انتشارات فراهانی، تهران، چ اول، 1360 ش.<br /> &nbsp;ترجمه و تحققیق مفردات الفاظ قرآن؛ راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ مرتضوی، تهران.<br /> تفسیر الکاشف؛ مغنیه، محمدجواد؛ دار الکتب الاسلامیه، تهران، چ اول، 1424ق.<br /> جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام ؛ نجفى، محمدحسن ؛ دار إحیاء التراث العربی ، بیروت، چ هفتم، 1404 ه&zwj; ق.<br /> الحدود والحقائق در الذکری الالفیه للشیخ الطوسی؛ سید مرتضی ابوالقاسم، علی بن حسین بن موسی؛ دانشکده الهیات ومعارف مشهد، 1351 ش.<br /> حکمت ها و اندارزها؛ مطهری، مرتضی؛ انتشارات صدرا، قم، چ 22، 1386 ش.<br /> فروغ ولایت؛ سبحانی، جعفر؛ انتشارات مجمع جهانی اهل بیت(علیهم السلام)، قم،1387 ش.<br /> قاموس قرآن؛ قرشی بنایی، علی اکبر؛ دار الکتب الاسلامیه، تهران، 1412ق.<br /> لسان العرب؛ ابن منظور، محمد بن مکرم؛ دارالفکر للطباعه والنشر والتوضیع ـ دارصادر، بیروت ، 1414 ق.<br /> محاضرات فی الاهیات؛ سبحانی، جعفر؛ علی ربانی گلپایگانی؛ مؤسسه امام صادق(علیه السلام)، قم، چ هشتم، 1426 ق.<br /> المحجة البیضاء؛ فیض کاشانی، محسن؛ دفتر انتشارات اسلامی، قم، چ دوم، بی تا.<br /> مصنفات؛ شیخ مفید، محمد بن محمد؛ کنگره شیخ مفید، قم، 1413 ق.<br /> &nbsp;معجم المقاییس؛ ابن فارس، احمد بن فارس؛ مکتب الاعلام الاسلامی، قم،1404ق.<br /> المیزان فی تفسیر القرآن؛ طباطبایی، سید محمدحسین؛ دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین قم، قم، چ پنجم،1417 ق.<br /> &nbsp;نهج البلاغه (للصبحی صالح)؛ شریف الرضی، محمد بن حسین؛ صبحی صالح؛ هجرت، قم، 1414 ق.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>پی نوشت ها</h2> <p><a href="#[1]">[1] ـ بقره، آیه 286.</a><br /> <a href="#[2]">[2] ـ لسان العرب، ج 7، ص 272.</a><br /> <a href="#[3]">[3] ـ معجم المقاییس، ج 2، ص 129. &laquo;الحاءُ والباءُ والطاءُ اًصلٌ واحدٌ یدلٌ عَلی البطلانِ اَو اَلَم&raquo;.</a><br /> <a href="#[4]">[4] ـ مصنفات، ج 10، الحکایات، ص 62.</a><br /> <a href="#[5]">[5] ـ اصول الدین، ص 242.</a><br /> <a href="#[6]">[6] ـ الحدود والحقائق که درکتاب &laquo;الذکری الالفیه&raquo; شیخ طوسی، ج 2، ص 150 آمده است.</a><br /> <a href="#[7]">[7] ـ محاضرات فی الاهیات، ص 463.</a><br /> <a href="#[8]">[8] ـ قصص، آیه 15.</a><br /> <a href="#[9]">[9] ـ فاطر، آیه 10.</a><br /> <a href="#[10]">[10] ـ قاموس قرآن، ج 5، ص 45.</a><br /> <a href="#[11]">[11] ـ بقره، آیه 277.</a><br /> <a href="#[12]">[12] ـ نساء، آیه 124.</a><br /> <a href="#[13]">[13] ـ همان، آیه 123.</a><br /> <a href="#[14]">[14] ـ تحریم، آیه 11.</a><br /> <a href="#[15]">[15] ـ مفردات الفاظ قرآن، ص 578.</a><br /> <a href="#[16]">[16] ـ عصر، آیه 3.</a><br /> <a href="#[17]">[17] ـ انسان شناسی، صص 201 ـ 209.</a><br /> <a href="#[18]">[18] ـ نجم، آیه 39.</a><br /> <a href="#[19]">[19] ـ زلزله، آیات 7 و 8.</a><br /> <a href="#[20]">[20] ـ نهج البلاغه، حکمت 227.</a><br /> <a href="#[21]">[21] ـ حکمت ها و اندرزها، ج 1، صص 47 ـ 50.</a><br /> <a href="#[22]">[22] ـ نحل، آیه 97. &laquo;هرکس کار شایسته ای انجام دهد خواه مرد باشد یا زن، در حال یکه مؤمن است به طور مسلّم او را حیات پاکیزه ای می بخشیم&raquo;.</a><br /> <a href="#[23]">[23] ـ مریم، آیه 60. &laquo;مگرآنان که توبه کنند، ایمان بیاورند و کار شایسته انجام دهند؛ چنین کسانی داخل بهشت می شوند&raquo;.</a><br /> <a href="#[24]">[24] ـ بقره، آیه 8. &laquo;گروهی از مردم کسانی هستند که می گویند؛ به خدا و روز واپسین ایمان آورده ایم&raquo;.</a><br /> <a href="#[25]">[25] . فاطر، آیه10. &laquo;سخنان پاکیزه به سوی او صعود می کند و عمل صالح آن را بالا می برد&raquo;.</a><br /> <a href="#[26]">[26]&nbsp; ـ حکمت ها و اندارزها، ج 1، ص 47 ـ 50.</a><br /> <a href="#[27]">[27]&nbsp; ـ بقره، آیه 25.</a><br /> <a href="#[28]">[28]&nbsp; ـ رعد، آیه 29.</a><br /> <a href="#[29]">[29]&nbsp; ـ آیین پرواز، صص 141 ـ 143.</a><br /> <a href="#[30]">[30] . &laquo; قَدْ عَبَدَ اللَّهَ سِتَّةَ آلَافِ سَنَةٍ لَا يُدْرَى أَ مِنْ سِنِي الدُّنْيَا أَمْ مِنْ سِنِي الْآخِرَة...&raquo;. نهج البلاغه، خطبه 192.</a><br /> <a href="#[31]">[31] . بقره، آیه 34.&nbsp; &nbsp;</a><br /> <a href="#[32]">[32] . فروغ ولایت، سبحانی، صص 417 و 422.</a><br /> <a href="#[33]">[33]&nbsp; ـ بقره، آیه 217. ارتداد از واژه &laquo;ردد&raquo; و در لغت به معنای بازگشت است. فرهنگ دینی، بازگشت از اسلام به کفر را ارتداد و ردّه می گوید. (راغب، المفردات فی غریب القرآن، صص 192ـ193). شرایط ارتداد: عقل، بلوغ، قصد و اختیار در تحقّق ارتداد معتبر است. (جواهر الکلام، ج 41، ص 609).</a><br /> <a href="#[34]">[34]&nbsp; ـ ترجمه تفسیر مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج 2، ص 293.</a><br /> <a href="#[35]">[35]&nbsp; ـ ترجمه تفسیر المیزان، ج 2، صص 252 ـ 253.</a><br /> <a href="#[36]">[36]&nbsp; ـ تفسیر الکاشف، ج 1، ص 325.</a><br /> <a href="#[37]">[37]&nbsp; ـ آل عمران، آیات 21ـ22.</a><br /> <a href="#[38]">[38] . تفسیر الکاشف، ج2، ص32.</a><br /> <a href="#[39]">[39] . همان، ج1، ص325.</a><br /> <a href="#[40]">[40]&nbsp; ـ بحارالانوار، ج 2، ص 387.</a><br /> <a href="#[41]">[41] . &laquo;عَنِ الْمُجْرِمينَ ما سَلَکَکُمْ في&rlm; سَقَرَ قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّينَ وَ لَمْ نَکُ نُطْعِمُ الْمِسْکينَ وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضينَ وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ&raquo;.</a><br /> <a href="#[42]">[42] . الأمالی (للمفید)، متن، ص 126.</a><br /> <a href="#[43]">[43] . بحار الانوار، ج72، ص 259. با اندکی تفاوت، المحجة البیضاء، ج5، ص 255.</a></p> <p>&nbsp;</p> Wed, 09 Sep 2020 17:37:47 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_336328-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_348252-utab مفهوم ولایت مطلقه فقیه و مبانی آن
مفهوم ولایت مطلقه فقیه و مبانی آن <h1 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/50395(2).png" style="width: 500px; height: 281px;" /></h1> <h1 style="text-align: center;">مفهوم ولایت مطلقه فقیه و مبانی آن</h1> <p>عبدالرحمن نجفی عمران<a id="[1]" name="[1]">[1]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h1>چکیده</h1> <p>ولایت فقیه به عنوان یکی از موضوعات مهم فقه، استمرار حرکت انبیا است و منتهای آرزوی بسیاری از فقها در طول تاریخ تشیع بوده است که توسط امام خمینی(رحمه الله) در کشور اسلامی ایران، جامه عمل پوشید ولی اذهان افراد بسیاری از مبانی و ادله مشروعیت آن آگاهی ندارد؛ بنابراین مبانی مشروعیت آن را از دیدگاه روایات و عقل بررسی نمودیم.<br /> تمامی فقهای شیعه، اصل ولایت فقیه را پذیرفته اند اما برخی از آنان، ولایت فقیه را مقیّد و منحصر در امور حسبیه می &shy;دانند، درحالی که گروه دیگر آن را مطلق می دانند. ولایت مطلقه فقیه، به معنای جانشینی امامان معصوم(علیه السلام) در تمام شئونات بوده و فقیه، نظیر آنان از حق حکومت&shy;داری و تصرف در اموال و انفس برخوردار است.<br /> عقل، نیاز به امام و رهبر را برای همیشه تاریخ دانسته و زمان غیبت را از این قاعده مستثنی نمی کند؛ بنابراین اگر امر دایر بین حکومت فقیه عادل آگاه به تمام احکام و شرایع یا غیر او باشد، یقیناً احتمال اول برتر است. پیامبر(صلی الله علیه و آله) و امامان معصوم(علیهم السلام) نسبت به اداره امور اسلام و مسلین در زمان نبودشان، نگران بوده و فردی را برای اداره جامعه نصب کرده &shy;اند. روایات، کسی غیر از فقیه را برای این امر خطیر معرفی نکرده اند؛ بنابراین باید گفت: فقیه، جانشین امامان معصوم(علیهم السلام) برای اداره حکومت اسلامی است.<br /> واژگان کلیدی: ولایت، ولایت فقیه، ولایت مطلقه، حکومت.</p> <h1><br /> مقدّمه</h1> <p>مبحث &laquo;ولایت فقیه&raquo; در روایات پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) و امامان معصوم(علیهم السلام) مطرح شده که فقهای بزرگوار شیعه از ابن &shy;ابی&shy; عقیل عمّانی(رحمه الله) تا فقهای عصر حاضر، آن را بررسی و تحلیل نموده اند که درنتیجه، ولایت فقیه را در ابواب مختلفی از فقه پذیرفته اند.<br /> مراد از ولایت مطلقه فقیه، آن است که ولایت فقیه، منحصر در بیان فتوا، مسائل اخلاقی یا تولّی صغیران و غایبان نبوده و حقّ حکومت&shy;داری نیز دارند، چنان&shy;که روایاتی از پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله)، امام صادق(علیه السلام) و امام زمان(عجل الله تعالی فرجه) بر این مطلب دلالت دارد؛ همچنین از راه دلیل عقلی نیز می توان چنین مقامی را برای فقها اثبات نمود.<br /> اکنون که در عصر حکومت اسلامی و رهبری ولی فقیه هستیم، همواره یکی از اهداف دشمنان اسلام و انقلاب، ایجاد شک و تردید درباره رکن رکین انقلاب، یعنی ولایت مطلقه فقیه است؛ بنابراین می&shy; طلبد به مفهوم ولایت مطلقه فقیه و بررسی ادلّه مشروعیّت آن پرداخته شود تا به چنین شبهاتی پاسخ گفته و شرعی بودن منصب حکومت&shy;داری فقیه جامع شرایط اثبات شود تا روحیه انقیاد و اطاعت در برابر فرامین رهبری را در همگان ایجاد کند. پژوهش حاضر &laquo;مفهوم ولایت مطلقه فقیه و مبانی آن&raquo; را بررسی نموده که از امتیازات زیر برخوردار است:<br /> أ. بررسی دقیق مفهوم ولایت مطلقه فقیه.<br /> ب. بررسی دقیق ادلّه عقلی و نقلی ولایت مطلقه فقیه.<br /> ج. بررسی اقوال برخی از فقها درباره ولایت فقیه.</p> <h1><br /> مفهوم ولایت مطلقه فقیه</h1> <p>واژه &laquo;ولایت فقیه&raquo; مرکب از دو واژه &laquo;ولایت&raquo; و &laquo;فقیه&raquo; است. وَلایت (به فتح) مصدر موالات<a name="[2]">[2]</a> و وِلایت (به کسر) مصدر والی<a name="[3]">[3]</a> است و از واژه &laquo;ولی&raquo; به معانی ضد<a name="[4]">[4]</a> و نقیض دشمن،<a name="[5]">[5]</a> یعنی دوست، صهر<a name="[6]">[6]</a>، قرب،<a name="[7]">[7]</a> حافظ و ناصر،<a name="[8]">[8]</a> مدبّر امر،<a name="[9]">[9]</a> خلیفه و جانشین<a name="[10]">[10]</a> و تابع و دنباله رو،<a name="[11]">[11]</a> مشتق شده است.<br /> ولایت نیز به معانی نصرت،<a name="[12]">[12]</a> تولّی امر<a name="[13]">[13]</a> و سلطنت<a name="[14]">[14]</a> آمده و وَلایت (به فتح) در نسب، نصرت و عتق است و وِلایت به کسر در حکومت و امارت<a name="[15]">[15]</a> است.<br /> &laquo;فقیه&raquo; در لغت، مشتق از واژه &laquo;فقه&raquo; به معنای فهم،<a name="[16]">[16]</a> دانش،<a name="[17]">[17]</a> شکافتن و باز کردن<a name="[18]">[18]</a> و زیرکی<a name="[19]">[19]</a> است و &laquo;فقیه&raquo; به معنای دانشمندی است که احکام را شکافته، از حقایق آن تفحص می &shy;نماید و دریچه آنچه از دانش هایی که دیگران به آن نرسیده &shy;اند را می&shy; گشاید<a name="[20]">[20]</a>.<br /> &laquo;فقه&raquo; در اصطلاح، نام دانشی خاص از علوم دینی و به معنای علم به احکام شرعی فرعی از راه ادله تفصیلی آن است<a name="[21]">[21]</a> و &laquo;فقیه&raquo; به کسی گفته می&shy; شود که توانایی استنباط احکام شرعی را داشته باشد<a name="[22]">[22]</a>.<br /> اندیشمندان و بزرگان با عناوینی مانند حاکم شرعی،<a name="[23]">[23]</a> سلطان عادل،<a name="[24]">[24]</a> سلطان اسلام،<a name="[25]">[25]</a> سلطان زمان،<a name="[26]">[26]</a> امام المسلمین،<a name="[27]">[27]</a> امام عادل<a name="[28]">[28]</a> و فقیه جامع شرایط<a name="[29]">[29]</a> از فقیه یاد کرده &shy;اند، چنان&shy;که احمد المرتضى مى گوید: &laquo;المراد من السلطان فى السّنة العلماء حيث يطلقونه، و هو الامام العادل المتولّي لمصالح الدّين&raquo;؛<a name="[30]">[30]</a> منظور از سلطان در روايات اسلامى در آنجا که به صورت مطلق استعمال می شود، علماى دين است. او پيشواى عادلى است که متولّى مصالح دينى است.<br /> شيخ طوسى(رحمه الله) در مبحث اجراى حدود می &shy;گوید: &laquo;فأمّا اقامة الحدود فليس يجوز لأحد إقامتها إلّا لسلطان الزّمان&raquo;؛<a name="[31]">[31]</a> اقامه حدود براى کسى جز سلطان وقت جایز نيست.<br /> علامه حلی(رحمه الله) می گوید: &laquo;ان المراد بالسلطان هو الامام أو حاکم الشرع أو من فوضا اليه&raquo;<a name="[32]">[32]</a> مراد از سلطان، خصوص امام معصوم(علیه السلام)، حاکم شرع و نایب آنان است.<br /> نویسنده &laquo;النور الساطع&raquo; گفته است: &laquo;و المراد بالسلطان هو الفقيه الجامع للشرائط، کما حمله الفقهاء في بعض روايات المفقود زوجها و الوجه في ذلک انه لا يحتمل أن يکون في زمان الغيبة سلطان غيره مع انّ الشارع قد جعل له السلطنة على المجانين و السفهاء و نحو ذلک فيصدق عليه لفظ السلطان&raquo;؛<a name="[33]">[33]</a> مراد از &laquo;سلطان&raquo;، فقیه جامع شرایط فتوا است، چنان&shy;که فقها واژه مزبور را در روایات زنی که همسرش مفقود&shy;الاثر است بر اراده چنین معنایی حمل نموده &shy;اند. علت نام گذاری فقیه به &laquo;سلطان&raquo; آن است که در زمان غیبت، احتمال وجود سلطانی غیرفقیه وجود ندارد؛ علاوه بر آن&shy;که شارع مقدس، سلطنت بر مجانین، سفیهان و ... را به فقیه سپرده؛ از این&shy; رو عنوان &laquo;سلطان&raquo; بر وی صادق است.<br /> از مجموع مطالب فوق، استفاده می &shy;شود که مراد از &laquo;ولایت فقیه&raquo; تولی امور، توسط مجتهد جامع شرایط است که درباره محدوده آن، اختلاف نظر است؛ زیرا برخی آن را مطلقه دانسته<a name="[34]">[34]</a> و گروه دیگر، منحصر در امور حسبیه می&shy; دانند.<a name="[35]">[35]</a><br /> &laquo;ولایت مطلقه فقیه&raquo; آن است که &laquo;فقیه&raquo; نظیر امامان معصوم(علیهم السلام) حقّ حکومتداری دارد و می&shy;تواند در زمان غیبت، حکومت اسلامی تشکیل دهد، چنان که محقق نائینی(رحمه الله) می گوید: &laquo;جمعی از فقها، ولایت فقیه را در تمامی اموری که وظیفه ولات و حاکمان است ثابت دانسته &shy;اند و به روایاتی نظیر &laquo;العلماء ورثة الأنبياء&raquo;،<a name="[36]">[36]</a> &laquo;علماء أمتي کأنبياء بني إسرائيل&raquo;<a name="[37]">[37]</a> یا &laquo;علماء أمّتي&rlm; أفضل من أنبياء بني إسرائيل&raquo;،<a name="[38]">[38]</a> &laquo;اولى الناس بالأنبياء أعلمهم بما جائوا به&raquo;<a name="[39]">[39]</a> و روایت نبوی(صلی الله علیه و آله) که خلفای خود را کسانی معرفی می &shy;کند که بعد از آن حضرت، راوی روایات باشند،<a name="[40]">[40]</a> استدلال نموده&shy; و گفته&shy; اند: مهم ترین دلیل اثبات ولایت فقیه، مقبوله عمر &shy;بن &shy;حنظله است که در آن عبارت &laquo;فانى جعلته عليکم حاکما&raquo;<a name="[41]">[41]</a> ذکر شده و اطلاق حکومت، شامل هر یک از وظیفه تبلیغ احکام و حکومت&shy;داری می&shy; شود؛ بلکه می&shy; توان گفت: ادّعای ظهور لفظ &laquo;حاکم&raquo; در متصدّی حکومت، بعید نیست<a name="[42]">[42]</a>.</p> <h1><br /> ادله ولایت مطلقه فقیه<img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/n00515029-b(2).jpg" style="float: left; width: 400px; height: 270px; border-width: 1px; border-style: solid; margin: 3px;" /></h1> <p>&nbsp;ادله فراوانی بر مطلقه بودن ولایت فقیه دلالت دارد، مثل:</p> <h2><br /> أ. روایت نبوی(صلی الله علیه و آله) &laquo;اللهم ارحم خلفائی&raquo;</h2> <p>پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) فرمود: &laquo;اللَّهُمَّ ارْحَمْ خُلَفَائِي. قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ خُلَفَاؤُکَ؟ قَالَ: الَّذِينَ يَأْتُونَ مِنْ بَعْدِي يَرْوُونَ حَدِيثِي وَ سُنَّتِي&raquo;<a name="[43]">[43]</a> خدایا! بر جانشینان من رحم نما. پرسیدند: خلفای شما چه کسانی هستند؟ فرمود: افرادی که پس از من می &shy;آیند و حدیث و سنت مرا روایت می &shy;کنند.<br /> همین روایت در نقل دیگری با تعبیر &laquo;اللَّهُمَّ ارْحَمْ خُلَفَائِي ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. قِيلَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ وَ مَنْ خُلَفَاؤُکَ؟ قَالَ(صلی الله علیه و آله): الَّذِينَ يَأْتُونَ مِنْ بَعْدِي وَ يَرْوُونَ أَحَادِيثِي وَ سُنَّتِي وَ يُعَلِّمُونَهَا النَّاسَ مِنْ بَعْدِي&raquo;<a name="[44]">[44]</a> آمده است.<br /> <strong>استدلال به روایت</strong><br /> پیامبر(صلی الله علیه و آله) خلفای خود را افرادی می داند که پس از ارتحال آن حضرت، حدیث و سنتش را برای دیگران نقل نمایند؛ از این&shy; رو روایت فوق، شامل فقها شده و ولایت مطلقه را برای آنان اثبات می &shy;نماید. اثبات این اطلاق از چند جهت است:<br /> 1ـ مراد از خلفا، خصوص ائمه معصومین(علیهم السلام) نیست؛ زیرا در روایت، واژه &laquo;خلفاء&raquo; مطلق بوده و دلیلی برای اختصاص آن به اهل&shy;بیت(علیهم السلام) وجود ندارد. وقتی از پیامبر(صلی الله علیه و آله) پرسیده شد: مراد از خلفای شما چه کسانی هستند؟ مطلق فرمود: &laquo;الَّذِينَ يَأْتُونَ مِنْ بَعْدِي وَ يَرْوُونَ أَحَادِيثِي وَ سُنَّتِي وَ يُعَلِّمُونَهَا النَّاسَ مِنْ بَعْدِي&raquo;، که اختصاص به معصوم ندارد؛ فقها نیز ناقلان احادیث پیامبر(صلی الله علیه و آله) بوده و احکام دین را به مردم می&shy; آموزند.<a name="[45]">[45]</a><br /> 2ـ واژه &laquo;خلفا&raquo; مطلق بوده و مقید به جهت خاصی نشد. روایت بیانگر آن است که جانشینان آن حضرت، از تمامی شئونات و مناصب وی برخوردارند؛ زیرا متبادر عرفی از واژه &laquo;خلیفه&raquo; کسی است که از تمام مناصب مستخلف&shy; عنه بهره مند است. اینکه پیامبر(صلی الله علیه و آله) از فقها با عنوان &laquo;خلیفه&raquo; یاد نمود و آن را مقیّد به جهت خاصی نکرد، بیانگر آن است که فقها، تمامی صلاحیات، اهلیات و ولایات آن حضرت را برخوردارند<a name="[46]">[46]</a> که یکی از شئونات آن، ولایت در اموال، انفس و حکومت&shy;داری است. محقق اصفهانی(رحمه الله) نیز می گوید: &laquo;خلیفه به قول مطلق، کسی است که در تمامی مناصب و شئونات، قائم مقام مستخلف عنه می &shy;شود و تنزیل مطلق شخصی به منزله غیر، اقتضا دارد که از تمامی مناصب منزّل&shy; علیه برخوردار باشد؛ همان گونه که امین بر رعیّت، مرجع در تمام امور متعلق به آنان بوده و تبعیت از نظرش در جمیع شئونِ متعلق به امانت لازم است&raquo;.<a name="[47]">[47]</a><br /> فقیهانی چون میلانی،<a name="[48]">[48]</a> منتظری<a name="[49]">[49]</a> و حسینی روحانی<a name="[50]">[50]</a> نیز متبادر از خلیفه را کسی دانسته&shy; اند که در تمامی شئونات و مناصب، جانشین مستخلف&shy; عنه می شود.<br /> آیت الله روحانی می گوید: &laquo;چنین تبادری که مراد از خلیفه در روایت مزبور، اطلاق دارد، ریاست و حکومت، حق خلیفه پیامبر(صلی الله علیه و آله) است و منصبی است که از سوی آن حضرت، به وی تفویض شده، نزد تمام مسلمانان جزء واضحات است؛ ازاین رو پادشاهان و سلاطین بنی &shy;امیه و بنی &shy;العباس، بلکه تمامی پاشاهان قبل از آن، مدّعی خلافت پیامبر(صلی الله علیه و آله) بودند تا بتوانند از طریق آن، حکومت اسلامی را تصاحب نمایند؛ لذا تعیین خلافت و جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) توسط آن حضرت برای علما، از راه ملازمه بیّن بر حکومت و ریاست آنان بر دولت اسلامی و نفوذ حکم علما دلالت دارد&raquo;.<a name="[51]">[51]</a><br /> 3ـ حدیث نبوی(صلی الله علیه و آله) &laquo;اللهم ارحم خلفائی&raquo; دو نقل دارد؛ در یکی از آن ها عبارت &laquo;و یعلّمونها الناس&raquo; ذکر شده که بیان می کند مراد پیامبر(صلی الله علیه و آله) افرادی است که احکام دین را به مردم یاد داده و عمر خود را صرف فراگیری و آموختن احکام شرعی نمایند؛ بنابراین مصداق آن، فقیه است نه صرفاً راویانی که روایت را نقل نموده و در بسیاری از موارد، خود نیز آگاهی به مفاد آن ندارند.<br /> اگر جمله مزبور در روایت نباشد نیز روایت تنها بر فقها صدق می&shy; کند؛ زیرا پیامبر(صلی الله علیه و آله) خلفای خود را ناشران حدیث و سنت می&shy; داند. نشر سنت پیامبر(صلی الله علیه و آله) متوقّف بر آگاهی کامل به آن است و تنها شخصی که به تمامی سنن پیامبر(صلی الله علیه و آله) اطلاع کامل دارد، &laquo;فقیه&raquo; است نه &laquo;راوی&raquo;.<br /> امام خمینی(رحمه الله) می گوید: &laquo;در صورتی که روایت مزبور دو حدیث باشد: يکى بدون جمله &laquo;فيعلّمونها ...&raquo; و ديگرى با اين جمله وارد شده باشد؛ بنا بر اينکه جمله مزبور در حديث باشد، قطعاً کسانى را که شغل آنان نقل حديث باشد و از خود رأى و فتوايى ندارند، شامل نمى شود و نمى توان گفت: بعضى از محدّثين که اصلاً حديث را نمى فهمند و مصداق &laquo;رُبَّ حاملِ فقهٍ لَيْسَ بفقيه&raquo; هستند و مانند دستگاه ضبط، اخبار و روايات را مى گيرند و مى نويسند و در دسترس مردم قرار مى دهند، خليفه اند و علوم اسلامى را تعليم مى دهند&raquo;.<a name="[52]">[52]</a><br /> وی در ادامه می گوید: &laquo;در صورتى هم که قائل شويم جمله &laquo;يعلّمونها الناس&raquo; در ذيل حديث نیست، روايت، راويان حديثى را که &laquo;فقيه&raquo; نباشند، شامل نمى شود؛ زيرا کسى که مى خواهد سنن رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) را نشر دهد، بايد تمام احکام الهى را بداند، صحيح را از سقيم تشخيص دهد، اطلاق و تقييد، عام و خاص و جمع&shy; هاى&nbsp; عقلايى را ملتفت باشد، رواياتى را که در هنگام &laquo;تقيه&raquo; وارد شده، از غير آن تميز بدهد و موازينى را که براى آن تعيين کرده اند، بداند.<br /> محدثينى که به مرتبه اجتهاد نرسيده اند و فقط نقل حديث مى کنند، اين امور را نمى دانند و سنت واقعى رسول اللّه(صلی الله علیه و آله) را نمى توانند تشخيص دهند و اين از نظر رسول اللّه(صلی الله علیه و آله) بى ارزش است. مسلّم است که آن حضرت نمى خواسته اند فقط &laquo;قال رسول اللّه(صلی الله علیه و آله)&raquo; و &laquo;عن رسول اللّه(صلی الله علیه و آله)&raquo; گرچه دروغ باشد و از آن حضرت نباشد، در بين مردم رواج پيدا کند بلکه منظورشان اين بود که سنت واقعى نشر شود و احکام حقيقى اسلام، بين مردم گسترش يابد. ديگر رواياتى که در تمجيد از نشر احاديث وارد شده، مربوط به محدثينى نيست که اصلاً نمى فهمند حديث يعنى چه. اين&shy;ها درباره اشخاصى است که بتوانند حديث رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) را مطابق حکم واقعى اسلام تشخيص دهند و اين ممکن نيست مگر مجتهد و فقيه باشند، که تمام جوانب و قضاياى احکام را بسنجند و روى موازينى که در دست دارند و نيز موازينى که اسلام و ائمه(علیهم السلام) معين کرده اند، احکام واقعى اسلام را به دست آورند. اينان خليفه رسول اللّه(صلی الله علیه و آله) هستند که احکام الهى را گسترش مى دهند، علوم اسلامى را به مردم تعليم مى کنند و حضرت در حق آنان دعا کرده است: &laquo;اللّهمّ ارحم خلفائى&raquo;.<br /> بنابراين جاى ترديد نيست که روايت &laquo;اللّهمّ ارحم خلفائى&raquo; شامل راويان حديثى که حکم کاتب را دارند، نمى شود و يک کاتب و نويسنده، نمى تواند خليفه رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) باشد، منظور از &laquo;خلفا&raquo; فقهاى اسلامند که نشر و بسط احکام و تعليم و تربيت مردم را بر عهده دارند&raquo;.<a name="[53]">[53]</a><br /> مرحوم آیت الله میلانی(رحمه الله) نیز گفته &shy;اند: &laquo;از آن&shy;جایی که خلفا، به راویان حدیث و سنت تفسیر شده، بیانگر آن است که تنها ائمه معصوم(علیهم السلام)، علما و راویان حدیث پیامبر(صلی الله علیه و آله) جانشینان آن حضرت در تمامی مناصب و شئونات وی هستند و تناسب حکم و موضوع، قرینه قطعیه بر آن است که جاهل به حدیث و سنت، خلیفه نبی اسلام(صلی الله علیه و آله) نیست&raquo;.<a name="[54]">[54]</a><br /> باتوجه به مطالب فوق، نبی مکرم اسلام(صلی الله علیه و آله) فقها را خلیفه و جانشین خود معرفی نمود و جهت خاصی برای آن بیان نکرد؛ بنابراین فقها در تمام جهات، خلیفه پیامبرند و چون یکی از شئونات آن حضرت(صلی الله علیه و آله) حکومت&shy;داری بود، بر اساس روایت فوق، منصب مزبور برای فقها ثابت است.</p> <h2><br /> <strong>ب. مقبوله عمر بن حنظله</strong></h2> <p>روایت عمر بن حنظله از امام صادق(علیه السلام) پرسش درباره دو نفری است که با یکدیگر نزاع داشته و به سلطان و قضات جور زمان مراجعه نمودند. حضرت در پاسخ فرمود: &laquo;هر کس به سلاطین جور و قاضیان آنان مراجعه کند به طاغوت مراجعه نموده، چه حق با وی باشد یا نه. مالی که به دست می آورد سُحت است؛ زیرا آن را از طریق رجوع به طاغوت و حکم وی تصاحب نموده، درحالی که خداوند متعال فرمود: &laquo;می خواهند به طاغوت رجوع نمایند درحالی که مأمور به تکفیر آن هستند&raquo;&raquo;.<br /> عمر بن حنظله پرسید: در صورتی که شیعیان، حق رجوع به حکام جائر و قضات وی نداشته باشند از چه راهی مطالبه حق نمایند؟ امام صادق(علیه السلام) فرمود: &laquo;شخصی از خودشان که حدیث ما را روایت نموده، در حلال و حرام ما نگریسته و با احکام ما آشناست را داور بین خود قرار دهند؛ زیرا من او را حاکم بر شما قرار دادم. اگر حکمی کند و انسان نپذیرد، درحقیقت حکم خدا را کوچک شمرده و ما را رد نموده است، درحالی که رد کننده ما، رد کننده خدا است و در حد شرک به خداست&raquo;.<a name="[55]">[55]</a><br /> <strong>استدلال به روایت</strong><br /> اوّل: شخصی که عارف به احکام است و در مسائل حلال و حرام، دارای رأی و نظر باشد، &laquo;حاکم&raquo; دانسته شد؛ چنین شخصیتی، همان فقیه جامع شرایط فتوی است؛ پس این روایت، بیانگر آن است که تصدّی منصب حکومت به فقیه جامع الشرایط اختصاص داشته و دیگران، غاصب منصب حکومت و امامت اهل بیت(علیه السلام) هستند.<br /> دوم: عمر بن حنظله درباره رجوع به سلاطین و قضات جائر پرسید و امام صادق(علیه السلام) در پاسخ، فقیه را حاکم قرار داد. قرینه مقابله اقتضا دارد که تمامی شئونات و مناصبی که برای سلاطین و قضات جائر ثابت است، برای فقیه نیز ثابت باشد؛ زیرا وجوب رجوع به &laquo;فقیه&raquo; در مقابل رجوع به سلاطین و قضات جائر قرار گرفت، نه فقط در مقابل رجوع به قضات جائر تا مقتضای چنین مقابله&shy;ای انحصار ولایت فقیه در امور مرتبط با قضاوت باشد.<br /> محقق کرکی(رحمه الله) می گوید: &laquo;و المقصود من هذا الحديث هنا أن الفقيه الموصوف بالأوصاف المعينة منصوب من قبل أئمتنا عليهم السلام نایب عنهم في جميع ما للنيابة فيه مدخل بمقتضى قوله &laquo;فإني قد جعلته عليکم حاکما&raquo;، و هذه استنابة على وجه کلی&raquo;.<a name="[56]">[56]</a> مقصود از این روایت آن است که فقیه با اوصاف معین از ناحیه ائمه(علیه السلام) نصب شده و در تمام اموری که نیابت اهل بیت(علیهم السلام) در آن مدخلیت دارد، نایب امامان معصوم(علیهم السلام) است؛ زیرا امام صادق(علیه السلام) در چنین روایتی، از جمله &laquo;فإني قد جعلته عليکم حاکما&raquo; استفاده نموده که نیابت به وجه کلی است.<br /> شیخ انصاری(رحمه الله) وجه عدول از لفظ &laquo;حکم&raquo; به &laquo;حاکم&raquo; در روایت عمر بن حنظله را بیان ولایت مطلقه فقیه دانسته و می گوید: &laquo;متبادر از لفظ &laquo;حاکم&raquo; متسلّط علی الاطلاق است و تسلّط مطلقه از روایت استفاده می &shy;شود، نظیر مواردی که شخصی به اهل شهری بگوید: &laquo;فلانی را حاکم بر شما قرار دادم&raquo;، که مستفاد از آن، تسلّط بر تمام امور آن شهر است، در تمام آنچه در اوامر سلطان دخالت دارد. مؤیّد کلام فوق، عدول از لفظ &laquo;حکم&raquo; به &laquo;حاکم&raquo; است، با آن&shy;که مناسب آن بود که بفرماید: &laquo;فإنّي قد جعلته&nbsp; عليکم حکما&raquo;&raquo;.<a name="[57]">[57]</a><br /> مراد شیخ انصاری(رحمه الله) آن است که عمر بن حنظله درباره مرجع شیعیان در اختلافات و منازعات پرسیده و متناسب با چنین پرسشی استعمال واژه &laquo;حَکم&raquo; است، نه &laquo;حاکم&raquo;؛ زیرا به مرجع در منازعات &laquo;حکم&raquo; گفته می &shy;شود؛ بنابراین از آن جایی که امام صادق(علیه السلام) در پاسخ به پرسش مزبور فرمود: &laquo;فإنّي قد جعلته عليکم حاکما&raquo; اثبات می شود که آن حضرت، فقیه را حاکم و ولیّ علی الاطلاق قرار داده است، نه فقط قاضی در خصومات.<br /> شاهد دیگر آن است که در روایت مزبور آمده: &laquo;يَنْظُرَانِ إِلَى مَنْ کَانَ مِنْکُمْ مِمَّنْ قَدْ رَوَى حَدِيثَنَا وَ نَظَرَ فِي حَلَالِنَا وَ حَرَامِنَا وَ عَرَفَ أَحْکَامَنَا فَلْيَرْضَوْا بِهِ حَکَماً فَإِنِّي قَدْ جَعَلْتُهُ عَلَيْکُمْ حَاکِماً&raquo; شخصی که احادیث ما را روایت نموده و در حلال و حرام ما نظر بدهد را به عنوان حَکم قرار دهند؛ زیرا من او را حاکم بر شما قرار دادم.<br /> چون در روایت فوق، جعل فقیه به عنوان &laquo;حکم&raquo; به حاکم بودن وی تعلیل شده &laquo;فَإِنِّي قَدْ جَعَلْتُهُ عَلَيْکُمْ حَاکِماً&raquo; افاده چنین معنایی می&shy;کند که چون فقیه، حاکم بر امور شیعیان بوده و ولایت بر تصدی امور عامه آنان دارد، می &shy;تواند قاضی در خصومات نیز قرار گیرد.<br /> به عبارت دیگر، تعلیل حَکم و قاضی بودن به حاکم بودن فقیه، افاده می&shy;کند که تصدّی منصب قضا، از فروعات و شئونات ولایت عامه است و تنها کسی استقلالاً می &shy;تواند متصدّی چنین منصبی شود که ولایت عامه بر شیعیان داشته باشد. شیخ انصاری(رحمه الله) نیز می گوید: &laquo;چون در روایت عمر بن حنظله، وجوب رضایت به حکم فقیه در خصومات به حاکم علی&shy; الاطلاق و حجت بودن وی تعلیل شده، بیانگر آن است که حکم در خصومات و وقایع، جزء فروعات حکومت مطلقه و حجیت عامه فقیه بوده و اختصاصی به صورت تخاصم ندارد&raquo;.<a name="[58]">[58]</a><br /> محقق نائینی(رحمه الله) در توضیح روایت می&shy; گوید: &laquo;بل يدلّ عليه ذيلها أيضا حيث قال(علیه السلام): ينظر إلى من کان منکم قد روى حديثنا و نظر في حلالنا و حرامنا و عرف أحکامنا فليرضوا به حکما فإنّي قد جعلته عليکم حاکما فإنّ الحکومة ظاهرة في الولاية العامّة فإنّ الحاکم هو الّذي يحکم بين النّاس بالسّيف و السّوط و ليس ذلک شأن القاضي&raquo;<a name="[59]">[59]</a> چون در روایت، جمله &laquo;فإنّي قد جعلته عليکم حاکما&raquo; ذکر شده، دلالت بر ثبوت ولایت عامه برای فقیه دارد؛ زیرا حکومت، ظاهر در ولایت عامه است و حاکم، کسی است که از طریق شمشیر و تازیانه بر مردم حکومت می &shy;کند و چنین کاری، شأن قاضی نیست.<br /> سوم: ردّ فقیه، به منزله ردّ حکم خدا، پیامبر(صلی الله علیه و آله) و امام معصوم(علیه السلام) و شرک دانسته شد که تنها با ولایت عامه فقیه تناسب دارد، نه فقط ولایت بر امر قضاء؛ زیرا در صورتی که فقیه از تمامی مناصب معصوم برخوردار باشد و انسان، زیر بار ولایت عامه او نرود و مشکلی در جهت چنین ولایتی ایجاد کند، چون اعطای منصب مزبور به فقیه، از سوی اهل بیت(علیه السلام) است، ردّش در حکم ردّ معصوم است.<br /> چنانچه تنها منصب قضاء برای فقیه ثابت باشد و انسان ملتزم به آن نشود، ردّ فقیه در حکم ردّ رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) و امامان معصوم(علیهم السلام) نخواهد بود؛ زیرا مناصب و مقامات پیامبر و امام منحصر در تصدّی منصب قضاوت نیست، به این بیان که نازل منزله شدن فقیه در مقام معصوم، بیانگر آن است که فقیه از تمام مناصب ثابت برای معصومین برخوردار است؛ بنابراین ردّش در حکم ردّ امام معصوم(علیه السلام) است، نه آنکه تنها تصدی منصب قضاء برای فقیه ثابت بوده و نپذیرفتن چنین منصبی برای وی مستلزم ردّ خدا، پیامبر(صلی الله علیه و آله) و امام معصوم(علیه السلام) و شرک باشد. محقق اردبیلی(رحمه الله) نیز می گوید: &laquo;مراد از حاکم بودن فقیه، آن است که فقیه، در تمام امور، نایب امام بوده و حرفش مطاع است؛ لذا در ادامه روایت، ردّ فقیه، در حد ردّ امام(علیه السلام)، پیامبر(صلی الله علیه و آله) و خدا و شرک دانسته شد&raquo;.<a name="[60]">[60]</a><br /> چهارم: وجوب رجوع به فقها، در احکام مبتلا&shy;به، مسئله&shy;ای واضح و روشن است و یقیناً بزرگانی نظیر عمر بن حنظله درباره آن از امام معصوم(علیه السلام) نمی پرسند، بلکه پرسش آنان در موارد مختلف روایی، درباره آن است که چنانچه زمانی دستیابی به امام معصوم(علیه السلام) ممکن نباشد، مرجع شیعیان در امور اجتماعی آنان هنگام منازعات و ... کیست؟ چنان&shy;که آیت الله بروجردی(رحمه الله) می گوید: &laquo;چون شیعه، خلافت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و زعامت مسلمانان را از حقوق دوازده امام(علیهم السلام) می&shy;داند و معتقد است که پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) نسبت به امر خلافت بی &shy;توجّه نبود، بلکه علی(علیه السلام) را برای تصدّی آن معرّفی نمود، پس از آن حضرت نیز مسئولیت جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) به اولادش منتقل شده و دیگران منصب فوق را غصب کردند، مرجع حقیقی امور مسلمانان، امامان معصوم(علیهم السلام) بوده و خلافت، جزء وظایف خاص اهل&shy;بیت(علیهم السلام) است. چنین امری در اذهان تمامی شیعیان مرکوز بوده و امثال زراره، محمد بن مسلم و راویان دیگر، در امور اجتماعی خود، تنها به اهل بیت(علیه السلام) مراجعه می &shy;نمودند.<br /> از آنجایی که تمام انسان&shy;ها در زندگی خود، نیازمند به امور اجتماعی&shy; هستند و شیعیان در عصر امامان معصوم(علیهم السلام) قدرت رجوع به اهل&shy;بیت(علیهم السلام) را داشتند، یقین می&shy;کنیم که عمر &shy;بن &shy;حنظله، درباره آن پرسید که چنانچه دسترسی به معصوم(علیه السلام) نداشته باشند، در امور اجتماعی به سراغ چه کسی بروند؟ علاوه بر آنکه یقین داریم ائمه(علیهم السلام) نسبت به امور عام البلوی که شارع، راضی به اهمال آن نیست، بی&shy;توجّه نبودند، بلکه افراد خاصی را نصب کردند؛ زیرا می &shy;دانستند که اکثر شیعیان، قدرت رجوع به امامان(علیهم السلام) را ندارند، بلکه در زمان غیبت، تمام شیعیان عاجز از رجوع به امام می شوند؛ بنابراین مراد از &laquo;حاکم&raquo; در مقبوله عمر &shy;بن &shy;حنظله، کسی است که انسان&shy;ها در امور اجتماعی خود به وی مراجعه می&shy; کنند و قضاوت و فصل خصومات از قبیل آن است، نه آنکه مراد از روایت، خصوص قاضی باشد.<br /> اگر مراد از &laquo;حاکم&raquo; خصوص قاضی باشد، باید گفت: ظاهر برخی روایات، آن است که شغل قضاوت از نظر عرف، ملازم با تصدّی امور عام البلوی بود، مانند &laquo;روایت اسماعیل بن سعد از امام رضا(علیه السلام) درباره شخصی که بدون وصیت از دنیا رفته و ورثه بالغ و صغیری دارد، آیا خریداری خدام و اموالش بدون تولی بیع، توسط قاضی جایز است؟&raquo;.<a name="[61]">[61]</a><br /> باتوجه به مطالب فوق، باید گفت: مقبوله عمر&shy;بن&shy; حنظله بر اثبات ولایت مطلقه فقیه دلالت دارد.</p> <h2><br /> ج. توقیع امام زمان(عجل الله تعالی فرجه)</h2> <p>سومین دلیل اثبات ولایت فقیه، توقیع امام زمان(عجل الله تعالی فرجه) است که در آن آمده: &laquo;أَمَّا الْحَوَادِثُ الْوَاقِعَةُ فَارْجِعُوا فِيهَا إِلَى رُوَاةِ حَدِيثِنَا فَإِنَّهُمْ حُجَّتِي عَلَيْکُمْ وَ أَنَا حُجَّةُ اللَّهِ&raquo;<a name="[62]">[62]</a> در حوادثی که هنگام غیبت اتفاق می افتد، به راویان حدیث ما مراجعه کنید؛ زیرا آنان حجت من بر شما بوده و من، حجت خدایم.<br /> استدلال به این روایت نیازمند بیان چند مطلب است:<br /> اول: امام زمان(عجل الله تعالی فرجه) درباره نفس حوادث واقعه، به راویان حدیث ارجاع داده&nbsp; نه درباره حکم آن؛ بنابراین رجوع مزبور، تنها در قضاوت یا استعلام حکم و فتوا نیست. شیخ انصاری(رحمه الله) نیز می گوید: &laquo;مراد از حوادث، مطلق اموری است که از نظر عقل، عرف یا شرع درباره آن به رئیس مراجعه می&shy;شود؛ نظیر تولّی امور قاصرین به خاطر غیبت، مرگ، بچگی، سفاهت یا دیوانگی&raquo;.<a name="[63]">[63]</a><br /> دوم: عبارت &laquo;الحوادث الواقعة&raquo; در روایت فوق، جمع محلی به &laquo;ال&raquo; است که افاده عموم می&shy; کند؛ بنابراین در مطلق اموری که رجوع رعیّت به &laquo;رئیس&raquo; لازم است، ظهور دارد. شیعیان باید به فقها رجوع کنند و فرقی بین سیاسیات، احکام، منصب قضا و امور دیگر نیست؛ بنابراین روایت مزبور، مختص به شبهات حکمیه نیست.<a name="[64]">[64]</a><br /> سوم: وجوب رجوع در مسائل شرعی به &laquo;علما&raquo; از بدیهیات دین اسلام است و بر امثال اسحاق &shy;بن &shy;یعقوب پوشیده نیست تا آن را در شمار مسائل مشکل ذکر نماید، به خلاف وجوب رجوع در مسائل عام به رأی و نظر کسی؛ زیرا احتمال آن می&shy; رود که امام(علیه السلام) مسئولیت آن را در زمان غیبت، به شخص و یا اشخاص خاصی سپرده باشد.<a name="[65]">[65]</a><br /> چهارم: وجوب رجوع به فقها مستند به حجت بودن آنان شده &laquo;فَإِنَّهُمْ حُجَّتِي عَلَيْکُمْ وَ أَنَا حُجَّةُ اللَّهِ&raquo;؛ بنابراین می&shy; توان گفت: چون فقها حجت امام زمان(عجل الله تعالی فرجه) دانسته شده و آن حضرت نیز حجت الهی است؛ پس همان حجّیّتی که برای امامان معصوم(علیه السلام) ثابت است را ولیّ&shy; عصر(عجل الله تعالی فرجه) برای فقها ثابت دانسته است. همان گونه که حجّیّت امام زمان(عجل الله تعالی فرجه) منحصر به مقام افتا و قضاوت نیست و آن حضرت، در تمامی اموال و انفس، ولایت بر شیعیان دارد، فقها نیز چنین منصبی دارند که حکومت&shy;داری جزء شئونات آن محسوب می &shy;شود و تقارن بین حجّیّت فقها بر شیعیان و حجیت امام معصوم(علیه السلام) از طرف خداوند، افاده چنین معنایی می &shy;کند.<br /> محقق همدانی(رحمه الله) می گوید: &laquo;تدبّر در توقیع مروی از امام عصر(عجل الله تعالی فرجه) عمده دلیل نصب فقها است؛ زیرا در روایت مزبور، شیعیان در تمامی اموری که امام(علیه السلام) مرجع در آن است به فقها ارجاع داده شده &shy;اند تا در زمان غیبت، سرگردان نباشند.<br /> هرکس در توقیع فوق، تدبّر کند، می&shy; یابد که مراد امام(عجل الله تعالی فرجه) اتمام حجت بر شیعیان در زمان غیبت، به واسطه حجت قرار دادن راویان حدیث است، به گونه &shy;ای که هیچ کس نتواند از واجبات الهی تجاوز نموده و غیبت امام(علیه السلام) را بهانه خود قرار دهد، نه صرف حجّیّت قول فقها در نقل روایت یا فتوی؛ زیرا چنین امری با جمله &laquo;حجّتی علیکم&raquo; تناسب ندارد؛ چراکه مرجعیّت در حوادث واقعه که عبارت از جزئیات خارجی است که شأنیّت ایکال به معصوم(علیه السلام) دارد، نظیر فصل خصومات، ولایت اوقاف، سرپرستی اراضی خراجی و موارد دیگر که نیاز به رجوع به امام(علیه السلام) دارد، متفرّع بر حجّیّت قول فقها در روایت و فتوا نمی شود.<br /> خلاصه کلام، آن است که امام زمان(عجل الله تعالی فرجه) رجوع عوام به روات حدیث را واجب دانسته و آن را بر حجت بودن فقها از طرف خود بر مردم، تفریع نموده؛ بنابراین مراد از حجت بودن فقها، جانشینی آنان در تمامی امور است نه صرف حجیت قولشان در نقل روایت و فتوا&raquo;.<a name="[66]">[66]</a><br /> وی در ادامه می&shy; گوید: &laquo;نهایت ادّعای ما آن است که توقیع مزبور، بر ثبوت منصب ریاست و ولایت برای فقیه دلالت دارد و فقیه در زمان غیبت، به منزله والیان منصوب از ناحیه سلاطین بر رعایا هستند که رجوع به آنان و اطاعتشان در تمام امور نیازمند رجوع به رئیس، لازم است که یقیناً با مسئله نیابت در قبض اموال فرق دارد&raquo;.<a name="[67]">[67]</a></p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/fgh.png" style="width: 400px; height: 400px;" /></p> <h2>د. عقل</h2> <p>چهارمین دلیل اثبات ولایت مطلقه فقیه، حکم عقل است که دو گونه تقریر دارد:<br /> <strong>1. تقریر اول</strong><br /> اهل بیت(علیهم السلام) نسبت به شیعیان در زمان غیبت بسیار حساس بوده، آنان را رها نکرده اند و یقیناً شخصی را به عنوان نایب خود در تولّی اموری که رئیس هر قوم، قبیله و ملتی عهده &shy;دار آن است، معرفی نموده &shy;اند. ازطرفی انسان با مطالعه در روایات پی می&shy;برد که ائمه(علیهم السلام) غیر از فقیه، شخص دیگری را نایب خود بیان نکرده اند؛ بنابراین تنها شخصیتی که از طرف معصومان(علیهم السلام) به عنوان نایب و جانشین آنان معرفی شده، مسئولیت امور عامه در زمان غیبت را بر عهده دارد و از ولایت مطلقه برخوردار است، فقیه جامع شرایط فتوا است.<br /> مرحوم بحرالعلوم(رحمه الله) می گوید: &laquo;اموری که متوقف بر اذن امام(علیه السلام) است، اگر برای تعظیم و تجلیل و تکریم معصوم(علیه السلام) نبوده و برای ریاست کبری بر تمام انسان&shy;ها باشد که موجب رجوع به معصوم(علیه السلام) در تمامی مصالح متعلق به امور معاد و معاش انسانی و دفع ضرر و توجه فساد است که مرسوم در آن، رجوع هر قومی به رؤسای خود برای حفظ نظام باشد، تا روز قیامت مطلوب است و استخلاف شخصی که در امور مزبور نایب امام(علیه السلام) باشد، لازم است؛ بنابراین باید گفت: منصوب در امور مزبور، چند فرض دارد:<br /> أ. هر شخصی که توانایی اداره امور فوق را داشته باشد، از طرف امام(علیه السلام) منصوب بوده و اختصاصی به شخص خاص ندارد.<br /> ب. گروه و صنف خاصی از طرف معصوم(علیه السلام) منصوب باشند که دو فرض دارد:<br /> 1. فقها، نایب امام معصوم(علیه السلام) هستند.<br /> 2. غیرفقیه، نایب امام معصوم(علیه السلام) است.<br /> احتمال اخیر باطل است؛ زیرا دلیل خاصّی ندارد و در روایات، هیچ اشاره&shy;ای به آن نشده است. احتمال اوّل نیز مستلزم آن است که نظر مرید، برای ایجاد امور مزبور در خارج کافی بوده و به نظر شخصی که نظرش مکمّل و معتبر در تصرف غیر است، نیازی نباشد که با فرض اناطه اداره امور مزبور به نظر امام(علیه السلام) از حیث ریاست عامّه منافات دارد؛ بنابراین احتمال دوم (نیابت فقها از امام معصوم(علیه السلام)) اثبات می &shy;شود&raquo;.<a name="[68]">[68]</a><br /> مرحوم بروجردی(رحمه الله) نیز می گوید: &laquo;اثبات ولایت فقیه و بیان ملاک کلی شئونات فقیه و حدود ولایت وی، متوقف بر ذکر چند امر است:<br /> أ. برخی امور اجتماعی، وظیفه افراد خاص نیست و ارتباطی به آنان ندارد، بلکه امور عامّ اجتماعی&shy; هستند که حفظ نظام اجتماع، متوقّف بر آن است، نظیر قضاوت، ولایت بر غایبان و قاصران، بیان مصرف لقطه و مجهول المالک، حفظ نظام داخلی، سدّ ثغور، امر به جهاد و دفاع هنگام هجوم دشمنان و امور دیگری که به سیاست اجتماعی وابسته است؛ لذا متولّی امور مزبور، تنها رئیس، خلیفه و رهبر جامعه است.<br /> ب. دین مبین اسلام، دینی سیاسی ـ اجتماعی است و احکامش در عباداتی که فقط برای کمال انسان و تأمین سعادت اخروی است، منحصر نیست بلکه اکثر احکام اسلامی با سیاست مدن، تنظیم قوانین اجتماعی و ساختار حیات دنیوی است یا آنکه جامع قوانین ساختاری دنیا و آخرت او است، نظیر قوانین معاملات و سیاساتی همچون حدود، قصاص، دیات، احکام قضایی و احکام دیگری که جهت تأمین مالیاتی که حفظ دولت اسلامی متوقف بر آن است جعل شده؛ بنابراین شیعه و سنی، جامعه اسلامی را نیازمند به وجود زعیم و رهبر اسلامی می&shy;داند، بلکه می&shy; توان گفت: وجود رهبر، جزء ضروریات دین است؛ هرچند درباره شرایط، خصوصیات و تعیین آن از طرف پیامبر(صلی الله علیه و آله) یا انتخابات عمومی، اختلاف نظر است.<br /> ج. سیاست مدن و تأمین جهات اجتماعی در دین اسلام، امری جدا از جهات روحانی و شئون مرتبط با تبلیغ احکام و ارشاد مسلمین نیست، بلکه از همان زمان پیامبر(صلی الله علیه و آله) سیاست و دیانت به یکدیگر پیوند خورده &shy;اند؛ پس پیامبر(صلی الله علیه و آله) مدبر امور مسلمین بوده و مردم اختلافات خود را به واسطه رجوع به آن حضرت، برطرف می کردند و وی نیز به نصب حکام ولایات و گرفتن خمس، زکات و امور مالی دیگر از مردم تلاش می نمود.<br /> سیره خلفا و حتی امیرالمؤمنین(علیه السلام) در امور مالی همان روش پیامبر(صلی الله علیه و آله) بود. حضرت علی(علیه السلام) پس از پذیرش خلافت ظاهری، به اقامه امور جامعه اسلامی و نصب حکام و قضات همّت &shy;گمارد که در ابتدای امر به وظایف سیاست در مراکز ارشاد و هدایت، نظیر مساجد، مشغول بودند و یک نفر، هم امام جماعت و هم فرماندار بود؛ بنابراین مسجد جامع، نزدیک فرمانداری ها ساخته می &shy;شد تا خلفا و امرا، نماز جماعت و اعیاد برپا کرده و امر حج را اداره نمایند؛ زیرا این سه عبادت، علاوه بر جنبه عبادی، فواید سیاسی فراوانی دارند که در غیر آن یافت نمی &shy;شود.<br /> د. شیعه، خلافت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و زعامت مسلمانان را از حقوق دوازده امام(علیهم السلام) می داند و معتقد است که پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) نسبت به امر خلافت بی&shy; توجّه نبود، بلکه علی(علیه السلام) را برای تصدّی آن معرّفی نمود و پس از آن حضرت نیز مسئولیت جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) به اولادش منتقل شد و دیگران، منصب فوق را غصب نمودند. مرجع حقیقی امور مسلمانان، امامان معصوم(علیهم السلام) بوده و خلافت، از وظایف خاص اهل بیت(علیهم السلام) است. چنین امری در اذهان تمامی شیعیان مرکوز بود و امثال زراره، محمد بن مسلم و راویان دیگر، در امور اجتماعی خود، تنها به اهل بیت(علیهم السلام) مراجعه می&shy; نمودند؛ بنابراین چون انسان&shy;ها در زندگی خود، نیازمند به امور اجتماعی بوده و شیعه در عصر امامان معصوم(علیهم السلام) قدرت رجوع به اهل بیت(علیهم السلام) داشت، یقین می کنیم که امثال زراره و محمد&shy;بن&shy;مسلم، در روایت ابی&shy;خدیجه و مقبوله عمر&shy; بن حنظله، درباره این پرسیدند که اگر دسترسی به معصوم(علیه السلام) نداشته باشند، در امور اجتماعی به سراغ چه کسی بروند؟ علاوه بر آن یقین داریم که ائمه(علیهم السلام) نسبت به امور عام البلوی که شارع، راضی به اهمال آن نیست، بی&shy;توجّه نبودند، بلکه افراد خاصی را نصب کردند.<br /> وقتی نصب اشخاص خاص، جهت تصدّی امور اجتماعی و عدم اهمال آن اثبات شد، ناگزیر باید گفت: چنانچه کسی قائل به نصب غیرفقیه نشود، فقیه عهده&shy; دار امر مزبور است؛ زیرا امر، بین عدم نصب اشخاص خاص و نصب فقها، دایر بوده که امر اول باطل است؛ بنابراین یقین به نصب فقیه داریم.<a name="[69]">[69]</a><br /> <strong>2. تقریر دوم</strong><br /> انسان&shy;ها در هر زمانی نیازمند به وجود حکومت و حاکم هستند &laquo;إِنَّ لِکُلِّ مَأْمُومٍ إِمَاماً يَقْتَدِي بِهِ وَ يَسْتَضِي ءُ بِنُورِ عِلْمِهِ&raquo;؛<a name="[70]">[70]</a> برای هر مأمومی، امامی است که به وی اقتدا نموده و از نور وجودش بهره&shy; مند می &shy;شود.<br /> امام رضا(علیه السلام) درباره دلیل نیاز مردم به امام فرمود: &laquo;هیچ گروهی از انسان&shy;ها و هیچ ملّتی از ملّت&shy;ها را نیافتیم که زندگی کنند و باقی باشند، مگر به سبب قیّم و رئیس برای اموری که در امر دین و دنیا به آن نیازمندند؛ بنابراین در حکمت حکیم، جایز نیست که خلق را در اموری که می&shy; داند نیازمند بدان بوده و بدون آن قوامی ندارند، رها کند&raquo;.<a name="[71]">[71]</a> دوران غیبت امام زمان(عجل الله تعالی فرجه) از این قاعده کلی مستثنا نیست و نیازمند حاکمی برای وضع قوانین یا ضمانت اجرایی قوانین اسلام است تا نگذارد انسان&shy;ها تخلف نموده و حقوق یکدیگر را پایمال سازند؛ پس امر، دائر است بین آن&shy;که حاکم بر شیعیان در زمان غیبت، فقیهی باشد که آگاه به تمام احکام اسلام است، ملکه عدالت دارد و در پیشبرد اهداف اسلامی، مورد اعتماد است یا شخصی غیرفقیه که اطلاع کافی به احکام اسلامی ندارد یا فاقد عدالت و کنترل بر خویش است تا زمامدار حکومت شیعی شده و هرگونه فسق، فساد و فحشایی در جامعه اسلامی و شیعی رواج یابد. عقل، ظلم، فساد، فحشا و منکرات را قبیح دانسته و رواج عدالت و آیین موجب تکامل فردی و اجتماعی انسان را حسن می داند؛ پس عقل، حکم استقلالی به ولایت مطلقه فقیه دارد و آن را از ولایت جائران بر تشیع برتر می داند.<br /> با توجه به مطالب فوق، ولایتی که از منظر هر یک از روایات و عقل، برای فقیه بیان می&shy; شود، ولایت مطلقه است و اطلاق آن، شامل حکومت&shy;داری نیز می&shy; شود و هر یک از روایات و عقل، بر ثبوت چنین ولایتی برای فقیه دلالت دارند.</p> <h1><br /> نتیجه گیری</h1> <p>مراد از ولایت مطلقه فقیه، ولایت فقیه در حکومت&shy;داری و اداره کشور اسلامی است که بسیاری از فقها، قائل به آن هستند و روایت نبوی(صلی الله علیه و آله) &laquo;اللهم ارحم خلفائی&raquo;، مقبوله عمر &shy;بن&shy; حنظله، توقیع امام زمان(عجل الله تعالی فرجه) و عقل، آن را اثبات می کنند.</p> <p>&nbsp;</p> <h1>منابع</h1> <p>قرآن کریم.<br /> 1.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الاحتجاج؛ طبرسى، احمد بن على؛ نشر مرتضى، مشهد، چ اول، 1403 ه&zwj; ق.<br /> 2.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الاقتصاد الهادي إلى طريق الرشاد؛ طوسى، ابوجعفر محمد بن حسن؛ انتشارات کتابخانه جامع چهل ستون، تهران، چ اول، 1375 ه&zwj; ق.<br /> 3.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الانتصار في انفرادات الإمامية؛ موسوی، شریف مرتضی، على بن حسين؛ دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم، چ اول، 1415 ه&zwj; ق.<br /> 4.&nbsp;&nbsp; &nbsp;البدر الزاهر في صلاة الجمعة و المسافر؛ طباطبايى بروجردى، حسين؛ دفتر آيت الله بروجردى، قم، چ سوم، 1416 ه&zwj; ق.<br /> 5.&nbsp;&nbsp; &nbsp;بلغة الفقيه؛ بحرالعلوم، محمد بن محمدتقى؛ منشورات مکتبة الصادق، تهران، چ چهارم، 1403 ه&zwj; ق.<br /> 6.&nbsp;&nbsp; &nbsp;تاج العروس من جواهر القاموس؛ حسینی زبيدى واسطى، سيد محمد مرتضى؛ دار الفکر للطباعة و النشر و التوزيع، بيروت، چ اول، 1414 ه&zwj; ق.<br /> 7.&nbsp;&nbsp; &nbsp;تحريم ذبائح أهل الکتاب؛ شیخ مفيد، محمّد بن محمد بن نعمان؛ کنگره جهانى هزاره شيخ مفيد، قم، چ اول، 1413 ه&zwj; ق.<br /> 8.&nbsp;&nbsp; &nbsp;تذکرة الفقهاء؛ اسدی حلّى، حسن بن يوسف بن مطهر؛ مؤسسه آل البيت(علیهم السلام)، قم، چ اول، 1388 ه&zwj; ق.<br /> 9.&nbsp;&nbsp; &nbsp;تلخيص المرام في معرفة الأحکام؛ اسدی حلّى، حسن بن يوسف بن مطهر؛ انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، قم، چ اول، 1421 ه&zwj; ق.<br /> 10.&nbsp;&nbsp; &nbsp;حاشية المکاسب؛ نجفی ايروانى، على بن عبدالحسين؛ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، تهران، چ اول، 1406 ه&zwj; ق.<br /> 11.&nbsp;&nbsp; &nbsp;حاشية کتاب المکاسب؛ اصفهانى، محمدحسين؛ أنوار الهدى، قم، چ&nbsp; اول، 1418 ه&zwj; ق.<br /> 12.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الحاکمية في الإسلام؛ موسوی خلخالى، سيد محمدمهدى؛ مجمع انديشه اسلامى، قم، چ اول، 1425 ه&zwj; ق.<br /> 13.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الخرائج و الجرائح؛ راوندى، قطب الدين، سعيد بن عبداللّه؛ مؤسسه امام مهدى(عجل الله تعالی فرجه)، قم، چ اول، 1409 ه&zwj; ق.<br /> 14.&nbsp;&nbsp; &nbsp;دائرة المعارف فقه مقارن؛ مکارم شيرازى، ناصر؛ انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب(علیه السلام)، قم، چ اول، 1427 ه&zwj; ق.<br /> 15.&nbsp;&nbsp; &nbsp;دراسات في ولاية الفقيه و فقه الدولة الإسلامية؛ منتظری نجف آبادى، حسين على؛ نشر تفکر، قم، چ دوم، 1409 ه&zwj; ق.<br /> 16.&nbsp;&nbsp; &nbsp;دراساتنا من الفقه الجعفري؛ طباطبايى قمّى، سيد تقى؛ مطبعة الخيام، قم، چ&nbsp; اول، 1400 ه&zwj; ق.<br /> 17.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الدروس الشرعية في فقه الإمامية؛ عاملى، محمد بن مکى؛ دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم، چ دوم، 1417 ه&zwj; ق.<br /> 18.&nbsp;&nbsp; &nbsp;دليل تحرير الوسيلة ـ ولاية الفقيه؛ سيفى مازندرانى، على اکبر؛ مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، تهران، چ دوم، 1428 ه&zwj; ق.<br /> 19.&nbsp;&nbsp; &nbsp;رسائل المحقق الکرکي؛ کرکى، محقق ثانى، على بن حسين؛ کتابخانه آيت الله مرعشى نجفى و دفتر نشر اسلامى، قم، چ اول، 1409 ه&zwj; ق.<br /> 20.&nbsp;&nbsp; &nbsp;شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم؛ حميرى، نشوان بن سعيد؛ دار الفکر المعاصر، بيروت، چ اول، 1420 ه&zwj; ق.<br /> 21.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الصحاح ـ تاج اللغة و صحاح العربية؛ جوهرى، اسماعيل بن حماد؛ دار العلم للملايين، بيروت، چ اول، 1410 ه&zwj; ق.<br /> 22.&nbsp;&nbsp; &nbsp;صحيفة الرضا؛ منسوب به امام رضا، على بن موسى(علیهماالسلام)؛ کنگره جهانى امام رضا(علیه السلام)، مشهد، چ اول، 1406 ه&zwj; ق.<br /> 23.&nbsp;&nbsp; &nbsp;علل الشرائع؛ صدوق، محمّد بن على بن بابويه؛ کتابفروشى داورى، قم، چ&nbsp; اول، 1386 ه&zwj; ق.<br /> 24.&nbsp;&nbsp; &nbsp;عوالی اللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدینیة؛ ابن ابی جمهور، محمد بن زین الدین؛ دار سیدالشهداء للنشر، ایران، 1405 ه&zwj; ق.<br /> 25.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الفائق في غريب الحديث؛ زمخشرى، ابوالقاسم محمود بن عمر؛ دار الکتب العلمية، بيروت، چ اول، 1417 ه&zwj; ق.<br /> 26.&nbsp;&nbsp; &nbsp;فقه الصادق(علیه السلام)؛ حسينى روحانى، سيد صادق؛ دار الکتاب ـ مدرسه امام صادق(علیه السلام)، قم، چ اول، 1412 ه&zwj; ق.<br /> 27.&nbsp;&nbsp; &nbsp;القاموس الفقهي لغة و اصطلاحا؛ سعدى، ابوجيب؛ دار الفکر، دمشق، چ&nbsp; دوم، 1408 ه&zwj; ق.<br /> 28.&nbsp;&nbsp; &nbsp;القضاء و الشهادات؛ انصاری، مرتضى بن محمد امين؛ کنگره جهانى بزرگداشت شيخ اعظم انصارى، قم، چ اول، 1415 ه&zwj; ق.<br /> 29.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الکافي؛ کلينى، ابوجعفر، محمد بن يعقوب؛ دار الکتب الإسلامية، تهران، چ&nbsp; چهارم، 1407 ه&zwj; ق.<br /> 30.&nbsp;&nbsp; &nbsp;کتاب العين؛ فراهيدى، خليل بن احمد؛ نشر هجرت، قم، چ دوم، 1410 ه&zwj; ق.<br /> 31.&nbsp;&nbsp; &nbsp;کتاب المزارـ مناسک المزار؛ شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان؛ الهادی، قم، 1405 ه&zwj; ق.<br /> 32.&nbsp;&nbsp; &nbsp;کتاب المکاسب؛ انصارى، مرتضى بن محمد امين؛ منشورات دار الذخائر، قم، چ اول، 1411 ه&zwj; ق.<br /> 33.&nbsp;&nbsp; &nbsp;لسان العرب؛ ابن منظور، ابوالفضل جمال الدين محمد بن مکرم؛ دار الفکر للطباعة و النشر و التوزيع ـ دار صادر، بيروت، چ سوم، 1414 ه&zwj; ق.<br /> 34.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مجمع البحرين؛ طريحى، فخرالدين؛ کتابفروشى مرتضوى، تهران، چ&nbsp; سوم، 1416 ه&zwj; ق.<br /> 35.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان؛ اردبيلى، احمد بن محمد؛ دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم، چ اول، 1403 ه&zwj; ق.<br /> 36.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مجموعة فتاوى ابن جنيد؛ ابن جنيد اسکافى، محمد بن احمد؛ دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم، چ اول، 1416 ه&zwj; ق.<br /> 37.&nbsp;&nbsp; &nbsp;محاضرات في فقه الإمامية ـ کتاب الخمس؛ حسينى ميلانى، سيد محمدهادى؛ مؤسسه چاپ و نشر دانشگاه فردوسى، مشهد، چ اول، 1395 ه&zwj; ق.<br /> 38.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مصباح الفقيه؛ همدانى، رضا بن محمدهادى؛ مؤسسة الجعفرية لإحياء التراث و مؤسسة النشر الإسلامي، قم، چ اول، 1416 ه&zwj; ق.<br /> 39.&nbsp;&nbsp; &nbsp;المصباح المنير في غريب الشرح الکبير للرافعي؛ مقری فيومى، احمد بن محمد؛ منشورات دار الرضي، قم، چ اول، بی تا.<br /> 40.&nbsp;&nbsp; &nbsp;معاني الأخبار؛ صدوق، محمّد بن على بن بابويه؛ دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم، 1403 ه&zwj; ق.<br /> 41.&nbsp;&nbsp; &nbsp;معجم مقائيس اللغة؛ ابوالحسين، احمد بن فارس بن زکريا؛ انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، قم، چ اول، 1404 ه&zwj; ق.<br /> 42.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مفردات ألفاظ القرآن؛ اصفهانى، حسين بن محمد راغب؛ دار العلم ـ الدار الشامية، لبنان، چ اول، 1412 ه&zwj; ق.<br /> 43.&nbsp;&nbsp; &nbsp;المقنعة؛ شیخ مفيد، محمّد بن محمد بن نعمان؛ کنگره جهانى هزاره شيخ مفيد، قم، چ اول، 1413 ه&zwj; ق.<br /> 44.&nbsp;&nbsp; &nbsp;المکاسب و البيع؛ غروی نائينى، محمدحسين؛ دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم، چ اول، 1413 ه&zwj; ق.<br /> 45.&nbsp;&nbsp; &nbsp;من لايحضره الفقيه؛ صدوق، محمّد بن على بن بابويه؛ دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم، چ دوم، 1413 ه&zwj; ق.<br /> 46.&nbsp;&nbsp; &nbsp;منهاج الفقاهة؛ حسينى روحانى، سيد صادق؛ انوار الهدى، قم، چ&nbsp; پنجم، 1429 ه&zwj; ق.<br /> 47.&nbsp;&nbsp; &nbsp;منية الطالب في حاشية المکاسب؛ غروی نائينى، ميرزا محمد حسين؛ المکتبة المحمدية، تهران، چ اول، 1373 ه&zwj; ق.<br /> 48.&nbsp;&nbsp; &nbsp;النهاية في غريب الحديث و الأثر؛ جزرى، ابن اثير، مبارک بن محمد؛ مؤسسه مطبوعاتى اسماعيليان، قم، چ اول، بی تا.<br /> 49.&nbsp;&nbsp; &nbsp;النهاية في مجرد الفقه و الفتاوى؛ شیخ طوسى، ابوجعفر، محمد بن حسن؛ دار الکتاب العربي، بيروت، چ دوم، 1400 ه&zwj; ق.<br /> 50.&nbsp;&nbsp; &nbsp;نهج البلاغة؛ سيد رضى، محمد؛ مؤسسه نهج البلاغه، قم، چ اول، 1414 ه&zwj;ق.<br /> 51.&nbsp;&nbsp; &nbsp;النور الساطع في الفقه النافع؛ نجفى کاشف الغطاء، على بن محمدرضا بن هادى؛ مطبعة الآداب، نجف اشرف، چ اول، 1381 ه&zwj; ق.<br /> 52.&nbsp;&nbsp; &nbsp;ولايت فقيه؛ موسوی خمينى، سید روح اللّه؛ مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى(قدس سره)، تهران، چ دوازدهم، 1423 ه&zwj; ق.</p> <p>&nbsp;</p> <h1>پی نوشتها</h1> <p><a href="#[1]">[1]. استاد حوزه علمیه و دانشگاه، اتمام سطح چهار حوزه علمیه، najafi60@ chmauk.ir.</a><br /> <a href="#[2]">[2]. کتاب العين، ج8، ص365.</a><br /> <a href="#[3]">[3]. همان.</a><br /> <a href="#[4]">[4]. الصحاح ـ تاج اللغة و صحاح العربية، ج6، ص2529.</a><br /> <a href="#[5]">[5]. شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، ج11، ص7286.</a><br /> <a href="#[6]">[6]. الصحاح ـ تاج اللغة و صحاح العربیة، ج6، ص2529.</a><br /> <a href="#[7]">[7]. معجم مقایيس اللغة، ج6، ص141.</a><br /> <a href="#[8]">[8]. شمس العلوم، ج11، ص7287؛ لسان العرب، ج15، ص406؛ تاج العروس من جواهر القاموس، ج20، ص310.</a><br /> <a href="#[9]">[9]. مجمع البحرين، ج1، ص455.</a><br /> <a href="#[10]">[10]. همان، ج1، ص458.</a><br /> <a href="#[11]">[11]. تاج العروس من جواهر القاموس، ج 20، ص312.</a><br /> <a href="#[12]">[12]. مفردات ألفاظ القرآن، ص885؛ شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، ج11، ص7286؛ لسان العرب، ج15، ص407؛ المصباح المنير في غريب الشرح الکبير للرافعي، ج2، ص672؛ مجمع البحرین، ج1، ص455.</a><br /> <a href="#[13]">[13]. لسان العرب، ج15، ص407.</a><br /> <a href="#[14]">[14]. همان.</a><br /> <a href="#[15]">[15]. تاج العروس من جواهر القاموس، ج 20، ص312.</a><br /> <a href="#[16]">[16]. الصحاح ـ تاج اللغة و صحاح العربية، ج 6، ص2243.</a><br /> <a href="#[17]">[17]. شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، ج8، ص5230.</a><br /> <a href="#[18]">[18]. الفائق في غريب الحديث، ج3، ص45؛ النهاية في غريب الحديث و الأثر، ج3، ص45.</a><br /> <a href="#[19]">[19]. لسان العرب، ج 13، ص523.</a><br /> <a href="#[20]">[20]. الفائق في غريب الحديث، ج 3، ص45.</a><br /> <a href="#[21]">[21]. القاموس الفقهي لغة و اصطلاحاً، ص289.</a><br /> <a href="#[22]">[22]. اصطلاحات الاصول و معظم ابحاثها، ص 18.</a><br /> <a href="#[23]">[23]. الدروس الشرعية في فقه الإمامية، ج2، ص22.</a><br /> <a href="#[24]">[24]. الاقتصاد الهادي إلى طريق الرشاد، ص267.</a><br /> <a href="#[25]">[25]. المقنعة، ص648.</a><br /> <a href="#[26]">[26]. تحريم ذبائح أهل الکتاب، ص32.</a><br /> <a href="#[27]">[27]. مجموعة فتاوى ابن جنيد، ص70.</a><br /> <a href="#[28]">[28]. الانتصار في انفرادات الإمامية، ص476.</a><br /> <a href="#[29]">[29]. تلخيص المرام في معرفة الأحکام، ص293.</a><br /> <a href="#[30]">[30]. دائرة المعارف فقه مقارن، ص548، به نقل از شرح الازهار، ج2، ص292.</a><br /> <a href="#[31]">[31]. النهاية في مجرد الفقه و الفتاوى، ص300.</a><br /> <a href="#[32]">[32]. تذکرة الفقهاء، ص592.</a><br /> <a href="#[33]">[33]. النور الساطع في الفقه النافع، ج1، ص486.</a><br /> <a href="#[34]">[34]. دليل تحرير الوسيلة ـ ولاية الفقيه، ص52.</a><br /> <a href="#[35]">[35]. همان.</a><br /> <a href="#[36]">[36]. الکافي، ج1، ص32، ح2.</a><br /> <a href="#[37]">[37]. عوالی اللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدینیة، ج4، ص77، ح67.</a><br /> <a href="#[38]">[38]. کتاب المزارـ مناسک المزار، ص6.</a><br /> <a href="#[39]">[39]. نهج البلاغة، ص422.</a><br /> <a href="#[40]">[40]. صحيفة الرضا، ص56، ح73.</a><br /> <a href="#[41]">[41]. الکافي، ج 1، ص67، ح 10.</a><br /> <a href="#[42]">[42]. المکاسب و البيع، ج2، ص335.</a><br /> <a href="#[43]">[43]. معاني الأخبار، ص375؛ من لا يحضره الفقيه، ج4، ص420.</a><br /> <a href="#[44]">[44]. صحيفة الرضا، ص56.</a><br /> <a href="#[45]">[45]. حاشية المکاسب (ایروانی)، ج1، ص156.</a><br /> <a href="#[46]">[46]. النور الساطع فی الفقه النافع، ج1، صص355 _ 354.</a><br /> <a href="#[47]">[47]. حاشية کتاب المکاسب (اصفهانی)، ج2، ص385.</a><br /> <a href="#[48]">[48]. محاضرات في فقه الإمامية ـ کتاب الخمس، ص270.</a><br /> <a href="#[49]">[49]. دراسات في ولاية الفقيه و فقه الدولة الإسلامية، ج2، ص107.</a><br /> <a href="#[50]">[50]. فقه الصادق عليه السلام، ج13، ص291 و ج16، ص172؛ منهاج الفقاهة، ج4، ص288.</a><br /> <a href="#[51]">[51]. فقه الصادق(علیه السلام)، ج13، ص291.</a><br /> <a href="#[52]">[52]. ولايت فقيه، ص61.</a><br /> <a href="#[53]">[53]. همان، صص63 _ 62.</a><br /> <a href="#[54]">[54]. محاضرات فی فقه الامامیة ـ کتاب الخمس، ص270.</a><br /> <a href="#[55]">[55]. الکافي، ج 1، ص67؛ و ج7، ص412، ح5.</a><br /> <a href="#[56]">[56]. رسائل المحقق الکرکي، ج1، ص143.</a><br /> <a href="#[57]">[57]. القضاء و الشهادات، ص47.</a><br /> <a href="#[58]">[58]. همان، ص55.</a><br /> <a href="#[59]">[59]. منية الطالب في حاشية المکاسب، ج1، ص327.</a><br /> <a href="#[60]">[60]. مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان، ج12، ص11.</a><br /> <a href="#[61]">[61]. البدر الزاهر في صلاة الجمعة و المسافر، صص73_ 79.</a><br /> <a href="#[62]">[62]. الاحتجاج، ج2، ص470؛ الخرائج و الجرائح، ج3، ص1114.</a><br /> <a href="#[63]">[63]. کتاب المکاسب، ج2، ص86.</a><br /> <a href="#[64]">[64]. الحاکمية في الإسلام، ص389؛ دراساتنا من الفقه الجعفري، مطبعة الخيام، ج3، ص109.</a><br /> <a href="#[65]">[65]. کتاب المکاسب، ج3، ص554.</a><br /> <a href="#[66]">[66]. مصباح الفقيه، ج14، صص 207 _ 208.</a><br /> <a href="#[67]">[67]. همان.</a><br /> <a href="#[68]">[68]. بلغة الفقيه، ج3، صص232 _ 233.</a><br /> <a href="#[69]">[69]. البدر الزاهر في صلاة الجمعة و المسافر، صص79_ 73.</a><br /> <a href="#[70]">[70]. نهج البلاغة، ص385.</a><br /> <a href="#[71]">[71]. علل الشرائع، ج1، ص253.</a></p> <p>&nbsp;</p> Mon, 19 Oct 2020 21:26:15 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_348252-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_348718-utab ماهیت، عوامل و درمان استکبار از منظر قرآن و روایات
ماهیت، عوامل و درمان استکبار از منظر قرآن و روایات <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/IMG18515023.jpg" style="width: 345px; height: 230px;" /></p> <h1 style="text-align: center;">ماهیت، عوامل و درمان استکبار از منظر قرآن و روایات</h1> <p><br /> سعید قلوزی<a id="[1]" name="[1]">[1]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h2>چکیده</h2> <p>استکبار از ریشه &laquo;ک &shy;ب&shy; ر&raquo; به معنای خودبزرگ&shy; بینی، برتری خواهی و سرکشی از پذیرفتن حق از روی تکبّر است که آفتی بزرگ و شرّی عظیم برای آدمی محسوب می شود. با بررسی متون اسلامی درمی یابیم که استکبار از زشت&shy;ترین صفات و بدترین اعمال و نکوهیده ترین خصلت&shy;های انسانی است که می تواند سرچشمه انواع گناهان باشد و در مذمّت آن همین بس است که در آیات نورانی قرآن می خوانیم: &laquo;... إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرينَ&raquo;؛<a name="[2]">[2]</a> قطعاً خداوند مستکبران را دوست ندارد.<br /> امام صادق (علیه السلام) در کلامی گوهربار، استکبار را به عنوان اولین معصیت و نافرمانی از خدا معرفی و فرمود&shy;: &laquo;الِاسْتِکْبَارُ هُوَ أَوَّلُ&rlm; مَعْصِيَةٍ عُصِيَ اللَّهُ بِهَا&raquo;؛<a name="[3]">[3]</a> بنابراین استکبار، قبل از اینکه دامنگیر آدمیان شود، گریبان&shy;گیر ابلیس شد؛<a name="[4]">[4]</a> لذا این حالت ازجمله خصلتهای ابلیس است که سرانجام آن، چیزی جز هلاکت و عذاب الهی نیست.<br /> با توجّه به اهمیت موضوع استکبار و تأثیر آن در شقاوت آدمی و دور شدن از آستان الهی، تلاش ما بر این است که با بررسی و دسته بندی آیات و روایات، عوامل استکبار، تبیین شده و راه های پیشگیری از این رذیلت معرفی شود؛ همچنین با بیان آثار این گناه بزرگ، هشداری به مخاطبان داده شود تا از آن دوری کنند.<br /> <strong>واژگان کلیدی</strong>: استکبار، مستکبر، خودبزرگ بینی.</p> <h2><br /> مقدمه</h2> <p>خداوند متعال، انسان را آفرید و برای او هدفی متعالی در نظر گرفت و راه رسیدن به آن را از طریق انبیاء و اوصیای آن&shy;ها به انسان آموخت؛ اما درعین حال انسان&shy;ها در برابر دستورات خداوند و رسولان الهی، مواضع متفاوتی را اتّخاذ کرده اند. برخی خاضعانه دستورات الهی و دعوت انبیاء را لبیک گفته و در برابر آنان سر تسلیم فرود آورده و به اطاعت پرداخته اند و برخی دیگر از روی خودبزرگ بینی بی جهت و تکبّر، بنای بر مخالفت و سرکشی از پذیرش حق گذاشته اند که در آموزه&shy; های اسلام از این گروه اخیر به عنوان مستکبران یاد می شود.<br /> امیرمؤمنان امام علی (علیه السلام) در تبیین معنای استکبار فرمود: &laquo;أَفَتَدْرُونَ الِاسْتِکْبَارُ مَا هُوَ؟ هُوَ تَرْکُ&rlm; الطَّاعَةِ لِمَنْ أُمِرُوا بِطَاعَتِهِ وَ التَّرَفُّعُ عَلَى مَنْ نَدَبُوا إِلَى مُتَابَعَتِه&rlm;&raquo;.<a name="[5]">[5]</a> آیا می دانید استکبار چیست؟ استکبار تخلّف از فرمان کسانی است که باید اطاعتشان کرد و سرکشی بر آن کسی که به پیروی او توصیّه شده است.<br /> چنانچه استکبار بر روح و جان انسان چیره شود، قادر است او را به کفر و ناسپاسی بکشاند و دنیا و آخرتش را تباه سازد. در بسیاری از آیات قرآن و احادیث معصومین(علیهم السلام) به پرهیز از این رذیلت اخلاقی سفارش شده؛ چرا&shy;که سرانجام آن جهنّم و عذابی دردناک است. &laquo;فَادخُلوا أبوابَ جَهَنَّمَ خَالِدِینَ فِیها فَلَبِئسَ مَثوَی المُتَکَبِّرین&raquo;<a name="[6]">[6]</a>؛<a name="[7]">[7]</a> اکنون از درهاى جهنّم وارد شويد درحالى که جاودانه در آن خواهيد بود؛ جايگاه مستکبران چه جاى بدى است!<br /> هدف اساسی از بیان عوامل استکبار و آثار آن، هشدار به فرد است که گرفتار این رذیلت مهلک نشده و به راه&shy;های غیرقابل&nbsp; برگشت به آستان الهی گرفتار نشود؛ سپس ارائه راهکار برای خلاصی و درمان خلق وخوی استکباری از کسانی است که غرق در این مصیبت و گناه بزرگ شده اند.</p> <h2><br /> معنای استکبار</h2> <p>استکبار، باب استفعال از کبر، در لغت یعنی طلب کِبر و بلندمرتبگی نمود؛<a name="[8]">[8]</a> و خودبزرگ بین و متکبّر شد.<a name="[9]">[9]</a> امتناع از قبول حق از روی عناد و تکبّر را نیز استکبار می گویند<a name="[10]">[10]</a> و در اصطلاح &laquo;استکبار حالتی است که بر اساس آن آدمی خود را بالاتر از دیگری دیده و معتقد است که نسبت به غیر خود رجحان دارد&raquo;.<a name="[11]">[11]</a><br /> لازم به ذکر است که برخی از مفسّرین گفته اند: &laquo;استکبار، بزرگى به خود بستن است و از تکبّر بدتر است؛ زيرا شخص متکبّر چيزى را در خود از حیث حسب ونسب، ریاست، سلطنت و ... مى&rlm;بيند و به همین دلیل، تصوّر بزرگی می کند اما مستکبر بدون استحقاق ترفّع، &rlm;بی جهت و بی جا طلب بزرگى و رفعت می کند&raquo;.<a name="[12]">[12]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h2>زمینه ها و عوامل پدید آمدن استکبار</h2> <h3 style="text-align: center;">&nbsp;<img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/3264114200138116253849311924912025419722881.jpg" style="width: 380px; height: 211px;" /></h3> <h3><br /> 1ـ تبعیض نژادی و توهّم برتری در آفرینش</h3> <p>اعتقاد به علوّ و برتری در خلقت و آفرینش، اولین عاملی بود که نخست مستکبر عالم (ابلیس) را به تمرّد از دستور خدا و تکبّر برآدم (علیه السلام) واداشت. این خصلت پلید و شیطانی از آن زمان که ابلیس سوگند خورد تا بشر را گمراه کند، وارد عرصه عمل شده و در طول سال&shy;های متمادی در نسل آدم جریان یافته که منشأ بسیاری از فسادها و ظلم&shy;های بشر شده &shy;است.<br /> خداوند در قرآن کریم عامل استکبار شیطان را این گونه بیان می نماید: &laquo;قالَ یا إِبلیسُ ما مَنَعَکَ اَن تَسجُدَ لِماخَلَقتُ بِیَدَیَّ أَستَکبَرتَ أَم کُنتَ مِنَ العالینَ * قالَ أَنَا خَیرٌ مِنهُ خَلَقتَنی مِن نارٍ و خَلَقتَهُ مِن طینٍ&raquo;؛<a name="[13]">[13]</a> گفت: اى ابليس! چه چيزی مانع تو شد تا بر مخلوقى که او را با قدرت خود آفريدم سجده نکنى؟ آيا تکبّر کردى يا از برترين&shy;ها بودى؟ گفت: من از او بهترم؛ زیرا من را از آتش و او را از گِل آفريده&rlm;اى.<br /> گرچه این آیات درباره سرگذشت ابلیس است اما از آنجا که عبرت آیات قرآن&shy; به عموم لفظ است نه خصوص سبب، پس این آيات هم عمومیّت به تمام مکلّفین دارند و آن ها را از نژادپرستی &shy;ها و برتری های بی جهت باز می دارد.<br /> امام صادق (علیه السلام) در کلامی گوهربار فرمود: &laquo;مَنْ ذَهَبَ يَرَى أَنَّ لَهُ عَلَى الْآخَرِ فَضْلًا فَهُوَ مِنَ الْمُسْتَکْبِرِين&raquo;؛<a name="[14]">[14]</a> هرکس معتقد باشد که بر دیگری فضل و برتری دارد، جزء مستکبران است.<br /> بنابراین، نژاد و ژن برتر، عرب و عجم، سیاه و سفید و ... که زمینه های بروز استکبار است، همگی پندارهای ابلیس مآبانه است که بر سر راه بسیاری از انسان ها قرار می گیرد درحالی که در آموزه های اسلام به شدّت از آن نهی شده است.<br /> پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله) فرمود: &laquo;لَافَضْلَ لِعَرَبِيٍّ عَلَى عَجَمِيٍّ وَ لَالِعَجَمِيٍّ عَلَى عَرَبِيٍّ وَ لَا لِأَحْمَرَ عَلَى أَسْوَدَ وَ لَا لِأَسْوَدَ عَلَى أَحْمَرَ إِلَّا بِالتَّقْوَى قَالَ اللَّهُ تَعَالَى &laquo;إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَاللَّهِ أَتْقاکُمْ&rlm;&raquo;<a name="[15]">[15]</a>&raquo;.<a name="[16]">[16] </a>عرب بر عجم، عجم بر عرب، احمر [سرخ رنگ] بر اسود [سیاه رنگ] و اسود بر احمر، فضيلت و برتری ندارد مگر به سبب تقوا و پرهيزکارى، چنان&shy;که بارى تعالى فرمود: به درستى که گرامی ترين شما نزد خداوند پرهيزکارترين شما است.</p> <h3><br /> 2ـ قدرت و ثروت</h3> <p>&nbsp;قدرت و ثروت درصورتی که توأم با بی ایمانی و کم ظرفیتی باشد، موجب استکبار می شود. انسان&shy;هاى تربيت نايافته و بى &rlm;ارزش، هنگامى که در ناز نعمت، قدرت و ثروت فرو مى&rlm; روند و اسباب ظاهرى هم با آنان سر سازگارى دارد، چنان غرور و تکبّر بر آن&shy;ها چيره مى &rlm;شود که همه چيز را فراموش مى&rlm;کنند و به کفران، ناسپاسى و طغیان علیه دیگران برمى&rlm; خيزند. قرآن کریم نیز ریشه استکبار فرعون، قارون، هامان و ... را قدرت و ثروت آن&shy;ها معرفی می کند:<br /> &laquo;وَ قارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى&rlm; بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِي&shy; الْأَرْضِ ...&raquo;.<a name="[17]">[17]</a>&rlm; قارون، فرعون و هامان را [هلاک کرديم]؛ موسى با دلايل روشن به سراغشان آمد امّا آنان در زمين، استکبار و برترى&shy; جويى کردند.<br /> &laquo;قارون، مظهر ثروت توأم با غرور و خودخواهى و غفلت، فرعون مظهر قدرت استکبارى توأم با شيطنت و هامان الگويى براى معاونت از ظالمان مستکبر بود. قارون تکيه بر ثروت و زينت و گنج&shy;ها و علم و دانشش کرد و فرعون و هامان تکيه بر لشکر و قدرت نظامى و نيروى تبليغاتى عظيم در ميان توده &rlm;هاى ناآگاه&raquo;.<a name="[18]">[18]</a><br /> همچنین درباره قوم &laquo;عاد&raquo; می فرماید: &laquo;فَأَمَّا عادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِي &shy;الْأَرْضِ بِغَيْرِالْحق وَ قالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً ...&raquo;.<a name="[19]">[19]</a> قوم عاد به ناحق در زمين استکبار ورزيدند و گفتند: چه کسى از ما نيرومندتر است؟<br /> &laquo;قوم عاد جمعیتی کم نظير ازنظر قدرت جسمانى، تمکّن مالى و تمدّن مادى بودند. اين ثروت و قدرت ظاهرى آن&shy;ها را سخت مغرور و متکبّر کرده بود چنان که خود را جمعيّتى شکست ناپذير و برتر از همه مى&rlm; پنداشتند و به همين دليل در برابر خدا و پيامبرشان &laquo;هود&raquo; به طغيان و تکذيب و انکار برخاستند&raquo;.<a name="[20]">[20]</a><br /> بنابراین انسان صاحب قدرت و ثرورت اگر بی ایمان و کم ظرفیّت باشد، غرق در باتلاق غرور و تکبّر شده و با طغیان و سرکشی علیه دیگران، بنای برتری جویی و استکبار را آغاز می کند.</p> <h3><br /> 3ـ القائات شیطان</h3> <p>شیطان ازبزرگترین موانع و اصلی ترین دشمنان ما در صراط مستقیم&shy; (راه رسیدن به کمال وسعادت) است و به تعبیر قرآن برای ما دشمن آشکار است: &laquo;إنَّ الشَّیطَانَ کَانَ لِلإنسَانِ عَدُوَّاً مُّبِینَاً&raquo;.<a name="[21]">[21]</a><br /> شیطان به دلیل استکبار و عدم اطاعت از فرمان خداوند در سجده در مقابل حضرت آدم (علیه السلام) از درگاه الهی رانده و سرزنش شد؛ لذا سوگند یاد کرد که در کمین بندگان بنشیند و تمام تلاشش گمراه نمودن آنان از صراط مستقیم باشد.<br /> یکی از حربه های شیطان برای رسیدن به مقصود پلیدش، القای روحیه خودبرتربینی در انسان&shy;ها است. امام علی (علیه السلام) در این باره فرمود: &laquo;الْکِبْرُ مَصْيَدَةُ إِبْلِيسَ الْعُظْمَى&raquo;؛<a name="[22]">[22]</a> تکبّر، دام بزرگ شيطان است.<br /> حضرت (علیه السلام) در کلام دیگری فرمود: &laquo;إِيَّاکَ وَ الْکِبْرَ فَإِنَّهُ أَعْظَمُ الذُّنُوبِ وَ أَلْأَمُ الْعُيُوبِ وَ هُوَ حِلْيَةُ إِبْلِيسَ&raquo;؛<a name="[23]">[23]</a> از تکبّر بپرهيز که به درستی بزرگ ترين گناهان و دردناک&rlm;ترين عيبها است. کبر، زيور شيطان است. بنابراین آن دسته از انسانها که دچار روحیه استکبار شده و سرکشی و طغیان می کنند، درواقع گرفتار دام شیطان شده&shy; و از دستوراتش پیروی می کنند.</p> <h3><br /> 4ـ انکار توحید، رسالت، معاد و ...</h3> <p>یکی از عوامل پدید آمدن استکبار، انکار توحید، قیامت و ... است. آیات ذیل کاملاً گویای این مطلب است:<br /> &laquo;إِنَّهُمْ کانُوا إِذا قيلَ لَهُمْ لا إِلهَ &shy;إِلاَّ اللَّهُ يَسْتَکْبِرُونَ * وَ يَقُولُونَ أَ إِنَّا لَتارِکُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُون&raquo;؛<a name="[24]">[24]</a> به درستی آنان چنین بودند که هر زمان به آن ها گفته مى&rlm;شد: &laquo;معبودى جزخدا وجود ندارد&raquo;، تکبّر و سرکشى مى&rlm; کردند و پيوسته مى&rlm; گفتند: آيا ما معبودان خود را به خاطر شاعرى ديوانه (پیامبر) رها کنيم؟<br /> &laquo;إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَالَّذينَ لايُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُون&rlm;&raquo;؛<a name="[25]">[25]</a> معبود شما خداوند يگانه است؛ امّا کسانى&shy; که به آخرت ايمان نمى&rlm; آورند، دلهايشان [حق را] انکار مى &rlm;کند و آن&shy;ها مستکبرند.<br /> کسانی که بدون هيچ حجّت و دليلى، خداوند، قیامت، رسالت و ... را انکار و نفی می کنند، دچار خُوى استکبار و عدم تسليم در برابر حق می&shy; شوند و دیگر هيچ سخن حق، دليل و منطقى در آن ها نفوذ نمى &rlm;کند؛ بنابراین انکار و نفی توحید، معاد و ... سر از استکبار در می آورد؛ چراکه این انکار از اظهار تکبّر و خودبرتربینی و خودمحوری نشأت می گیرد.</p> <h3><br /> 5ـ پیروی و تبعیّت از هوای نفس</h3> <p>پیروی از هوای نفس، موجب استکبار در برابر حق و پیامبران دعوت کننده به حق می شود؛ زیرا کسانی که اسیر و پیرو هوای نفس شده اند، همیشه حق به جانب هستند و نفس خویش را در فهم و درک حق، مقدّم و أولی از دیگران می دانند. این افراد، چشم، گوش و قلب خود را برای پذیرش حقیقت واقعی بسته&shy;اند و خودپرستی و هواپرستی را جایگزین حق پذیری و خداپرستی کرده اند. خداوند در قرآن کریم در وصف آنان می فرماید: &laquo;... أَفَکُلَّما جاءَکُمْ رَسُولٌ بِما لاتَهْوى&rlm; أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَريقاً کَذَّبْتُمْ وَ فَريقاً تَقْتُلُون&raquo;؛<a name="[26]">[26]</a> آيا چنين نيست که هر زمان، پيامبرى چيزى برخلاف هواى نفس شما آورد، در برابر او استکبار ورزیدید [و از ايمان آوردن به او خوددارى نموديد]؛ پس عدّه &rlm;اى را تکذيب کرده و جمعى را به قتل رسانديد؟<br /> بنابراین کسانی که به پیروی از هوای نفس می پردازند، در مقابل اوامر الهی، احکام نبوی و به طور کلّی هرچه&shy; موافق هوای نفس و مشتهیّات نفسانی آن ها نباشد، سرکشی می کنند و گرفتار روحیه پلید استکبار و خودمحوری می شوند.</p> <h2><br /> آثار و پیامدهای استکبار</h2> <p>تعالیم اسلام، آثار و تبعات زیانباری برای استکبار بیان نموده که برخی از آن ها را بیان می کنیم:<img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/15-2-23-11472715-6.jpg" style="margin: 5px; width: 300px; height: 357px; float: left;" /></p> <h3><br /> 1 ـ تمکین نکردن در برابر دستورات خدا و انبیای الهی</h3> <p>استکبار و خودبزرگ بینی مانع تعبّد و تمکین آدمی از دستورات خدا و انبیای الهی می شود؛ آیات ذیل در تأیید این ادعا کاملاً گویا است:<br /> &laquo;إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طينٍ * فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحي&rlm; فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ * فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إِلاَّ إِبْليسَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرينَ&raquo;؛<a name="[27]">[27]</a> به خاطر بياور هنگامى که پروردگارت به فرشتگان گفت: به درستی من بشرى را از گِل مى &rlm;آفرينم. هنگامى که آن را نظام بخشيدم و از روح خود در آن دميدم، براى او به سجده بیافتيد. پس فرشتگان همگی یکسره سجده کردند، جز ابلیس که استکبار ورزید و از کافران بود.<br /> &laquo;ثُمَّ بَعَثنا مِن بَعدِهِم مُّوسی و هارونَ إلی فِرعَونَ و مَلَإیهِ بِایاتِنا فَاستَکبَرُوا و کَانُوا قَوماً مُّجرِمِینَ&raquo;؛<a name="[28]">[28]</a> بعد از آن ها (رسولان پیشین)، موسى و هارون را با آيات خود به سوى فرعون و اطرافيانش فرستاديم؛ اما آن ها استکبار ورزیدند [و زير بار حق نرفتند؛ چراکه] آن ها گروهى مجرم بودند.<br /> با توجّه به آیات فوق، استکبار و خود بزرگ بینی سبب می شود که آدمی زیر بار حق نرود و اوامر خداوند و انبیای الهی را نپذیرد؛ زیرا در این حال با خود می گوید که من از هر حیث (اقتصادی، نظامی، سیاسی و ...) از دیگران برتر هستم و نیازی به آنان ندارم؛ لذا با این تفکّر باطل بنای طغیان و سرکشی را می گذارد.</p> <h3><br /> 2 ـ بی&shy;اعتنایی و مجادله درآیات الهی</h3> <p>منظور از آیات و نشانه ها، گاه آیات وحیانی و گاه همه خلقت است. مستکبرین نسبت به آیات الهی بی توجّه هستند و به خصومت و مجادله در آن ها می پردازند؛ تا آنجا که در برابر آن ها نه تنها خاضع نمی شوند بلکه بی اعتنایی و گردنکشی می کنند. آیات ذیل، برخی از مستندات این ادّعا است:<br /> &laquo;وَإِذا تُتْلى &rlm;&shy;عَلَيْهِ آياتُنا وَلَّى مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ يَسْمَعْها کَأَنَّ في&rlm; أُذُنَيْهِ وَقْراً فَبَشِّرْهُ بِعَذابٍ أَليمٍ&raquo;؛<a name="[29]‏">[29]&rlm;</a> هنگامى که آيات ما بر او خوانده مى &rlm;شود، مستکبرانه روى برمى&rlm; گرداند، گويى که آن را نشنيده است؛ گويى اصلاً گوش هايش سنگين است، او را به عذابى دردناک بشارت بده.<br /> &laquo;إِنَّ الَّذينَ يُجادِلُونَ في&rlm; آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ في&rlm; صُدُورِهِمْ إِلاَّ کِبْرٌ ما هُمْ بِبالِغيهِ ...&raquo;؛<a name="[30]">[30]</a> قطعاً کسانی که درباره آیات و نشانه های خدا بدون &shy;آنکه برهانی به آن ها رسیده باشد، مجادله و ستیزه می کنند؛ در سینه هایشان چیزی نیست جز کبر&nbsp; و&nbsp; بزرگی ای که به آن نخواهند رسید.&nbsp;&nbsp;<br /> &laquo;علت بی اعتنایی و&nbsp; مجادله مستکبرین در آیات الهی، منحصر در کبر آنان است؛ لذا برتری جویی آنان تنها عاملى است که آن ها را وادار به اين جدال مى&rlm; کند؛ نه حسّ جست وجوى از حق است و نه شک در حقانيت آيات الهی تا بخواهند با مجادله حق را روشن کنند. آنان هیچ حجّت و برهانى هم ندارند تا بخواهند با مجادله، آن حجّت را اظهار کنند بلکه تنها عامل جدالشان، آن کِبری است که در سينه دارند. آرى، کبر و خود بزرگ بینی آن ها را وادار کرده است که در برابر حق جدال&rlm; کنند و به وسیله آن، حق صریح را باطل جلوه دهند&raquo;.<a name="[31]">[31]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h3>3 ـ رویگردانی از انذار و هشدار انبیاء و اولیای الهی</h3> <p>هرگاه پیامبران دلسوز بشر، حق را برای مردم بیان می کردند، مستکبران [برخلاف ادّعایشان] از پذیرفتن حق اظهار انزجار و نفرت می کردند و چون منافع نامشروعشان به خطر می افتاد، بیشتر از حق فاصله می گرفتند. خداوند در توصیف آنان می فرماید: &laquo;وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذيرٌ لَيَکُونُنَّ أَهْدى&rlm; مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذيرٌ ما زادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً * اسْتِکْباراً فِي الْأَرْضِ وَ مَکْرَ السَّيِّئِ وَ لايَحيقُ الْمَکْرُ السَّيِّئُ إِلاَّبِأَهْلِهِ...&raquo;؛<a name="[32]">[32]</a> آنان به خداوند سوگند خوردند که اگر پيامبرى انذارکننده به سراغشان بیايد، هدايت يافته&rlm;ترين امّت&shy;ها خواهند بود؛ امّا هرگاه پيامبرى براى آنان آمد، جز فرار و فاصله&rlm; گرفتن [از حق] چيزى برآن ها نيافزود. اين ها همه به خاطر استکبار در زمين و نيرنگ&shy;هاى بدشان بود؛ امّا اين نيرنگ&shy;ها تنها دامان صاحبانش را مى&rlm;گيرد.<br /> حضرت نوح (علیه السلام) نیز در شکایت از افراد مستکبر به خداوند چنین عرض نمود: &laquo;وَإِنِّي کُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ في&rlm; آذانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِيابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْباراً&raquo;؛<a name="[33]">[33]</a> من هر زمان آن ها را دعوت کردم که [ايمان بياورند و] تو آن ها را بيامرزى، انگشتان خويش را در گوش&shy;هايشان قرار داده، لباس&shy;هايشان را بر خود پيچيدند، در مخالفت اصرار ورزيدند و به شدّت استکبار کردند.<br /> &laquo;وَ إِذا قيلَ لَهُمْ تَعالَوْا يَسْتَغْفِرْلَکُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَيْتَهُمْ يَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ&raquo;؛<a name="[34]">[34]</a> هنگامى که به آنان گفته شود: بياييد تا رسول خدا براى شما استغفار کند، سرهاى خود را [از روى کبر و غرور] تکان مى&rlm;دهند؛ آن ها را مى&rlm;بينى که [از سخنان تو] اعراض کرده و استکبار مى&rlm;ورزند.<br /> بنابراین نتیجه استکبار و خودبرتربینی کاذب، روی گردانی از انذار و هشدار انبیاء و اولیای الهی است؛ زيرا مستکبرین عالم خود را بالاتر از اين مى&rlm;بینند که در برابر سخن حق سر تسليم فرود آورند.</p> <h3><br /> 4 ـ تباهی دنیا و آخرت</h3> <p>انسان متکبّری&shy; که به پیروی از هوا و هوس&shy;های باطل پرداخته و در دنیا از ارتکاب به هرنوع گناهی ابا نداشته است، آثار این گناه بزرگ به تدریج در او هویدا می شود و درواقع از نعمت&shy;ها و لذّت&shy;های دنیوی آن چنان بهره ای نخواهد برد؛ چراکه همان تصوّر وحشتناکی که از آخرت خودش دارد، تمام لذّت&shy;های ظاهری را بر او تلخ می کند. مولای متّقیان امام علی (علیه السلام) فرمود: &laquo;مَنِ اسْتَکْبَرَ أَدْبَر&raquo;؛<a name="[35]">[35]</a> هرکسی &shy;که استکبار ورزد، تيره بخت می شود.<br /> کسی &shy;که در دنیا دستورات الهی را نادیده گیرد، به راحتی مرتکب هرنوع جرم و گناهی شده و از دایره عبودیّت خداوند خارج می شود، در آخرت به مقتضای عدل الهی کیفر این گناه بزرگ را که عذابی دردناک است خواهد دید؛ چنان که در قرآن کریم آمده است: &laquo;... إِنَّ الَّذينَ يَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتي&rlm; سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرين&rlm;&raquo;؛<a name="[36]">[36]</a>&nbsp; همانا کسانی که نسبت به عبادت من، استکبار می کنند، به زودی با ذلّت، داخل جهنّم خواهند شد.<br /> کسانی که با خُلق وخوی ابلیسی به سرکشی و عصیان در برابر خداوند و دستورات او برمی خیزند، به همان راه و روشی طیّ طریق می کنند که پیشرو مستکبرین (ابلیس) رفت و قطعاً از بهشت، محبّت خداوند، هدایت الهی و ... محروم خواهند شد؛ چنانکه خداوند در قرآن کریم می فرماید: &laquo;إنّ الّذين کَذَّبوا بايتنا و استَکبَروا عنها لاتُفَتَّحُ لهم أبوبُ السّمآءِ و لايَدخُلُون الجنَّةَ ...&raquo;؛<a name="[37]">[37]</a> کسانى&shy; که آيات ما را تکذيب کردند و در برابر آن استکبار ورزيدند [هرگز] درهاى آسمان به رويشان گشوده نمى &rlm;شود و [هيچ گاه] داخل بهشت نخواهند شد.</p> <h2><br /> درمان خلق وخوی استکباری</h2> <p>ازجمله راه&shy;های زدودن خلق وخوی استکباری از خود، عبارتند از:</p> <h3><br /> 1ـ خداشناسی</h3> <p>خداشناسی، انسان را به حقیقتی می رساند که درک می کند خداوند علّت و خالق او است؛ او غنىّ بالذات و پسنديده در اعمال و افعال خويش است؛ او وجودى است بى نهايت از هر نظر که کبریایی، عزّت و عظمت، فقط مختصّ او است؛ چنان که امام باقر (علیه السلام) فرمود: &laquo;الْعِزُّ رِدَاءُ اللَّهِ وَ الْکِبْرِيَاءُ إِزَارُهُ فَمَنْ تَنَاوَلَ شَيْئاً مِنْهُ أَکَبَّهُ &shy;اللَّهُ فِي جَهَنَّمَ&raquo;؛<a name="[38]">[38]</a> عزّت، لباس رويين خدا و بزرگ منشى لباس زيرين او است، پس هرکسی به يکى از آن ها دست درازى کند خداوند او را در دوزخ سرنگون سازد&rlm;.<br /> برخی در شرح این روایت گفته اند: لفظ روپوش و زيرپوش هردو استعاره براى اختصاص عزّت و کبريایى به خداوند است؛ زيرا هرکسی روپوش و زيرپوشش ويژه خود او است.<a name="[39]">[39]</a><br /> در مقابل، همه انسان&shy;ها بلکه همه موجودات، عین نیاز، فقر مطلق و وابسته به آن وجود مستقل و متعلّق به او هستند؛ چنان که در قرآن کریم می خوانیم: &laquo;يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَميدُ&raquo;؛<a name="[40]">[40]</a> اى مردم! شما نيازمندان درگاه خداوند هستيد و تنها خداوند است که بى نياز ستوده است.<br /> انسانی &shy;که به این شناخت یقینی نسبت به خدا دست یابد، در برابر آفریدگار قاهرخویش و دستورات او و رسولانش خاضع و خاشع می شود و هرگز دچار روحیه خود بزرگ بینی و برتری جویی نمی شود.</p> <h3><br /> 2ـ خودشناسی</h3> <p>ضروری است که آدمی خود را با همه استعدادها، قابلیّت&shy;ها و با همه ضعف ها، نقاهت&shy;ها و زبونی &shy;ها بشناسد؛ زیرا کسی &shy;که از ضعف&shy;ها و ناتوانی های خود آگاه باشد، هیچ گاه در مسیر برتری طلبی، سرکشی از قبول حق و تکبّر قدم نمی گذارد. امیرمؤمنان امام علی (علیه السلام) فرمود: &laquo;عَجِبْتُ&rlm; لِلْمُتَکَبِّرِ الَّذِي کَانَ بِالْأَمْسِ نُطْفَةً وَ هُوَ غَداً جِيفَةً&raquo;؛<a name="[41]">[41]</a> از متکبّر شگفت زده &rlm;ام که ديروز نطفه و فردا مُردار است.<br /> استاد بزرگ اخلاق، مرحوم ملا مهدی نراقی(رحمه الله) گفت: &laquo;چه چیزی پست&shy;تر و کم ارزش&shy;تر است از موجودی&shy; که آغازش عدم، مادّه خلقتش نجس&shy;تر از هرچیزی و پایانش نیز مرداری متعفّن و گندیده است؟ موجودی ناتوان و ذلیل که هرگز مالک نفع و ضرر و حتّی خیر و شرّ خود نیست. کسی &shy;که در پایانِ &shy;کارش (مرگ) چهره اش مضمحل، اعضایش فرسوده، استخوانهایش پوسیده و بندبند اجزایش از هم گسیخته می شود و درنتیجه طعمه کرم&shy;های خاک می شود و حتّی حیوانات نیز به جهت بوی بدی که از او متصاعد می شود از او می گریزند و هر آدمیزادی به چشم موجودی نجس و پلید به او می نگرد. پس کسی که حال و روزش چنین است او را چه به تکبّر و خودبزرگ بینی!&raquo;.<a name="[42]">[42]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h3>3ـ تواضع و فروتنی</h3> <p>تواضع در آموزه &shy;های اسلام، نقطه مقابل تکبّر معرفی شده؛ چنان که امام صادق (علیه السلام) فرمود: &laquo;... التَّوَاضُعُ وَ ضِدَّهُ التَّکَبُّر&raquo;.<a name="[43]">[43]</a> حضرت (علیه السلام) در کلام گوهربار دیگری فرمود: &laquo;فِيمَا أَوْحَى اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ إِلَى دَاوُد(علیه السلام): يَا دَاوُدُ! کَمَا أَنَّ أَقْرَبَ النَّاس&rlm; مِنَ اللَّهِ الْمُتَوَاضِعُونَ کَذَلِکَ أَبْعَدُ النَّاسِ مِنَ&shy; اللَّهِ الْمُتَکَبِّرُونَ&raquo;.<a name="[44]">[44]</a> آنچه خداى عزّوجلّ به داود (علیه السلام) وحى فرمود اين بود که: اى داود چنان که نزديک ترين مردم به خدا متواضعانند، دورترين آن ها ازخدا هم متکبّرانند.<br /> نمونه اعلاى تواضع و برائت از خلق وخوى استکبار، پیامبرگرامی اسلام(صل الله علیه و آله) و اهل بیت او(علیهم السلام) هستند. پیامبر(صل الله علیه و آله) به اباذر &shy;فرمود: &laquo;يَا أَبَاذَرٍّ إِنِّي أَلْبَسُ الْغَلِيظَ وَ أَجْلِسُ عَلَى&shy; الْأَرْضِ وَ أَلْعَقُ أَصَابِعِي&rlm; وَ أَرْکَبُ الْحِمَارَ بِغَيْرِ سَرْجٍ وَ أُرْدِفُ خَلْفِي؛ فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي&rlm;&raquo;؛<a name="[45]">[45]</a> اى اباذر! من لباس خشن مى&rlm; پوشم، بر روى زمين مى &rlm;نشينم، انگشت&shy;هايم را مى ليسم، الاغ بدون پالان سوار مى &rlm;شوم و کسى&shy; را در رديف خودم سوار مى&rlm; کنم؛ پس هر کسی از روش من دورى کند از من نيست.<br /> آری! تواضع مانع می شود که آدمی خودش را بالاتر&nbsp; و&nbsp; برتر از دیگران ببیند؛ چراکه لازمه متواضع بودن، بزرگداشت، تکریم، فروتنی و خشوع در برابر خدا و خلق خدا است.</p> <h3><br /> 4ـ انجام امور عبادی مخصوصاً نماز</h3> <p>یکی از مهم&shy;ترین ارمغان&shy;های نماز، سلامت و آرامش روحی و روانی فرد است که تأثیر بسیار زیادی در منکوب کردن و نابودسازی تکبّر دارد. کسی که با اخلاص کامل در طول روز، بارها متواضعانه به سوی خالق بی نیاز روآورده، با او به رازونیاز می پردازد و فقط او را تکیه گاه و پشتیبان خویش قرار می دهد، از آلودگی به کبر، منیّت، خودپرستی و خودخواهی پاک می شود.<br /> حضرت زهرا(علیها سلام) در خطبه ای در موضوع فدک فرمود: &laquo;... فَرَضَ اللَّهُ الْإِيمَانَ تَطْهِيراً مِنَ الشِّرْکِ وَ الصَّلَاةَ تَنْزِيهاً عَنِ الْکِبْر&raquo;.<a name="[46]">[46]</a> خداوند ايمان را براى پاک&rlm; کنندگى از شرک و بت پرستى مقرّر نمود و نماز را براى دورى از کبر و خودبرتربینی.<br /> طبق فرمایش حضرت(علیها سلام) خداوند نماز را که ستون دین است، برای محو و نابودی تکبّر قرار داد؛ چراکه تمام افعال و اذکار نماز، سرشار از تواضع، خضوع و فروتنی آدمی در پیشگاه مقدّس خداوند است.</p> <h2><br /> خاتمه و جمع&shy; بندی</h2> <p>استکبار ازجمله رذائل اخلاقی است که در تعالیم اسلام بسیار نکوهش شده است. استکبار دربردارنده مفاهیم مذمومی همچون: خودبزرگ بینی، برتری خواهی، سرکشی از پذیرفتن حق از روی تکبّر، فخرفروشی و ... است و در مقابلش تواضع و فروتنی است؛ لذا خُلقی مذموم و گناهی مهلک محسوب می شود که اگر در نفس انسان ریشه بزند قادر است که او را به نابودی و تباهی بکشاند.<br /> با توجه به اهمیت فراوان این موضوع و تأثیر آن در دور شدن از آموزه&shy; های دینی، ضروری است که آدمی خود را از هر نوع روحیه استکبار، خود بزرگ بینی و برتری جویی دور کند و در برابر آفریدگار قاهر خویش و دستورات او و رسولانش خاضع و خاشع &shy;شود.<br /> برای رهایی از این مصیبت و گناه بزرگ لازم است که سالکان إلی اللّه و راهیان راه حق، از زمینه &shy;ها، آثار و عوامل استکبار آگاهی یابند تا از مبتلا شدن به آن ممانعت کرده و درصورت ابتلا بتوانند بر آن&shy; غلبه پیدا کنند.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>منابع</h2> <p>قرآن کریم.<br /> نهج البلاغة.<br /> 1.&nbsp;&nbsp; &nbsp;اطيب البيان في تفسير القرآن&rlm;؛ طيب، سيد عبدالحسين؛ انتشارات اسلام&rlm;، تهران&rlm;، چ دوم&rlm;،1378 ش.<br /> 2.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الأمالي؛ طوسی، محمدبن الحسن؛ محقق/مصحّح: مؤسسة البعثة؛ دار الثقافة، قم&rlm;، چ اول، 1414 ق.<br /> 3.&nbsp;&nbsp; &nbsp;بيان المعانى&rlm;؛ سيد عبدالقادر ملاحويش آل غازى؛ مطبعة الترقى&rlm;، دمشق&rlm;، چ&nbsp; اول&rlm;، 1382 ق&rlm;.<br /> 4.&nbsp;&nbsp; &nbsp;تحف العقول عن آل الرسول&rlm;؛ ابن شعبه حرانى، حسن بن على؛ محقق/مصحّح: غفارى، على&shy;اکبر؛ جامعه مدرسين&rlm;، قم، چ دوم، &rlm;1404 ق/1363 ش.<br /> 5.&nbsp;&nbsp; &nbsp;تصنيف غرر الحکم و درر الکلم&rlm;؛ تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد؛ محقق/مصحّح: درايتى، مصطفى&rlm;؛ دفتر تبليغات، قم&rlm;، چ اول، 1366 ش&rlm;.<br /> 6.&nbsp;&nbsp; &nbsp;تفسير اثنا عشرى&rlm;؛ حسينى شاه عبدالعظيمى، حسين بن احمد؛ انتشارات ميقات&rlm;، تهران&rlm;، چ اول، 1363 ش&rlm;.<br /> 7.&nbsp;&nbsp; &nbsp;تفسير احسن الحديث؛ قرشى بنايى، علی اکبر؛ بنياد بعثت&rlm;، تهران، چ سوم، 1377 ش.<br /> 8.&nbsp;&nbsp; &nbsp;تفسير القمي&rlm;؛ قمى، على بن ابراهيم&rlm;؛محقق/ مصحّح: موسوى جزائرى، طيّب؛ دار الکتاب&rlm;، قم&rlm;، چ سوم،&nbsp; 1404 ق.<br /> 9.&nbsp;&nbsp; &nbsp;تفسير نمونه&rlm;؛ مکارم شيرازى، ناصر؛ دار الکتب الإسلامية، تهران&rlm;، چ اول، 1374 ش&rlm;.<br /> 10.&nbsp;&nbsp; &nbsp;&rlm;تفسير نور؛ قرائتى، محسن؛ مرکز فرهنگى درس&shy;هايى از قرآن&rlm;، تهران&rlm;، چ یازدهم، &rlm; 1383 ش&rlm;.<br /> 11.&nbsp;&nbsp; &nbsp;تنبيه الخواطر و نزهة النواظر المعروف بمجموعة ورام؛ ورام بن أبی فراس، مسعود بن عيسى؛ مکتبة الفقيهة، قم&rlm;، چ اول، 1410 ق&rlm;.<br /> 12.&nbsp;&nbsp; &nbsp;ثواب الأعمال و عقاب الأعمال&rlm;؛ دار الشريف الرضي للنشر، قم، چ دوم، 1406ق&rlm;.<br /> 13.&nbsp;&nbsp; &nbsp;جامع&shy;السعادات؛ نراقی، ملامهدی؛ مترجم: فیضی، کریم؛ انتشارات قائم آل محمّد؟عج؟، قم، چ&shy; دوم، 1388 ش.<br /> 14.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الکافي؛ کلينى، محمد بن يعقوب؛ محقق/ مصحّح: غفارى، على اکبر و آخوندى، محمد؛ چ چهارم، دار الکتب الإسلامية، تهران&rlm;، 1407 ق&rlm;.<br /> 15.&nbsp;&nbsp; &nbsp;لسان العرب&rlm;؛ ابن منظور، محمد بن مکرم؛ محقق/ مصحّح: مير دامادى، جمال الدين&rlm;؛ دار الفکر للطباعة و النشر و التوزيع- دار صادر، بيروت&rlm;، چ سوم، 1414 ق&rlm;.<br /> 16.&nbsp;&nbsp; &nbsp;المحاسن&rlm;؛ برقى، احمد بن محمد بن خالد؛ محقق/مصحّح: محدّث، جلال الدين&rlm;؛ دار الکتب الإسلامية، قم&rlm;، چ دوم، 1371 ق.<br /> 17.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد؛ طوسی، محمد بن حسن؛ مؤسسة فقه الشيعة، بيروت&rlm;، چ اول، 1411 ق.<br /> 18.&nbsp;&nbsp; &nbsp;&rlm;معدن الجواهر و رياضة الخواطر؛ کراجکى، محمد بن على؛ محقق/مصحح: حسينى، احمد؛ المکتبة المرتضوية، تهران&rlm;، چ دوم&rlm;، 1394 ق/1353 ش&rlm;.<br /> 19.&nbsp;&nbsp; &nbsp;من لا يحضره الفقيه&rlm;؛ ابن بابويه، محمد بن على؛ محقق/ مصحّح: غفارى، علی اکبر؛ دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم&rlm;، قم، چ&nbsp; دوم، 1413 ق&rlm;.<br /> 20.&nbsp;&nbsp; &nbsp;&rlm;منهج الصادقين فى الزام المخالفين&rlm;؛ کاشانى، ملا فتح الله؛ کتابفروشى محمدحسن علمى&rlm;، تهران&rlm;، چ سوم، 1336 ش.<br /> 21.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الميزان فى تفسير القرآن&rlm;؛ طباطبايى، سيد محمدحسين؛ دفتر انتشارات اسلامى جامعه&rlm; مدرسين حوزه علميه قم&rlm;، قم&rlm;، چ پنجم، 1417 ق&rlm;.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>پی نوشتها</h2> <p><a href="#[1]">[1]. محقق حوزه علمیه،&nbsp; اتمام سطح سه حوزه علمیه، yasin313in@gmail.com.</a><br /> <a href="#[2]">[2]. سوره نحل، آیه 23.</a><br /> <a href="#[3]">[3]. تفسیرقمی، ج1، ص42.</a><br /> <a href="#[4]">[4]. سوره بقره، آیه 34.</a><br /> <a href="#[5]">[5]. مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، ج&rlm;2، ص756.</a><br /> <a href="#[6]">[6]. منظور از متکبّرين همان مستکبرين هستند، به این معناکه مصداقاً هردو يکى هستند هرچند که عنايت لفظى در آن دو مختلف است، اما از نظر مصداق يکى هستند. الميزان فى&nbsp; تفسير القرآن، ج&rlm;12، ص 234.</a><br /> <a href="#[7]">[7]. سوره نحل، آیه 29.</a><br /> <a href="#[8]">[8]. &laquo;الاستکبار: فهو طلب الکبر&raquo;. التحقّيق في کلمات القرآن الکريم، ج&rlm;10، ص18.</a><br /> <a href="#[9]">[9]. فرهنگ ابجدى، ص64.</a><br /> <a href="#[10]">[10]. &laquo;الاستکبار: الامتناع عن قبول الحقّ مُعاندة و تَکَبُّراً&raquo;. لسان العرب، ج&rlm;5، ص126.</a><br /> <a href="#[11]">[11]. جامع السعادات، ج1، ص470.</a><br /> <a href="#[12]">[12]. اطيب&shy;البيان في تفسيرالقرآن، ج&rlm;11، ص 274؛ تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين، ج&rlm;8، ص69؛ تفسير نور، ج&rlm;4، ص506؛ تفسيراحسن الحديث، ج&rlm;1، ص96؛ تفسير اثنا عشرى، ج&rlm;11، ص213؛ بيان المعانى، ج&rlm;5، ص27.</a><br /> <a href="#[13]">[13]. سوره ص، آیات 75_ 76.</a><br /> <a href="#[14]">[14]. الکافي، ج&rlm;8، ص128.</a><br /> <a href="#[15]">[15]. سوره حجرات، آیه 13.</a><br /> <a href="#[16]">[16]. معدن الجواهر و رياضة الخواطر، ص21.</a><br /> <a href="#[17]">[17]. سوره عنکبوت، آیه 39.</a><br /> <a href="#[18]">[18]. تفسير نمونه، ج&rlm;16، ص272.</a><br /> <a href="#[19]">[19]. سوره فصّلت، آیه 15.</a><br /> <a href="#[20]">[20]. ر.ک: تفسير نمونه، ج&rlm;20، ص236.</a><br /> <a href="#[21]">[21]. سوره اسراء، آیه 53.</a><br /> <a href="#[22]">[22]. تصنيف غرر الحکم و درر الکلم، ص309.</a><br /> <a href="#[23]">[23]. همان.</a><br /> <a href="#[24]">[24]. سوره صافات، آیات 35 _&nbsp; 36.</a><br /> <a href="#[25]">[25]. سوره نحل، آیه 22.</a><br /> <a href="#[26]">[26]. سوره بقره، آیه 87.</a><br /> <a href="#[27]">[27]. سوره ص، آیات 71 _ 74.</a><br /> <a href="#[28]">[28]. سوره یونس، آیه 75.</a><br /> <a href="#[29]‏">[29]. سوره لقمان، آیه 7.</a><br /> <a href="#[30]">[30]. سوره غافر، آیه 56.</a><br /> <a href="#[31]">[31]. ر.ک: الميزان فى تفسير القرآن، ج&rlm;17، ص341.</a><br /> <a href="#[32]">[32]. سوره فاطر، آیات 42 _ 43.</a><br /> <a href="#[33]">[33]. سوره نوح، آیه 7.</a><br /> <a href="#[34]">[34]. سوره منافقون، آیه 5.</a><br /> <a href="#[35]">[35]. تحف العقول، ص 168.</a><br /> <a href="#[36]">[36]. سوره غافر، آیه 60.</a><br /> <a href="#[37]">[37]. سوره اعراف، آیه 40.</a><br /> <a href="#[38]">[38]. ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص221.</a><br /> <a href="#[39]">[39]. ترجمه ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، علی اکبرغفارى، ص499.</a><br /> <a href="#[40]">[40]. سوره فاطر، آیه 15.</a><br /> <a href="#[41]">[41]. نزهة الناظر و تنبيه الخاطر، ص54.</a><br /> <a href="#[42]">[42]. ر، ک: جامع السعادات؛ ترجمه کریم فیضی، ج1، صص450 _ 448.</a><br /> <a href="#[43]">[43]. المحاسن، ج&rlm;1، ص197.</a><br /> <a href="#[44]">[44]. الکافی، ج&rlm;2، ص123.</a><br /> <a href="#[45]">[45]. الأمالي (طوسی)، ص531.</a><br /> <a href="#[46]">[46]. من لا يحضره الفقيه، ج&rlm;3، ص 568.</a></p> <p>&nbsp;</p> Tue, 20 Oct 2020 22:13:14 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_348718-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_349013-utab دانش خانواده از منظر اسلام
دانش خانواده از منظر اسلام <h1 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/unnamed.jpg" style="width: 500px; height: 335px;" /></h1> <h1 style="text-align: center;">دانش خانواده از منظر اسلام</h1> <p>&nbsp;</p> <p>سیدحسن موسوی<a id="[1]" name="[1]">[1]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h2>چکیده</h2> <p>بهترین و باهویت ترین گروه اجتماعی از ابتدای پیدایش بشر تا به امروز، نظام خانواده است. خانواده بهترین محل برای آسایش و آرامش است به طوری که ادیان و مکتبهای سیاسی ـ اجتماعی به این مهم رسیده، اصول و قواعد خانواده را متذکر شده&nbsp; و خانواده را به عنوان اساسی ترین نهاد اجتماعی می دانند. دین مبین اسلام نسبت به سایر ادیان در این باره راهنمایی ها و هدایتهای بیشتر و جامعتری دارد.<br /> خانواده، عنصر اساسی، طبیعی، واحد بنیادین جامعه و اجتماع و بهترین کانون برای رشد و تعالی انسان است؛ بنابراین لازم است عوامل مؤثر در تشکیل و تحکیم خانواده، آموزش داده شوند؛ چراکه در عصر کنونی، بیشترین هجمه ها بر بنیان خانواده است. در این مقاله اهم این عوامل بر اساس شریعت اسلام بررسی می شود؛ ازجمله: اهمیت و ضرورت تشکیل خانواده، معیار همسرگزینی، عوامل استحکام خانواده، تربیت فرزند و فرزندآوری.<br /> واژگان کلیدی: خانواده، همسر، فرزند، تربیت.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>اهمیت و ضرورت تشکیل خانواده</h2> <p>خانواده از منظر اسلام، کانونی است که حداقل از یک زن و مرد بر اساس قوانین ازدواج تشکیل شده است. انسان برای رسیدن به کمال و ترقی، نیازمند تشکیل خانواده است؛ زیرا ازدواج و تشکیل خانواده، انسان را از آلودگی ها و تهاجم شهوات حفظ می کند. اگر این ازدواج بر اساس معیارهای اسلامی باشد، آسایش و آرامش را به همراه خواهد داشت.<a name="[2]">[2]</a><br /> اخبار و احادیث بسیاری درباره تشويق به ازدواج و تشکیل خانواده وارد شده است. پیامبر اکرم (صل الله علیه و آله)درباره ارزش و اهمیت ازدواج فرمود: در اسلام، هیچ بنیانی نزد خداوند محبوب تر از بنیان ازدواج نیست.<a name="[3]">[3]</a> در جای دیگر فرمود: هرکسی ازدواج کند نصف دین خود را حفظ کرده است.<a name="[4]">[4]</a><br /> اسلام نه تنها تشویق به ازدواج و تشکیل خانواده می کند بلکه نقطه مقابل ازدواج یعنی عزوبت و مجرد بودن را هدف قرار داده است: بیشترین افرادی که گرفتار آتش دوزخ می شوند افرادی هستند که بدون ازدواج در این دنیا زندگی کرده اند.<a name="[5]">[5]</a><br /> در جای دیگر فرمود: ثواب دو رکعت نماز انسانی که ازدواج کرده از هفتاد رکعت نماز شخص مجرد بیشتر است.<a name="[6]">[6]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h2>معیارهای همسرگزینی</h2> <p>&nbsp;یکی از مهمترین مسائل ازدواج و تشکیل خانواده، گزینش همسر و خصوصیاتى است که بايد در زوجین وجود داشته باشد. به جرأت می توان گفت: دقت و بررسی در این باره، مؤثرترین گام در راه موفقیت خانواده است و نباید در انتخاب همسر، ظاهربینی و شتاب زدگی شود؛ چراکه همسر بد، انسان را دچار پیری زودرس می کند.<a name="[7]">[7]</a> برخی از معیارهای اساسی و مهم در این باره که دین اسلام بر آنها تاکید کرده عبارتند از:</p> <p>&nbsp;</p> <h3>1ـ هم کفو بودن</h3> <p>دین اسلام بر اصل هم کفو بودن در انتخاب همسر تأکید فراوان دارد. هدف از ازدواج، فقط آمیزش جسمی نیست بلکه مقصود، اتحاد جانها و روانها است؛ بنابراین هم کفو بودن بیشتر در دین و ایمان است.<br /> پیامبر (صل الله علیه و آله)&laquo;جویبر&raquo; را که مرد فقیری بود به منزل &laquo;زیاد بن لبید&raquo; که مردی ثرتمند بود فرستاد و از او خواست که دخترش را به جویبر بدهد. زیاد، خدمت پیامبر (صل الله علیه و آله)آمد و گفت: ما به کسانی دختر می دهیم که با ما هم کفو باشند. پیامبر (صل الله علیه و آله)فرمود: جویبر، مؤمن است و مرد مؤمن کفو و همتای زن مؤمن و مرد مسلمان کفو و همتای زن مسلمان است. دختر را به او بده و به این کار بی میل نباش.<a name="[8]">[8]</a><br /> &nbsp;خداوند متعال می فرماید: شخص مؤمن نباید با شخص کافر ازدواج کند و تشکیل خانواده دهد. ازدواج مرد مؤمن با کنیز مؤمن و ازدواج زن مؤمن با عبد مؤمن بهتر از ازدواج با مشرک است.<a name="[9]">[9]</a><br /> بنابراین یکی از مهمترین ویژگی های لازم برای گزینش همسر، ایمان است.</p> <p>&nbsp;</p> <h3>2ـ تقوا</h3> <p>یکی دیگر از معیارهای انتخاب همسر، &laquo;تقوا&raquo; است. شخصی لیاقت همسری را دارد که به دور از گناهان، پاکدامن و باتقوا باشد. افرادی که آلوده به گناه نشده و عفیف و پاکدامن باشند، خواهان پاکی هستند و فقط مجذوب پاکان می شوند. خداوند متعال می فرماید: &laquo;زن های پلید برای مردهای پلید، مردهای پلید برای زنهای پلید، زنان پاک برای مردان پاک و مردان پاک برای زنان پاک هستند&raquo;.<a name="[10]">[10]</a><br /> علّت، واضح است؛ افرادی که عفیف و پاکدامن بوده و آلوده و بی عفت نیستند، در اعماق وجودشان نسبت به افراد خبیث و پلید، متنفر هستند. به همین خاطر است که خداوند متعال یکی از خصوصیات همسران بهشتی را &laquo;پاک بودن&raquo; معرفی می کند.<a name="[11]">[11]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h3>3ـ اخلاق نیکو</h3> <p>ازجمله معیارهای انتخاب همسر، خوش اخلاقی است؛ زیرا زندگی با بداخلاق بسیار دشوار است. اسلام نسبت به آراستگی به اخلاق خوب و دور بودن از بداخلاقی عنایت ویژه ای دارد به گونه ای که پیامبر (صل الله علیه و آله)فرمود: بیشترین چیزی که امت من به وسیله آن وارد بهشت می شود تقوای الهی و اخلاق نیکو است.<a name="[12]">[12]</a><br /> یکی از اصحاب امام رضا (علیه السلام) می گوید: در نامه اى به امام (علیه السلام) نوشتم: يکى از بستگان من، دخترم را خواستگارى کرده و کمى تندخو است. حضرت پاسخ فرمود: اگر اخلاقش خوب نيست به وى زن نده.<a name="[13]">[13]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h3>4ـ اصالت خانوادگی</h3> <p>افرادی که در خانواده ای بااصالت، پاک و عفیف به دنیا آمده اند، شخصیت عرفانی، معنوی و اخلاقی بهتری دارند. فقها و محدثین<a name="[14]">[14]</a> درباره آیه &laquo;الَّذِي يَرَاکَ حِينَ تَقُومُ وَ تَقَلُّبَکَ فِي السَّاجِدِين&raquo;<a name="[15]">[15]</a> گفته اند: این آیه درباره اصالت خانوادگی پیامبر (صل الله علیه و آله)است و مقصود، انتقال پیامبر (صل الله علیه و آله)در صلب پیامبران (علیهم السلام) از آدم (علیه السلام) تا عبدالله به لطف خداوند است؛ یعنی زمانی که نطفه تو از پیامبری به پیامبر دیگر منتقل می شد، خداوند آگاه بود؛ پس پیامبران خدا (علیهم السلام) در محیطی به دور از آلودگی های شرک متولد شدند و هرگز مشرک نبودند.<br /> پیامبر (صل الله علیه و آله)فرمود: برای داشتن فرزندان خوب، به خویشان همسر توجه داشته باشید.<a name="[16]">[16]</a><br /> &nbsp;در زیارت پیامبر (صل الله علیه و آله)می خوانیم: شهادت می دهم که تو نوری بودی در اصلاب پاک پدران و ارحام برازنده مادران که به پلیدی دوران جاهلیت آلوده نشد.<a name="[17]">[17]</a><br /> حضرت (صل الله علیه و آله)از ازدواج با افراد بدون اصالت نهی نمود: برحذر باش از زنان زیبارویی که در خانواده ناپاک، تربیت و پرورش یافته اند.<a name="[18]">[18]</a><br /> در خانواده بااصالت به ندرت اتفاق می افتد که فرزندان نانجیب پرورش یابند، اصالت خانوادگی از ذلت و خواری منع می کند و اگر اصالت خانوادگی نباشد، بنیان خانواده سست می شود.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>عوامل استحکام خانواده<img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/خانواده.jpg" style="margin: 5px; float: left; width: 300px; height: 180px;" /></h2> <p>پس از ازدواج ممکن است به خاطر مشکلاتی، زندگی تداوم نداشته و کم کم زندگی شیرین، تلخ و بنیان خانواده سست شود. خانواده باید محل امن، آرامش<a name="[19]">[19]</a> و سرشار از شادی و نشاط براى زوجین باشد؛ پس برای لذت بردن از زندگی باید عوامل استحکام خانواده را شناخت.</p> <p>&nbsp;</p> <h3>1ـ دین مداری</h3> <p>یکی از عوامل مؤثر در استحکام خانواده، دیانت است. انسان&nbsp; متدین و متشرع، کليد گشايش بسيارى از ناهمواریها و مشکلات در زندگى است. این افراد با وجود انواع مشکلات، چون به خداوند ایمان دارند و او را مشکل گشای واقعی و حقیقی می دانند، به ادامه زندگى اميدوار هستند.<br /> انسان متدین، اعتقاد دارد که به خاطر نگه داشتن پایه های زندگی و تحمل همسر، مشمول رحمت خداوند شده و اجر معنوی، روزیش می شود؛ لذا به ادامه زندگی، مصمم تر شده و به خاطر مشکلات، حاضر به گسستن پيوند زناشويی نیست.<br /> انسان متدین و متعهد، به الگوهای خود یعنی پیامبران و اولیای الهی اقتدا می کند؛ زیرا برخی از ایشان همسران نامناسب خود را تحمل کرده و مردم را به صبر و تحمل همسر و دشواری های زندگی توصیه می نمودند.<a name="[20]">[20]</a><br /> امام مجتبی (علیه السلام) فرمود: دخترت را به ازدواج پسری متدین و باتقوا درآور؛ چون اگر او را دوست داشته باشد به او احترام می گذارد و اگر او را دوست نداشته و از او متنفر باشد به او ظلم نمی کند.<a name="[21]">[21]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h3>2ـ محبت</h3> <p>اگر بین اعضای خانواده علاقه و محبت باشد، با گذشت و احترام، رضایت یکدیگر را جلب نموده و در زمانهای مختلف این علقه و محبت را به یکدیگر یادآور می شوند.<a name="[22]">[22]</a> سعی می کنند خود را از مشکلاتی که سبب بروز اختلاف می شود دور نگه داشته و در صورت بروز خطا و اشتباه، اغماض نموده و با گذشت، همدیگر را تحمل کنند.<br /> اصل زندگی باید بر اساس محبت و مودت باشد؛ چراکه خداوند متعال پس از خلقت همسر برای انسان برای آسایش و سکونت در این دنیا،<a name="[23]">[23]</a> ادامه و استحکام این پیوند زناشویی را به محبت و مودت می داند.<a name="[24]">[24]</a><br /> برای دوام زندگی باید محبت نه تنها در بین زوجین بلکه در بین همه اعضای خانواده حاکم شود وگرنه با بروز کوچکترین مشکل، اعضای خانواده خصوصاً زوجین، دچار اختلاف می شوند. می توان گفت: نبودن محبت، منشأ و بنیان اساسی مشکلات خانوادگی است.<br /> مطابق دستورات اسلام این محبتها نباید نهفته در قلب باشد بلکه باید در گفتار<a name="[25]">[25]</a> و عمل ابراز شود.<a name="[26]">[26]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h3>3ـ ارضای غریزه جنسی</h3> <p>یکی از اهداف مهم ازدواج، ارضای نیازهای جنسی است. این غریزه در کنار سایر استعدادها در انسان وجود دارد و برای گام برداشتن در مسیر درست باید به شکل صحیح از این غریزه استفاده کند. بر اساس تعالیم اسلام، راه درست استفاده از لذتهای شهوانی و ارضای غریزه جنسی، ازدواج است و حتی برای آن اجر و ثواب قرار داده است.<a name="[27]">[27]</a><br /> غریزه جنسی، عامل مهمی در ارتکاب گناه است که اگر ارضای نیاز جنسی از مسیر درست (ازدواج) باشد ایمان انسان حفظ می شود.<a name="[28]">[28]</a> پيامبر اکرم (صل الله علیه و آله)فرمود: اى جوانان! هر کدامتان توانايى جنسى دارد بايد ازدواج نمايد؛ چراکه ازدواج، چشم را از حرام بازداشته و دامن انسان را پاک نگه مى دارد.<a name="[29]">[29]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h3>4ـ محرم اسرار</h3> <p>زوجین با زندگی در کنار هم، بیشترین اسرار را نزد یکدیگر داشته و از اغلب احوالات همدیگر خبر دارند؛ اگر این اسرار فاش شود، خسارتهای جبران نشدنی به وجود می آید. انسان باید در حفظ اسرار، خصوصاً اسرار همسر، بکوشد؛ زیرا خداوند متعال، زوجین را لباس همدیگر معرفی نموده است.<a name="[30]">[30]</a> برخی از مفسرین، مقصود از لباس را پوشاننده عیوب و زینت دهنده بدن دانسته اند.<a name="[31]">[31]</a><br /> لازم است که زوجین حتی در مقام درد و دل، راز زندگی خود را برای دیگران بازگو نکنند؛ چراکه ممکن است خسارات جبران ناپذیری نصیبشان شود. در روایات آمده است: راز و سِرّ تو مثل خون تو است؛ پس آن را در غير از رگهاى خودت جارى نساز.<a name="[32]">[32]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h3>5ـ مدیریت اقتصادی</h3> <p>پس از ازدواج و تشکیل خانواده باید برنامه ای صحیح برای تأمین نیازهای اعضای خانواده مثل خوراک، پوشاک و ... داشت. بر اساس دستورات اسلام، مسئولیت تأمین معاش و مخارج زندگی بر عهده مرد است؛ <a name="[33]">[33]</a> باتوجه به این مسئولیت، مرد باید برای تأمین احتیاجات زندگی تلاش نموده و اقتصاد خانواده را مدیریت کند.<br /> زن نیز باید در غیبت مرد هچون ناظری امین، مواظب سرمایه اقتصادی خانواده باشد و در هنگام مصرف، سختگیر و بخیل در مصرف آن باشد؛ لذا بانوان با شیوه مدیریت صحیح مصرف در خانواده، نقش مهمی در موفقیت اقتصادی و آرامش خانواده دارند.</p> <p>&nbsp;</p> <h3>6ـ مشورت</h3> <p>&laquo;مشورت کردن&raquo; ازجمله عوامل استحکام خانواده است. یکی از بهترین روشهای اداره زندگی این است که زوجین در برابر تصمیم هایی که تطبیق آنها با شرع و عقل، دشوار است، مشورت کنند و اگر به راه حلی نرسیدند از پیشنهادهای مشاورین دلسوز و متعهد استفاده نمایند. بهترين مشاوران، خردمندان دانشمند، صاحب نظران پرتجربه و دورانديشان خدا ترس هستند.<a name="[34]">[34]</a><br /> در برخی از روایات آمده است: رسول خدا (صل الله علیه و آله)در صلح حديبيه با امّ سلمه مشورت کرد، وى نظر خويش را بيان نمود و رسول خدا هم به آن عمل کرد.<a name="[35]">[35]</a> همچنین گفته اند: رسول خدا (صل الله علیه و آله)درباره ازدواج دخترانش، با همسران خود مشورت مى کرد.<a name="[36]">[36]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h3>7ـ گذشت</h3> <p>ازجمله شروط اصلی برای استحکام خانواده &laquo;عفو و بخشش&raquo; است. همسران باید از خطاهای یکدیگر گذشته و کاستی ها را تحمل کنند.<a name="[37]">[37]</a> دین اسلام در شدیدترین قوانین فقهی مثل قصاص نیز توصیه و تشویق به عفو و گذشت می کند.<a name="[38]">[38]</a> قهرآمیزترین مقررات فقهی مثل طلاق، همراه با عفو و بخشش بیان می شود؛<a name="[39]">[39]</a> بنابراین به طریق اولی، عفو و بخشش در اعضای خانواده که جزیی از وجود شخص هستند<a name="[40]">[40]</a> شایسته و لازم است.</p> <p>&nbsp;</p> <h2 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/عوامل-افزایش-محبت-در-یک-خانواده-قرآنی.jpg" style="width: 400px; height: 301px;" /></h2> <h2>فرزندآوری</h2> <p>یکی از علت های خلقت همسری از جنس انسان، ازدیاد نسل است.<a name="[41]">[41]</a> پیامبر (صل الله علیه و آله)درباره فرزندآوری فرمود: &laquo;ازدواج نماييد تا نسل شما افزون شود، من به واسطه نفرات شما در روز قيامت بر امت هاى ديگر مباهات و افتخار مى کنم&raquo;.<br /> برخی روایات از ازدواج با افراد نازا به خاطر کثرت نسل، نهی کرده اند. امام کاظم (علیه السلام) از پیامبر (صل الله علیه و آله)نقل نمود: با زنان باکره و فرزندآور ازدواج کنيد و با زنان نيکو و زيباى نازا ازدواج نکنيد؛ چون من روز قيامت به شما امت افتخار مى کنم. <a name="[42]">[42]</a><br /> فرزندی که از ازدواج انسان متولد می شود، هم می تواند مایه مباهات انسان در این دنیا شود<a name="[43]">[43]</a> و هم می تواند ذخیره معنوی برای روز قیامت باشد.<a name="[44]">[44]</a><br /> رزق و روزی تمام موجودات، جنبندگان بر عهده خداوند متعال است<a name="[45]">[45]</a> و نباید برای رزق و روزی فرزند هیچ گونه نگرانی داشت؛ زیرا خداوند روزی آنها را تضمین کرده و می فرماید: &laquo;من رزق و روزی آن ها را می پردازم&raquo;.<a name="[46]">[46]</a><br /> اعتقاد به رازق بودن خداوند با برنامه ریزی برای آینده، هیچ منافاتی ندارند. انسان باید برای به دست آوردن روزی، تلاش کند و به این اصل معتقد باشد که روزی به&nbsp; دست خداوند است.<a name="[47]">[47]</a> کسانی که از ترس فقر، ازدواج یا فرزندآوری نمی کنند، متهم به سوءظن به خداوند رازق هستند.<a name="[48]">[48]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h2>تربیت فرزند</h2> <p>&nbsp;تربيت از مهم&rlm;ترين مسائلى است که امروزه در مجامع علمى و آموزشى دنیا مطرح می شود. دین اسلام درباره تربیت فرزند تأکید فراوانی دارد و والدین را نسبت به تربيت فرزندانشان مسئول می داند. در این باره آمده است: &laquo;فرزندان خود را تربيت کنيد، به راستى که درباره آنها از شما پرسیده خواهيد شد&raquo;.<a name="[49]">[49]</a> در جای دیگر آمده است: فرزند بر پدر، سه حق دارد، انتخاب مادر مناسب برای فرزند، نام نیک بر فرزند گذاشتن و جدیّت در تربیت فرزند.<a name="[50]">[50]</a><br /> طبق تعالیم اسلام، به مجموع روشهايى که از ابتداى تولّد و حتّى قبل از تولد بايد به کار برده شود تا استعدادهاى نهفته در وجود انسان رشد و نمو کرده و در مسير تکامل قرار گيرد، تربیت گفته می شود.<br /> تربیت را می توان به دو دوره تقسیم کرد:<br /> دوره اوّل، قبل از تولد تا نوزادی: این دوره شامل دقت لازم در انتخاب همسر جهت انتقال خصوصیات خوب به کودک، تدبیر لازم در زمان انعقاد نطفه و دوران جنینی، زایمان و نوزادی است.<br /> دوره دوم: دوره بعد از تولد؛ که شامل دوران کودکی، نوجوانی و جوانی است.</p> <p>&nbsp;</p> <h3>دوره اوّل تربیت</h3> <p><strong>1ـ قبل از بارداری</strong></p> <p>براساس تعلیمات اسلام باید قبل از انعقاد نطفه یعنی هنگام انتخاب همسر، تربیت فرزند صورت پذیرد؛ چراکه نخستین و مؤثرترین زمینه های شکل گیری تربیت فرزند رقم می خورد. پیامبر (صل الله علیه و آله)فرمود: برای نطفه های خود جایگاهی مناسب انتخاب کنید؛ چون خصوصیات دایی در شکل گیری فرزند مؤثر است.<a name="[51]">[51]</a> همچنین فرمود: بنگر که فرزندت را در چه نسل و نژادی قرار می دهی، چون که رگ و ریشه خانوادگی در فرزند اثر می گذارد.<a name="[52]">[52]</a></p> <p><strong>2ـ زمان انعقاد نطفه</strong></p> <p>بخشی از روابط والدین پیش از تولد فرزند، روابط در آمیزش و مباشرت است. روایات بسیاری درباره آداب مباشرت و تأثیر آن در روح و جسم فرزند نقل شده که بارزترین آنها دوری از لقمه حرام قبل از تشکیل سلولهای اوّلیه است. از امور دیگری نیز نهی شده است مانند: تفکر شهوانی درباره غیر از همسر در هنگام انعقاد نطفه،<a name="[53]">[53]</a> مجامعت ایستاده،<a name="[54]">[54]</a> همبستری در اوّل، وسط وآخر ماه و ... .<a name="[55]">[55]</a><br /> &nbsp;رعایت نکردن آداب آمیزش در ایام انعقاد نطفه می تواند اثرات نامناسبی بر خلق وخوی فرزند بگذارد.</p> <p><strong>3ـ دوران بارداری</strong></p> <p>یکی از مراحل زندگی فرزند، حضور در رحم مادر است که حساسیت ویژه ای دارد؛ تغذیه، غم و شادی، ارتباط اجتماعی، ارتباط با خدا و خصوصیات اخلاقی مادر، ازجمله عواملی هستند که در سرنوشت جنین در بزرگسالی اثر می گذارند.</p> <p><strong>4ـ دوران نوزادی</strong></p> <p>اسلام، آداب و سنت های فراوانی را درباره نوزاد توصیه می کند که در شکل گیری شخصیت اوّلیه نوزاد اثر گذار است؛ ازجمله: اذان و اقامه گفتن در گوش نوزاد،<a name="[56]">[56]</a> کام برداشتن،<a name="[57]">[57]</a> پوشش نوزاد،<a name="[58]">[58]</a> نام نیک،<a name="[59]">[59]</a> عقیقه،<a name="[60]">[60]</a> ختنه،<a name="[61]">[61]</a> تراشیدن سر نوزاد و صدقه دادن<a name="[62]">[62]</a>.</p> <p>&nbsp;</p> <h3>دوره دوم تربیت</h3> <p>دوره دوم تربیت (بعد از تولد) طبق فرمایش پیامبر (صل الله علیه و آله) می توان به سه مرحله کودکی، نوجوانی و جوانی تقسیم نمود. حضرت (صل الله علیه و آله) فرمود: فرزند در هفت سال اوّل سيّد و آقا، در هفت سال دوم، مطيع و فرمانبردار و در هفت سال سوم، وزير و مسئول است.<a name="[63]">[63]</a><br /> کودک اگر دوره سيادت و آقايى را به معناى واقعى کلمه و با آزادى بگذراند، به راحتى گام در دوره دوم (اطاعت) می گذارد و مطيع و فرمانبردار والدين خواهد شد. همچنین اگر دوران اطاعت را به خوبی طى کند به دوره سوم (وزارت و معاونت والدین در خانواده) خواهد رسید.<br /> کودکان با فطرتی پاک به دنیا می آیند. جسم آنها ضعیف و هوششان کم است. به طور مستقيم متأثر از محيط اطراف خود (خانواده و اجتماع) شده و پرورش مى&rlm;يابند. به وسیله حرکت ها، رفتارها و تربیت ما شخصیت کودک شکل می گیرد؛ بنابراین والدین، نیازمند یادگیری علوم و فنون تربیت هستند تا فرزندی مطلوب تربیت کنند. بخشی از این نیازها و اصول مهم در تربیت عبارتند از:</p> <p><strong>1ـ محبت به کودک</strong></p> <p>بدون شک نیاز به محبت یکی از اساسی ترین نیازهای کودک بعد از نیازهای زیستی است. روایات و سیره عملی معصومین (علیه السلام) نشان می دهد که اسلام به اصل محبت توجه ویژه دارد. پیامبر (صل الله علیه و آله) به کودکان محبت داشت و به دیگران این اصل را سفارش می کرد. امام باقر (علیه السلام) از پدر خود و او از امام حسین (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: من و برادرم نزد جدم رسول الله (صل الله علیه و آله) رفتیم. پیامبر (صل الله علیه و آله) من را بر زانوی خویش نشاند و برادرم حسن (علیه السلام) را بر زانوی دیگر نشاند سپس ما را بوسید و فرمود: پدرم به فدای دو فرزندی که امام هستند.<a name="[64]">[64]</a><br /> پیامبر (صل الله علیه و آله) در کلامی نورانی فرمود: &laquo;کودکان را دوست بدارید و نسبت به آنها مهربان باشید&raquo;؛<a name="[65]">[65]</a> بنابراین محبت پیامبر (صل الله علیه و آله) فقط مخصوص فرزندان معصوم خود نبود تا به جهت شأن و منزلت آنها باشد بلکه این محبت، عمومی و شامل کودکان دیگر هم می شد.<br /> باید توجه داشت که محبت باید به اندازه و اصل اعتدال مراعات شود و در آن افراط نشود.<a name="[66]">[66]</a> اگر این محبت به طور صحیح و کافی باشد، برای کودک آثاری را در پی خواهد داشت ازجمله: اعتماد به نفس،<a name="[67]">[67]</a> آرامش جسمی، اعتدال روحی و روانی،<a name="[68]">[68]</a> جلب اعتماد کودک به محبت کننده<a name="[69]">[69]</a> و پیشگیری از انحرافات<a name="[70]">[70]</a>.</p> <p><strong>2ـ تکریم کودک</strong></p> <p>براساس تعالیم الهی، تکریم انسان لازم است و این تکریم، مخصوص قومیت، نژاد یا سن خاصی نیست. خداوند درباره تکریم و احترام انسانها ـ اعم از بزرگ و کوچک ـ می فرماید: همانا به فرزندان آدم کرامت داديم و آنان را در خشکى و دريا حمل نموديم، ارزاق آنان را از پاکيزه ترين چيزها آماده کرديم و بر بيشتر آنچه آفريديم آنان را برترى بخشيديم.<a name="[71]">[71]</a><br /> از این آیه شریف برداشت می شود که انسان، اعم از بزرگ و کوچک، صاحب حرمت و کرامت است. باتوجه به اینکه خلقت کودک، خلقتی پاک، معصوم و الهی است، نسبت به بزرگسالان در اصل تکریم واحترام، اولویت دارد و باید او را احترام کرد.<br /> یکی از عوامل مهم در موفقيت کودک در عرصه های زندگی، احترام و تکریم کودک توسط والدين است. پيامبر (صل الله علیه و آله) فرمود: فرزندان خويش را احترام نموده و آن ها را خوب تربيت کنید.<a name="[72]">[72]</a><br /> در مقابل تکریم، تحقیر کودک، خسارات جبران ناپذیری به دنبال خواهد داشت؛ چراکه کوچک شمردن و احساس حقارت کودکان باعث می شود که کودک، کم حرف، گوشه گیر و مظلوم شده و تا آخر عمر، زیردست و حقیر زندگی کند.<a name="[73]">[73]</a></p> <p><strong>3ـ تأمین امنیت کودک</strong></p> <p>یکی دیگر از نیازهای اساسی کودکان، ایجاد امنیت است؛ چراکه احتیاج به امنیت از نیازهای اساسی بشریت است که به طریق اولی، کودکان نیازمند امنیت هستند.<br /> معصومین (علیهم السلام) برای زیردستان خود ناامنی ایجاد نمی کردند بلکه از امنیتی که برای آنها به وجود می آوردند خداوند را شکر می کردند و بر تأمین امنیت برای دیگران خوشحال می شدند.<a name="[74]">[74]</a><br /> نیاز به امنیت از نیازهای مهم انسان است، به ویژه کودک که از خود استقلالی ندارند و بیشتر وابسته به دیگران است؛ بنابراین والدین باید موجبات امنیت کودکان را به وجود آورند و چیزهایی که موجب ترس و نگرانی کودکان است را از آن ها دور کنند؛ زیرا کودک، والدین خود را پشتیبان و تکیه گاه خود می داند.</p> <p><strong>4ـ هماهنگی والدین در تربیت کودک</strong></p> <p>والدین باید در تربیت کودکان، هماهنگی لازم را داشته باشند و این هماهنگی در تربیت مطلوب کودک، اثر بالایی دارد و اگر والدین در این باره با هم اختلاف داشته باشند، کودک دچار تعارض می شود.<br /> حتی در برخوردهای سطحی باید هماهنگی لازم وجود داشته باشد؛ مثلاً اگر پدر تصمیم بگیرد با کودک خود قهر کند اما چون مادر با وی هماهنگ نیست، همزمان با قهر پدر به کودک محبت کند، قهر پدر بی اثر می شود.<a name="[75]">[75]</a></p> <p><strong>5ـ بازی با کودک</strong></p> <p>بازی کردن، از نیازهای اساسی و مهم کودک است. تمامی انسان ها در دوران کودکی تمایل به بازی دارند. کودکان از بازى کردن لذت مى&rlm;برند و رشد مى&rlm;يابند. معصومین (علیهم السلام) این نیاز طبیعی کودک را متذکر شده و خودشان نه تنها مانع بازی کودک نمی شدند بلکه آنها را برای بازی، آزاد و حتی خودشان با کودکان همبازی می شدند.<br /> &nbsp;بزرگان دینی، مزاحم بازی بچه ها نمی شدند؛ یکی از صحابه پیامبر (صل الله علیه و آله)نقل می کند: پیامبر (صل الله علیه و آله)برای نماز وارد مسجد شد درحالی که حسنین (علیهما السلام) را کنار خود نشاند. وقتی به سجده رفت سجده طولانی شد، سر از سجده برداشتم دیدم حسن (علیه السلام) بر دوش پیامبر (صل الله علیه و آله)است. بعد از اتمام نماز، مردم از پیامبر (صل الله علیه و آله)پرسیدند: یا رسول الله! سجده ای طولانی به جا آوردی که تاکنون چنین نبود. آیا وحی نازل شده بود؟ پیامبر (صل الله علیه و آله)فرمود: وحی نازل نشده بود بلکه فرزندم بر دوشم سوار شده بود و نخواستم عجله کنم تا او خود پایین بیاید.<a name="[76]">[76]</a><br /> برخی از روایات بیان داشته اند که پیامبر (صل الله علیه و آله)همبازی بچه ها و مرکب برای حسنین (علیهما السلام) می شد.<a name="[77]">[77]</a><br /> اگر کودک انرژی خود را در دوران کودکی تخلیه نکند، ممکن است باعث بروز برخی بیماری ها شود؛ لذا امام کاظم (علیه السلام) فرمود: مستحب است که فرزند در دوران کودکی بازی و جست و خیز کند تا در بزرگسالی حلیم و شکیبا باشد؛ و سپس فرمود: جز این کار سزاوار نیست.<a name="[78]">[78]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h2>منابع</h2> <p>قرآن مجید<br /> 1.&nbsp;&nbsp; &nbsp; ازدواج موفق و سالم چگونه؟؛ به پژوه، احمد؛ انتشارات انجمن اولیا و مربیان، تهران ـ ایران، 1388 هـ&zwj; ش.<br /> 2.&nbsp;&nbsp; &nbsp;آنچه والدين و مربيان بايد بدانند؛ فرهاديان، رضا؛&nbsp; بوستان کتاب، قم، 1391 هـ&zwj; ش.<br /> 3.&nbsp;&nbsp; &nbsp;بحار الأنوار؛ اصفهانى، مجلسى دوم، محمدباقر بن محمدتقى؛ مؤسسة الطبع و النشر، بيروت ـ لبنان، چ اوّل، 1410 هـ&zwj; ق.<br /> 4.&nbsp;&nbsp; &nbsp;دانش خانواده و جمعیت؛ آیت اللهی، زهرا و جمعی از پژوهشگران؛ دفتر نشر معارف، قم، ایران، 1392 هـ&zwj; ش.<br /> 5.&nbsp;&nbsp; &nbsp; رسائل و مسائل؛ نراقى، مولى احمد بن محمد مهدى؛ کنگره نراقيين ملا مهدى و ملا احمد، قم ـ ايران، چ اوّل، 1422 هـ&zwj; ق.<br /> 6.&nbsp;&nbsp; &nbsp;روضة المتقين في شرح من لايحضره الفقيه؛ اصفهانى، مجلسى اوّل، محمدتقى؛ مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور، قم ، چ دوم، 1406 هـ&zwj; ق.<br /> 7.&nbsp;&nbsp; &nbsp;علل الشرائع؛ قمّى، صدوق، محمّد بن على بن بابويه؛ کتابفروشى داورى، قم ـ ايران، چ اوّل، 1386 هـ&zwj; ق.<br /> 8.&nbsp;&nbsp; &nbsp; کرامت نفس در تربیت کودک؛ فیاض بخش، محمدتقی؛ تهران، 1389 هـ ش.<br /> 9.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الکافي؛ کلينى، ابوجعفر محمد بن يعقوب؛دار الکتب الإسلامية، تهران ـ ايران، چ چهارم، 1407 هـ&zwj; ق.<br /> 10.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مجمع المسائل؛ گلپايگانى، سيد محمدرضا موسوى؛ دار القرآن الکريم، قم ـ ايران، چ دوم، 1409 هـ&zwj; ق.<br /> 11.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل؛ محدث نورى، ميرزا حسين؛ مؤسسه آل البيت (علیهم السلام)، بيروت ـ لبنان، چ اوّل، 1408 هـ&zwj; ق.<br /> 12.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مصباح المتهجد؛ طوسى، ابوجعفر، محمد بن حسن؛ مؤسسة فقه الشيعة، بيروت ـ لبنان، چ اوّل، 1411 هـ&zwj; ق.<br /> 13.&nbsp;&nbsp; &nbsp;من لايحضره الفقيه؛ قمّى، صدوق، محمّد بن على بن بابويه؛ دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم، چ دوم، 1413 هـ&zwj; ق.<br /> 14.&nbsp;&nbsp; &nbsp;موسوعة أحکام الأطفال و أدلتها؛ انصارى شيرازى، قدرت الله و پژوهشگران مرکز فقهى ائمه اطهار (علیهم السلام)؛ مرکز فقهى ائمه اطهار (علیهم السلام)، قم، چ اوّل، 1429 هـ&zwj; ق.<br /> 15.&nbsp;&nbsp; &nbsp;نهج البلاغة؛ سيدرضى، محمد؛ مؤسسه نهج البلاغه، قم، چ اول، 1414 هـ&zwj; ق.<br /> 16.&nbsp;&nbsp; &nbsp;وسائل الشيعة؛ حرّ عاملى، محمد بن حسن؛ مؤسسه آل البيت (علیهم السلام)، قم، چ اوّل، 1409 هـ&zwj; ق.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>پی نوشتها</h2> <p><a href="#[1]">[1]. استاد حوزه علمیه، اتمام سطح سه حوزه علمیه، hasanmusavi532@gmail.com.</a><br /> <a href="#[2]">[2]. سوره روم&rlm;، آیه 21. &laquo;وَ مِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِي ذٰلِکَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ&raquo;.</a><br /> <a href="#[3]">[3]. من لايحضره الفقيه، ج 3، ص 383.</a><br /> <a href="#[4]">[4]. الکافي، ج 5، ص 329.</a><br /> <a href="#[5]">[5]. من لايحضره الفقيه، ج 3، ص 384.</a><br /> <a href="#[6]">[6]. الکافي، ج 5، ص 328.</a><br /> <a href="#[7]">[7]. روضة المتقين في شرح من لايحضره الفقيه، ج 8، ص 109.</a><br /> <a href="#[8]">[8]. الکافي، ج 5، ص 341.</a><br /> <a href="#[9]">[9]. سوره بقرة، آیه 221. &laquo;وَ لاَتَنْکِحُوا الْمُشْرِکَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ وَ لَوْ أَعْجَبَتْکُمْ وَ لاَتُنْکِحُوا الْمُشْرِکِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکُمْ ...&raquo;.</a><br /> <a href="#[10]">[10]. سوره نور، آیه 26. &laquo;الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَ الْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَ الطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَ الطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ&raquo;.</a><br /> <a href="#[11]">[11]. سوره بقره، آیه 25. &laquo;وَ لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ&raquo;.</a><br /> <a href="#[12]">[12]. الکافي، ج 2، ص 100.</a><br /> <a href="#[13]">[13]. من لايحضره الفقيه ـ ترجمه، ج 5، ص 46 .</a><br /> <a href="#[14]">[14]. الکافي، ج 1، ص 125؛ متشابه القرآن و مختلفه، ج 2، ص 21؛ مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج 26، ص 549، حديث 558.</a><br /> <a href="#[15]">[15]. سوره شعراء، آیه 218.</a><br /> <a href="#[16]">[16]. روضة المتقين في شرح من لايحضره الفقيه، ج 8، ص 109.</a><br /> <a href="#[17]">[17]. مصباح المتهجد، ج 2، ص 721.</a><br /> <a href="#[18]">[18]. روضة المتقين في شرح من لايحضره الفقيه، ج 8، ص 109.</a><br /> <a href="#[19]">[19]. سوره روم&rlm;، آية 21. &laquo;وَ مِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَيْهَا&raquo;.</a><br /> <a href="#[20]">[20]. وسائل الشيعة، ج 20، ص 174؛ و ج 21، ص 451.</a><br /> <a href="#[21]">[21]. مکارم الاخلاق، ص 204.</a><br /> <a href="#[22]">[22]. الکافي، ج 5، ص 569.</a><br /> <a href="#[23]">[23]. سوره روم&rlm;، آیه 21. &laquo;وَ مِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَيْهَا&raquo;.</a><br /> <a href="#[24]">[24]. همان. &laquo;وَ جَعَلَ بَيْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً&raquo;.</a><br /> <a href="#[25]">[25]. الکافي، ج 5، ص 569.</a><br /> <a href="#[26]">[26]. ازدواج موفق و خانواده سالم چگونه؟، ص46.</a><br /> <a href="#[27]">[27]. وسائل الشیعه، ج 20، ص109.</a><br /> <a href="#[28]">[28]. مجمع المسائل (گلپايگاني)، ج 1، ص 562.</a><br /> <a href="#[29]">[29]. مستدرک الوسائل، ج 14، ص 153.</a><br /> <a href="#[30]">[30]. سوره بقره، آیه 187. &laquo;هُنَّ لِبَاسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ&raquo;.</a><br /> <a href="#[31]">[31].تسنیم، ج9، ص460.</a><br /> <a href="#[32]">[32]. بحار الأنوار، ج75، ص 278.</a><br /> <a href="#[33]">[33]. سوره بقره، آیه 233. &laquo;وَ عَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ&raquo;؛ سوره نساء، آیه 34. &laquo;الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَ بِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِه&raquo;.</a><br /> <a href="#[34]">[34]. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج 8، ص 343.</a><br /> <a href="#[35]">[35]. الکامل ابن أثير، ج 2، ص 205.</a><br /> <a href="#[36]">[36]. المصنف، ج 6، ص 141.</a><br /> <a href="#[37]">[37]. ازدواج موفق و سالم چگونه؟، ص 46.</a><br /> <a href="#[38]">[38]. سوره بقره، آیه 178.</a><br /> <a href="#[39]">[39]. همان، آیه 237.</a><br /> <a href="#[40]">[40]. همان، آیه 187. &laquo;هُنَّ لِبَاسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِبَاسٌ&raquo;.</a><br /> <a href="#[41]">[41]. سوره شورى&rlm;، آیه 11. &laquo;فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجاً وَ مِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجاً يَذْرَؤُکُمْ فِيهِ&raquo;.</a><br /> <a href="#[42]">[42]. وسايل الشيعه، ج 14، ص 23.</a><br /> <a href="#[43]">[43]. سوره کهف، آیه 46. &laquo;الْمَالُ وَ الْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا&raquo;.</a><br /> <a href="#[44]">[44]. سوره بقره، آیه 23. &laquo;وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ&raquo;.</a><br /> <a href="#[45]">[45]. سوره هود، آیه 6. &laquo;وَ مَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا&raquo;.</a><br /> <a href="#[46]">[46]. سوره أنعام&rlm;، آیه 151. &laquo;وَ لاَ تَقْتُلُوا أَوْلاَدَکُمْ مِنْ إِمْلاَقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِيَّاهُم&raquo;.</a><br /> <a href="#[47]">[47]. سوره ذاريات&rlm;، آیه 58. &laquo;إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ&raquo;.</a><br /> <a href="#[48]">[48]. وسائل الشيعة، ج20، ص 42.</a><br /> <a href="#[49]">[49]. آنچه والدين و مربيان بايد بدانند، ص38.</a><br /> <a href="#[50]">[50]. بحارالانوار، ج78، ص236.</a><br /> <a href="#[51]">[51]. الکافي، ج 5، ص 332.</a><br /> <a href="#[52]">[52]. کنز العمال، ج15، ص855.</a><br /> <a href="#[53]">[53]. وسائل الشيعة، باب 150، ح1، ص 252؛ مستدرک الوسائل، ، ح1، ص 299.</a><br /> <a href="#[54]">[54]. وسائل الشيعة، باب 150، ص 253؛ مستدرک الوسائل، باب 114، ص 300.</a><br /> <a href="#[55]">[55]. الکافی، ج 5، ص 499.</a><br /> <a href="#[56]">[56]. وسائل الشيعة، ج 21، ص 409.</a><br /> <a href="#[57]">[57]. الکافي، ج 6، ص 24.</a><br /> <a href="#[58]">[58]. علل الشرائع، ج 1، ص 137.</a><br /> <a href="#[59]">[59]. الکافي، ج 6، ص 18.</a><br /> <a href="#[60]">[60]. همان، ص 24.</a><br /> <a href="#[61]">[61]. همان، ص 35.</a><br /> <a href="#[62]">[62]. همان، ص 33.</a><br /> <a href="#[63]">[63]. وسائل الشيعة،&nbsp; ج 21، ص 476.</a><br /> <a href="#[64]">[64]. رسائل و مسائل، ج 2، ص 100.</a><br /> <a href="#[65]">[65]. الکافي، ج 6، ص 49.</a><br /> <a href="#[66]">[66]. موسوعة أحکام الأطفال و أدلتها، ج 3، ص 383.</a><br /> <a href="#[67]">[67]. چون با محبت به کودک، وی احساس ارزشمندی می کند.</a><br /> <a href="#[68]">[68]. روان شناسی رشد، ج1، ص 231.</a><br /> <a href="#[69]">[69]. نهج البلاغة، ص 414.</a><br /> <a href="#[70]">[70]. بزهکاری اطفال و نوجوانان، ص 136.</a><br /> <a href="#[71]">[71]. سوره إسراء، آیه 70. &laquo;وَ لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَ فَضَّلْنَاهُمْ عَلَى کَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلاً&raquo;.</a><br /> <a href="#[72]">[72]. وسائل الشيعة، ج 21، ص 476.</a><br /> <a href="#[73]">[73]. کرامت نفس در تربیت کودک، ص104.</a><br /> <a href="#[74]">[74]. بحارالانوار، ج46، ص56.</a><br /> <a href="#[75]">[75]. دانش خانواده و جمعیت، ص199.</a><br /> <a href="#[76]">[76]. بحارالانوار، ج42، ص294.</a><br /> <a href="#[77]">[77]. همان، ج43، ص286.</a><br /> <a href="#[78]">[78]. کافي، ج 6، ص51.</a></p> <p>&nbsp;</p> Thu, 22 Oct 2020 19:01:20 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_349013-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_349069-utab بررسی معنا، حجیت و قلمرو «بینه» در لسان شارع و فقه
بررسی معنا، حجیت و قلمرو «بینه» در لسان شارع و فقه <p>&nbsp;</p> <h1 style="text-align: center;">بررسی معنا، حجیت و قلمرو &laquo;بینه&raquo; در لسان شارع و فقه</h1> <p><br /> محمد اعتصامی فر <a id="[1]" name="[1]">[1]</a></p> <h2><br /> چکیده</h2> <p>پژوهش حاضر، بررسی معنا، حجیت و قلمرو &laquo;بیّنه&raquo; در لسان شارع و فقه است. سعی شد که ابتدا معنای بیّنه در لغت و لسان شرع، مشخص شود؛ سپس دلایل حجیت آن بررسی و در نهایت، قلمرو تأثیر این قاعده مشخص شود. برای رسیدن به این مهم، موارد کاربرد این واژه در قرآن و روایات، بیان و سخنان عالمان، در این باره نقد و بررسی و ادلّه بیان شده برای هر قول، تحلیل علمی شد.<br /> پیرامون معنای بینه در لسان شرع، دو قول وجود دارد که به نظر می رسد مراد شارع از واژه بیّنه، &laquo;دو شاهد عادل&raquo; باشد. پیرامون حجیت این قاعده نیز &laquo;پنج&raquo; دلیل مطرح و نقد شد. در ضمن بررسی روایات، قلمرو این قاعده نیز مشخص شد.<br /> هرچند معنای لغوی بیّنه، مطلق حجت و دلیل روشن است اما معنای اصطلاحی آن، شهادت دو عادل است.<br /> بدون شک این قاعده در شرع مقدس، حجت است و اختصاص به ابواب قضاوت و حدود ندارد. روایات و بنای عقلا، ازجمله دلایلی هستند که این ادعا را ثابت می کنند؛ هرچند که شارع، در مواردی مانند شهادت بر زنا، حجیت آن را نپذیرفته است.<br /> واژگان کلیدی: بیّنه، شاهد، عادل، شهادت.</p> <h2><br /> مقدمه</h2> <p>قاعده &laquo;البینة على المدّعى و الیمین على من أنکر&raquo; ازجمله قواعد فقهى مشهور است که رسول اکرم (صل الله علیه و آله)، ائمه معصومین(علیهم السلام) و قضات اسلامى در طى أعصار و قرون به آن عمل کرده اند.<br /> &nbsp;گرچه مضمون این قاعده در روایات متعددى از معصومین(علیهم السلام) نقل شده اما تحقیق و بررسی نشان مى دهد که این قاعده از تأسیسات اسلامى نیست، بلکه قبل از اسلام بوده و شارع آن را امضا کرده است. شاهد بر این امر آن است که جمله مزبور با اندک تفاوت در &laquo;مدوّنه یوستینین&raquo; که به زبان عربى ترجمه شده، موجود است.<br /> این قاعده از قواعد فقهی است نه اصولی؛ همچنین این قاعده با حجیت قول ثقه که حیثیت رجالی و اصولی دارد تفاوت دارد. این قاعده از مسائل عام فقه شمرده شده چنان که گفته اند: &laquo;کما انه لیست من المسائل الخاصة فی الفقه، لأنه یجری فی جمیع الأبواب من الطهارة إلى الدیات&raquo;.<a name="[2]">[2]</a></p> <h2><br /> پیشینه تحقیق</h2> <p>نخستین کسى که از قدماى امامیه پیرامون این قاعده سخن گفته است، شهید اول (734ـ 784 هـ.ق) در کتاب &laquo;القواعد و الفوائد&raquo; با عنوان &laquo;البینة حجة شرعیة&raquo; است. پس از وی مرحوم نراقی در &laquo;عوائد&raquo;، سید عبدالفتاح حسینى مراغى در &laquo;عناوین الاصول&raquo;، سید محمد آل بحرالعلوم طباطبایى نجفى در کتاب &laquo;بلغة الفقیه؛ شرح قاعدۀ البینة على المدعى و الیمین على المدعى علیه&raquo;، ملا محمدباقر بیدگلى کاشانى در کتاب &laquo;القواعد الباقریه&raquo;، سید حسن موسوى بجنوردى در کتاب &laquo;نفیس القواعد الفقهیة&raquo; و فقیه فرزانه معاصر، مکارم شیرازى در بیست و پنجمین قاعده کتاب &laquo;القواعد الفقهیة&raquo; این قاعده را مطرح نموده اند. یکى از قواعد موردبحث در کتاب &laquo;القواعد الفقهیة&raquo;، تألیف فقیه بزرگوار فاضل لنکرانى، نیز، همین قاعده است.<br /> تعریف لغوی و شرعی واژه &laquo;بیّنه&raquo;<br /> واژه &laquo;بیّنه&raquo; مؤنث واژه &laquo;بیّن&raquo;، صفت مشبهه از &laquo;بان الشیء&raquo; به معنای واضح و آشکار شدن آن شیء است. راغب در مفردات می &shy;گوید: &laquo;البینة: الدلالة الواضحة. عقلیة کانت أو محسوسة، و تسمی الشاهدان بینة لقوله(علیه السلام): البینة علی المدّعی و الیمین علی من أنکر و قال سبحانه &laquo;أَفَمَنْ کانَ عَلَى بَینَةٍ مِنْ رَبِّهِ&raquo;<a name="[3]">[3]</a> و قال سبحانه &laquo;لِیهْلِک مَنْ هَلَک عَنْ بَینَةٍ وَیحْیى مَنْ حَی عَنْ بَینَةٍ&raquo;<a name="[4]">[4]</a> و قال سبحانه &laquo;جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَینَاتِ&raquo;<a name="[5]">[5]</a>.<a name="[6]">[6]</a> صاحب &laquo;مجمع البحرین&raquo; می گوید: &laquo;البین الواضح قال سبحانه &laquo;سُلْطَان مُبِین&raquo; أی واضح&raquo;.<a name="[7]">[7]</a><br /> از بیانات لغویین استفاده می&shy;شود که حجت روشن و آنچه به وسیله آن آشکار می شود را بیّنه گویند.</p> <h2><br /> واژه بیّنه در قرآن و حدیث</h2> <p>قول اول: بیّنه در همان معنای لغوی خود به کار رفته است؛ دلیل آن بسیاری از آیات و روایات است.<br /> واژه بیّنه و مشتقات آن به هر دو نوع وصفی و اسمی در قرآن به کار رفته است (برای صورت وصفی مثلاً بقره، 211 و آل عمران، 97 و برای اسمی، بقره، 209 و انعام، 157). کلمه بیّنه در قرآن 19 بار به صورت مفرد و 52 بار به صورت جمع (بینات) استعمال شده است اما این کلمه در قرآن به همان معنای لغوی و بیشتر در گزارش معجزات پیامبران به کار رفته است (به عنوان مثال: بقره،&nbsp;92؛ انعام، 57 و اعراف، 73) همچنین معجزات حضرت موسی(علیه السلام) هم به عنوان بیّنه و هم به عنوان &laquo;برهان&raquo; (قصص،&nbsp;32) یاد شده است.<br /> طبرسی در &laquo;مجمع البیان&raquo; این کلمه را به معانی مختلفی چون &laquo;دلالت و جدا کننده حق از باطل&raquo;،<a name="[8]">[8]</a> &laquo;حجت آشکار&raquo;،<a name="[9]">[9]</a> &laquo;معجزه&raquo;،<a name="[10]">[10]</a> و &laquo;برهان&raquo;<a name="[11]">[11]</a> تفسیر کرده است؛ بنابراین واژه بیّنه در قرآن از معنای حقیقی و لغوی خودش که همان حجت و دلیل روشن باشد خارج نشده و با اصطلاح فقهی ارتباط ندارد اگرچه حکم حجیت شهادت دو مرد عادل و برخی صور دیگر شهادت در قرآن آمده است.<br /> بیّنه در لسان روایات، خصوصاً روایاتی که در صدر اسلام از پیامبر اسلام (صل الله علیه و آله) و سایر ائمه(علیهم السلام) غالباً در همان معنای لغوی خود یعنی مطلق حجت و دلیل بر اثبات چیزی، به کار رفته است. در مواردی نیز به معنای &laquo;شهادت شهود&raquo; استفاده شده است از آن جهت که شهادت شهود یکی از مصادیق معنای لغوی آن یعنی دلیل واضح است.<br /> &nbsp;شاهد بر این مدعا روایت نبوی &laquo;انما اقضی بینکم بالبینات و الأیمان&raquo; است.<a name="[12]">[12]</a> در هیچ موردی از اخبار نداریم که بیّنه در معنای عدلین باشد؛ بنابراین مراد رسول خدا (صل الله علیه و آله) آن است که پیامبر و سایر ائمه(علیهم السلام)، جز حضرت قائم(عجّل الله تعالی فرجه)، در مرافعات و خصومات، بر علم وجدانی که مستند به نبوت و امامت است تکیه نمی&shy; کنند بلکه بین مردم با قَسم و دلیلی که اقامه می&shy;شود، قضاوت می&shy; کنند، خواه با واقع موافق باشد یا نباشد؛ چنانکه این قضیه در مرافعه &laquo;امرئ القیس&raquo; نیز تحقق یافته است.<a name="[13]">[13]</a> بنابراین کاربرد بیّنه در لسان شرع به معنای عدلین ثابت نشده و صرفاً در معنای لغوی آن استفاده شده است. عدلین می&shy; تواند یکی از مصادیق آن باشد و بیّنه به معنای عدلین در عصر حاضر کاربرد دارد.<br /> قول دوم: بیّنه در منابع اسلامی، همان معنای اصطلاحی را دارد. مؤلف &laquo;القواعد الفقهیّه&raquo; می&shy;گوید: مراد از بیّنه در روایات، عدلین است؛ چون شارع بعد از حکم به معتبر بودن بیّنه و بعد از اینکه بیّنه را اماره و حجت قرار داده ... که آن نیز خود یکی از مصادیق حجت واضح محسوب می &shy;شود.<br /> &nbsp;این معنا در لسان شارع منصرف می&shy; شود یعنی تبادر معنای آن از مفهوم کلی به بعض مصادیقش که شهادت عدلین باشد؛ لذا این گونه است که هیچ یک از فقها در روایت &laquo;البینة علی المدّعی و الیمین علی من انکر&raquo; یا روایت &laquo;انما اقضی بینکم بالبینات و الأیمان&raquo; مراد از بیّنه را غیر از شهادت عدلین نمی دانند؛ مانند &laquo;ید&raquo; که اماره شرعی است و اگر کسی علیه صاحب ید ادّعا کند وظیفه او اقامه بیّنه به معنای شهادت عدلین است نه دلیل دیگری از سایر حجج. اگر مراد مطلق حجت بود، آن شخص اگر سابقه ملکیت داشت همان را می توانست استصحاب کند و نیازی به اقامه حجت دیگری نبود؛ پس فهم فقها از کلام پیامبر و ائمه(علیهم السلام) در اخبار قضاوت، خود دلیلی است بر اینکه بیّنه از معنای لغوی به معنای اصطلاحی که همان شهادت عدلین باشد، منصرف شده است.<a name="[14]">[14]</a><br /> به نظر می&shy; رسد قول دوم که کاربرد بیّنه در منابع اسلامی را به معنای اصطلاحی یعنی شهادت عدلین می داند، صحیح است؛ چون بعد از شنیدن لفظ بیّنه آنچه به ذهن تبادر می کند همان شهادت عدلین است و این تبادر به خاطر کثرت اطلاق بیّنه بر شهادت عدلین در منابع روایی و اسلامی است.<br /> جهت روشن شدن مطلب، اخباری را که در آن ها از واژه بیّنه استفاده شده است را به چند دسته تقسیم کرده و بررسی می کنیم:<br /> <strong>دسته اوّل</strong><br /> روایاتی هستند که بیّنه در معنای عدلین به کار رفته است، مانند صحیحه برید بن عمّار از امام صادق(علیه السلام) از قول رسول خدا (صل الله علیه و آله).<a name="[15]">[15]</a> در این خبر، رسول خدا (صل الله علیه و آله) لفظ بیّنه را بر دو شاهد عادل در کلام و زمان خود، تطبیق نموده است. این می &shy;تواند بهترین دلیل باشد بر اینکه لفظ بیّنه در تمام مواردی که در ابواب حقوقی استعمال شده به معنای اصطلاحی یعنی شهادت عدلین است. شبیه صحیحه برید بن عمّار، خبری است که در علل و عیون آمده است؛<a name="[16]">[16]</a> همچنین روایت صدوق از فضل بن شاذان از امام رضا(علیه السلام) و خبر یونس.<a name="[17]">[17]</a><br /> <strong>دسته دوّم</strong><br /> اخباری است که در باب تعارض بینات آمده که مراد از تعارض، تعارض شهود و عدلین در گواهی دادن است نه تعارض مطلق دلیل و حجت؛ چنانکه هر کس رجوع به آن ادله کند، این امر برای او روشن خواهد شد.<br /> <strong>دسته سوم</strong><br /> اخباری است که در باب هلال ماه رمضان و شوّال با لفظ بیّنه آمده است. برخی از این اخبار تصریح دارند که مراد از بیّنه، شهود عدلین است و به جای استفاده از لفظ بیّنه از عبارت شهادت عدلین استفاده شده است. این امر به خوبی معنای بیّنه را در سایر موارد آشکار می&shy; کند.<br /> <strong>دسته چهارم</strong><br /> اخباری در ابواب دین و رهن است که در آن ها از واژه بیّنه استفاده شده است. صریح آیه قرآن که در آن امر به استشهاد در قرض و رهن نموده است &laquo;وَاسْتَشْهِدُوا شَهِیدَینِ مِنْ رِجَالِکمْ فَإِنْ لَمْ یکونَا رَجُلَینِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ&raquo;<a name="[18]">[18]</a> روایاتی که در ذیل این آیه مطرح شده گاه از شهیدین به بیّنه تعبیر کرده اند.<br /> در مجموع می&shy;شود با رجوع به احادیث موجود در ابواب وکالت نکاح، طلاق، لعان، حدّ زنا و حدّ سرقت، متوجه شد که مراد از بیّنه در همه جا شهادت عدلین است نه مطلق حجت؛ تا جایی که می &shy;شود ادّعا کرد: در اخبار، موردی که مراد از بیّنه غیر از شهادت عدلین باشد، نداریم. بله واژه بیّنه در مسائل کلامی یا سایر مسائل می &shy;تواند مفهومی غیر از شهادت عدلین داشته باشد که از باب تناسب حکم و موضوع قابل تشخیص است.</p> <h2><br /> ادله حجیت قاعده</h2> <p>گاه بر عموم حجیت بیّنه با ادله آتی استدلال می &shy;شود:<br /> 1ـ اجماع محصّل: بسیاری از فقهای نامدار، بر عموم حجیت قاعده بیّنه ادّعادی اجماع کرده اند؛ مانند شیخ نجفی، صاحب عوائد و صاحب غنیه. بعد از تتبع اقوال فقها در ابواب فقه، هر پژوهشگری متوجه می شود که فقهای گذشته، بیّنه را در همه چیز حتی موضوعات، حجت می&shy; دانند و در اثبات بسیاری از موضوعات به بیّنه تمسک کرده &shy;اند.<br /> البته فقها در مواردی قول بیّنه را بی تأثیر دانسته&shy;اند، مانند اثبات اجتهاد؛ زیرا اجتهاد از امور حدسیه است نه حسیّه. شهادت بیّنه باید از حدس نبوده بلکه یقینی باشد؛ ولی این اجماع هم در صغرا و هم در کبرای آن قابل مناقشه است.<br /> &nbsp;مناقشه در صغرا: فقها بر قاعده ای کلی مبنی بر این که بیّنه در جمیع موضوعات حجت باشد، اتفاق نکرده&shy; بلکه هر یک از آن ها بخشی از موضوعات را استثنا کرده اند. با این همه، اداعای اجماع هم در بین آن ها مطرح است.<br /> مناقشه در کبری: چنین اجماعی کاشف از قول معصوم(علیه السلام) نیست حتی اگر اجماعی هم ثابت باشد؛ چون مستند آن ها برخی ادله موجود است که در دسترس بوده و قابل تحلیل است؛ در این صورت، اجماع، مدرکی بوده و فاقد ارزش است؛ بنابراین اجماع و ادّعای اجماع، هر دو ضعیف است.<br /> 2ـ بنا و سیره عقلا:&nbsp; این بنا و سیره، بر قبول شهادت شاهد موثق غیر متهم به کذب استوار است چه رسد به عدلین و پذیرش قول شاهد موثق. همواره روش عقلایی بوده است که آثار، بر اساس قول شاهد، مترتب و احکام عرفی صادر می شده خواه در معاملات، معاشرات یا سیاسات. عادت عقلا به خصوص در امور محاکمات و قضاوات بر این مسئله مستقر است؛ از طرفی می&shy;بینیم از جانب شارع ردعی هم نیامده بلکه در مواردی امضا هم شده است.<br /> هر چیزی که در آن خبر ثقه حجت است اخبار بیّنه و عدلین به طریق اولی حجت است؛ چون نزد عقلا خبر عدلین اولی به قبول و اولی به ترتب اثر نسبت به خبر عدل واحد و یا ثقه در قول است.<br /> بله، می&shy;شود ادّعا کرد که شارع اضافه بر بنای عقلا بر قبول ثقه واحد، در اثبات موضوعات و احکامی خاص، تعدد و عدالت را شرط کرده که در آن موارد حتماً عدلین باید گواهی بدهند.<br /> 3ـ استدلال محقق خویی (رحمه الله): سومین دلیل بر عموم حجیت بیّنه، دلیلی است که محقق خویی (رحمه الله) به آن استدلال کرده است. او در کتاب &laquo;تنقیح&raquo; می&shy; گوید: چون دانستیم شارع بر اخبار عدلین در مخاصمات و موارد قضاوت در بین مردم اعتماد می&shy; کند. از این امر کشف می&shy; کنیم که خبر عدلین می&shy; تواند از مصادیق حجت باشد و بتواند مسائلی به نحو اطلاق توسط آن ثابت شود؛ یعنی اختصاص به باب خاص یا موضوع خاص ندارد؛ چون باید قبل از اینکه قضاوت و محکمه ای مطرح باشد بیّنه از قبل حجت باشد که بتواند قضاوت بر مدار آن صورت گیرد نه اینکه در محکمه حجت شود؛ بنابراین با بیّنه، امور خارجی مثل نجاست و طهارت نیز ثابت می &shy;شود.<a name="[19]">[19]</a><br /> نقد: اشکال استدلال مرحوم خوئی این است که اعتماد شارع بر بیّنه در مخاصمات و باب قضاوت گرچه دلالت می&shy; کند که بیّنه فی نفسه حجت ارزشمند و معتبری است امّا هیچ استلزامی هم نیست که حجّیت آن در جمیع موضوعات خارجی عام و فراگیر باشد؛ یعنی عمومیت این قاعده اثبات نمی شود.<br /> ارزش ویژه بیّنه در باب قضاوت می &shy;تواند به خاطر خطیر بودن مسئله قضاوت و لزوم فیصله پیدا کردن مرافعات باشد. اگر ما بخواهیم از این امر نتیجه بگیریم که بیّنه در همه جا دلیل و حجت بر امور است نیاز به اثبات و دلیل دارد. در موضوعات خارجی آن محضوراتی که در باب مرافعات و خصومات است وجود ندارد.<br /> 4ـ آیات: چهارمین دلیل که بر حجیت بیّنه، آیات است. آیات کتاب بر دو دسته است:<br /> دسته اوّل: آیاتی که بر استشهاد و تحمّل شهادت در موارد خاص، مشتمل است؛ همچون آیات &laquo;وَاسْتَشْهِدُوا شَهِیدَینِ مِنْ رِجَالِکمْ&raquo;؛<a name="[20]">[20]</a> &laquo;شَهَادَةُ بَینِکمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَکمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْکم&raquo;؛<a name="[21]">[21]</a> &laquo;وَأَشْهِدُوا ذَوَی عَدْلٍ مِنْکمْ&raquo;<a name="[22]">[22]</a> و آیه &shy;ای که درباره جزای صید در حال احرام و شهادت دو عدل بر مثلیت جزای صید با صید دارد &laquo;یحْکمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْکمْ&raquo;<a name="[23]">[23]</a>.<br /> این آیات گرچه در موارد خاص مثل ابواب دین، وصیت، طلاق و صید، بیّنه را حجت دانسته&shy;اند اما ممکن است کسی بگوید: خداوند تعالی بیّنه را طریق کشف حقیقت برای ما مکلفین قرار داده و مورد، خصوصیتی ندارد.<br /> ممکن است که ادّعای اولویت کنیم؛ به این بیان که اگر طبق آیات، حق النّاس با عدلین ثابت می شود پس موضوعاتی که هیچ دخلی در حق غیر ندارند به طریق اولی توسط شهادت دو عادل ثابت می &shy;شوند.<br /> &nbsp;طبق بیان قرآن در آیه 95 سوره مائده، مقدار غرامت صید در حال احرام اگر توسط شهادت عدلین ثابت شود، خصوصیتی ندارد پس سایر ضمانات مالی که متعلق به حقوق مخلوقین است به طریق اولی ثابت می&shy;شود بلکه می&shy; شود گفت: آیات مذکور مطلق است و شامل هر مقامی را که ما به دنبال کشف حال یک امر مبهمی هستیم می &shy;شود؛ پس می توان در آن موارد به بیّنه اعتماد کرد.<br /> <strong>نقد و بررسی</strong>: می توان در تحلیل این آیات گفت: این آیات هیچ دلالتی بر حجیت بیّنه در غیر موارد مذکور در آیه ندارند؛ یعنی به خاطر عدم اطلاق آیات، عمومیت ندارد.<br /> ادعای الغای خصوصیت از آیات و مخصص نبودن مورد، ادعایی بی دلیل است؛ چون اگر حتی فرض کنیم الغای خصوصیت از موارد آیات ممکن باشد این اشکال باز به قوت خود باقی است که در آیات، اطلاق نیست تا مفید عمومیت باشد. نهایت می توان ادّعا کرد که تنها نسبت به سایر عقود و ایقاعات در ابواب حقوق و اموال می توان الغای خصوصیت کرد و گفت: مسئله دین، وصیت و بیع که در آیات مطرح شده است، ویژگی خاصی ندارد و در سایر عقود و ایقاعات هم بیّنه، معتبر خواهد بود. نسبت به سایر موضوعاتی که ارتباطی به حقوق و اموال ندارند و یا عقد و ایقاعی در بین نیست نمی توان الغای خصوصیت کرد؛ زیرا ممکن است ابواب حقوق و قضاوت در نظر شارع اهمیتی داشته که در سایر موارد این اهمیت نیست.<br /> دسته دوّم: آیاتی که دلالت بر وجوب ادای شهادت بر شهود دارند و کسی که شهادت را کتمان می &shy;کند ذم نموده اند: &laquo;وَأَقِیمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ&raquo;،<a name="[24]">[24]</a> &laquo;وَلَا یأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا&raquo;،<a name="[25]">[25]</a> &laquo;وَمَنْ یکتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ&raquo;،<a name="[26]">[26]</a> &laquo;کونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ&raquo;<a name="[27]">[27]</a> و &laquo;وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّه&raquo;<a name="[28]">[28]</a>.<br /> این آیات گرچه در مقام بیان وجوب اقامه شهادت و حرمت کتمان آن است اما بر وجوب قبول شهادت بیّنه و ترتیب اثر دادن به آن ها دلالت دارند وگرنه وجوب شهادت و حرمت کتمان بدون واجب بودن قبول اخبار آن ها لغو می&shy; شود و حتی استشهاد و وجوب تحمل شهادت بر امور نیز لغو می&shy; شود. اطشلاق این آیات شامل همه موضوعات می &shy;شود.<br /> نقد و بررسی: عدم دلالت این گروه از آیات برحجیت بیّنه، نسبت به گروه اوّل واضح تر است؛ چون مدلول آن ها چیزی جز حرمت کتمان شهادت و وجوب اقامه آن نیست. نهایت می &shy;تواند دلالت بر وجوب قبول شهادت بیّنه و لزوم ترتّب اثر بر إخبار شاهدان داشته باشد تا لغویت حاصل نشود و این ربطی به حجت بخشی و معتبر دانستن بیّنه در همه جا و همه موضوعات ندارد.<br /> 5ـ روایات: پنجمین دلیل بر حجیت بیّنه روایات هستند. بعضی صراحت و بعضی ظهور دارند که بیّنه در همه موضوعات حجت است اعم از احکام، حقوق و غیر آن. به عنوان نمونه چند روایات را بیان می کنیم:<br /> پیامبر اکرم (صل الله علیه و آله) فرمود: &laquo;البینة على المدعى و الیمین على من أنکر&raquo;.<a name="[29]">[29]</a><br /> کتاب دعائم الإسلام از امام صادق(علیه السلام) نقل می کند: آن حضرت از پدر خویش و او از پدرانشان شنیده&nbsp; که امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل کرده است که رسول خدا فرمود: &laquo;البینة فى الأموال على المدعى و الیمین على المدّعى علیه&raquo;.<a name="[30]">[30]</a><br /> برید بن معاویه مى گوید: از أبى عبداللّه(علیه السلام) درباره قسامه پرسیدم، آن حضرت فرمود: &laquo;فى الحقوق کلّها البینة على المدّعى و الیمین على المدّعى علیه الا فى الدم خاصة&raquo;.<a name="[31]">[31]</a><br /> محمد بن سنان به امام رضا(علیه السلام) نامه اى نوشته و از علل برخى از احکام پرسش هایی نمود. آن حضرت در ضمن پاسخ، در مقام تعلیل این قاعده فرمود: &laquo;و العلة فى انّ البینة فى جمیع الحقوق على المدعى و الیمین على المدعى علیه ما عدا الدم لانّ المدعى علیه جاحد و لا یمکنه اقامة البینة على الجحود، لانه مجهول، ...&raquo;؛<a name="[32]">[32]</a> در تمام حقوق، اقامه بینه به عهده مدعى و اداى&nbsp; سوگند جز در دعواى خون بر مدّعى علیه است؛ زیرا مدعى علیه، منکر است و نمى تواند بر امر موردانکار خود بینه اقامه نماید؛ چون مورد انکار، امرى مجهول است.<br /> روایتى از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است که امیرالمؤمنین(علیه السلام) در جریان فدک به أبى بکر فرمود: آیا نسبت به ما بر خلاف حکم خدا نسبت به (سایر) مسلمانان حکم مى کنى؟ أبوبکر جواب داد: خیر. سپس حضرت فرمود: اگر مسلمانان مالى را در تصرف مالکانه داشته باشند و من نسبت به آن ادعایى نمایم، تو از چه کسى بینه طلب خواهى کرد؟ أبوبکر گفت: نسبت به ادعایى که علیه مسلمانان نموده اى از تو بینه خواهم خواست، امام(علیه السلام) فرمود: بنابراین اگر من مالى را در تصرف داشته باشم و مسلمانان نسبت به آن ادعایى بنمایند؛ آیا تو از من به خاطر مالى که در تصرف داشته ام بینه مطالبه خواهى کرد؟ درحالى که از زمان حیات رسول خدا (صل الله علیه و آله) و پس از آن در آن مال تصرف دارم و از مؤمنین براى آنچه که علیه من ادعا کرده اند بینه نخواهى خواست؛ آن گونه که اگر علیه آنان ادعایى مى نمودم از من بینه طلب می کردی؟ مذاکره ادامه مى یابد تا آنجا که حضرت گفت: به راستى که رسول اللّه (صل الله علیه و آله) فرمود: &laquo;البینة على من ادّعى و الیمین على من أنکر&raquo;.<a name="[33]">[33]</a><br /> یونس روایت کرده است: &laquo;استخراج الحقوق بأربعة وجوه، بشهادة رجلین عدلین، فان لم یکونا رجلین فرجل و امرأتان، فان لم تکن امرأتان فرجل و یمین المدعی، فان لم یکن شاهد فالیمین على المدعى علیه&raquo;.<a name="[34]">[34]</a><br /> به دست آوردن حقوق به چهار نوع است: 1ـ اینکه دو مرد عادل شهادت دهند 2ـ اگر دو مرد نبود یک مرد و دو زن شهادت دهند 3ـ اگر دو زن نبود یک مرد شهادت دهد و مدعی قسم بخورد 4ـ اگر اصلاً شاهدی نبود مدعی علیه (منکر) قسم بخورد.<br /> اشکال: این روایت علاوه بر اینکه مضمره است و به اسم امامی که روایت از او نقل شده تصریح نشده؛ مرسله هم هست.<br /> محمد بن سنان نامه ای به امام رضا(علیه السلام) نوشته و پاسخ پرسش هایی را خواست، امام در قسمتی از نامه فرمود: &laquo;و العلة فی شهادة أربعة فی الزنا و اثنتین فی سائر الحقوق، لشدة حد المحصن، لان فیه القتل&raquo;.<a name="[35]">[35]</a><br /> روایت مستعدة بن صدقه شامل تمام ابواب فقه اعم از ابواب قضا و غیرقضا می شود؛ وی از امام صادق(علیه السلام) روایت می کند: &laquo;کل شی ء هو لک حلال حتى تعلم انه حرام بعینه فتدعه من قبل نفسک و ذلک مثل الثوب یکون علیک قد اشتریته و هو السرقة، و المملوک لک لعله حر قد باع نفسه، أو خدع فبیع قهرا، أو امرأة تحتک و هی أختک أو رضیعتک، و الأشیاء کلها على هذا حتى یستبین لک غیر ذلک أو تقوم به البینة&raquo;.<a name="[36]">[36]</a><br /> اشکالات: به روایت مستعدة بن صدقه چند اشکال شده است:<br /> 1ـ سند روایت به خاطر مستعدة بن صدقه ضعف است؛ زیرا نجاشی و علامه در &laquo;خلاصه&raquo;، شیخ در &laquo;فهرست&raquo; و&nbsp; کشی، او را نام برده اند بدون اینکه به وثاقت او اشاره کنند. همچنین متهم به عامی بودن است.<br /> پاسخ: عمل اصحاب، جابر ضعف او می شود.<br /> &nbsp;2ـ از حیث دلالت ایراد شده به اینکه مراد از بیّنه، معنای لغوی آن است و لااقل در معنای آن شک است که باعث مجمل شدن آن می شود. معنای لغوی، دلیل واضح و آشکار است.<br /> &nbsp;پاسخ: الف ـ هرچند بیّنه در لغت و استعمالات قرآنی به این معنا است اما به خصوص در زمان امام باقر و امام صادق(علیه السلام) نقل به معنای شرعیه شده است.<br /> ب ـ در خود روایت، قرینه واضحی است بر این معنا که در خود روایت بیّنه را مقابل &laquo;استبانة علمیه&raquo; قرار داده و فرمود: &laquo;حتی تستبین اَو تقوم به البیّنه&raquo;، این امر دلالت می کند که مراد از بیّنه، معنای لغوی آن نیست والّا احتجاج به بیّنه بعد از ذکر استبانة نمی کرد.<br /> نتیجه کلام در روایات: این روایات در مورد صدور خودشان که محل دعوی و نزاع هستند ظاهر بوده و در دیگر ابواب فقه که محل نزاع و دعوی نیست به طریق اولی ظهور خواهند داشت.</p> <h2><br /> جمع بندی</h2> <p>نتیجه سخن این است که معنای لغوی بیّنه &laquo;مطلق حجّت و دلیل روشن&raquo; است و معنای اصطلاحی و شرعی، همان شهادت دو عادل است. مراد از بیّنه در منابع فقهی همان معنای اصطلاحی آن است.<br /> حجیت این قاعده در همه موضوعات، عام و فراگیر است و اختصاصی به ابواب قضاوت و حدود ندارد؛ مهم ترین دلیل بر آن، روایات و بنای عقلا است که مواردی را شرع از آن استثنا نموده است مثل شهادت بر زنا و امثال آن.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>منابع</h2> <p>قرآن کریم.<br /> 1.&nbsp;&nbsp; &nbsp;التنقیح فی شرح العروه الوثقی؛ الموسوی الخوئی، ابوالقاسم؛ تقریر: علی الغروی؛ مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی، قم، چ سوم، 1428 هـ&zwj; ق.<br /> 2.&nbsp;&nbsp; &nbsp;القواعد الفقهیه؛&nbsp; بجنوردى، حسن&rlm;؛ نشر الهادی&rlm;، قم، چ اوّل، 1377 هـ&zwj; ش.<br /> 3.&nbsp;&nbsp; &nbsp;القواعد الفقهیه؛ مکارم شیرازی، ناصر&rlm;؛ مدرسه امام امیر المؤمنین(علیه السلام)، قم، چ&nbsp; سوم، 1411 هـ&zwj; ق.<br /> 4.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مجمع البحرین؛ طریحى، فخر الدین بن محمد؛ مصحح: احمد حسینى اشکورى؛ مرتضوی، تهران، چ سوم، 1375 هـ&zwj; ش.<br /> 5.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مجمع البیان فى تفسیر القرآن؛ طبرسى، فضل بن حسن؛&nbsp; انتشارات ناصر خسرو، تهران، چ سوم، 1372 هـ&zwj; ش.<br /> 6.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل&rlm;؛&nbsp; نورى، حسین بن محمد تقى&rlm;؛ مؤسسة آل البیت(علیهم السلام)&rlm;، قم، چ اوّل، 1408 هـ&zwj; ق&rlm;.<br /> 7.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مفردات ألفاظ القرآن&rlm;؛ راغب اصفهانى، حسین بن محمد؛ دار القلم&rlm;، بیروت، چ اوّل، 1412 هـ&zwj; ق&rlm;.<br /> وسائل الشیعه؛ شیخ حر عاملى، محمد بن حسن&rlm;؛ مؤسسة آل البیت(علیهم السلام)&rlm;، قم، چ اوّل، 1409 هـ&zwj; ق&rlm;.&nbsp;&nbsp; &nbsp;</p> <h2><br /> پی نوشت ها</h2> <p><a href="#[1]">[1]. فارغ التحصیل مؤسسه دارالثقلین امام عصر (عجّل الله تعالی فرجه).</a><br /> <a href="#[2]">[2]. القواعد الفقهیه، ج&nbsp; 2، ص 45.</a><br /> <a href="#[3]">[3]. سوره هود، آیه 17.</a><br /> <a href="#[4]">[4]. سوره انفال، آیه 42.</a><br /> <a href="#[5]">[5]. سوره اعراف، آیه 101؛ سوره یونس، آیه 13.</a><br /> <a href="#[6]">[6]. المفردات، ص 175، ماده &laquo;بين&raquo;.</a><br /> <a href="#[7]">[7]. مجع البحرین، ج 6، ص 218.</a><br /> <a href="#[8]">[8]. ج 2، ص 309.</a><br /> <a href="#[9]">[9]. همان، ص 387.</a><br /> <a href="#[10]">[10]. ج 3 ص 170.</a><br /> <a href="#[11]">[11]. همان، ص 155.</a><br /> <a href="#[12]">[12]. وسائل الشیعه، ج 18، ص 169.</a><br /> <a href="#[13]">[13]. همان، ص 172.</a><br /> <a href="#[14]">[14]. القواعد الفقهیه، ج 3، ص 5.</a><br /> <a href="#[15]">[15]. وسائل الشیعه، ج 18، ص 170، ابواب کیفیت حکم دعوی، باب 3، حدیث 3.</a><br /> <a href="#[16]">[16]. همان، باب 12، حدیث 4.</a><br /> <a href="#[17]">[17]. همان، احادیث 1 _ 3 و 5 _ 15.</a><br /> <a href="#[18]">[18]. سوره بقره، آیه 282.</a><br /> <a href="#[19]">[19]. تنقیح، ج 1، ص 287.</a><br /> <a href="#[20]">[20]. سوره بقره، آیه 282.</a><br /> <a href="#[21]">[21]. سوره مائده، آیه 106.</a><br /> <a href="#[22]">[22]. سوره طلاق، آیه 2.</a><br /> <a href="#[23]">[23]. سوره مائده، آیه 95.</a><br /> <a href="#[24]">[24]. سوره طلاق، آیه 2.</a><br /> <a href="#[25]">[25]. سوره بقره، آیه 282.</a><br /> <a href="#[26]">[26]. همان، آیه 283.</a><br /> <a href="#[27]">[27]. سوره نساء، آیه 135.</a><br /> <a href="#[28]">[28]. سوره بقره، آیه 140.</a><br /> <a href="#[29]">[29]. مستدرک الوسائل، ج 17، ص 368.</a><br /> <a href="#[30]">[30]. همان، ص 367، باب 3، حدیث 1.</a><br /> <a href="#[31]">[31]. وسائل الشیعه، ج 27، ص 234، باب 3، حدیث 2.</a><br /> <a href="#[32]">[32]. همان، ص 235، باب 3، حدیث 6.</a><br /> <a href="#[33]">[33]. همان، ص 234، باب 3، حدیث 3.</a><br /> <a href="#[34]">[34]. همان، ص 271، کتاب قضاء ابواب کیفیت الحکم، باب 15، حدیث 2.</a><br /> <a href="#[35]">[35]. همان، ص 238، کتاب قضاء ابواب کیفیت الحکم، باب 5، حدیث 2.</a><br /> <a href="#[36]">[36]. همان، کتاب تجارة أبواب ما يکتسب به، الباب 4، الحديث 4.</a></p> <p>&nbsp;</p> Thu, 22 Oct 2020 21:18:23 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_349069-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_350104-utab جاسوسی و احکام آن در فقه
جاسوسی و احکام آن در فقه <h1 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/14(2).jpg" style="width: 400px; height: 325px;" /></h1> <h1 style="text-align: center;">جاسوسی و احکام آن در فقه</h1> <p><br /> علیرضا جرگانی<a id="[1]" name="[1]">[1]</a></p> <h2><br /> چکیده</h2> <p>تجسس به معنای تفحّص و جست وجو از امور پوشیده و پنهان است؛ خواه برای اطلاع خود یا برای جهات دیگر باشد، خواه به منظوری خیرخواهانه یا به قصد شر باشد، همچنین چه در امور خیر یا شر باشد. طبق حکم اوّلی، حرمت جاسوسی بنا بر دلیل عقلی است؛ زیرا عقل به وجوب حفظ اسرار مسلمین حکم می کند و در دوران بین اهم و مهم، اهم به حکم عقل مقدم است؛ بنابراین مصالح عامه حکومت اسلامی مقدم بر مصالح افراد است و مصالح عامه مردم این است که از کسی جاسوسی نشود. حکم ثانوی، جواز تجسس برای افراد خاص در شرایط خاص از افراد خاص است.<br /> حکم اوّلی جزایی جاسوسی، اعدام نیست و مواردی که قوانین کیفری کشوری، حکم جاسوس را اعدام می داند از احکام ثانوی بوده که مشروط به اموری است. اگر درباره جاسوس مسلمان، حکم محارب، مفسد فی الارض و باغی صدق کند، قتلش جایز است و در غیر این عناوین، حکم جاسوس، تعزیر است که کیفیت تعزیر هم به دست امام مسلمین تعیین می شود.<br /> واژگان کلیدی: جاسوسی، تجسس، اطلاعات، محارب، خائن.</p> <h2><br /> معنای جاسوس و تجسس</h2> <p><strong>معنای لغوی</strong>: تجسس در لغت و عرف به معنای تفتیش از امور پوشیده است.<br /> الفـ ابن فارس می گوید: &laquo;هو تعرف الشیء بمس لطیف، و الجاسوس فاعول من هذا، لانّه یتخبر ما یریده بخفء و لطف&raquo;؛ جسّ به معنای آشنایی به چیزی از راه مسّ و ارتباط نرم و بی سروصدا است. جاسوس بر وزن &laquo;فاعول&raquo; از همین واژه است؛ چون از راه های مخفیانه و بی سروصدا درپی کسب اخبار است.<a name="[2]">[2]</a><br /> بـ شرتونی می گوید: &laquo;تجسس الخبر&raquo; یعنی در پی خبر به جست وجو &nbsp;پرداخت و نهان امور را کاوید.<a name="[3]">[3]</a><br /> جـ صاحب مصباح المنیر می گوید: &laquo;جس الاخبار و تجسسها تتبعها، و منه الجاسوس لانّه یتتبع الاخبار و یفحص عن بواطن الامور&raquo;؛<a name="[4]">[4]</a> &laquo;جس الاخبار و تجسسها&raquo; یعنی دنبال نمودن و پیگیری خبرها. جاسوس نیز از همین باب است؛ زیرا در جست وجوی خبرها از درون امور است.<br /> دـ جوهری در صحاح مینویسد: &laquo;جسست الاخبار و تجسستها&raquo; یعنی از اخبار، تفحص کردم. جاسوس از همین واژه گرفته شده است.<a name="[5]">[5]</a><br /> <strong>معنای اصطلاحی</strong>: جاسوسى، گردآورى و گزارش مخفيانه اخبار و اطلاعات سرّى شخص، مؤسسه يا کشورى به دیگری است. به عبارت دیگر، بیان اخبار، اوضاع و احوال کسی برای دیگری.<a name="[6]">[6]</a></p> <h2><br /> نکته</h2> <p>علامه میانجی می نویسد: &laquo;تجسّس، مختص وقتی است که انگیزه شر باشد&raquo;. وی گفته&shy; برخی لغویون را شاهد آورده که جاسوس، یعنی کسی که دارنده رازی شرآلود است. همچنین به گفته برخی دیگر استشهاد کرده که تحسّس، در پی خبر بودن و به آن به منظور خیرخواهانه گوش دادن است، امّا تجسّس در موارد شر است.<a name="[7]">[7]</a><br /> کلمه تجسّس، تحسّس و خیانت در قرآن به کار رفته اما به معنی جاسوسی امروزی نیست.</p> <h2><br /> تفاوت جاسوس با&nbsp;خائن</h2> <p>&nbsp;جاسوس کسی است که تابعیت حکومتی را دارد و علیه کشور دیگر جاسوسی می کند، ولی خائن کسی است که تابعیت کشوری را دارد و علیه همان کشور برای دشمن جاسوسی می کند.</p> <h2><br /> تفاوت جاسوسی با اخبار&nbsp;غیبی</h2> <p>اگر جبرئیل گزارشی از احوال غیر را برای پیامبر بگوید، آیا جاسوسی است؟ برای پاسخ، لازم است که بدانیم برای صدق عنوان &laquo;جاسوسی&raquo; دو رکن اصلی وجود دارد: 1ـ قبح فعلی: عمل متقلبانه باشد 2ـ قبح فاعلی: نیت انجام دهنده بد باشد.<br /> عملی ممکن است قبح فعلی داشته باشد اما قبح فاعلی نداشته باشد؛ مثلاً عملی بد است اما نیّت انجام دهنده آن خوب است؛ این عمل هرچند قبح فعلی دارد اما همراه با حسن فاعلی است؛ چون کار بد را به نیت خوب انجام می دهد. در بحث ما، اگر کسی سندی را به دشمن داد، کارش بد است و قبح فعلی دارد اما شاید نیت او بد نباشد و قصدش رفع تخاصمات است؛ لذا حسن فاعلی دارد. چنین شخصی محکموم به جاسوسی نیست.<br /> عملی که حسن فعلی و قبح فاعلی دارد، مثل کسی که سندی را می دزدد و به دشمن می دهد که ارائه این سند به نفع کشور می شود. در اصطلاح علم اصول به این عمل، تجرّی گفته می شود.<br /> جاسوسی آن است که اقدام علیه کشور باشد، این اقدام هم خودش عمل متقلبانه باشد و هم نیتش بد باشد.&nbsp;</p> <h2><br /> بررسی حکم اوّلی تجسس</h2> <p>در بررسی حکم اوّلی تجسس، ابتدا اصل اوّلی را بحث کرده و سپس اصل ثانوی را بیان می کنیم.<a name="[8]">[8]</a></p> <h3><br /> <strong>اصل اوّلی، حرمت تجسس</strong></h3> <p>اصل اوّلی آن است که جاسوسی حرام بوده و کسی حق جاسوسی ندارد.<br /> <strong>ادلّه حرمت تجسس</strong></p> <p><strong>1ـ قرآن کریم</strong><br /> <strong>آیه اوّل</strong>: &laquo;یا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لاَ تَجَسَّسُوا وَ لاَ يَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ يُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ يَأْکُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ&raquo;.<a name="[9]">[9]</a><br /> یکی از احکام مستفاد از این آیه، نهی از تجسّس در احوال مردم و نهی از غیبت است. باتوجه به ظهور آیه، تجسّس و جاسوسی، حرام است. قراین&nbsp;در آیه دلالت دارد که نواهی در آیه، منصرف به مفسده محتمل است. به واسطه حکومت قاعده مصلحت يا قراین&nbsp;موجود، در جایی که مصالحی بر آن بار باشد، خارج از ظهور آیه شریف خواهد بود.<br /> علّامه طباطبایی(رحمه الله) تجسّس را به معنای پی گیری و تفحّص از اموری می داند که مردم عنایت دارند پنهان بماند و فرد آن ها را پی گیری کند تا خبردار شود.<a name="[10]">[10]</a> مرحوم طبرسی نیز از آنجایی که تجسّس را ناظر به امور شرعی می داند، نهی از تجسّس را ناظر به عیوب مسلمانان دانسته و آیه را این گونه معنا می کند: &laquo;دنبال عیوب مسلمانان نگردید و در این مقام برنیایید تا اموری را که صاحبانش می خواهند پوشیده باشد، فاش کنی&raquo;.<a name="[11]">[11]</a><br /> آیه فوق، از تجسّس و تفتیش اسرار اهل ایمان نهی نموده و صحابه، مفسّران، محدثان هم همین معنی را فهمیده اند. صاحب جواهر در &laquo;باب الصلاة&raquo; میگوید: &laquo;... مضافا إلى حرمة التجسس، قال اللّه تعالى &laquo;وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا يَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً&raquo; و قال &laquo;الَّذِينَ يُحِبُّونَ&raquo; إلى آخره&raquo;.<a name="[12]">[12]</a><br /> <strong>آیه دوم</strong>: &laquo;إِنَّ الَّذينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَليمٌ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُون&raquo;؛<a name="[13]">[13]</a> به درستی آنان که دوست دارند میان اهل ایمان منکری را اشاعه دهند، در دنیا و آخرت عذاب دردناک خواهند داشت. خداوند می داند و شما نمی دانید.<br /> توضیح: نقش زنان در جنگ های صدر اسلام این بود که به مداوای مجروحین می پرداختند و مردان را تشویق به جنگ می کردند. زنان در مواقعی چادر به دست گرفته و خطاب به مردانی که عقب نشینی می کردند می گفتند: &laquo;حالا که نمی جنگید، چادر به سر کنید&raquo;. با این کار، غیرت آن ها را برمی انگیختند.<br /> در یکی از همین جنگ ها همسر پیامبر(صل الله علیه و آله) ماریه قبطیه، برای قضای حاجت به مکان دوری رفت. هنگام بازگشت، لشکریان از آن مکان رفته بودند و او تنها در بیابان ماند. کسی او را سوار اسب کرده و خودش پیاده حرکت کرد تا ماریه را به قافله رساند. منافقین از جریان مطلع شده و توطئه و سخن چینی کردند که همسر پیامبر با مرد اجنبی تنها بوده است. در همین هنگام، آیه فوق نازل شد.<a name="[14]">[14]</a><br /> روایات در ذیل این آیه به گونه ای آیه را معنا کرده اند که شامل تفتیش و تجسّس هم می شود:<br /> الفـ &laquo;مَنْ قَالَ فِي أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ مَا رَأَتْهُ عَيْنَاهُ وَ سَمِعَتْهُ أُذُنَاهُ فَهُوَ مِمَّنْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ...&raquo;؛<a name="[15]">[15]</a> هرکس درباره برادر مؤمنش چیزی را که دیده یا شنیده نقل کند، مصداق آیه 19 سوره نور است.<br /> روایت، مطلق و آیه خاص است؛ یعنی روایت آیه را تعمیم داده است. حدیث صحیح السند است و دلالت خوبی دارد.<br /> بـ &laquo;من قال في مؤمن ما رأت عيناه و ما سمعت أذناه کان من الذين قال الله فيهم &laquo;إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ&raquo;&raquo;.<a name="[16]">[16]</a><br /> توضیح: متن این روایت در تفسیر نورالثقلین، حرف &laquo;لا&raquo; را بر سر کلمه &laquo;رأته&raquo; و &laquo;سمعته&raquo; آورده است؛ لذا شامل تهمت می شود نه غیبت. منبعی که نورالثقلین حدیث را از آن ذکر کرده حرف &laquo;لا&raquo; ندارد؛ لذا حدیث همانند حدیث اوّل، بحث غیبت را شامل می شود. روایت از حیث سند نیز خوب است.<br /> جـ &laquo;مَنْ قَالَ فِي مُؤْمِنٍ مَا رَأَتْهُ عَيْنَاهُ وَ سَمِعَتْهُ أُذُنَاهُ فَهُوَ مِنَ الَّذِينَ...&raquo;.<a name="[17]">[17]</a><br /> این حدیث مرسل است اما دو حدیث اخیر، حدیث واحدی است؛ یعنی صدر و ذیل راویان و متن دو حدیث دقیقاً یکی است؛ پس معلوم می شود منظور از بعض اصحابه، همان &laquo;هشام&raquo; است که در سند روایت نورالثقلین نقل شده است؛ بنابراین مرسل نیست.<br /> دـ &laquo;محمد بن الفضيل عن أبي الحسن موسى بن جعفر (علیه السلام) قال: قلت له جعلت فداک الرجل من إخواني بلغني عنه الشي&rlm;ء الذي أکرهه فأسأله عنه فينکر ذلک و قد أخبرني عنه قوم ثقات فقال لي يا محمد کذب سمعک و بصرک عن أخيک و إن شهد عندک خمسون قسامة و قال لک قول فصدقه و کذبهم و لا تذيعن عليه شيئا تشينه به و تهدم به مروءته فيکون من الذين قال الله عز و جل &laquo;الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ&raquo;&raquo;.<a name="[18]">[18]</a><br /> شخصی به امام موسی بن جعفر (علیهما السلام) عرض کرد: چند نفر می گویند که فلانی این کار را انجام داده درحالی که خودش انکار می کند. امام (علیه السلام) فرمود: اگر پنجاه نفر قسم خوردند که فلانی این کار را کرده و خودش گفت این کار را نکردم، آن پنجاه نفر را تکذیب<a name="[19]">[19]</a> و او را تأیید کن.<br /> این موضوع در جایی است که بحث محکمه و دادگاه نباشد وگرنه در مقام قضاوت، اگر دو شاهد عادل شهادت دهند، کفایت می کند.<br /> از مجموع احادیث استفاده می شود که نقل کردن هر خبری که باعث تحقیر مؤمن شود، مصداق &laquo;إشاعه فحشا&raquo; است هرچند نقل کننده چنین قصدی نداشته باشد؛ زیرا آیه و روایات اطلاق دارند.<br /> اگر کسی خبری را به دست آورد و نخواست نقل کند، روایت این مورد را شامل نمی شود.<br /> <strong>آیه سوم</strong>: &laquo;لَيْسَ اَلْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا اَلْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لکِنَّ اَلْبِرَّ مَنِ اِتَّقى وَ أْتُوا اَلْبُيُوتَ مِنْ أَبْوٰابِها وَ اِتَّقُوا اَللّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ&raquo;.<a name="[20]">[20]</a><br /> کار نیک آن نیست که از پشت خانه ها وارد شوید؛ بلکه این است که پرهیزگار باشید و از در خانه ها وارد شوید. تقوا پیشه کنید تا رستگار شوید.<br /> اگرچه در این آیه صریحاً حکم به حرمت جاسوسی و تجسّس نشده اما با قدری تأمل و با استناد به میزان قدر متیقن، می توان اثبات کرد که جاسوسی مذموم و مکروه است؛ زیرا خداوند یکی از راه هایی را که منتهی به اشاعه فحشا و آشکاری عیوب دیگران می شود تقبیح کرده و داخل در اعمال نیک نمی داند. این راه، داخل شدن به خانه های دیگران از طریق نامعمول است پس به طریق اُولی، تجسّس و جاسوسی، عمل مذمومی است.<br /> <strong>آیه چهارم</strong>: &laquo;يا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِکُمْ حَتّى تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلىٰ أَهْلِها ذٰلِکُمْ خَيْرٌ لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ * فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتّى يُؤْذَنَ لَکُمْ وَ إِنْ قِيلَ لَکُمُ اِرْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْکىٰ لَکُمْ وَ اَللّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ.&raquo;<a name="[21]">[21]</a><br /> ای کسانی که ایمان آورده اید! در خانه هایی غیر از خانه خود وارد نشوید تا اجازه بگیرید و بر اهل آن خانه سلام کنید، این برای شما بهتر است، شاید که متذکر شوید. اگر کسی را در آنجا نیافتید داخل آن نشوید تا به شما اجازه داده شود. اگر گفته شود بازگردید، برگردید که برای شما بهتر است و خداوند به آنچه انجام می دهید آگاه است.<br /> این دو آیه نیز تصریح به حرمت جاسوسی و تجسّس ندارند، اما با صراحت از برخی لوازم جاسوسی (دخول به خانه دیگران بدون استیذان) نهی شده است. چنانکه در علم اصول فقه به اثبات رسیده، نهی، ظهور در تحریم دارد؛ پس باتوجه به حرمت دخول در منازل دیگران بدون اذن آن ها، به طریق اولی می توان حکم به حرمت جاسوسی و تجسّس از منازل، عیوب و اعمال دیگران کرد.<br /> <strong>آیه پنجم</strong>: &laquo;يا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اَللّهِ فَتَبَيَّنُوا وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقىٰ إِلَيْکُمُ اَلسَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ اَلْحَياةِ اَلدُّنْيا فَعِنْدَ اَللّهِ مَغانِمُ کَثِيرَةٌ کَذٰلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اَللّهُ عَلَيْکُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اَللّهَ کانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً.&raquo;<a name="[22]">[22]</a><br /> ای کسانی که ایمان آورده اید! زمانی که در راه خدا سفر می کنید، خوب تحقیق کرده و به کسی که نزد شما اظهار اسلام می کند نگویید: &laquo;تو مؤمن نیستی&raquo;؛ تا به این بهانه، مطاع زندگی دنیا را بجویید؛ زیرا غنیمت های فراوان نزد خدا است. قبلاً نیز همین گونه بودید و خدا بر شما منت نهاد پس خوب تحقیق کنید که خدا همواره به آنچه انجام می دهید آگاه است.<br /> فاضل مقداد(رحمه الله) در تفسیر آیه فوق می گوید: &laquo;از آیه، أخذ به ظاهر حال، بدون فحص و تجسّس از اینکه آیا مطابق واقع است یا خیر، استفاده می شود&raquo;.<a name="[23]">[23]</a><br /> براساس مفهوم موافق آیه و به طریق اولی، نهی از جاسوسی احوال افراد، استنباط می شود؛ زیرا آیه نهی أخذ به خلاف ظاهر حال دیگران نموده و این مسئله دلالت دارد که اهل ایمان، مکلفند به ظاهر حال دیگران اکتفا نموده و به دنبال کُنه عمل، قول و فعل افراد و جاسوسی از احوال آن ها نباشند.<br /> <strong>2ـ اقدام امام حسن مجتبی (علیه السلام)</strong><br /> &nbsp;وقتی به معاویه، خبر شهادت امام علی (علیه السلام) و بیعت مردم با امام حسن مجتبی (علیه السلام) رسید، مخفیانه دو جاسوس فرستاد تا اخبار را گزارش کنند. امام حسن (علیه السلام) آگاه شد، آن ها را دستگیر و سپس اعدام کرد.<a name="[24]">[24]</a> از این واقعه بر حرمت جاسوسی این گونه استدلال شده که اعدام آن ها نشان می دهد این کار حرام و جرم است؛ قبحش آنقدر سنگین بوده که امام حسن (علیه السلام) اقدام به اعدام آن دو کرده است.<br /> <strong>نقد و بررسی</strong><br /> <strong>اشکال اوّل:</strong> روایت، مرسل و ناقل آن ناشناس است. شیخ مفید آن را در کتب تاریخ خود آورده نه در کتب فقهی و به کتاب تاریخی در بحث فقه نمی توان استناد کرد.<br /> <strong>اشکال دوم:</strong> در ذیل روایت، عبارت &laquo;ترور و فریب&raquo; وجود دارد، شاید حکم قتل از باب افساد و صدق عنوان مفسد بر این جاسوسان بوده است.<br /> <strong>اشکال سوم:</strong> شاید کار امام (علیه السلام)، &laquo;قضیه ای در واقعه ای&raquo; بوده است؛ بنابراین امام (علیه السلام) مصلحت دید دشمن را بترساند.<br /> <strong>3ـ ماجرای حاطب</strong><br /> در شأن نزول آیه &laquo;يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ وَ الرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَماناتِکُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ&raquo;<a name="[25]">[25]</a> نقل شده است: &laquo;حاطب بن ابی بلتعه، یکی از مسلمانان مدینه بود که برای کفّار قریش، جاسوسی می کرد. او اخبار نظامی رسول الله(صل الله علیه و آله) را جمع آوری و نامه ای را تحویل یکی از زنان قریش داد تا به کفار مکه برساند. این زن نامه را در موهای خود مخفی کرد. پیامبر(صل الله علیه و آله) امیرالمومنین (علیه السلام) و زبیر را مأمور کرد تا زن را پیدا کنند و نامه را از او بگیرند. آنان به سرعت آمده و به زن رسیدند. زن داشتن نامه را انکار کرد. حضرت علی (علیه السلام) فرمود: به خدا سوگند، پیامبر خدا(صل الله علیه و آله) دروغ نگفته است. حتماً نامه ای با خودت داری. یا آن را تحویل می دهی یا تو را اذیت می کنیم. آن زن، نامه را از میان موهای خود درآورد و تحویل داد&raquo;.<a name="[26]">[26]</a><br /> این شأن نزول دلالت بر حرمت جاسوسی دارد، اما روایات شأن نزول، هیچ کدام اعتبار ندارند و سند همگی ضعیف است.<br /> <strong>4ـ دلیل عقلی</strong><br /> اگر کسی جاسوسی را به خوبی معنا کند، دلیل حرمت آن همراه خودش هست؛ چون جاسوسی یعنی: کسی منافع مادی و شخصی خودش را بر منافع جمع، اجتماع و نظام ترجیح می دهد؛ عقل حکم می کند که منافع اجتماعی حکومت اسلامی بر منافع فردی مقدم است.<br /> <strong>5ـ قانون اساسی</strong><br /> اصل 25 قانون اساسی می گوید: &laquo;بازرسی و نرساندن نامه ها، ضبط و فاش کردن مکالمات تلفنی، تلگراف و تلکس و عدم مخابره و رساندن آن، استراق سمع و هر نوع تجسّس دیگری حرام است مگر به حکم قانون&raquo;.<br /> بهتر است بگوییم دلیل حرمت جاسوسی، عقلی است؛ زیرا عقل به وجوب حفظ اسرار مسلمین حکم می کند و در دوران بین اهم و مهم، اهم به حکم عقل مقدم است؛ بنابراین مصالح عامه جامعه اسلامی مقدم بر مصالح افراد است. مصالح عامه مسلمانان این است که کسی جاسوسی نکند؛ بنابراین اصل اوّلی حرمت تجسّس است؛ مگر در موارد خاص که طبق قانون و شرع (حکم ثانوی) معیّن و استثنا شود.</p> <h3><br /> اصل ثانوی: جواز تجسس<img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/17(2).jpg" style="margin: 5px; float: left; width: 300px; height: 195px;" /></h3> <p>اصل ثانوی در مسئله تجسس، جواز برای افراد خاص، در شرایط خاص و از افراد خاص است. اصل ثانوی همچون استثنائی از اصل اوّلی است و در هرجا که دلیل بر آن وجود داشت، باید آن را پذیرفت و در سایر موارد باید به اصل اوّلی که حرمت است، رجوع شود. در واقع، اصل ثانوی در این مسئله، همانند باب تزاحم است که اگر مسئله اهمّی وجود داشته و با حکم حرمت تجسس، تزاحم داشت، مقدّم خواهد بود.<br /> برای روشن شدن بحث نیاز به بیان دو مقدمه است:<br /> <strong>مقدمه اوّل</strong><br /> مقدمه واجب، واجب است اما مقدمه حرام، حرام نیست؛ بنابراین اگر فعلی مقدمه حرام بود، لازم نیست جلوی آن گرفته شود؛ لذا نمی شود برای پیشگیری از حرام، حرام دیگری مثل تجسّس را مرتکب شد.<br /> <strong>اشکال</strong>: اگر تفحص و تجسّس نکنیم، کارهای حرام شروع می شود و فرد خاطی جرأت بر ارتکاب خلاف پیدا می کند.<br /> پاسخ: تفحص جایز نیست؛ زیرا عبیدالله در زمان حضرت علی (علیه السلام) فرماندار بود و حضرت هم می دانست که در آینده چه جرمی مرتکب می شود، ولی او را محاکمه نکرد؛ چون هنوز جرمی انجام نداده بود.<br /> <strong>مقدمه دوم</strong><br /> در برخی موارد، اصل ثانوی جواز و حتی ممکن است لزوم تجسّس باشد و اگر اصل ثانوی ثابت شود، بر اصل اولی مقدم است؛ مانند حکم ثانوی که به حکم اولی مقدم است.<br /> <strong>دلیل جواز تجسس</strong><br /> حفظ نظام واجب است و تجسس و اطلاعات، مقدمه حفظ نظام است؛ زیرا مقدمه واجب، واجب است؛ پس اطلاعات و تجسس واجب است.&nbsp;<br /> در این استدلال چند مطلب قابل بحث است:<br /> <strong>مطلب اوّل</strong>: آیا اصل حفظ نظام به عنوان ذی المقدمه، واجب است یا خیر؟ تا بعد ثابت کنیم که تجسس و اطلاعات مقدمه حفظ نظام است و در نهایت ثابت کنیم که مقدمه واجب، واجب است.<br /> <strong>دلایل وجوب حفظ نظام&nbsp;</strong><br /> 1ـ سیره معصومین(علیهم السلام): اگر کسی به کشور اسلامی حمله می کرد، معصومین(علیهم السلام) حفظ نظام را بر حفظ جان مردم ترجیح می دادند؛ یعنی حاضر بودند انسان هایی کشته شوند تا اصل نظام محفوظ بماند. شاهد، جنگ های زمان معصومین(علیهم السلام) مثل جنگ احد و صفین است.<br /> 2ـ عقل: عقل حکم می کند به اینکه حفظ نظام واجب است و به عبارت دیگر، حفظ نظام از فطریات است.<br /> در منطق به اعتباری از دو نوع قضیه بحث می شود:&nbsp;<br /> الفـ قضایای تحلیلی: مثل اینکه گفته شود &laquo;دایره گرد است&raquo; حالا اگر کسی بگوید به چه دلیل؟ جوابش این است که اگر کسی دایره را خوب توضیح دهد، معلوم می شود که گرد است. اگر کسی نمی داند که دایره گرد است چون اصلاً نمی تواند دایره را خوب تصور کند، درحالی که گردی در ذات دایره است.<br /> بـ قضایای ترکیبی: همان محمول بالضمیمه است؛ یعنی موضوع و محمول دو چیز مستقل است که به یکدیگر ضمیمه می شوند؛ لذا برای اثبات آن نیاز به دلیل است. همچون جمله &laquo;میز سفید است&raquo;؛ میز، چیزی و سفید، چیز دیگری است. حال به چه دلیل سفید است؟ چون کسی آن را رنگ کرده است.<br /> برای فهم اینکه آیا بررسی مسئله وجوب حفظ نظام، نیاز به دلیل دارد یا خیر؟ آیا قضیه تحلیلی است یا ترکیبی؟ ابتدا باید نظام را معنا کنیم:<br /> نظام در لغت به معنای نبود هرج ومرج و هماهنگی اجزای مجموعه واحد است. نظم و نظام، همیشه در مرکبات است نه بسایط؛ یعنی شیء بسیط، نظم نمی خواهد، نظم همیشه برای آنجایی است که اجزای مختلف داشته باشد؛ مثلاً نظم انسان این است که چشم، پا و دست داشته باشد و این اجزا هماهنگ با هم کار کنند؛ پس اگر فقط یک جزء را در نظر بگیریم دیگر نمی توان از نظم پرسید. نظام در اصطلاح علوم اجتماعی و فقه این است که مجموعه ای از انسان&shy; ها طوری عمل کنند که به هدف واحد برسند.<br /> <strong>وجوب حفظ هدف</strong><br /> هدف نظام اسلامی، اصلاح دنیا و آخرت مردم نیست، بلکه هدف، نزدیکی به خدا است و لازمه نزدیکی به خدا تأمین و اصلاح دنیا و آخرت است. هر کسی به خدا نزدیکتر شود، غیبت، دزدی و سلب آسایش از مردم نمی کند. پیامبر(صل الله علیه و آله) برای بهشت بردن مردم فرستاده نشده بلکه برای نزدیکی مردم به خدا مبعوث شده است. البته روشن است که وقتی مردم به خدا نزدیک شوند، در دنیا و آخرت سعادتمند خواهند شد.<br /> خدا یعنی خیر و کمال مطلق، اگر کسی خدا و قرب خدا را درست تصور کند، درک می کند که حفظ نظام با چنین هدفی واجب است؛ یعنی عقل حکم می کند که باید به خیر و کمال مطلق برسیم.<br /> روشن است که ایجاد خلل در نظام اسلامی، قصد مانع شدن برای رسیدن افراد جامعه به کمال است؛ بنابراین عقل، حکم به وجوب حفظ آن کمال می کند و این همان &laquo;وجوب حفظ نظام است&raquo;.<br /> <strong>جاسوسی مقدمه حفظ نظام</strong><br /> تجسس و اطلاعات، مقدمه حفظ نظام است؛ یعنی حفظ نظام، مقدماتی دارد که یکی از نیازمندی های نظام، جاسوسی و اطلاعات است. دلایل نیاز به جاسوسی و اطلاعات عبارتند از:<br /> 1ـ دلیل شرعی: امیرالمؤمنین (علیه السلام) افرادی را به عنوان &laquo;شرطة الخمیس&raquo; برگزیده بود. شرطة الخمیس دو معنای پیش مرگ و ستون پنجم (اطلاعات) دارد. لشکر، چهار رکن دارد: جلو (مقدم)، راست (میمنه)، چپ (میسره) و عقب (مؤخره)، افرادی هم به عنوان اطلاعات، گروه پنجم لشکر هستند. امیرالمؤمنین (علیه السلام) این افراد را برای کسب اطلاعات در دل دشمن اعزام می کرد.<a name="[27] ">[27]&nbsp;</a><br /> ازجمله دلایل شرعی لزوم اطلاعات برای حفظ نظام، کلام امیرالمؤمنین (علیه السلام) است:<br /> &laquo;إِنَّ هَؤُلَاءِ قَدْ تَمَالَئُوا عَلَى سَخْطَةِ إِمَارَتِي وَ سَأَصْبِرُ مَا لَمْ أَخَفْ عَلَى جَمَاعَتِکُمْ ...&raquo;؛<a name="[28]">[28]</a> همانا آن ها (معاویه و یارانش) می خواهند علیه حکومت من دشمنی کنند و من هم صبر خواهم کرد تا موقعی که به اصل جماعت شما مردم لطمه نخورد.<br /> از کلام امام علی (علیه السلام) استفاده می شود که اگر این ها کار را به جایی برسانند که نظام مسلمین به خطر بیفتد، دیگر صبر جایز نیست؛ پس حفظ نظام، مهمتر بوده و لازم است در مقابل آن ها ایستادگی کنیم.<br /> دلالت این حدیث بر وجوب حفظ نظام خوب است؛ زیرا حضرت، اشاره می کند که دشمنی این ها با شخص من است، ولی زمانی که نظام به خطر بیفتد، صبر نمی کنم. مشکل روایت، مخدوش بودن سند است؛ نهج البلاغه از جهت سندی ضعیف بوده و برای بحث های اجتماعی و اخلاقی خوب است اما از نظر فقهی، قابل استناد نیست.<br /> 2ـ بنای عقلای عالم: همه عقلای عالم پذیرفته اند که نظام، نیاز به سازمان اطلاعات و تحقیقات دارد.<br /> 3ـ قضیه تحلیلی (حکم عقلی): قضیه تحلیلی نیازی به دلیل ندارد؛ بلکه فقط نیازمند تصور درست از موضوع است. اگر بتوان تصور کرد در شرایطی هستیم که باید از فعالیت های دشمن مطلع شویم و بدون شک، دشمن، افرادی را به عنوان جاسوس در کشور ما گماشته است، عقل با قطع نظر از احساسات و عواطف، حکم می کند که اطلاعات، مقدمه حفظ نظام است.<br /> 4ـ قضیه ترکیبی (حکم عقلی): حفظ نظام واجب است؛ وجود اطلاعات و تجسس مقدمه حفظ نظام است و مقدمه واجب، واجب است؛ پس وجود اطلاعات و تجسس واجب است.<br /> جاسوسی علیه نظام اسلامی برای مصلحت و منفعت شخصی جاسوس است ولی با مصالح اجتماعی حکومت اسلامی در تعارض است. مصالح اجتماعی حکومت اسلامی بر مصالح فردی مقدم است؛ لذا با تشکیل اطلاعات، باید جلوی جاسوس گرفته شود.<br /> حاصل بحث: گرچه اطلاعات و تجسس، طبق اصل اولی حرام است لکن طبق اصل ثانوی، لازم و ضروری است.<br /> <strong>حکم جاسوسی</strong><br /> بعضی از فقها فتوا به قتل جاسوس داده و به روایت کتاب &laquo;دعائم الاسلام&raquo; استناد کرده اند: &laquo;و الجاسوس و العين إذا ظفر بهما قتلا کذلک رؤينا عن أهل البيت&raquo;؛<a name="[29]">[29]</a> براساس این بیان، جاسوس و خبرچین وقتی دستگیر شد کشته می شود.<br /> <strong>نقد و بررسی</strong><br /> 1ـ قاضی نعمان، صاحب کتاب &laquo;دعائم الاسلام&raquo; مالکی بوده و سپس شیعه شده است؛ امّا آیا شیعه اثناعشری(باتقیّه) یا شیعه اسماعیلی بود؟ 2ـ بهندرت به این کتاب استناد می شود و به نظر می رسد اوّلین کسی که این کتاب را احیا و به روایات آن استناد کرده، محدّث نوری است. 3ـ صاحب &laquo;وسائل الشیعه&raquo; چون حدیث را قابل اعتماد ندانسته، نقل نکرده است. 4ـ این حدیث &laquo;مرسل&raquo; است.<br /> دلالت حدیث از جهت حکم قتل خوب است اما این احتمال می رود که این حدیث، نقل به معنا شده باشد؛ لذا فقط دلالت بر جواز قتل جاسوس دارد. از جهت وجوب قتل یا جواز عفو از طرف امام معصوم (علیه السلام) یا ولی فقیه، دلالتی ندارد.<br /> مقتضای احتیاط آن است که حاکم، هرگونه مصلحت بداند جاسوس را تعزیر کند؛ زیرا بدون شک، گناه و معصیت مرتکب شده است. اگر کارش را پس از دو یا سه بار تعزیر، تکرار کرد، شاید بتوان گفت که قتل او جایز است؛ این در صورتی است که جاسوسی، گناه کبیره باشد و قائل شویم، مرتکب کبیره، بار سوم یا چهارم کشته می شود.<br /> کلام عالمان<br /> شیخ طوسی(رحمه الله) می گوید: &laquo;إذا تجسس مسلم لأهل الحرب، و کتب إليهم فأطلعهم على أخبار المسلمين لميحصل بذلک قتله لأنّ حاطب بن أبي بلتعة کتب إلى أهل مکة کتابا يخبرهم بخبر المسلمين فلميستحل النبي قتله و للإمام أن يعفو عنه، و له أن يعزره لأنّ النبيّ(صل الله علیه و آله) عفى عن حاطب&rlm;&raquo;؛<a name="[30]">[30]</a> اگر مسلمانی برای اهل حرب جاسوسی کرد، برای کفار، نامه نوشت و خبرهای مسلمانان را به آن ها رساند، قتلش به واسطه این عمل، حلال نیست؛ زیرا &laquo;حاطب بن ابی بلتعه&raquo; نامه ای برای اهل مکه نوشت و اخبار مسلمانان را به آن ها رساند و پیامبر(صل الله علیه و آله) قتل او را مجاز ندانست. امام امت اختیار دارد که جاسوس را ببخشد؛ همچنین می تواند او را تعزیر کند؛ زیرا پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله) حاطب را عفو کرد.<br /> <strong>اشکالات فتوای شیخ طوسی(رحمه الله)</strong><br /> 1ـ کلام وی درباره کسی است که مسلمان باشد و برای کفار جاسوسی کند و شامل جاسوس غیرمسلمان نمی شود.<br /> 2ـ شیخ طوسی(رحمه الله) برای فتوای خود به عمل پیامبر(صل الله علیه و آله) استدلال کرد. اگر ما حدیثی داشتیم که پیامبر(صل الله علیه و آله) می فرمود: &laquo;جاسوس را نکشید&raquo;، کلام شیخ طوسی(رحمه الله) خوب بود، درحالی که فقها می گویند: &laquo;عمل زبان ندارد&raquo;. اگر پیامبر(صل الله علیه و آله) این جاسوس را نکشت، فقط ثابت می شود که کشتن جاسوس واجب نیست اما شاید کشتن جایز باشد و پیامبر(صل الله علیه و آله) بنا بر دلایلی او را نکشت.<br /> 3ـ شاید عمل پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله) &laquo;قضیةٌ في واقعهٍ&raquo; باشد. این عمل، موردی شخصی بوده و نمیتواند ملاک و مبنا باشد؛ شاید حاطب، خدمتی کرده یا سوء نیت و قبح فاعلی نداشته است.<br /> فقها معمولاً امام یا ولی مسلمین را مخیّر بین عفو یا زندانی کردن جاسوس می دانند؛ معنای کلام این است که حکم جاسوس، اعدام نیست.<br /> <strong>کلام میرزای قمی(رحمه الله)</strong><br /> آیا از اهل اسلام کسانی که با کفار همدست شوند و در تسخیر ممالک اسلامی به آن ها کمک کنند، غارت اموال، کشتن و اسیر گرفتن آن ها جایز است یا خیر؟ اگر غلبه بر کفار در این دعوا موقوف به کوچانیدن و تنبیه بعضی متمردین اهل اسلام باشد، آیا کوچانیدن آنان در صورتی که به جاسوس مشرکین پناه داده و اسرار مسلمین را به کفّار می رسانند، جایز است یا خیر؟&nbsp;<br /> مرحوم میرزای قمی(رحمه الله) در کتاب &laquo;جامع الشتات&raquo; می گوید: &laquo;اسیر مسلم و غارت اموال آن ها به هیچ وجه جایز نیست، امّا قتل آن ها در آنچه موقوف علیه، دفاع از اسلام و مسلمین باشد، جایز است. اینکه داخل محارب می شوند (گاه حد محارب، قتل است) منحصر در مقاتله نیست بلکه تابع اسم محارب است. این سخن زمانی است که ما اجرای حدود را در زمان غیبت امام (علیه السلام) جایز بدانیم. بر فرض جواز، وظیفه مجتهد عادل است و حقیر در جواز اجرای حدود در زمان غیبت، توقف و تأمل دارم. بله حاکم شرع، این جماعت را طبق مصلحت، تعزیر می کند. اگر حاکم شرع، اقتدار نداشته باشد، تنبیه ایشان بر دیگران از باب امر به معروف و نهی از منکر به هر نحو که اقتضا کند و شرایط آن محقّق شود جایز بلکه واجب است. &laquo;الأسهل بالأسهل&raquo;.<a name="[31]">[31]</a><br /> <strong>توضیح پاسخ میرزای قمی(رحمه الله)</strong><br /> 1ـ از رسول اکرم(صل الله علیه و آله) روایت است &laquo;مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا فَلَهُ سَلَبُه&raquo;<a name="[32]">[32]</a> کسی را که می کشند می توان اموال شخصی او را برداشت؛ لکن امیرالمؤمنین (علیه السلام) در جنگ صفین، اجازه نداد اموال کشته شدگان را تصاحب کنند و در جواب کسانی که علّت را جویا شدند فرمود: اهل قبله (مسلمان) اگر باغی شد، کشتنش جایز است اما اموالش را نمی توان گرفت.<br /> این پرسش مطرح است که آیا مال این افراد از جانشان مهمتر است؟ امام جواد (علیه السلام) درباره علّت فرمان امام علی (علیه السلام) فرمود: حضرت می دانست در آینده، بنی امیه بر شیعیان غلبه می کنند و اگر امام اجازه می داد که در جنگ صفین یا نهروان، اموال بنی امیه را بردارند، آن ها هم وقتی بر شیعیان مسلط می شدند، اموال ایشان را غارت می کردند.<a name="[33]">[33]</a><br /> حکم اولی این است که جان از مال مهمتر است و کسی که کشتن او جایز باشد، بردن اموالش نیز اشکالی ندارد، ولی حکم ثانوی این است که به خاطر حفظ اموال شیعیان و برای اینکه فعلاً مخالفین بر شیعیان غلبه دارند، بردن اموال مقتولین از باب ضرورت جایز نیست.<br /> 2ـ قتل جاسوس: مواردی که دفاع از مسلمانان متوقف بر کشتن مسلمان جاسوس باشد جایز است حتی در مواردی که کفار، مسلمان بی گناهی را طعمه حمله خود قرار دهند، آنجا که موقوف علیه دفاع باشد، کشتن آن مسلمان جایز است.<br /> 3ـ اگر مسلمانی محارب شد، کشتن او جایز است و منحصر در حالت جنگ نیست، بلکه تابع تحقق اسم محارب است.<br /> این حکم زمانی است که اجرای حدود توسط مجتهد عادل را در زمان غیبت امام(عجل الله تعالی فرجه) جایز بدانیم؛ درحالی که میرزای قمی(رحمه الله) جایز نمی داند؛ پس طبق این نظر، قتل محارب جایز نیست. البته تعزیر جاسوس توسط حاکم شرع جایز است. در صورت عدم اقتدار حاکم شرع، تنبیه جاسوس از باب امر به معروف و نهی از منکر توسط دیگران به هر نحوی که شرایط آن محقق شود، جایز بلکه واجب است؛ &laquo;الاسهل بالاسهل&raquo;.<br /> 4ـ یکی از شرایط اهل ذمّه این است که به جاسوس مشرکین پناه ندهند. اگر اهل ذمّه، خلاف شرایط عمل کرد، از اهل ذمّه بودن خارج می شود.&nbsp;<br /> اشکالات کلام میرزای قمی(رحمه الله)<br /> اشکال اوّل: نهی از منکر، غیر از دفع منکر است. نهی از منکر زمانی است که منکری رخ داده و قصد داریم آن را از بین ببریم، اما در دفع منکر، هنوز منکری پیش نیامده و قصد پیشگیری داریم. جاسوسی گاهی رفع و گاهی دفع است؛ مثلاً جاسوسی قصد دارد چند سند نظامی را از کشور خارج کند و در این هنگام دستگیر می شود، در این صورت، دفع منکر خواهد بود نه رفع منکر؛ لذا این استدلال میرزای قمی(رحمه الله) جامع نیست؛ زیرا وی به نهی از منکر استدلال نمود درحالی که نهی از منکر، رفع است و مورد بحث ما از مقوله دفع منکر است.<br /> <strong>اشکال دوم</strong>: وی گفت: &laquo;در صورت عدم اقتدار حاکم شرع، مردم باید جاسوس را تعزیر کنند&raquo; حال آنکه حدود تعزیر برای مردم تا جایی است که منجر به ریخته شدن خون نشود و آنجایی که به جرح یا قتل برسد، فقط وظیفه حاکم شرع است و در اختیار مردم نیست.<br /> با صرف نظر از این دو اشکال، بر اساس نظر میرزای قمی(رحمه الله) حکم جاسوس قتل نیست بلکه قتل، حکم محارب است. توضیح این که بین جاسوس و محارب، عموم و خصوص منوجه است، گاهی جاسوس است اما محارب نیست، گاهی محارب است اما جاسوس نیست و گاهی هم هر دو عنوان موجود است.<br /> <strong>نتیجه</strong>: دلیل فقهی، فتوای فقها، اجماع و شهرتی برای حکم قتل جاسوس نداریم و روایات ذکر شده برای این مسئله، قابل اعتماد نیست.</p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/16(2).jpg" style="width: 500px; height: 260px;" /><br /> &nbsp;</p> <p><strong>نکته</strong><br /> &nbsp;چهار حالت برای عنوان جاسوس متصور است:<br /> 1ـ فرد مسلمان، از کشور اسلامی به نفع کفار جاسوسی کند.<br /> 2ـ اهل ذمّه کشور اسلامی به نفع کفار جاسوسی کند.<br /> 3ـ یک تبعه خارجی از کشور اسلامی برای کفار جاسوسی کند.<br /> 4ـ یک فرد مسلمان از کشور کفر به نفع مسلمین جاسوسی کند.<br /> حکم قسم چهارم روشن است که احکام جاسوسی بر آن بار نمی شود بلکه تقویت اسلام و مسلمین است، مثل مأمورین اطلاعات کشور ما که خارج از کشور به نفع ایران، جاسوسی می کنند؛ پس این مورد داخل در بحث نیست.<br /> حکم مورد سوم واضح است؛ زیرا بر چنین کسی، عنوان محارب صدق می کند؛ مثل صهیونیستی که داخل کشور به نفع اسرائیل جاسوسی می کند.<br /> مورد دوم (مثل کافر ایرانی که برای خارجی ها جاسوسی کند)، روشن است که به صرف جاسوسی از شرایط ذمّه خارج شده، دیگر اهل ذمه نیست و حکم محارب (قتل) را دارد.<br /> قبل از اینکه حکم مورد اوّل را بیان کنیم، پرسشی را مطرح می کنیم: اگر مسلمان ایرانی برای اسرائیل جاسوسی کند گناهش بزرگتر است یا یهودی ایرانی برای اسرائیل جاسوسی کند؟<br /> <strong>پاسخ</strong>: بنای فقه، بر این است که جرم مسلمان از کافر کمتر است اما این مورد، استثنا شده و تشدید بر مسلمان و تخفیف بر کافر است. هر حکمی را که بر کافر صادر کنیم، شدیدترش برای مسلمان است.<br /> پس در مورد اوّل که مسلمانی برای اسرائیل جاسوسی کند، به طریق أولی نسبت به جاسوس یهودی ایرانی، گناه و حکمش شدیدتر است، اما به دلیل مسئله خون و قتل، باید احتیاط کرد. با اینکه گناه این مسلمان اشد است ولی به خاطر احتیاط شریعت در خون، حکمش اشد نیست.</p> <h2><br /> نتیجه</h2> <p>جاسوسی کردن به حکم اصل اوّلی که از آیات و روایات به دست می آید، حرام است و بنا بر حکم ثانوی در برخی موارد، از باب تقدیم مسئله اهم بر مهم، جاسوسی واجب است.&nbsp;<br /> حکم اوّلی فقهی جاسوسی، اعدام نیست و مواردی که قوانین کیفری کشوری، حکم جاسوس را اعدام می داند از احکام ثانوی بوده که مشروط به حدود، موقت بودن و ... است؛ لکن چند مطلب را باید در این باره لحاظ کنیم:<br /> 1ـ حفظ نظام اسلامی از اهم واجبات است و گاهی اگر جاسوس را به قتل نرسانیم، باب جاسوسی باز شده و نظام، تهدید می شود. اگر عده ای بدانند که حکم جاسوس، قتل نیست، شاید به آسانی سراغ جاسوسی بروند.<br /> 2ـ جاسوسی در بسیاری از مواقع، باعث ریختن خون عده زیادی از مسلمانان می شود.<br /> 3ـ جاسوس گاهی حکم محارب، گاهی حکم مفسد فی الارض و گاهی حکم باغی را دارد که در این موارد، قتلش جایز است. اگر این عناوین در جاسوس مسلمان صدق کند، حکم او قتل و در غیر این عناوین، حکم او تعزیر است. کیفیت تعزیر به دست امام مسلمین است؛ یعنی ولی فقیه هرگونه صلاح بداند نظر می دهد.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>منابع</h2> <p>قرآن کریم<br /> 1.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد؛ مفید، محمّد؛ بصیرتی، قم، بی تا.<br /> 2.&nbsp;&nbsp; &nbsp;اصول کافی؛ کلینی، محمّد بن یعقوب؛ دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1362ش.<br /> 3.&nbsp;&nbsp; &nbsp;اطلاعات و تحقیقات در اسلام؛ احمدی میانجی، میرزا علی؛ نشر دادگستر، تهران، 1384ش.<br /> 4.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الاغانی؛ اصفهانی، ابوالفرج؛ داراحیاء لتراث العربی، بیروت، بیتا.<br /> 5.&nbsp;&nbsp; &nbsp;أقرب الموارد؛ شرتونی، سعید الحوزی؛ کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، قم، 1403ق.<br /> 6.&nbsp;&nbsp; &nbsp;امالی صدوق؛ ابنبابویه، محمّد بن علی؛ مؤسسه بعثت، قم، 1417ق.<br /> 7.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الاوائل؛ عسکری، حسن بن عبدالله؛ دارالبشیر، مصر، چ اوّل، 1408ق<br /> 8.&nbsp;&nbsp; &nbsp;آیات الاحکام؛ سیوری، مقداد بن عبدالله؛ امیری، تهران، 1378ش.<br /> 9.&nbsp;&nbsp; &nbsp;بحارالانوار؛ مجلسی، محمدباقر؛ دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1398ق.<br /> 10.&nbsp;&nbsp; &nbsp;تفسیر القمی؛ قمی، علی بن ابراهیم؛ دارالکتاب، قم، 1404ق.<br /> 11.&nbsp;&nbsp; &nbsp;تفسیر نورالثقلین؛ حویزی، عبدعلی بن جمعه؛ مترجم هاشم رسولی محلاتی، دارالتفسیر، قم، بی تا.<br /> 12.&nbsp;&nbsp; &nbsp;تنقیح المقال فی علم الرجال؛ مامقانی، عبدالله؛ مرتضویه، نجف اشرف، 1352ق.<br /> 13.&nbsp;&nbsp; &nbsp;ثواب الاعمال؛ ابنبابویه، محمّد بن علی؛ نشر الرضی، قم، 1368ش.<br /> 14.&nbsp;&nbsp; &nbsp;جامع الشتات؛ میرزای قمی، ابوالقاسم؛ شرکت رضوان، تهران، 1355ش.<br /> 15.&nbsp;&nbsp; &nbsp;جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام؛ نجفی، محمدحسن؛ دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1397ق.<br /> 16.&nbsp;&nbsp; &nbsp;دعائم الاسلام؛ تمیمی مغربی، نعمان بن محمّد؛ مؤسسه آل البیت، قم، 1385ق.<br /> 17.&nbsp;&nbsp; &nbsp;السیرة النبویّة؛ ابن هشام، محمّد؛ انتشارات ایران، افست از چاپ مصر، 1363ش.<br /> 18.&nbsp;&nbsp; &nbsp;شرح نهج البلاغه؛ ابن ابیالحدید، عبدالحمید؛ دارالکتب العلمیه، قم، بی تا.<br /> 19.&nbsp;&nbsp; &nbsp;صحّاح اللغة؛ جوهری، اسماعيل بن حماد؛ دارالملایین، بیروت، 1410ق.<br /> 20.&nbsp;&nbsp; &nbsp;فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت (علیه السلام)؛ شاهرودی، سیدمحمود؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، قم، بیتا.<br /> 21.&nbsp;&nbsp; &nbsp;المبسوط فی فقه الامامیه؛ طوسی، محمّد بن حسن؛ المکتبة المرتضویه، تهران، 1387ق.<br /> 22.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مجمع البیان فی تفسیر القرآن؛ طبرسی، ابوعلی فضل بن حسن؛ دارالمعرفه، بيروت، 1406ق.<br /> 23.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مصباح المنیر؛ فیّومی، احمد؛ دارالرضی، قم، بیتا.<br /> 24.&nbsp;&nbsp; &nbsp;معجم مقاییس اللغة؛ ابنفارس، احمد؛ دفتر تبلیغات اسلامی، قم، بی تا.<br /> 25.&nbsp;&nbsp; &nbsp;المیزان فی تفسیر القرآن؛ طباطبایی، محمدحسین؛ &nbsp;دارالکتب الاسلامیه، تهران، بی تا.<br /> 26.&nbsp;&nbsp; &nbsp;نهجالبلاغه؛ تحقیق: صبحی صالح، بی نا، بیروت، 1967م.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>پی نوشت ها</h2> <p><a href="#[1]">[1]. &nbsp;استاد حوزه علمیه قم و دانشگاه، اتمام سطح چهار حوزه علمیه، jargani@yahoo.com.</a><br /> <a href="#[2]">[2]. معجم مقاییس اللغه، ج1، ص414، ماده تجسس.</a><br /> <a href="#[3]">[3]. أقرب الموارد، ج1، ص62.</a><br /> <a href="#[4]">[4]. مصباح المنیر، ج1، ص125.</a><br /> <a href="#[5]">[5]. صحّاح اللغه، ج3، ص913.</a><br /> <a href="#[6]">[6]. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت؟عهم؟، ج، ص 37.</a><br /> <a href="#[7]">[7]. اطلاعات و تحقیقات در اسلام، ص122.</a><br /> <a href="#[8]">[8]. مقصود از اصل در اینجا، قاعده مستفاد از ادلّه عامّه شرعی است؛ یعنی اگر به ادلّه خاصی که درباره مسئله &laquo;تجسس&raquo; وارد شده، کاری نداشته باشیم و بخواهیم طبق عمومات و اطلاقات، نظر بدهیم، حکم تجسس چیست؟ پس از بیان اصل اوّلی، ادلّه خاصه ای را بیان میکنیم که برای خروج از آن اصلِ اوّلی، مورد استناد واقع می شوند. هرجا دلیل ثانوی، اشکالی داشته باشد، باید به همان اصل اوّلی مراجعه کنیم.</a><br /> <a href="#[9]">[9]. سوره حجرات، آیه12.</a><br /> <a href="#[10]">[10]. المیزان، ج18، ص 484.</a><br /> <a href="#[11]">[11]. مجمع البیان، ج9، ص137.</a><br /> <a href="#[12]">[12]. جواهر الکلام في شرح شرائع الإسلام، ج، ص 298.</a><br /> <a href="#[13]">[13]. سوره نور، آیه 19.</a><br /> <a href="#[14]">[14]. تفسیر القمی، ج2، ص99.</a><br /> <a href="#[15]">[15]. تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 583؛ امالی الصدوق، ص 337؛ بحار الانوار، ج 72، ص 248.</a><br /> <a href="#[16]">[16]. امالی الصدوق، ص 337؛ بحارالانوار، ج 72، ص 248.</a><br /> <a href="#[17]">[17]. اصول کافی، ج 2، ص 357.</a><br /> <a href="#[18]">[18]. ثواب الاعمال، ص 347.</a><br /> <a href="#[19]">[19]. تکذیب یعنی ترتیب اثر ندادن و گفته شود: شما اشتباه میکنید، نه اینکه دروغ میگویید.</a><br /> <a href="#[20]">[20]. سوره بقره، آیه 189.</a><br /> <a href="#[21]">[21]. سوره نور، آیات 27_ 28.</a><br /> <a href="#[22]">[22]. سوره نساء، آیه 94.</a><br /> <a href="#[23]">[23]. آیات الاحکام، ج2، ص 349.</a><br /> <a href="#[24]">[24]. ارشاد، ج2، ص9؛ اغانی، ص138؛ شرح ابن ابی الحدید، ج7، ص342.</a><br /> <a href="#[25]">[25]. سوره انفال، آیه 27.</a><br /> <a href="#[26]">[26]. سیرة النبویة، ج4، ص 41.</a><br /> <a href="#[27] ">[27]. تنقیح المقال ج 1 ص 196؛ &nbsp;الاوائل، ص 427.</a><br /> <a href="#[28]">[28]. نهج البلاغه، خطبه 169، ص 244.</a><br /> <a href="#[29]">[29]. دعائم الاسلام، ج 1، ص 398.</a><br /> <a href="#[30]">[30]. المبسوط في فقه الامامیه، ج 2، ص 15.</a><br /> <a href="#[31]">[31]. جامع الشتات، ج 1، صص 394_ 395.</a><br /> <a href="#[32]">[32]. بحار الانوار، ج 41، ص 72.</a><br /> <a href="#[33]">[33]. همان.</a></p> <p><br /> &nbsp;</p> Mon, 26 Oct 2020 21:20:15 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_350104-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_350252-utab بازخوانی مفهوم اطراب در فقه اسلامی
بازخوانی مفهوم اطراب در فقه اسلامی <h1 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/3(2).jpg" style="width: 225px; height: 225px;" /></h1> <h1 style="text-align: center;">بازخوانی مفهوم اطراب در فقه اسلامی</h1> <p><br /> همت علی حسینی<a id="[1]" name="[1]">[1]</a></p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">چکیده</span></h2> <p>&laquo;اطراب&raquo;، مفهومی است که همواره در برخی از مسائل باب مکاسب محرمه ازجمله غنا و موسیقی، توجه فقیهان را به خود معطوف داشته است؛ زیرا قیدی مهم در تحقق عنوان محرّم است. &nbsp;با اسلوب صحیح اجتهادی، این واژه مهم در علم فقه را مفهوم شناسی نمودیم. تزکیه اعمال، رفتار و اموال از محرمات الهی، این ضرورت را تقویت می کند که این قید مهم با دقت بررسی و محدوده و قلمرو آن مشخص شود. برای دست یابی به این مهم، ضروری بود که اقوال عالمان در این باره را با دقت دسته بندی کرده و نقد و بررسی نماییم تا حدود و قیود مفهوم واژه اطراب تعیین شود. قیود مطرح شده در بیانات عالمان لغت و فقه را با قصد شناخت ماهیت اطراب، &nbsp;از چهار جهت نقد و بررسی نمودیم که زمینه آن چهار پرسش بود: 1ـ آیا مراد از اطراب، وجود آن در صوت است یا تحقق آن در شنونده؟ 2ـ زمینه احساسی تحقق اطراب، شادی است یا غم یا هر دو؟ 3ـ ملاک تحقق اطراب کدام مرتبه احساسی است؟ 4ـ آیا تغییر حاصل از اطراب درونی و نفسی است یا باید تغییر در رفتار و افعال نیز محقق شود؟<br /> واژگان کلیدی: اطراب، طرب، غنا، موسیقی</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">مقدمه</span></h2> <p>روایات، برخی از موارد افعالی همچون غنا و موسیقی را مصداقی از فعل محرم دانسته اند، اما مفهوم شناسی آن ها بر عهده فقیهان است؛ لذا ایشان همواره در صدد درک مفهوم آن ها بوده اند. قید اطراب یکی از مهم ترین قیودی است که برای شناخت این محرمات دخیل است.<br /> تضارب آرا در بیان مفهوم اطراب، ما را بر آن داشت تا با رویکردی نو به بازخوانی این مبحث مهم فقهی بپردازیم. مفهوم شناسی نشدن این واژه در بیانات شارع، ما را ملزم بر آن می کند که ابتدا برای شناخت حدود و قیود بحث، فهم عرف زمان صدور را در کلام لغت دانان بررسی و سپس مفهوم آن را در کلام فقیهان جست وجو نماییم.<br /> امتیاز این پژوهش نسبت به سایر نگاشته ها در این است که ما تعاریف مطرح شده را بر اساس قیود بیان شده در کلام عالمان لغت و فقه، دسته بندی کردیم تا بتوانیم با تسلط بر تمامی جوانب مبحث، به فهم جامعی از آن دست یابیم.</p> <h2><br /> تعریف غنا</h2> <p>اهمیت و ضرورت مبحث مفهوم و مصداق شناسی &laquo;اطراب&raquo; زمانی مشخص می شود که بدانیم این واژه، نقش بسیار اساسی در تعلق حکم حرمت به موضوعاتی همچون غنا و موسیقی دارد. مشهور لغت دانان و فقیهان، تحقق مفهوم طرب و اطراب را از شرایط صدق غنای محرّم دانسته اند؛ از همین رو به برخی از اقوال لغت دانان در تعریف لغوی غنا و کلام فقیهان در بیان تعریف اصطلاحی غنا اشاره می کنیم:<br /> <strong>غنا در لغت</strong>: &laquo;الغِنَاءُ من الصَّوتِ: ما طُرِّبَ به&rlm;&raquo;؛<a name="[2]">[2]</a> غنای در صوت چیزی است که به وسیله آن طرب ایجاد می شود.<br /> &laquo;الْغِنَاءُ ککساء: الصوت المشتمل على الترجيع المطرب أو ما يسمى بالعرف&rlm;&raquo;<a name="؛[3]">؛[3]</a> غنا بر وزن کساء، صدایی است که ترجیع مطرب دارد یا عرف آن را غنا می داند.<br /> <strong>غنا در اصطلاح</strong>: &laquo;هو مد الصوت المشتمل على الترجيع المطرب&raquo;؛<a name="[4]">[4]</a> کشیدن صدایی که ترجیع مطرب دارد.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">ماهیت اطراب</span></h2> <p>پس از بیان اهمیت و کارکرد مفهوم و مصداق شناسی اطراب، به اصل مطلب پرداخته و برای وصول به مقصود، مفاهیم مطرح شده درباره اطراب را بررسی می نماییم.<br /> کلام شارع مقدس در قرآن کریم، فاقد این لفظ، خانواده یا مفاهیم مرتبت با آن است؛ بنابراین برای مفهوم شناسی اطراب، راه گشا نخواهد بود. سنّت معصومین (علیهم السلام) &nbsp;نیز فقط مشتمل بر بیان حکم غنا و برخی از مصادیق موسیقی است؛ بنابراین همانند قرآن کریم برای امر مفهوم شناسی اطراب، چندان کمکی به ما نمی کند. ناگزیر برای نیل به این امر، لازم است مفهوم اطراب را در کلام لغت دانان و بیان اصطلاحی فقیهان جست وجو کنیم؛ ضروری است ابتدا اقوال مختلف را بر اساس شاخص های متعدد بیان شده در بیانات عالمان، دسته بندی صحیح نموده و سپس نقد و بررسی نماییم.<br /> کلام لغت دانان برای فهم مراد شارع، نقش بسیار اساسی ایفا می کند؛ زیرا بیان شارع، بر اساس متفاهم عرفی، صادر شده است. لغت دان، متفاهم عرف اعراب عصر صدور احکام را تا حدود زیادی مشخص می کند. فقیه برای فهم معانی الفاظ و تعریف اصطلاحی هر لغت در علم فقه، از سخن لغت دانان بهره بسزایی می برد؛ از همین رو ما نیز در مباحث خود از این مطلب غفلت نکرده ایم.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">اطراب در صوت و اطراب در شنونده</span></h2> <p>اطراب گاهی در صوت، موردتوجه است که لغت دانان از چنین اطرابی این گونه تعبیر کرده اند:<br /> &laquo;طَرَّبَ في غِنَائِهِ تَطْرِيباً، [إذا رَجَّعَ صوته&rlm;]&raquo;.<a name="[5]">[5]</a> بر اساس این تعریف، اطراب در صوت غنایی، زمانی است که صدای خواننده ترجیع داشته باشد.<br /> &laquo;إذا رَجّع صوتَه و زيّنه&rlm;&raquo;.<a name="[6]">[6]</a> در این تعریف علاوه بر ترجیع، تزیین و آراستن صوت نیز لحاظ شده است.<br /> &laquo;مدُّهُ و تحسينه&rlm;&raquo;.<a name="[7]">[7]</a> صاحب &laquo;الصحاح&raquo; از اطراب در صوت به کشیدن و زیباسازی صدا تعبیر نموده است.<br /> تعابیر دیگری نیز در تعریف اطراب مطرح شده که ناظر به تحقق اطراب در شنونده صوت مطرب است؛ به بخشی از این تعابیر اشاره می کنیم:<br /> &laquo;خفّةٌ يجدها الرجلُ لشوقٍ أو فرح أو هَمّ&raquo;.<a name="[8]">[8]</a> طرب نوعی سبکی است که انسان براثر شوق، شادی یا غم در وجود خود می یابد.<br /> &laquo;خِفَّة تصيب الإنسانَ لشدةِ حزنٍ أو سرور&raquo;.<a name="[9]">[9]</a> حالت سبکی است که براثر شادی یا غم زیاد، انسان به آن دچار می شود.<br /> چنین تعابیری باعث شد که برخی، اطراب را دارای دو معنا لحاظ کنند.<a name="[10]">[10]</a> در بررسی این مسئله لازم است به این نکته توجه شود که هرکدام از تعابیر متفاوت، جهتی را بیان می کنند؛ یکی مربوط به فعل شنونده و دیگری مربوط به فعل صاحب صوت است. بازگشت و ریشه هر دو تعبیر به یک چیز است و آن معنای لغوی و اصلی کلمه اطراب است؛ لغت دانان در تعریف معنای لغت طرب، بدون لحاظ صفت صوت یا فعل شنونده، گفته اند: &laquo;الطَّرَبُ: الشَّوْق. و الطَّرَبُ: ذهاب الحزن، و حلول الفَرَح&raquo;؛<a name="[11]">[11]</a> طرب یعنی شوق، رفتن غم و بروز شادی.<br /> ایجاد کشش، ترجیع و زیباسازی صدا، برای حصول فرح و شادی است؛ علما نیز اتفاق نظر دارند که حالت سبکی ایجادشده در شنونده صوت، معمولاً براثر شادی و شوق است؛ بنابراین قدر مشترکی که باعث شده از هر دو، تعبیر به طرب و اطراب شود، همان غرض شوق و شادی است.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">نکته</span></h2> <p>مبحث ما بیشتر پیرامون اطراب در فعل شنونده است؛ زیرا یقیناً هر نوع کشش، ترجیع و زیباسازی صدا، حرام نیست. پیامبران و ائمه (علیهم السلام) ازجمله کسانی بودند که بهترین و دل نشین ترین صداها را داشتند؛ بنابراین محل بحث ما اطراب به معنای &laquo;سبکی عارض بر انسان&raquo; است. علما بر این مقدار از معنای اطراب، اتفاق نظر دارند اما در سایر ویژگی های اطراب، اختلاف نظر وجود دارد که در قالب دسته بندی های متفاوت، نقد و بررسی می کنیم.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">زمینه احساسی بروز سبکی</span><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/4.jpg" style="margin: 5px; float: left; width: 300px; height: 267px;" /></h2> <p>مشهور علمای لغت و فقه، زمینه بروز سبکی حاصل از اطراب را در &nbsp;احساس غم و شادی دانسته اند:<br /> &laquo;خفّةٌ يجدها الرجلُ لشوقٍ أو فرح أو هَمّ&raquo;.<a name="[12]">[12]</a><br /> &laquo;خِفَّةٌ تَعْتَري الإِنسانَ في الفَرَحِ و الحُزْنِ&raquo;.<a name="[13]">[13]</a><br /> &laquo;الطَّرَبُ: خِفَّة تصيب الإنسانَ لشدةِ حزنٍ أو سرور&raquo;.<a name="[14]">[14]</a><br /> <strong>نقد</strong>: احساسی که زمینه بروز سبکی مقصود در اطراب است، فقط در احساس شادی بوده و تعمیم آن به احساس غم، اشتباه است. بر این مدعا، مجموع دلایل و شواهدی حاکم است:<br /> 1- تعمیم اطراب به احساس غم و اندوه، سهو قلمی است که با تبعیت از برخی لغت دانان، محقق شده است. گواه بر این مدعا لغت دانی همچون خلیل بن احمد فراهیدی (م 175 ه&zwj;.ق) از قدمای اهل لغت است. وی در کتاب &laquo;العین&raquo; چنین تعمیمی را ارائه نکرده است.<a name="[15]">[15]</a> وی نسبت به سایر لغت دانان چند قرن به عصر صدور روایات، نزدیک تر است.<br /> 2- ریشه اصلی کلمه اطراب، ناشی از شوق، فرح و شادی است چنان که هیچ یک از لغت دانان، مفهوم غم را در معنای ریشه ای طرب و اطراب، دخیل ندانسته اند: &laquo;الطَّرَبُ: الشَّوْق. و الطَّرَبُ: ذهاب الحزن، و حلول الفَرَح&raquo;؛<a name="[16]">[16]</a> طرب، شوق است. طرب رفتن اندوه و بروز شادی است.<br /> 3- زمانی که غم بر انسان عارض می شود، احساس سبکی وجود ندارد بلکه عکس آن صادق بوده و احساس سنگینی، حاکم بر وجود مهموم می شود. ممکن است غنا یا موسیقی شاد، باعث شود که انسانی با یادآوری غم های خود، اندوهگین شود اما این کلام، از محل بحث ما بیگانه است؛ زیرا سخن در جایی است که این صدا، دلیل بی واسطه تحقق سبکی باشد و &nbsp;بروز سبکی فقط در شادی است نه در غم.<br /> 4- تبادر عرفی نیز گواه بر آن است که اطراب در احساس شادی حاصل می شود.<br /> بنابراین دیگر جایی برای این باقی نمی ماند که پرسیده شود: در صورت تحقق اطراب در روضه خوانی و عزا، حکم آن چگونه است؟ زیرا اگر اطراب در مجالس غم و اندوه محقق شود، سَبْک صوت مذکور، مخصوص مجالس شادی است نه غم و اندوه.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">تعریفی اشتباه از اطراب</span></h2> <p>برخی در بیان معنای اطراب گفته اند: &laquo;خفة تعتريه تسره أو تحزنه&raquo;.<a name="[17]">[17]</a><br /> نقد: این بیان از اطراب، برخلاف تعاریف سابق که سبُکی را معلول شادی یا غم می دانستند، شادی و غم را معلول سبکی می داند. پذیرش چنین تعریفی مشکل و بعید است؛ زیرا در مصادیق بروز اطراب مانند غنا و موسیقی، سبکی حاصل شده، شادی خلق نمی کند بلکه شنونده چون در وجود خویش احساس شادی، هیجان و شوق دارد، سبکی را در وجود خویش می یابد.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">مراتب احساس</span></h2> <p>کلام عالمان، در مراتب شدت و ضعف احساسی که زمینه بروز سبکی است، توافق ندارد؛ برخی ایجاد سبکی به خاطر احساس شادی را مطرح کرده و اشاره ای به شدت یا ضعف آن نداشته اند اما برخی، اطراب را فقط در احساسات شدید دانسته اند:<br /> 1ـ بدون بیان شدت یا ضعف<br /> &laquo;خِفَّةٌ تَلْحَقُکَ، تَسُرُّکَ أو تَحْزُنُکَ&raquo;؛<a name="[18]">[18]</a> سبکی است که به تو ملحق شده &nbsp;و تو را شاد می کند.<br /> &laquo;خفّةٌ يجدها الرجلُ لشوقٍ أو فرح أو هَمّ&raquo;؛<a name="[19]">[19]</a> سبکی است که انسان به خاطر شوق، شادی یا غم، آن را در خود می یابد.<br /> &laquo;خِفَّةٌ تَعْتَري الإِنسانَ في الفَرَحِ و الحُزْنِ&raquo;.<a name="[20]">[20]</a><br /> 2ـ توجه به شدت احساس<br /> &laquo;الطَّرَبُ: خِفَّة تصيب الإنسانَ لشدةِ حزنٍ أو سرور&raquo;؛<a name="[21]">[21]</a> طرب، &nbsp;سبکی است که به خاطر غم یا شادمانی زیاد بر انسان عارض می شود.<br /> &laquo;الطَّرَب خِفّة تُصِيب الرَّجلَ من شدةِ سرورٍ أو غيره&raquo;؛<a name="[22]">[22]</a> طرب، سبکی است که از شادی زیاد یا غیر آن بر انسان، عارض می شود.<br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>بررسی و نقد</strong></span><br /> کلام هر دو گروه، اشکال و ابهام دارد، در ادامه هرکدام را جداگانه نقد و بررسی می کنیم:<br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>نقد گروه اول</strong>:</span> احساس سبکی، حاصل از لذت بردن از صدای زیبا نمی تواند با تمام مراتب آن حرام باشد؛ زیرا از خصوصیات ذاتی شادی و لذت بردن، احساس سبکی است؛ شاد شدن ملازم با احساس وجد و سبکی است هرچند در شنیدن صدای تلاوت قرآن باشد، اگر مراتب اندک سبکی بخواهد ملازم با حرمت باشد، شنیدن صوت پرندگان، جوی آب و ... نیز باید مصداقی از اطراب بوده و حرام باشد.<br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>نقد گروه دوم</strong></span>: کلام عالمان گروه دوم از جهت دیگری ابهام دارد. آیا صفت شدت، مربوط به خود شادی است یا مربوط به خفت و سبکی است؟ اگر مربوط به شادی باشد، مراد این می شود که اگر انسان براثر شادی زیاد احساس سبکی کند اطراب است هرچند این سبکی را کنترل کرده و به مراتب بالای سبکی نرسد. اگر شدت، وصف سبکی باشد یعنی اطراب، سبکی شدید حاصل از شادی است؛ این مفهوم می تواند محل بحث باشد.<br /> ظاهراً باید قید شدت را هم در احساس شادی و هم در وصف سبکی، لحاظ کنیم تا به مفهوم صحیحی دست یابیم؛ بنابراین تا اینجای بحث باید بگوییم: اطراب، نوعی سبکی شدید براثر احساس شادی شدید است.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">نوع تغییر</span></h2> <p>تحقق خفت و سبکی، ملازم با تغییر و تحول است. این تغییر و تحول می تواند منحصر به تحولی درونی و روانی باشد یا علاوه بر تحول درونی، اعضا و جوارح نیز متأثر از این احساس شود و حرکات فیزیکی از شنونده، صادر شود. کلام علما را می توان به دو دسته تقسیم نمود:</p> <h3><br /> <span style="color:#27ae60;">الف: کفایت سبکی درونی</span></h3> <p>کلام اکثر لغت دانان، اشاره ای بر تأثیر فیزیکی بر بدن شنونده ندارد و به صورت مطلق، اشاره بر حصول خفت و سبکی دارد. لازمه تمسک به ظاهر کلام لغت دانان، آن است که حصول هر نوع خفتی براثر شوق، فرح و شادی، مصداقی از اطراب باشد هرچند که این سبکی، حالتی نفسانی بوده و ظهور و بروز بیرونی نداشته باشد.<br /> برخی از فقیهان نیز میزان تغییر درونی را در حد میل به بروز بیرونی احساس دانسته اند. بر اساس این دیدگاه، حصول میل به گریه یا رقص، به تنهایی کافی است هرچند شنونده، میل درونی خود را در عالم خارج با گریه یا رقص بروز ندهد:<br /> &laquo;خفّة تعتري الإنسان لشدّة حزن و علامته أن يحسّ الإنسان من نفسه الميل إلى البکاء، أو شدّة سرور و علامته أن يحسّ من نفسه الميل إلى الرقص&raquo;؛<a name="[23]">[23]</a> طرب، سبکی است که به خاطر &nbsp;اندوه زیاد، بر انسان عارض می شود و علامتش آن است که انسان در وجود خود احساس می کند که میل به گریه دارد؛ یا طرب، سبکی است که به خاطر &nbsp;شادی زیاد بر انسان عارض می شود و علامتش این است که در وجودش، میل به رقص را احساس می کند.</p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/1(2).png" style="width: 300px; height: 300px;" /></p> <h3><br /> <span style="color:#27ae60;">ب: لزوم تحرک فیزیکی</span></h3> <p>برخی از فقیهان، اطراب را در صورتی محقق می دانند که علاوه بر تأثیر درونی و روانی، تغییر فیزیکی و حرکت اعضا نیز از شنونده صادر شود. این گروه از عالمان نیز خود به چند گروه تقسیم می شوند:<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>1ـ حصول مرتبه پایین تحرک</strong></span><br /> ظاهر کلام برخی از فقیهان، نشان از آن دارد که نفس اظهار فیزیکی سبکی، برای تحقق اطراب کافی است و با کوچک ترین حرکت اعضای بدن، اطراب محقق می شود.<br /> &laquo;الطرب: هو الاهتزاز فرحا&raquo;.<a name="[24]">[24]</a><br /> این کلام محقق سبزواری (رحمه الله)، دو نکته را در بر دارد:<br /> الف ـ طرب، همراه با تحرک فیزیکی است (الاهتزاز)؛<br /> ب ـ طرب در موردی صادق است که عامل، &nbsp;احساس شادی است نه غم (فرحا).<br /> <strong>نقد</strong>: لازمه کلام وی آن است که تمامی اظهار شادی ها، مصداقی از اطراب باشد.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>2ـ خروج از اعتدال و اختیار</strong></span><br /> برخی از عالمان، میزان تغییر خارجی حاصل از سبکی را در مرتبه پایین تحرک فیزیکی ندانسته بلکه سبکی اطراب را خروج از حالت طبیعی دانسته اند؛ به گونه ای که شنونده بدون اختیار و ناخودآگاه، رفتار و حرکاتی را از خود بروز دهد:<br /> &laquo;الخِفّة: الخروج عن الحالة الطبيعية و الاختيار، فليس کلُّ حزنٍ و سرورٍ طرباً&raquo;؛<a name="[25]">[25]</a> سبکی، خارج شدن از حالت طبیعی و اختیار است؛ پس هر غم یا شادی، طرب نیست.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>3ـ ارتکاب رفتار دیوانه وار یا مستانه</strong></span><br /> برخی از فقیهان همچون امام خمینی (رحمه الله) شدت رفتار خارجی را در حدی می دانند که شخص در شرف دیوانه شدن باشد و مرتکب افعالی شود که از انسان مست صادر می شود:<br /> &laquo;الطرب هو الخفّة التي تعتري الإنسان فتکاد أن تذهب بالعقل و تفعل فعل المسکر&raquo;؛<a name="[26]">[26]</a> طرب، همان سبکی است که بر انسان، عارض می شود که در اثر آن نزدیک است که عقلش از بین برود و افعال انسان مست را مرتکب می شود.<br /> میزان شدت حرکات صادر شده از شنونده، نسبت به دیدگاه قبلی شدیدتر است؛ هرچند ممکن است برخی، تفاوتی میان آن دو قائل نباشند.<br /> بررسی: دو مورد اخیر (رفتار غیراختیاری و دیوانه وار) مصداق قطعی، اطراب هستند و دلیلی بر رد آن ها نیست؛ بنابراین اگر مکلف، با شنیدن صدایی مانند غنا یا موسیقی، رفتاری از خود بروز دهد که غیرعادی بوده و از حالت اختیار مکلف خارج باشد، در شرف دیوانگی بوده یا رفتار مستانه از او سر زند، یقیناً مصداق اطراب محقق شده است.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">نتیجه گیری</span></h2> <p>اطراب، تأثیر بسزایی در تحقق مصادیق حرامی همچون غنا و موسیقی دارد.<br /> مفهومی از اطراب، در آیات و روایات، وجود ندارد؛ بنابراین برای فهم آن نیاز است که تعاریف ارائه شده به خصوص، تعاریف لغت دانان را بررسی نمود.<br /> اطرابی که محل بحث است، اطراب در رفتار یا حالات، شنونده صدا است نه اطرابی که وصف صوت است؛ زیرا دلیلی بر حرمت صدای زیبا وجود ندارد بلکه دلیل، برخلاف آن داریم است.<br /> اطراب در بستر احساس شادی محقق است نه غم و ناراحتی؛ زیرا اولاً قید حزن، در کلام لغت دانان متقدم نبوده است؛ ثانیاً لغت دانان طرب و اطراب را در تعریفی ریشه ای و مسبوق بر سایر تعاریف به شوق و حصول فرح، معنا کرده اند؛ ثالثاً وصف سبکی، در بستر غم، محقق نیست و انسان مغموم احساس گرفتگی و سنگینی دارد نه سبکی؛ رابعاً تبادر عرفی، موافق با احساس شادی است نه احساس غم و اندوه.<br /> وصف سبکیِ مقوّم مفهوم اطراب، معلول احساس شادی است نه اینکه حس شادی، معلول وصف خفت و سبکی باشد.<br /> حس شادی، مراتب متعددی از حیث شدت و ضعف دارد، مراتب ضعیف شادی، نمی تواند مصداقی از اطراب را محقق کند؛ زیرا لازمه آن، صدق اطراب، در هر نوع شادی با هر مرتبه ای است.<br /> وصف سبکی نیز مانند حس شادی، مراتبی دارد که مرتبه ضعیف آن نمی تواند مصداقی از اطراب باشد بلکه سبکی شدید باید بر انسان عارض شود.<br /> سبکی چیزی است که انسان براثر شادی در وجود خود می یابد، اما سبکی موجود در اطراب، ظهور و بروز خارجی نیز باید داشته و بر رفتار و حرکات شنونده، تأثیر بگذارد.<br /> وصف خفت در اطراب، آن سبکی است که باعث می شود شنونده رفتار خارج از اختیار از خود بروز دهد، در شرف جنون باشد یا رفتاری مستانه داشته باشد.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">منابع</span></h2> <p>1.&nbsp;&nbsp; &nbsp;أحکام المتاجر المحرمة ؛ نجفى، کاشف الغطاء، مهدى ؛ مؤسسه کاشف الغطاء ، نجف، چ اول، 1423 ق.<br /> 2.&nbsp;&nbsp; &nbsp;تهذيب اللغة؛ ازهرى، محمد بن احمد؛ دار احياء التراث العربي&rlm;، بیروت، چ &nbsp;اول، 1421 ق.<br /> 3.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الحدائق الناضرة في أحکام العترة الطاهرة ؛ بحرانى، آل عصفور، يوسف بن احمد بن ابراهيم ؛ دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم ، قم، چ اول، 1405 ق.<br /> 4.&nbsp;&nbsp; &nbsp;رسالة في الغناء ؛ طالقانى، ملا نظرعلى بن سلطان محمد ؛ مرصاد ، قم، چ اول، 1418 ق.<br /> 5.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الصحاح؛ جوهرى، اسماعيل بن حماد؛ دار العلم للملايين&rlm;، بیروت، چ اول، 1376 ق.<br /> 6.&nbsp;&nbsp; &nbsp;القاموس المحيط؛ فيروز آبادى، محمد بن يعقوب&rlm;؛ دار الکتب العلمية، بیروت، چ &nbsp;اول، 1415 ق.<br /> 7.&nbsp;&nbsp; &nbsp;کتاب العین؛ فراهيدى، خليل بن احمد؛ هجرت، قم، چ دوم، 1409 ق.<br /> 8.&nbsp;&nbsp; &nbsp;لسان العرب؛ ابن منظور، محمد بن مکرم&rlm;؛ دار صادر، بیروت، چ سوم، 1414 ق.<br /> 9.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مجمع البحرین؛ طريحى، فخر الدين بن محمد؛ مرتضوي&rlm;، تهران، چ &nbsp;سوم، 1375 ش.<br /> 10.&nbsp;&nbsp; &nbsp;المحيط في اللغة؛ صاحب، اسماعيل بن عباد؛ عالم الکتب&rlm;، بیروت، چ &nbsp;اول، 1414 ق.<br /> 11.&nbsp;&nbsp; &nbsp;المصباح المنير فى غريب الشرح الکبير للرافعى&rlm;؛ فيومى، احمد بن محمد؛ موسسه دار الهجرة، قم، چ دوم، 1414 ق.<br /> 12.&nbsp;&nbsp; &nbsp;معجم مقاييس اللغه&rlm;؛ ابن فارس، احمد بن فارس&rlm;؛ مکتب الاعلام الاسلامي&rlm;، قم، چ اول، 1404 ق.<br /> 13.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مفتاح الکرامة في شرح قواعد العلاّمة؛ عاملى، سيد جواد بن محمد حسينى ؛ دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم ، قم، چ اول، 1419 ق.<br /> 14.&nbsp;&nbsp; &nbsp;المکاسب المحرمة ؛ موسوى خمينى، سيد روح اللّه؛ مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى(قدس سره)، قم، چ اول، 1415 ق.<br /> 15.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مهذّب الأحکام في بيان الحلال و الحرام ؛ موسوی سبزواری، سید عبدالاعلی ؛ مؤسسه المنار، قم، چ چهارم، 1413 ق.<br /> ينابيع الأحکام في معرفة الحلال و الحرام ؛ موسوی قزوینی، سید علی ؛ دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم ، قم، چ &nbsp;اول، 1424 ق.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">پی نوشت ها</span></h2> <p><a href="#[1]">[1]. استاد و محقق حوزه علمیه، اتمام سطح سه حوزه علمیه، Omidezendegi63@gmail.com.</a><br /> <a href="#[2]">[2]ـ &nbsp;لسان العرب، ج&rlm;15، ص 139.</a><br /> <a href="#؛[3]">[3]ـ مجمع البحرين، ج&rlm;1، ص 321.</a><br /> <a href="#[4]">[4]ـ الحدائق الناضرة في أحکام العترة الطاهرة، ج 18، ص 101.</a><br /> <a href="#[5]">[5]ـ کتاب العين، ج&rlm;7، ص 420.</a><br /> <a href="#[6]">[6] ـ تهذيب اللغة، ج&rlm;13، ص 228.</a><br /> <a href="#[7]">[7] ـ الصحاح، ج&rlm;1، ص 172.</a><br /> <a href="#[8]">[8] ـ تهذيب اللغة، ج&rlm;13، ص 227.</a><br /> <a href="#[9]">[9] ـ الصحاح، ج&rlm;1، ص 171.</a><br /> <a href="#[10]">[10] ـ مفتاح الکرامة، ج12، ص 167؛ احکام المتاجر المحرمة، ص114.</a><br /> <a href="#[11]">[11]ـ کتاب العين، ج&rlm;7، ص 420؛ تهذيب اللغة، ج&rlm;13، ص 227؛ المحيط في اللغة، ج&rlm;9، ص 166.</a><br /> <a href="#[12]">[12]ـ &nbsp;تهذيب اللغة، ج&rlm;13، ص 228.</a><br /> <a href="#[13]">[13]ـ المحيط في اللغة، ج&rlm;9، ص 166.</a><br /> <a href="#[14]">[14]ـ الصحاح، ج&rlm;1، ص 171.</a><br /> <a href="#[15]">[15]ـ کتاب العين، ج&rlm;7، ص 420.</a><br /> <a href="#[16]">[16]ـ همان؛ تهذيب اللغة، ج&rlm;13، ص 227؛ المحيط في اللغة، ج&rlm;9، ص 166.</a><br /> <a href="#[17]">[17]ـ الحدائق الناضرة في أحکام العترة الطاهرة، ج 18، ص 101.</a><br /> <a href="#[18]">[18]ـ القاموس المحيط، ج&rlm;1، ص 129.</a><br /> <a href="#[19]">[19] ـ تهذيب اللغة، ج&rlm;13، ص 228.</a><br /> <a href="#[20]">[20]ـ المحيط في اللغة، ج&rlm;9، ص 166.</a><br /> <a href="#[21]">[21]ـ الصحاح، ج&rlm;1، ص 171؛ المصباح المنير فى غريب الشرح الکبير ، ص 370.</a><br /> <a href="#[22]">[22]ـ معجم مقاييس اللغه، ج&rlm;3، ص 454.</a><br /> <a href="#[23]">[23]ـ ينابيع الأحکام في معرفة الحلال و الحرام، ج 2، ص 211.</a><br /> <a href="#[24]">[24]ـ مهذب الأحکام، ج 16، ص 114.</a><br /> <a href="#[25]">[25]ـ رسالة في الغناء (طالقانی)، ص 1 .</a><br /> <a href="#[26]">[26]ـ المکاسب المحرمة ، ج 1، ص 300.</a><br /> &nbsp;</p> Tue, 27 Oct 2020 17:51:04 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_350252-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_350281-utab بررسی مفهوم و حکم غنا از منظر فقه اسلامی
بررسی مفهوم و حکم غنا از منظر فقه اسلامی <h1 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/5(2).jpg" style="width: 800px; height: 445px;" /></h1> <h1 style="text-align: center;">بررسی مفهوم و حکم غنا از منظر فقه اسلامی</h1> <p><br /> علی اصغر سیفی<a id="[1]" name="[1]">[1]</a></p> <h2><br /> چکيده&nbsp;&nbsp;&nbsp;</h2> <p>موضوع غنا از ديرباز در فقه بررسی و نظرات گوناگونی درباره آن بیان شده است. در نظريه معروف ميان فقهای شيعه، هر آواز مطربی که با مجلس لهوولعب مناسبت داشته باشد، مصداق غنا بوده و حرام است. بر اساس نظريه مطرح شده در اين مقاله، آيات قرآن و رواياتی که از امامان معصوم(علیهم السلام) در ذيل آيات مربوط به غنا وارد شده فقط بر حرمت آهنگ ها و آوازهای فسادانگيز و گمراه کننده دلالت دارد، اما غنايی که منجر به فساد، گناه و انحراف نشود، خواه غنای مفيد باشد یا غنای لهوی که فايده ای جز التذاذ نفسانی ندارد، غنای حرام نیست. در این پژوهش، مفهوم و حکم غنا از منظر فقه اسلامی بررسی می شود.<br /> واژگان کليدی: غنا، لهو، لغو، قول زور، لهو الحديث.</p> <h2><br /> مقدمه</h2> <p>قرآن، واژه غنا را صریح بیان نکرده ولی روايات متعدد، غنا را مصداق &laquo;لهو الحديث&raquo; و &laquo;قول زور&raquo; که در قرآن مورد مذمت شديد قرار گرفته اند، دانسته است.<a name="[2]">[2]</a> روايات، آثار سوء و نامناسبی را برای غنا بیان کرده اند.<a name="[3]">[3]</a> برخی از فقيهان شيعه، روايات مذمت غنا را در حد تواتر ارزيابی کرده اند.<a name="[4]">[4]</a><br /> مهم ترین مسئله، شناسايی معنای حقيقی واژه غنا در متون اوليه و در شرايط تاريخی صدور روايات است، به گونه ای که بدون اين شناخت، فهم صحيح مقصود شارع امکان پذير نیست. علاوه بر منابع فقهی و حديثی، واژه غنا و مشتقات آن مانند تغنّى و مغنّيه در کتاب هاى &rlm;ادبى و تاريخى عرب، فراوان استعمال شده است؛ ازاين رو ما در ابتدا به تحليل معنای اين واژه در عرف جوامع اوليه اسلامی پرداخته و معنای متعارف اين واژه را در عصر معصومين(علیهم السلام) بررسی می کنیم و سپس حکم غنا از منظر آيات قرآن و رواياتی که در تفسير اين آيات وارد شده را بررسی می نماییم.</p> <h2><br /> موضوع شناسى غنا</h2> <h3>تعريف غنا</h3> <p>غَناء (به فتح غين) به معناى ثروت و توانگرى و غِنا (به کسر غين) از مقوله صدا است.<a name="[5]">[5]</a> دهخدا، &laquo;غُناء&raquo; (به ضم غين) به معناى تغنّى و گونه ای آوازخوانى که الحانش از شعر و همراه با کف زدن باشد را مطرح می کند.<a name="[6]">[6]</a><br /> معنای لغوی غنا معنايی عام است که هر آواز آهنگين زيبايی را شامل می شود. برخى از کتاب هاى لغت، غنا را مترادف سماع دانسته &rlm;اند.<a name="[7]">[7]</a> &laquo;تاج العروس&raquo;، سماع را صدای گوش نواز تعريف کرده است: &laquo;ما التذته&rlm; الآذان من صوت حسن&raquo;.<a name="[8]">[8]</a> &laquo;لسان العرب&raquo;، طرب انگيز بودن را به تعريف غنا افزوده است: &laquo;الغناء من الصوت ما طُرِّبَ به&raquo;.<a name="[9]">[9]</a> می توان صدای طرب انگيز را به صدای خوشی اطلاق کرد که نشاط و وَجدی غريزی در انسان برانگيزد و موجب التذاذ نفس شود. هرچند، گونه ممتاز طرب می تواند باعث تحريک جنسی شود ولی روشن است که هر طربی الزاماً با تحريک جنسی همراه نيست.<br /> غنا به معنای صدای طرب بخش و جذابی که شنونده را متأثّر می کند، انواع مختلفى دارد. صداى قرآن و مناجات امام سجاد(علیه السلام) که رهگذران را بى اختيار در پشت ديوار منزل امام متوقف مى&rlm; کرد، آوازهاى صوفيان در مجالس سماع، آواز رکبانى اعراب و آوازهاى لهوى و شهوانى، &rlm;همه در دایره شمول اين معناى عام قرار دارند.<br /> وسعت معنای لغوی واژه غنا به اين معنا نيست که مفاد و مفهوم عرفی آن در هر زمان، مکان و جامعه ای چنين گستره ای داشته است؛ زيرا معنای متعارف هر واژه در دوره های مختلف، متفاوت است؛ گاه متأثّر از شرايط اجتماعی خاص، به دليل کثرت موارد و کاربرد فراوان يکی از مصاديق آن، موجب انصراف معنای واژه به آن مصداق شده و کاربرد آن واژه به همان نوع، اختصاص می يابد.</p> <h3><br /> ماهيت غنا&nbsp;</h3> <p>ابن خلدون در تعريف &laquo;غنا&raquo; می گوید: &laquo;غنا تناسب بخشيدن به اصوات و آفرينش زيبايى در صدا براى حس شنوايى &rlm;انسان است&raquo;. وی می افزايد: به دليل فراوانى نغمه&rlm; ها و الحانِ صداها، نوع و مقدار لذت بخش&rlm; بودن صداها نيز متنوع و بى شمار است و بين کمترين مقدار زيبايى تا بالاترين آن &rlm;متفاوت خواهد بود. نفس انسان &rlm;با شنيدن نغمه&rlm; ها و صداهاى آهنگين، فرح و طربى در خود احساس مى&rlm; کند و هنگامى که غنا به وجود آيد، اين &rlm;احساس زیاد می شود.<a name="[10]">[10]</a><br /> به گفته وی، غنا، صناعتى است که با آن، اشعار داراى وزن را آهنگين و نغمه دار مى&rlm; کنند. براى اين &rlm;کار صداها و اصوات را براساس نسبت&rlm; هاى منظّم تقطيع کرده و با قرار دادن هر قطعه صدا در &laquo;مقامى&raquo;، نغمه اى خاص پديد مى آورند، آنگاه با چينش نغمه &rlm;ها، وزن &rlm;ها و نسبت&rlm; هايى مى&rlm; آفرينند که شنيدنش براى شنوايى انسان لذت بخش است؛ پس غنا ايجاد زيبايى در صداى انسان با استفاده از گونه&rlm; اى چينش مناسب ميان بخش &rlm;ها و قطعات صدا است. طرب&rlm; انگيز بودن و نشاط آفرينى غنا به علت ويژگی آهنگ&rlm; ها و نغمه&rlm; هايى است که در صدا به کار مى &rlm;رود.&nbsp;</p> <h3><br /> انواع غنا</h3> <p>با گونه&rlm; هاى مختلفِ تأليف نغمه&rlm; ها، مى &rlm;توان احساس های متفاوتی را در شنوندگان پديد آورد:<br /> 1ـ نوعى از غنا براى تحریک غريزه های نفسانی و به طور خاص تمايلات شهوانى شنونده &rlm;استفاده مى&rlm; شود؛<br /> 2ـ غنای حماسى که &rlm;براى تحريک جنگاوران در ميدان هاى جنگ به کار گرفته مى&rlm; شود؛<br /> 3ـ غنایی که تأثيرات روحى و معنوى مثبت دارد، مانند آهنگ ها و غناهای عرفانی؛<br /> 4ـ غنایی که برای ايجاد &nbsp;لذت نفسانى به کار می رود ولى موجب تحريک غریزه های نفسانى و شهوانی نمی شود؛ مانند بسیاری از تغنّی های مردم در تنهایی.<br /> &nbsp;ابن اثير به نقل از ابن اعرابى می گوید: اعراب پيش از اسلام، در سفرهاى طولانى که بر پشت شتران راه مى&rlm; پيمودند يا هنگامى که در خانه &rlm;هايشان استراحت مى&rlm; کردند، گونه &rlm;اى آواز را زمزمه مى&rlm; کردند که به آن &laquo;رکبانى&raquo; گفته مى &rlm;شد، هنگامی که قرآن بر پيامبر اسلام(صل الله علیه و آله) نازل شد، او دوست داشت که مسلمانان به جاى آواز رکبانى، قرآن را قرائت کنند.<a name="[11]">[11]</a><br /> ابن اثير از قول عايشه نقل می کند: &laquo;دو کنيز داشتم که آواز &laquo;بُغاث&raquo; تغنى مى&rlm; کردند&raquo;. وى پس از نقل گفته &rlm;عايشه مى &rlm;گويد: &laquo;منظور عايشه، آوازخوانى اهل لهوولعب &rlm;نیست&raquo;.</p> <h3><br /> غنا در دوره فتوحات اسلامی</h3> <p>همچون ساير پديده های اجتماعی، ممکن است نوع خاصی از غنا يا موسيقی در مناطق خاص جغرافيایى يا ميان گروهی از ملت رواج يابد آن چنان که گونه&rlm; هاى &rlm;ديگر مهجور شوند، طوری که &laquo;اطلاق&raquo; واژه غنا به همان &laquo;استعمال غالب&raquo; انصراف يافته و هنگامى که گوينده&rlm;اى در آن&rlm; عصر يا در آن منطقه يا از اهل آن فرقه، واژه غنا را بدون قرينه خاص به کار &rlm;برد، کلامش به همان نوع غالب منصرف &rlm;شود. باتوجه به اين نکته روشن می شود که برای شناخت معنای واژه غنا فقط نبايد به معنای لغوی بسنده کرد بلکه بررسی استعمالات اين واژه در دوره های مختلف تاريخی و جغرافيایی، ضرورت دارد.&nbsp;<br /> مرورى بر تاريخچه گسترش غنا در جامعه اسلامى از قرن اول تا سوم، در شناسايی اين امر که آيا غنا در عرف زمان معصومين(علیه السلام) به همان معنای جنسی و عام لغوی به کار رفته و همه انواع آن را شامل می شود يا استعمال غالبی در آن دوران شکل گرفته، کمک می کند.<br /> مسعودى، مورخ معروف قرن چهارم نقل مى&rlm; کند: سرآمد مغنيان دربار، تاريخچه غناى &rlm;عرب را براى معتمد، خليفه عباسى (متوفاى 279 ه&zwj;.ق) چنين توضيح داد: پيش از پيدايش غنا نخستين سماع و ترجيع بند در عرب، &laquo;حداء&raquo; بود که براى حرکت روان شتران خود مى&rlm; خواندند؛ سپس غنا در عرب آغاز شد و عرب به آن ولعى وافر پيدا کرد. قريش در آغاز، جز &laquo;غناى نصب&raquo; نمى &rlm;شناخت ولى بعدها نواختن عود و غناى همراه آن را فراگرفت و به&rlm; کنيزان آوازخوان روى آورد.<br /> وی می گويد: وليد بن يزيد بن &rlm;عبدالملک (متوفى 126 ه&zwj;.ق، از خلفاى اموى) اهل شراب، لهو، طرب و سماع غنا بود. او اولين خليفه &rlm;اى است که زنان و مردان آوازخوان را از کشورهاى &rlm;ديگر به پايتخت خويش آورد و بساط شراب و آلات لهو را آشکارا گسترانيد. مغنيان مشهورى همچون ابن سريج، معبد، غريض، ابن عايشه، ابن محرز، طريس و رحمان در عهد او پديد آمدند.<br /> مسعودى می گوید: در دوران وليد &laquo;شهوت غنا&raquo; در سرزمين اسلام رواج يافت چنان که بر خاص و عام غالب &rlm;شد. داستان شهوترانى&rlm; ها و علاقه بى حد پدر او &laquo;يزيد بن عبدالملک&raquo; به دو زن&rlm; آوازخوان &laquo;حبابه&raquo; و &laquo;سلامه&raquo; معروف است.<br /> طبرى می نویسد: اقبال و ولع عبدالله بن جعفر بن ابی طالب به غنا چنان بود که معاويه، زبان به ملامت او گشود.<a name="[12]">[12]</a> وی نقل می کند که عبدالله بن زبير با تعريض&rlm; به يزيد گفت: به خدا سوگند! حسين از کسانى بود که قرآن را با غنا، روزه را با شراب خوارى و مجلس ذکر خدا را با شکار رفتن عوض نکرد.<br /> ابن خلدون نيز در دفاع از معاويه می گوید: &laquo;تا زنده بود يزيد را از سماع غنا نهى مى&rlm; کرد&raquo;.<a name="[13]">[13]</a> وى در تحليل علت گسترش غنا در جامعه اسلامى &rlm;مى&rlm; گويد: غنا ميان اعراب پيش از دوران فتوحات اسلامى در حد ابتدايى و ساده وجود داشت. پس از فتوحات، سيل زنان، مردان و کنيزانى که در فنون مختلف غنا، آلات موسيقى و لهو مهارت داشتند به مرکز جهان &rlm;اسلام، حجاز و عراق وارد شد و مسلمانان با غناى رايج در سایر کشورها آشنا شدند. اعراب مسلمان در اين دوره، غرق در ثروت هاى فراوانى که از کشورها به آنجا سرازير بود، سرگرم عياشى و خوش گذارانى بودند و کنيزکان آوازخوان، مجالس لهوولعب آنان را گرم مى&rlm; کردند.<a name="[14]">[14]</a><br /> &nbsp;همان گونه که مسعودى گفت،&nbsp;&nbsp;لهوولعب در نيمه دومِ قرن اول، نخست در شام، پايتخت امويان که مجاور امپراتورى رم بود آغاز شد و سپس&rlm; حجاز و عراق را هم فراگرفت. پس از فتوحات (قرن دوم و سوم) ، فضاى لهوآلود و فسادانگيز، جامعه اسلامى را فراگرفت. خلفاى&rlm; اموى پس از معاويه و به خلفای عباسی، جز در موارد استثنايى، جملگی غرق در اين عيش و عشرت&rlm; ها شدند و شب هاى هزارويک شب بغداد را براى تاريخ به يادگار گذاشتند.</p> <h3><br /> معنای عرفی غنا</h3> <p>غناى متداول در قرن دوم و سوم هجرى (هم زمان با زندگى امام پنجم(علیه السلام) و امامان بعد از ايشان) غنايى&rlm; است که در سايه حکومت &rlm;هاى فاسد اموى و عباسى، به دنبال ورود گسترده مغنّيان حرف ه&rlm;اى از کشورهاى ايران و روم و گرم شدن بازار عيش و عشرت در ميان مسلمانان رواج داشته است؛ بنابراین معناى غنا در مفهوم گسترده بدون توجه به انواع رايج آن، نمى &rlm;تواند مراد معصومين(علیهم السلام) باشد.<br /> پرسش حکم&rlm; غنا از امامان(علیهم السلام) ناظر به غنايى است که در آن عصر بين مسلمانان رواج داشته؛ به تعبير مصطلح در علم اصول، به دنبال کثرت استفاده از اين نوع غنا و کثرت&rlm; استعمال واژه غنا در اين نوع، لفظ غنا از معنای عام خود &rlm;به معنای خاص &laquo;انصراف&raquo; دارد؛ يعنی معنای آن &laquo;غنای فاسد&raquo; شده است.<br /> با وجود وضع لغوى عام اوليه، به علت غلبه استعمال غنا در غناى لهوى فاسد در آن عصر، از اين واژه براى اشاره به انواع سالم غنا مانند خواندن قرآن با صداى آهنگين و دلپذير، استفاده نشده&rlm; است. گواه بر اين مدعا، اين است که کلمه &laquo;تغنى به قرآن&raquo; هيچ گاه در روايات امامان معصوم(علیهم السلام) نقل نشده است. عدم&rlm; استفاده از واژه غنا و مشتقات آن در روايات امامان معصوم(علیهم السلام) در قرن دوم و سوم &rlm;هجرى براى اصوات دلنشين معنوى، شاهد ديگرى براى غلبه استعمال آن &nbsp;در غناى لهوى است.</p> <h2><br /> بررسی حکم غنا</h2> <p>امامان چهارگانه اهل سنت، غنا را به دو قسم حلال و حرام تقسيم کرده اند. غنايی که همراه با آلات لهو يا فسادانگيز و موجب فتنه باشد حرام و ساير موارد حلال است.<a name="[15]">[15]</a> چنين تقسيمی در ميان فقيهان شيعه مطرح نیست و توافق بر حرمت غنا دارند.<a name="[16]">[16]</a><br /> برخی از فقها مواردی را به عنوان مستثنيات غنا بیان کرده اند اما برخی وجود موارد استثنا را نپذيرفته اند.<a name="[17]">[17] </a>فقهایی مانند مفيد و سلار که در کتب خود، سخنی از اين مستثنيات نياورده اند، در گروه دوم قرار دارند.<a name="[18]">[18]</a><br /> فقها درباره تعداد مستثنيات نيز نظر همسانی ندارند؛ گروهی فقط استماع و استفاده از غنا را در مجالس عروسی جايز می دانند، گروهی آن را به اعياد هم تعميم داده و برخی &laquo;حُداء&raquo; را که برای راندن شتر به کار می رود بر آن افزوده اند.<a name="[19]">[19]</a> محقق نراقی(رحمه الله) غنای در خواندن قرآن و هر ذکر و مناجاتی را مجاز دانسته است<a name="[20]">[20]</a> و محقق سبزواری(رحمه الله) مراثی امام حسين(علیه السلام) را هم ازجمله اين موارد دانسته است.<a name="[21]">[21]</a></p> <h3><br /> حرمت ذاتی<img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/music.jpg" style="margin: 5px; width: 300px; height: 185px; float: left;" /></h3> <p>آيا غنا ذاتا حرام است یا حرمتش فقط به خاطر همراه شدن آن با اعمال محرّم است؟<br /> احتمال دوم، میان فقيهان اهل سنت، سابقه طولانی دارد<a name="[22]">[22]</a> ولی اولين فقيه شيعی که آن را پذيرفت فيض کاشانی(رحمه الله) است.<a name="[23]">[23]</a> بسياری از فقيهان به وی اعتراض کردند و محقق سبزواری(رحمه الله) تنها فقيه صاحب نامی است که از او حمايت کرده است. به عقيده عاملی(رحمه الله)، مرحوم فيض از غزالی و علمای اهل سنت که غنا را فقط در صورت همراه شدن با عمل محرّم خارجی حرام می دانند، تبعيت کرده است.<a name="[24]">[24]</a>&nbsp;</p> <h3><br /> حکم غنا در آيات قرآن</h3> <p>هيچ آيه&rlm;اى از قرآن تصریح به لفظ غنا نکرده ولی معصومين(علیهم السلام) به آياتی از قرآن برای حرمت غنا استشهاد نموده اند. ا&rlm;ين آيات عبارتند از:<br /> 1ـ &laquo;وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ&raquo;.<a name="[25]">[25]</a><br /> 2ـ &laquo;وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ&raquo;.<a name="[26]">[26]</a><br /> 3ـ &laquo;وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيرِ عِلْمٍ وَيتَّخِذَهَا هُزُوًا أُولَئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ&raquo;.<a name="[27]">[27]</a><br /> 4ـ &laquo;فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ&raquo;.<a name="[28]">[28]</a><br /> 5ـ &laquo;وَالَّذِينَ لَا يشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرَامًا&raquo;.<a name="[29]">[29]</a><br /> 6ـ &laquo;وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَينَهُمَا لَاعِبِينَ لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا لَاتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ کُنَّا فَاعِلِينَ بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ وَلَکُمُ الْوَيلُ مِمَّا تَصِفُونَ&raquo;.<a name="[30]">[30]</a><br /> آيات مزبور به چهار گروه دسته بندی می شوند:<br /> <strong>&nbsp;الف ـ آيات مذمت کننده لغو&nbsp;</strong><br /> آيات سوره های مؤمنون، قصص و فرقان، از هر عمل لغوی نکوهش می کنند. &laquo;لغو&raquo; در لغت به معنای &laquo;سَقَط&raquo; آمده و به کلام بی فايده و بی ارزش اطلاق می شود.<a name="[31]">[31]</a> اين آيات از باب &laquo;جَرى&raquo; و تطبيقِ کلى بر مصاديق و افراد، بر غنا تطبيق شده است. اين تطبيق، قابل مناقشه است؛ لذا از اين آيات حرمت مطلق غنا استفاده نمی شود.<br /> ادله منع تطبيق<br /> 1ـ برای شمول آيات نسبت به همه اقسام غنا بايد لغو بودن عقلی يا شرعی تمام آن ها ثابت شود، درحالی که این ادعا ثابت نيست؛ زيرا برخی از انواع غنا فوايد عقلايی دارد و عقلاً لغو نیست. دليلی نقلی هم که لغويت شرعی فوايد مقبول عقل را ثابت کند و همه اقسام غنا را تعبداً بی فايده بداند، وجود ندارد.<br /> 2ـ دلالت اين آيات بر حکم تحريمی ثابت نيست؛ زيرا در صورتی اين دلالت تام است که ثابت شود اوصاف ذکر شده برای مؤمنان در اين آيات، &laquo;لازم التحصيل&raquo; هستند، درحالی که آيات سوره های مؤمنون و فرقان درباره اوصاف مؤمنان متقی و ممتاز است و شاهد آن وجود اوصافی مانند خضوع و خشوع در نماز، بيتوته و تهجد شبانه در اين آيات است که فقها قائل به وجوب آن ها نيستند.<br /> آيه سوره قصص نیز دال بر الزامی بودن اين وصف نیست. اين آيه در وصف اهل کتابی است که به پيامبر اسلام(صل الله علیه و آله) ايمان آوردند. ادامه اين آيه &laquo;وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَکُمْ أَعْمَالُکُمْ سَلَامٌ عَلَيکُمْ&raquo; روشن می کند که &laquo;لغو&raquo; اشاره به سخنان ناشايست مشرکان، خطاب به آنان است که در برابر اين سخنان زشت، با تحمل و صبوری پاسخ می دادند: &laquo;ما را از اين سخنان باکی نيست؛ زيرا زشتی آن ها به خود شما می رسد، ما فقط از درِ سلم و آرامش با شما مواجه می شويم و ما را با شما جنگی نيست&raquo;؛ بنابراین لغو در اين آيه بر سخنان تعرض آميز مشرکان خطاب به مؤمنان منطبق بوده و نمی تواند بر غنا تطبيق شود.<br /> <strong>بررسی روايات&nbsp;</strong><br /> رواياتی که در تطبيق آيه 72 فرقان بر غنا وارد شده است و می توان بر حکم غنا به آن ها استدلال نمود به اين شرح است:<br /> 1ـ &laquo;عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَبَّادٍ وَ کَانَ مُسْتَهْتَراً بِالسَّمَاعِ وَ يَشْرَبُ النَّبِيذَ قَالَ: سَأَلْتُ &rlm;الرِّضَا(علیه السلام) عَنِ السَّمَاعِ فَقَالَ: لِأَهْلِ الْحِجَازِ فِيهِ رَأْيٌ وَ هُوَ فِي حَيِّزِ الْبَاطِلِ وَ اللَّهْوِ أَمَا سَمِعْتَ اللَّهَ(عزوجل) يَقُولُ: &laquo;وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً&raquo;&raquo;.<a name="[32]">[32]</a><br /> يکى از شيعيان که دلباخته آواز و اهل شرب آبجو بود درباره سماع از امام(علیه السلام) &rlm; پرسد. امام(علیه السلام) پاسخ &rlm;داد: فقهاى حجاز دراين باره رأيی دارند (اباحه) و حال آنکه سماع در حوزه باطل و لهو قرار دارد. آيا نشنيده&rlm;اى کلام&rlm; خدا را که مى&rlm;فرمايد: (بندگان خدا) زمانی که گذرشان بر کار لغوی مى&rlm; افتد با کرامت و بزرگ منشی از آن عبور مى&rlm;کنند (و خود را بر آن &rlm;نمى&rlm; آلايند).<br /> قراین&nbsp;موجود در اين روايت حکايت دارد که امام(علیه السلام) در مقام بيان حرام دانستن غنا نبوده و فقط خواسته پرسشگر را به ناشايست بودن اين عمل که بر کراهت هم قابل تطبيق است رهنمون شود. اولين قرينه ما بر اين ادعا آن است که امام(علیه السلام) پرسشگرِ شيفته سماع که خودش اقدام به پرسش حکم کرده را از اين عمل نهی نکرده و حتی به حرمت اين عمل هم تصريح ننموده و فقط به اينکه اين عمل از امور باطل است اکتفا کرده است. اگر حرمت غنا امری ثابت بود، جا داشت که امام صريحاً متذکر حرمت شده و اين فرد معتاد به غنا را از آن منع &nbsp;کند.<br /> قرينه ديگر اين است که عدول امام(علیه السلام) از ذکر آيات عذاب به آيات بيانگر اوصاف متقين، با اراده نهی تحريمی ناسازگار و با نهی تنزيهی مناسب تر است.<br /> شاهد سوم آن است که امام(علیه السلام) در صدد ردّ اعتقاد اهل حجاز مبنی بر اباحه &laquo;بالمعنی الأخص&raquo; و بدون نقص دانستن غنا، بوده است. ردّ اين اعتقاد، بيش از وجود اصل منقصت را در سماع ثابت نمی کند؛ بنابراین دلالت اين روايت بر حرمت غنا تمام نبوده و فقط بر کراهت و منقصت اين عمل دلالت دارد.<br /> 2ـ &nbsp;&laquo;أَبِي أَيُّوبَ الْخَرَّازِ قَالَ: نَزَلْنَا بِالْمَدِينَةِ فَأَتَيْنَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) فَقَالَ لَنَا: أَيْنَ نَزَلْتُمْ فَقُلْنَا عَلَى فُلَانٍ صَاحِبِ الْقِيَانِ فَقَالَ:&rlm; کُونُوا کِرَاماً ... فَقُلْنَا: لَانَدْرِي مَاأَرَدْتَ بِقَوْلِکَ کُونُوا کِرَاماً فَقَالَ أَمَا سَمِعْتُمُ اللَّهَ(عزوجل) يَقُولُ: &laquo;وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً&raquo;<a name="[33]">[33]</a>&raquo;؛<a name="[34]">[34]</a> ابى ايوب خراز (از ياران&rlm; امام صادق(علیه السلام)) در منزل کسى که به &laquo;صاحب کنيزکان آوازخوان&raquo; معروف بود، &rlm;ميهمان شد. می گويد: به محضر امام صادق(علیه السلام) رسيديم. حضرت پرسيد: کجا اقامت گزيده ايد؟ گفتيم: نزد فلان کس که&nbsp;صاحب القيان است. امام(علیه السلام) فرمود: &laquo;کونوا کراما&raquo;. وی می گويد: متوجه منظور امام نشديم. فردای آن روز خدمت امام رسيده و منظور او را جويا شديم؛ حضرت فرمود: آيا نشنيده ايد که خداوند می فرماید: &laquo;وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً&raquo;.<br /> امام(علیه السلام) در این روایت که سند معتبری دارد با تذکر آيه مذکور در صدد بازداشتن ابی ايوب و ياران او از نزديک شدن به مجلس غنا و لهوولعب صاحب خانه بود و به جای نهی صريح، از روش غيرمستقيم استفاده و در نهايت با ذکر آيه به اين مقصود تصريح کرده.<br /> <strong>اشکالات&nbsp;<br /> اشکال اوّل:</strong> اين استدلال بر حرمت مطلق غنا ناتمام است؛ زيرا معلوم نيست که تذکر امام(علیه السلام) متوجه چه کار خلافی بوده است؟ آيا نهی امام(علیه السلام) متوجه شرکت در مجلس لهوولعب و احتمالاً آلوده به گناه و فسادی بوده که صاحب خانه برگزار می کرد، يا تذکر امام(علیه السلام) متوجه نگاه با ريبه به کنيزان خواننده بود، يا متوجه استماع هر غنايی که کنيزان می خوانده اند، يا شامل هر غنايی بود که در آن منزل خوانده می شد؟ تنها در فرض اخير است که می توان مقداری به این روايت استدلال نمود اما بازهم دلالت مخدوش است؛ زيرا ممکن است غنای در آن منزل از نوع حرام بوده که امام(علیه السلام) متذکر آن شده است؛ پس روایت ناظر به قضيه خارجيه ای است که خصوصيات آن برای ما معلوم نيست. چنين قضيه ای فاقد اطلاق است و از آن بيش از مذموم بودنِ &laquo;قدر متيقن&raquo; که شرکت در مجلس لهوولعب فسادانگيز است، اثبات نمی شود.<br /> <strong>اشکال دوم:</strong> دلالت کلام امام(علیه السلام) بر حرمت تمام نيست؛ زيرا ممکن است با توجه به اينکه مخاطب امام(علیه السلام) از اصحاب برجسته وی بوده، امام(علیه السلام) او را از ارتکاب عمل مکروه، باز داشته و عمل مورد نهی، فعلی مکروه باشد.&nbsp;<br /> <strong>ب ـ آيه لعب</strong><br /> &laquo;وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَينَهُمَا لَاعِبِينَ لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا لَاتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ کُنَّا فَاعِلِينَ بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ وَلَکُمُ الْوَيلُ مِمَّا تَصِفُونَ&raquo;؛<a name="[35]">[35]</a> ما آسمان، زمين و آنچه ميان آن دو است را از روی بازی نيافريديم، اگر می خواستيم می توانستيم! بلکه خواستيم تا با آفرينش آن ها حق را بر باطل فرود آورده و باطل را به وسیله آن نابود سازيم؛ باطل نابود است، وای بر شما از آن چه بيان می کنيد!<br /> در اين آيه، همانند آيات ديگر، سخنی از غنا و تغنی نيست و بدون کمک روايات، نشانی از حرمت غنا در آن ديده نمی شود. امام صادق(علیه السلام) با استناد به اين آيه، نسبت دادن تجويز خواندن اشعار جاهلی به پيامبر اکرم(صل الله علیه و آله) از سوی برخی فقهای عامه را به شدت انکار کرده &nbsp;است:<br /> &laquo;عَنْ &rlm;عَبْدِ الْأَعْلَى قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) عَنِ الْغِنَاءِ وَ قُلْتُ: إِنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ(صل الله علیه و آله) &rlm;رَخَّصَ فِي أَنْ يُقَالَ جِئْنَاکُمْ جِئْنَاکُمْ حَيُّونَا حَيُّونَا نُحَيِّکُمْ. فَقَالَ: کَذَبُوا إِنَّ اللَّهَ(عزوجل) &rlm;يَقُولُ: &laquo;وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبِينَ لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لَاتَّخَذْناهُ مِنْ &rlm;لَدُنَّا إِنْ کُنَّا فاعِلِينَ بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ وَلَکُمُ الْوَيْلُ &rlm;مِمَّا تَصِفُونَ&raquo;، ثُمَّ قَالَ: وَيْلٌ لِفُلَانٍ مِمَّا يَصِفُ رَجُلٌ لَمْ يَحْضُرِ الْمَجْلِسَ&raquo;.<a name="[36]">[36]</a> عبدالاعلی می گويد: از امام صادق(علیه السلام) درباره غنا پرسیدم و گفتم: برخى عامّه به پيامبر اکرم(صل الله علیه و آله) نسبت می دهند که وی به مسلمانان اجازه داد در مجالسشان شعر &laquo;جئناکم جئناکم،&rlm; حيّونا حيّونا نحيّکم&raquo; خوانده شود. حضرت اين نسبت را تکذيب نمود و فرمود: خداوند مى &rlm;فرمايد: &laquo;آسمان ها، زمين و مخلوقات درون آن ها را به بازى &rlm;نيافريديم ...&raquo;. امام(علیه السلام) در پايان فرمود: وای بر فلانی که چيزی را توصيف می کند درحالی که در آن مجلس حضور نداشته است!&raquo;.<br /> سند اين روايت معتبر است؛ حسن بن على بن فضال از خاندانى است که امام(علیه السلام) فرمود: &laquo;خذوا ما رووا و ذروا ما رأوا&raquo;.<a name="[37]">[37]</a> يونس بن يعقوب بجلّى ثقه و عبدالاعلى بن &rlm;اعين مولى آل سام نيز (بنا بر تحقيق) فردى ثقه است.<br /> با تأمّل در مفاد اين روايت با اين ابهام مواجه می شويم که چگونه امام(علیه السلام) نسبت اجازه خواندن اين شعر را به پيامبر(صل الله علیه و آله) تکذيب کرده&rlm; درحالی که هيچ مضمون ناصحيحى جز تحيّت و درود مسلمانان به يکديگر ندارد و نشانی از اينکه با تغنّى و آواز خوانده می شده در آن &rlm;ديده نمى&rlm; شود؟<br /> می توان ابهام را اين گونه پاسخ داد که ممکن است علّت تکذيب شديد امام(علیه السلام) اين بوده که برخی فقهاى عامّه در صدد بوده اند تا با استناد به ترخيص پيامبر اکرم(صل الله علیه و آله) توجيهی برای فتوا به جواز مجالس فسادانگيز تغنی و لهوولعب که با تشويق خلفای اموی و عباسی رونق داشته، باز کنند. موضع گيری تند امام(علیه السلام) درحقيقت در برابر بدعت مباح دانستن آن مفاسد بوده است؛ بنابراین روايت مذکور بر حرمت مطلق غنا دلالتی ندارد.<br /> <strong>احتمال ديگر</strong>: مقصود گوينده آن بوده که به نظر برخی فقهای عامه، پيامبر(صل الله علیه و آله) خواندن اين اشعار لهوی را تشويق کرده اند. براساس این احتمال، علّت برخورد امام(علیه السلام) نسبت دادن تشويق اعمال لهوی (حتّی لهوی مجاز) به پيامبر(صل الله علیه و آله) و شريعت اسلام بوده است؛ با اين احتمال هم دلالت روايت برحرمت غنا ناتمام است.<br /> جمله پايانى &rlm;روايت که فرمود: &laquo;ويل لفلان&raquo;، تقبيح نسبت کذب به پيامبر(صل الله علیه و آله) است و به محتواى نسبت، &rlm;نظرى ندارد. نتيجه اينکه دلالت اين روايت بر حرمت مطلق غنا، بنا بر هر دو احتمال، تمام نیست.<br /> <strong>ج ـ آيات زور</strong><br /> &laquo;فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ&raquo;.<a name="[38]">[38]</a><br /> &laquo;وَالَّذِينَ لَا يشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرَامًا&raquo;.<a name="[39]">[39]</a><br /> آيه اوّل به اجتناب از قول زور دستور داده و آيه دوم، حاضر نشدن بر زور را از اوصاف مؤمنان دانسته است.<br /> واژه &laquo;زور&raquo; در لغت، به معنای کجی و انحراف آمده است: &laquo;ميل في وسط الصدر&raquo;؛<a name="[40]">[40]</a> بنابراين &laquo;قول زور&raquo; به معناى هر گفتاری است که در آن انحراف از حق و صواب وجود دارد.<br /> &laquo;شهود زور&raquo; کنايه از حضور در مجلسی است که در آن اعمال باطل انجام می شود؛ بنابراين اگر غنا را از مصاديق قول زور دانسته و استماع و شرکت در مجلس غنا را مصداق شهود زور بدانیم، اين عمل، مشمول نهی قرآنی خواهد بود.&nbsp;<br /> <strong>اشکال به استدلال</strong><br /> 1ـ شمول اين آيه نسبت به همه اقسام غنا مخدوش است. قرينه ای هم که بتواند شمول زور را به همه افراد غنا ثابت کند در مفاد آيه وجود ندارد؛ زيرا برای اثبات دلالت آيه بر حرمت همه اقسام غنا بايد اثبات کنيم که غنا در ذات خود مصداق زور و دور کننده از حق است.<br /> به لحاظ عقلی، برخی اقسام غنا یقیناً باطل و زور نیست؛ بنابراین باطل شمردن همه اقسام غنا فقط با اعمال تعبد و به صورت حکمی صحيح است درحالی که چنين تعبدی ثابت نيست.<br /> 2ـ برفرض شمول زور نسبت به همه افراد غنا، به دليل قرار گرفتن اين عنوان در عداد برخی اوصاف نيک و غیرالزامی، الزامی بودن دوری از غنا قابل مناقشه است؛ زيرا هرچند بعضى از صفات مذکور در اين آيه مانند دورى از قتل نفس محرّم براى &rlm;هر مؤمنى الزامى است اما برخى ديگر از صفات و افعال نيک اشاره شده مانند بيتوته در حال عبادت، مسلّماً الزامى نيستند؛ ازاين رو ادعای الزامی بودن صفت حاضر نشدن در مجلس استماع زور، قابل اثبات نيست.<br /> <strong>روايات</strong><br /> راه ديگر برای اثبات دلالت اين دو آيه، استفاده از رواياتی است که غنا را مصداق قول زور و مشمول نهی آيه دانسته است:<br /> 1. عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ أَبِي&rlm;الصَّبَّاحِ الْکِنَانِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) فِي قَوْلِ اللَّهِ(عزوجل) &laquo;وَالَّذِينَ لايَشْهَدُونَ الزُّورَ&raquo;، قَالَ:&rlm; الْغِنَاءُ&raquo;.<a name="[41]">[41]</a> امام صادق(علیه السلام) شهادت زور را بر غنا تطبیق نموده است.<br /> سند اين روايت صحيح و معتبر است. کافی در همان جا روايت ديگری با همين مضمون را از ابی الصباح نقل کرده که به احتمال قوی اين دو روايت، يکی بوده و دوبار از معصوم صادر نشده است.<br /> همان مشکل دلالت آيه در دلالت روايت هم وجود دارد. کلام امام(علیه السلام) که فرمود: &laquo;غنا همان گفتار زور و باطل است&raquo; يا به معنای اعمال تعبد شرعی است يا صرفاً ارشاد به حکم عقل است. وجه اول نادرست است؛ زيرا باتوجه به اينکه از نظر عقل، همه انواع غنا و هر صوت فرح بخشی را نمی توان زور و انحراف از حق دانست، اگر شارع بخواهد اين امر را به عنوان تعبدی شرعی اعلام کند، لازم است که با بيانی صريح، حکم عقل را ابطال کرده و حرام بودن همه اقسام غنا و صوت لذت آفرين را اعلام نمايد. روشن است که &laquo;دلالت اطلاقی&raquo;، فاقد چنين نيرو و توانی است و نمی تواند در برابر حکم عقل، مقاومت کند؛ دراين صورت فهم عقلايی حکم می کند که در مقام تعارض اين اطلاق شرعی با حکم عقل، از اطلاق دست برداشته و آن را به گونه ای که با حکم عقل سازگار باشد، مقیّد کنيم.<br /> 2. روايات متعددی غنا را مصداق قول زور دانسته اند که ما به نمونه ای از آن اشاره می کنيم:<br /> &laquo;حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ الزُّورِ قَالَ: مِنْهُ قَوْلُ الرَّجُلِ لِلَّذِي &rlm;يُغَنِّي أَحْسَنْتَ&raquo;.<a name="[42]">[42]</a><br /> سند اين روايت معتبر است و راويان آن جملگى از بزرگان شيعه هستند. امام(علیه السلام) در پاسخ پرسش از معنا يا مصاديق &laquo;قول زور&raquo; فرمود: کلمه &rlm;احسنتى که براى تشويق به آوازخوان گفته مى &rlm;شود از مصاديق قول زور است. براساس اين روايت، تشويق آوازخوان، عملى حرام است که با حرمت آواز وى ملازمه دارد. دليل اين ملازمه آن است که &rlm;عقلاً ممکن نيست تشويق عملِ مباح يا مکروه که فاعل آن عمل مستوجب&rlm; کيفر نيست حرام و مستوجب عقاب باشد؛ پس خواندن غنا، کاری حرام است.<br /> حرمت شنيدن غنا هم در گام بعد، از طريق ملازمه عقلی ثابت می شود؛ زيرا مفسده خواندن آواز چيزى جز تأثير منفی که بر شنوندگان مى&rlm;گذارد نیست؛ بنابراين اگر شنيدن آواز و تأثير منفی اش حرام نباشد، خواندن غنا &rlm;و ايجاد تأثير هم حرام نخواهد بود. با اين استدلال، می توان مدعی شد که دلالت اين روايت بر حرمت&rlm; مطلق غنا تمام است.<br /> با اين &nbsp;وجود، دلالت روايت بر حرمت همه اقسام غنا تمام نيست؛ زيرا همان گونه که درباره آيه اشاره کرديم، عقلاً و &nbsp;تعبداً نمی توان همه اقسام غنا را قول زور دانست؛ پس ناچاريم از اطلاق آن دست برداشته و به برخی اقسامش محدود کنيم.<br /> <strong>دـ آيه لهو الحديث</strong><br /> اين آيه، مهم ترين آيه ای است که در روايات بر حرمت غنا استدلال شده است: &laquo;وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيرِ عِلْمٍ وَيتَّخِذَهَا هُزُوًا أُولَئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ&raquo;؛<a name="[43]">[43]</a> گروهی از مردم، حديث لهو را در ميان مردم می آورند تا آنان را نادانسته از راه خدا منحرف سازند. آنان راه خدا را به تمسخر می گيرند و برايشان عذابی مهين فراهم شده است.<br /> به گفته طبرسی(رحمه الله) اکثر مفسرين بر اين نظرند که مراد از &laquo;لهو الحديث&raquo; غنا است. تفسیر &laquo;مجمع البيان&raquo; نقل می کند: &laquo;اين آيه درباره نضر بن حرث بن علقمه نازل شد که در سفرهاى خود به &rlm;ايران، افسانه &rlm;هاى رستم و اسفنديار را آموخته و پس از بازگشت، در مساجد مدينه و اماکن عمومى شهر مى&rlm; نشست و با نقل آن ها، مردم را از قرآن منصرف می کرد&raquo;. همچنین از ابن عباس روايت کرده: &laquo;آيه درباره مردی نازل شد که کنيزش شب و روز برايش آوازخوانی می کرد&raquo;.<a name="[44]">[44]</a><br /> واژه &laquo;اشتراء&raquo; در لغت، هم به معنای خريد و هم به معنای فروش به کار رفته است؛ معنای دوم در اين آيه مقصود بوده و کنايه از ترويج و نشر در ميان مردم است.<br /> سخنی از غنا در اين آيه نيست و به جای آن با ارائه اصلی کلی، خط مشی زندگی انسان را در بخش تفريح و لهويات، مشخص کرده است. مطابق آيه، هر &laquo;لهو مضل&raquo; که انسان را از راه خدا منحرف کند ممنوع و مستوجب عذاب است؛ بنابراین گفتار لهوی که مردم را از راه خدا منحرف می کند، نکوهیده است.<br /> روايات متعددی که با اسناد صحيح و معتبر در ذيل اين آيه وارد شده، غنا را مصداق آيه شمرده اند و ازجمله لهوهای مضل معرفی کرده اند.&nbsp;<br /> &laquo;ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ&rlm; عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ(علیه السلام) قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ: الْغِنَاءُ مِمَّا وَعَدَ اللَّهُ عَلَيْهِ النَّارَ وَ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ &laquo;وَ مِنَ النَّاسِ&rlm;مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ يَتَّخِذَها هُزُواً أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ &rlm;مُهِينٌ&raquo;&raquo;.<a name="[45]">[45]</a><br /> &laquo;وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنِ الْوَشَّاءِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا(علیه السلام) يُسْأَلُ عَنِ الْغِنَاءِ فَقَالَ: هُوَ قَوْلُ&rlm; اللَّهِ(عزوجل) &laquo;وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ&raquo;&raquo;.<a name="[46]">[46]</a><br /> امام(علیه السلام) در اين دو روايت غنا را مصداق آيه ذکر نموده است. سند هر دو روايت صحيح و معتبر است.<br /> شناخت مقدار دلالت آيه نيازمند بررسی سه مسئله زير است:&nbsp;<br /> <strong>&nbsp;مسئله اوّل</strong><br /> تطبيق عنوان &laquo;لهوالحديث&raquo; بر غنا مشکلی است که بايد بررسی شود. گفتيم که غنا، کيفيت زيبا و دلنشينِ صوت و آهنگ لذت بخش صدا است. براساس این تعریف، آهنگ صدا ارتباطى با محتواى سخن &rlm;و گفتار ندارد اما در اين آيه، غنا مصداقى از &laquo;لهوالحديث&raquo; دانسته شده &rlm;که مطابق معنای ظاهری کلمه و شأن نزول آيه، به معناى گفتار لهو و سخنان بيهوده است؛ پس تطبيق اين آيه بر غنا که با مقوله محتواى سخن&rlm; ارتباطى ندارد مشکل است. اين مشکل با دو راه ، حل می شود:<br /> &nbsp;راه&rlm; نخست: تطبيق گفتار لهوى بر غنا، گونه ای مجاز است که علاقه &laquo;حالّ و محل&raquo; که ميان گفتار و آهنگ صدا وجود دارد آن را تجويز مى &rlm;کند. سخن در حکم مادّه&rlm; است و آهنگ صدا همچون هيئت بر آن قرار می گیرد تا بتوان آثار و احکام يکى را مجازاً بر ديگرى بار کرد؛ بنابراین سخنى که با آهنگ لهوى ادا شود مجازاً گفتاری لهوى است، هرچند محتوايش چنين نباشد.<br /> راه دوم: با تحليل عناصر اصلی آيه (سه واژه لهو، حديث و ضلال) می توانيم به رمز تطبيق اين آيه بر غنا در روايات پى ببريم. آيه می گوید: &laquo;هر حديث لهوى که وصفِ اضلال&rlm;گرى دارد، حرام و فاعلش سزاوار عذاب مُهين&rlm; است&raquo;. بررسی عناصر سه گانه حديث، لهو و مضل، روشن مى&rlm; کند که فقط دو عنصر &laquo;&rlm;لهو&raquo; و &laquo;مضل&raquo; مى&rlm; تواند در وعده عذاب مؤثر باشد؛ زيرا صرف گفتاری بودن به عنوان عنصر و جزء مقوّم، نمی تواند دليل حرمت باشد. امام(علیه السلام) نیز عنصرِ &laquo;گفتاری بودن&raquo; را از دخالت در حکم، کنار گذارده و دو عنصر &laquo;لهو و اضلال گرى&raquo; را اصالت داده است؛ دراين صورت برخی افراد غنا که دارای اين دو ويژگی باشند، مشمول ملاک حرمت بوده و مصداق حکمی لهوالحديث خواهند بود.<br /> شمول لهوالحديث نسبت به غنا در راه نخست، با واسطه صناعت ادبى اراده معناى مجازى&nbsp;&nbsp;به جاى معناى حقيقى&rlm; صورت گرفت ولى در راه دوم، تحليلی عقلی و اجتهادى، راه را برای توسعه در مفاد آيه هموار کرد.<br /> <strong>مسئله دوم</strong><br /> آيا همه اقسام سه گانه غنا (غنای غيرلهوی که در خواندن آيات قرآن و اشعار حکمت آميز به کار می رود، غنای لهوی غيرمضل که صرفاً برای التذاذ نفسانی استفاده می شود و غنای لهوی مضل که عقل نيز به دليل فسادانگيز بودن آن، باطل و مضل بودنش را می پذيرد) مشمول اين آيه و روايات مرتبط با آن هست؟<br /> وجود قيد &laquo;ليضل عن سبيل الله&raquo; در آيه، شمول آن را نسبت به لهوهايی که عقل، آن ها را غيرمضل می داند، منتفی می کند. طبق ظاهر آيه، فقط کسانی مشمول عذاب خواهند بود که لهو اضلالگر را ترويج می کنند.<br /> برای تعیین مصداق لهو مضل، دو شيوه را می توان مشخص نمود: 1ـ عقلِ عملیِ فطری به فساد عمل لهوی حکم کند. لهوی که انسان را کاملاً از ياد خدا دور کند يا لهوی که انسان را از ايفای وظايفی که خداوند مقرر کرده باز دارد به حکم عقل غيرمستقل، لهو مضل است. 2ـ شرع مقدس با اعمال تعبد، عملی را که عقل از تشخيص مضل بودن آن ناتوان است، مضل بداند؛ دراين صورت عقل، ناچار از تبعيت حکم صادق مصدق است.&nbsp;<br /> براساس اطلاق رواياتی که پيش تر ذکر شد، هر غنايی، قول زور و مصداق عمل ضلال است که هرچند عقل، مضل بودن آن را تشخيص نداده ولی به حکم تعبدی شرع، بايد وصف اضلال گری را برای آن بپذيريم. پاسخ اين کلام را در بيان نظريه برگزيده بيان خواهيم داشت.<br /> نکته آخر: از جمله &laquo;ليضل عن سبيل الله&raquo; که در مقام تعليل است استفاده می شود که مقصود آيه، بيان اين اصل اجتماعی مترقی و بنيادين در شريعت است که ميان سرگرمی های انسان، هر عملی که موجب اضلال و انحراف از راه خدا شود، حرام است. مطابق اين اصل، هر عمل لهوی حرام نيست بلکه هر سرگرمی که انسان را از حرکت در مسير الهی باز دارد حرام است. اين لهو بازدارنده می تواند گوش کردن به غنا و موسيقی، شرکت در مجالس لهوولعب، نگاه کردن به فيلم، سرگرم شدن با بازی ها، نگاه کردن به مسابقات، گوش کردن به برنامه های راديو يا خواندن کتاب های رمان باشد. البته مقصود ما اين نيست که اين اعمال هميشه مصداق لهو مضل بوده و حرامند بلکه مقصود اين است که تمامی اين اعمال اگر به شکل بازدارنده از ياد خدا و انجام تکاليف الهی درآيد مشمول اين آيه خواهند بود.</p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/6.png" style="width: 225px; height: 224px;" /></p> <h3><br /> نظريه برگزيده</h3> <p>حرمت مطلق غنا به معنای شمول لهوالحديث و قول زور نسبت به همه اقسام غنا است؛ یعنی شارع برخلاف فهم متعارف عقلی، هر غنايی حتی غنايی که برای خواندن قرآن به کار می رود را به صورت تعبدی و به طور حُکمی، مصداق زور و لهو مضل قرار داده است هرچند هیچ اثر گمراه کننده یا باطلی نداشته باشد؛ دراين صورت، دلالت آيه بر حرمت تمام اقسام غنا تمام خواهد بود.<br /> &nbsp;چنين برداشتی از اين روايات، خلاف فهم عرفی است و بدون وجود دلالت صريح و صرفاً با اتکای به ظهور اطلاقی، نمی توان به آن ملتزم شد. اگر اين روايات از افاده چنين حکم تعبدی ناتوان باشند، ناچاريم مفادشان را منطبق با حکم عقل دانسته و آن ها را ارشاد به &laquo;غنای لهوی مضل&raquo; که از مصاديق قول زور و لهو مضل است بدانیم.<br /> <strong>ادله و شواهد</strong><br /> شاهد اول: هر زمان &rlm;که در کلام شارع، سخن از تبيين حکم شرعى درباره موضوعی عرفی باشد، ناچاريم آن را بر نوع يا انواع متعارف و موجود در خارج که در تخاطب عرفى به آن اشاره می شود، حمل کنيم نه بر معنايی که تنها در کتب لغت از آن ياد مى&rlm;شود. معنای عام غنا که در کتاب های لغت با جملاتی از قبيل: &laquo;الغناء هو الصوت الحسن&raquo; از آن ياد شده، همانند &laquo;سعدانة نبتٌ&raquo; معناى عام &rlm;جنسى است. مقصود از سخن امام(علیه السلام) که ناظر به بيان حکم موضوعات مطرح در جامعه و مورد پرسش مردم بوده است، نمی تواند معنايی باشد که به کتاب&rlm; هاى لغت اختصاص دارد.<br /> پيش تر گفتيم که غنای رايج در دوران امام پنجم(علیه السلام) و امامان بعد(علیهم السلام) که توسط خلفاى اموى، عباسى و کارگزاران آن ها در شهرها و ولايات شيوع داشته از نوع غناى لهوى فاسد و اضلال&rlm;گر بوده است؛ محتواى اشعار، نوع تغنّى، آهنگ و نغمه هاى به کار رفته در آن ها تحريک کننده به فساد و غالباً همراه با گناهان ديگرى چون شرب خمر و ملاهى بوده است. نقل&rlm; هاى تاريخى از رواج گسترده &rlm;اين گونه غنا در بين مسلمانان، پس از حاکميت بنى اميه و بنى عباس (از نيمه &rlm;دوم قرن اوّل هجرى به بعد) حکايت دارد.<br /> دور کردن شيعيان از موج فساد و ابتذال از اقدامات اصلاحى مورد اهتمام امامان معصوم(علیهم السلام) در جامعه شيعى بوده است. مثلاً امام صادق(علیه السلام) به ابی ايوب خراز که در منزل فرد دارای کنيزکان آوازخوان ميهمان شده بود، نسبت به آلوده شدن به لهوولعب هشدار داد.<a name="[47]">[47] </a>در روايت ديگری محمد بن عمرو بن حزم که ساعتی را به استماع صدای تغنی کنيزان گذرانده بود با خطاب غيرمستقيم امام صادق(علیه السلام) &rlm;مواجه شد که حضرت(علیه السلام) مکرر حاضران را به دوری از غنا تذکر می داد؛ وى مى&rlm; گويد: کاملاً فهميدم که منظور امام از اين جملات عتاب&rlm; آميز، من هستم. <a name="[48]">[48]</a><br /> شاهد دوم: اگر مقصود امام(علیه السلام) بيان حکم تعبدی حرمت تمامى &rlm;انواع غنا بود، بايد به آن تصريح می نمود؛ زيرا براساس روش پذيرفته شده درباره تفهيم و تفاهم عقلايی که شارع هم از آن تبعيت می کند، اگر شارع مقدس بخواهد اصلی دور از فهم و ارتکاز عقلايی را اعلام کند بايد آن را به گونه ای روشن و به دور از ابهام بيان نماید. افاده حکم تعبدی ناسازگار با فهم عرفی و عقلايی نمى&rlm;تواند با اجمال و اشاره&rlm; محقق شود. براساس اين اصلِ عقلايی، بيان اطلاقی اين روايات که &laquo;الزور هو الغناء&raquo; يا &laquo;هو (الغنا) قول الله و من الناس ...&raquo;، براى اعلام اصلی تعبدى کافى نیست.&nbsp;<br /> شاهد سوم: شيخ صدوق(رحمه الله) نقل نموده که امام &rlm;سجاد(علیه السلام) در پاسخ کسى درباره خريدن کنيزى که&rlm; صداى خوشى داشت فرمود: &laquo;مانعی ندارد؛ چه ايرادى دارد اگر با صداى &rlm;خوشش بهشت را به يادت آورد!&raquo; در ادامه روايت آمده: &laquo;يعنى&rlm; بقراءة القرآن و الزهد و الفضائل الّتى ليست بغناء فامّا الغناء فمحظور&raquo;؛<a name="[49]">[49]</a> يعنی با قرائت قرآن و يادآوری زهد و فضيلت ها به صورتی که غنا نباشد؛ اما غنا، کاری ممنوع است.<br /> سياق عبارت&rlm; نشان می دهد که جمله اخير، جزء روايت نيست و آن را مرحوم صدوق يا راوی ديگری در توضيح روايت &rlm;افزوده است. درهرصورت يک معناى اين روايت همان است که در جمله پايانى آمده؛ يعنى اگر کنيزت از امور اخروی و معنوی &rlm;برايت بخواند، هيچ اشکالى ندارد. اگر روايت را چنين معنا کنيم که چه عيبى دارد کنيزت با صداى زيبايش تو را به ياد خوشى&rlm; ها و لذت&rlm; هاى بهشت بيندازد، ديگر لازم نيست اشعار و آواز، درباره بهشت و آخرت &rlm;باشد بلکه مقصود، تجويز هر تغنى لذت بخش و غيرمضل &rlm;است.<br /> شاهد چهارم: رواياتی که می گویند: قرائت قرآن امام زين العابدين(علیه السلام) چنان&nbsp;زيبا بود که عابران با شنيدن اين آوای دلنشين از حرکت می ايستادند<a name="[50]">[50]</a> و روايت: &laquo;رجّع بالقرآن صوتک&raquo;<a name="[51]">[51]</a> بر جواز برخی اقسام غنا دلالت داشته و مقيد اطلاق اخبار وارد در ذم غنا است.<br /> شاهد پنجم: رواياتی که غنای در عروسی ها و عیدها را مجاز شمرده بر حليت غنای لهوی غيرمضل دلالت دارد.<a name="[52]">[52]</a> ابی بصير در روایتی معتبر از امام صادق(علیه السلام) نقل کرده: &laquo;اجر مغنيه ای که در عروسی ها کار می کند اشکالی ندارد&raquo;.<a name="[53]">[53]</a><br /> بنا بر اصل تبعيت احکام از مصالح و مفاسد واقعی که مقبول عدليه است، نمی توان پذيرفت که غنای لهوی حرام به لهوی حلال تغيير ماهيت دهد، بدون اين که مفسده موجود در آن منتفی شود يا به گونه ای به دليل وجود مصلحت اهم تدارک شود. وجود مصلحت لازمی که حکم مؤکد حرمت غنا را در مجالس عروسی به لحاظ وضعيت خاص اين مجالس که دارای شرايط مفسده انگيزتری نسبت به ساير وضعيت ها است مباح و مجاز کند، بسيار بعيد و دور از فهم عقلايی است. اين وجه که اين مجالس بايد با نشاط برگزار شود، تغيير حکم را توجيه نمی کند؛ پس حکم جواز مطلق غنا در مجالس لهو، مشکلی بر سر راه نظريه حرمت است اما براساس نظريه مختار (حرمت غنای لهوی مضل) اين مشکل حل می شود؛ زيرا غنايی که در اين مجالس، مباح دانسته شده همان غنای لهوی غيرمضل است که در موارد ديگر نيز مجاز است.<br /> اين روايات نشانی از اختصاص حليت غنا به اين مجالس ندارند اما حرمت غنای لهوی مضل در اين مجالس به قوت خود باقی است. هرچند اطلاق اين روايات شامل غنای لهوی مضل است ولی اين اطلاق به خاطر تعارض با آيات 30 حج و 6 فرقان به غنای لهوی غيرمضل مقيّد می شود.&nbsp;</p> <h2><br /> نتيجه گیری</h2> <p>غنا به لحاظ تأثيری که بر انسان می گذارد به دو نوع مضل و غيرمضل قابل تقسيم است. غنای غيرمضل خود به دو گونه لهوی و غيرلهوی تقسيم می شود. روايات متعدد بر حليت غنای غيرلهوی (غنای در اشعار مفيد و آيات قرآن) دلالت دارد.&nbsp;<br /> &nbsp;آيه سوره لقمان که در صدد بيان اصل کلی درباره لهو و سرگرمی های بشری است با تحريم لهو مضل، نوع غيرمضل لهو از جمله غنا را از اين حکم خارج کرده است. آيات و رواياتی که درباره حرمت غنا وارد شده، جملگی قابل تطبيق بر اين نوع غنا است و دليلی که بر حرمت غنای غيرمضل دلالت کند، ثابت نيست.<br /> آيات قرآن و روايات معصومان(علیهم السلام) فقط بر حرمت غنای &laquo;لهوی مضل&raquo; که به جهت مضامين مطرح شده در اشعار آن يا به دليل آهنگ های به کار گرفته شده، دارای آثار فسادانگيز و موجب انحراف فکر يا رفتار و مسبب سوق انسان به سوی گناه و دوری از خدا می شود، دلالت دارد اما غنايی که منجر به فساد و گناه نشود خواه غنای غيرلهوی (غنای مفيد) باشد و خواه غنای لهوی باشد که فايده ای جز ايجاد طرب، نشاط و&nbsp;التذاذ نفسانی ندارد غنای حرام نیست.<br /> بااين وجود اطلاق برخی از رواياتی که در مذمت غنا وارد شده را می پذيريم؛ ولی از اين روايات فقط منقصت و کراهت &laquo;غنای لهوی&raquo; غيرمضل استفاده می شود و دلالت آن ها بر نهی تحريمی ثابت نيست. رواياتی که درباره استثنای غنا در مجالس عروسی وارد شده، اين نظر را تأييد می کند؛ زيرا اگر واقعاً غنای لهوی از نظر شارع امری دارای مفسده حقيقی است وجهی برای پذيرفتن چنين مفسده ای آن هم در شرايطی که احتمال انحراف در آن بسيار زياد است وجود ندارد.<br /> با تبيين صورت گرفته می توان مشکل روايات متعارض را به نحو شايسته حل کرد. روايات فراوانی که در مذمت غنا يا نهی از مجالس غنا وارد شده و آثار سوء و نامناسبی که برای غنا بیان شده، فاقد اطلاق بوده و می تواند بر غنای لهوی مضل حمل شود. تعدادی از اين روايات که درباره نهی از تغنّی به قرآن است فقط عدم جواز تغنّی را در آيات قرآن (شايد به دليل قداست قرآن) ثابت می کند و شامل موارد ديگر نمی شود.<br /> در پايان ذکر دو نکته لازم است:<br /> <strong>نکته اوّل</strong>: حرام نبودن انواع غنای غيرمضل به معنای ترخيص و اباحه خاص، نيست. غنای لهوی غيرمضل، مشمول برخی روايات نکوهش کننده غنا است.<a name="[54]">[54]</a><br /> <strong>نکته دوم</strong>: عامل اضلال غنا فقط فسادانگيز بودن آهنگ ها و مضامين آن نيست؛ گونه ديگری از غنای مضل، غنايی است که می تواند موجب سرگرم شدن و اشتغال دائمی و اعتياد انسان شود. اين غنا می تواند غنای لهوی غير فاسد باشد که انسان را از &nbsp;تکاليف و مسئوليت هايی که خداوند بر عهده او گذارده باز دارد و مصداق سدّ از راه خدا شود.</p> <h2><br /> منابع</h2> <p>1.&nbsp;&nbsp; &nbsp;ايضاح الفوائد؛ فخر المحققين حلی، ابوطالب محمد بن حسن؛ اسماعيليان، قم، چ اول، 1387ه&zwj;.ق،.<br /> 2.&nbsp;&nbsp; &nbsp;تاریخ طبری؛ طبری، محمد بن جریر؛ مترجم: ابوالقاسم پاینده؛ اساطیر، تهران، چ هفتم، 1388 ه&zwj;.ش.<br /> 3.&nbsp;&nbsp; &nbsp;التغني بالقرآن؛ لبيب السعيد؛ نرم افزار المعجم الفقهي، نسخه 3.<br /> 4.&nbsp;&nbsp; &nbsp;جواهر الکلام في شرح شرايع الاسلام؛ نجفی، محمدحسن بن باقر بن عبدالرحيم؛ داراحياء التراث العربي، بيروت، چ هفتم، بي تا.<br /> 5.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الخلاف؛ طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن؛ مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسين، قم، چ اول، 1407ه&zwj;.ق.<br /> 6.&nbsp;&nbsp; &nbsp;درر الأصول؛ حائری یزدی، عبدالکریم؛ انتشارات اسلامی، قم،بی چا، &nbsp;بی تا.<br /> 7.&nbsp;&nbsp; &nbsp;السرائر الحاوي لتحرير الفتاوى؛ ابن ادريس حلی، محمد بن احمد؛ نشر اسلامی وابسته جماعه مدرسين، قم، چ دوم، 1410 ه&zwj;.ق.<br /> 8.&nbsp;&nbsp; &nbsp;شرائع الاسلام في مسائل الحلال و الحرام؛ حلّی، نجم الدين جعفر بن حسن؛ اسماعيليان، قم، چ دوم، 1408 ه&zwj;.ق.<br /> 9.&nbsp;&nbsp; &nbsp;العين؛ فراهیدی، خليل بن احمد؛ اعلمی، بيروت، بی چا، 1408 ه&zwj;.ق.<br /> 10.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الغيبة؛ طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن؛ مؤسسه معارف اسلامی، قم، 1411ه&zwj;.ق.<br /> 11.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الفقه علي المذاهب الاربعة و مذهب اهل البيت؛ جزايری، عبدالرحمن؛ دارالثقلين، بيروت، چ اول، 1419 ه&zwj;.ق.<br /> 12.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الکافي؛ کلينی، محمد بن یعقوب؛ دارالکتب، قم، 1365ه&zwj;.ق.<br /> 13.&nbsp;&nbsp; &nbsp;کتاب المکاسب؛ انصاری، مرتضی؛ المؤتمر العالمي لذکري الشيخ الانصاري، قم، 1414ه&zwj;.ق.<br /> 14.&nbsp;&nbsp; &nbsp;کفاية الاحکام؛ سبزواری، محمدباقر بن محمد مؤمن؛ تهران، چ سنگی، 1270 ه&zwj;.ق.<br /> 15.&nbsp;&nbsp; &nbsp;لغت نامه دهخدا ؛ دهخدا، عل اکبر؛ &nbsp;انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 1373ه&zwj;.ش.<br /> 16.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مجمع البيان في تفسیر القرآن؛ طبرسی، فضل بن حسن؛ مکتبة الحياه، بيروت، 1980ه&zwj;.ق.<br /> 17.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان؛ الأردبيلي، أحمد بن محمد؛ نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسين، قم، چ اول، 1403 ه&zwj;.ق.<br /> 18.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مستند الشيعة في أحکام الشريعة؛ نراقی، أحمد بن محمدمهدی؛ مؤسسه آل البيت(علیهم السلام) لإحياء التراث، قم، چ اول، 1415 ه&zwj;.ق.<br /> 19.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مفتاح الکرامة في شرح قواعد العلاّمه؛ عاملی، محمدجواد؛ نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسين، قم، چ اول، 1419ه&zwj;.ق.<br /> 20.&nbsp;&nbsp; &nbsp;المقدمه؛ ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد؛ دار الفکر، بيروت، بی چا، بی تا.<br /> 21.&nbsp;&nbsp; &nbsp;من لايحضره الفقيه؛ صدوق، محمّد بن علی بن بابويه؛ مؤسسه نشر اسلامی، قم، چ دوم، 1413 ه&zwj;.ق.<br /> 22.&nbsp;&nbsp; &nbsp;نهاية الاصول؛ طباطبایی بروجردی، حسین؛ نشر تفکر، قم، بی چا، 1418 ه&zwj;.ق.<br /> 23.&nbsp;&nbsp; &nbsp;النهاية في غریب الحدیث و الاثر؛ ابن اثير، مبارک بن محمد؛ اسماعيليان، قم، 1364 ه&zwj;.ش.<br /> 24.&nbsp;&nbsp; &nbsp;الوافي؛ فيض کاشانی، محسن؛ مکتبة الإمام أميرالمؤمنين علي(علیه السلام)، اصفهان، چ اول، 1406 ه&zwj;.ق.<br /> 25.&nbsp;&nbsp; &nbsp;وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة؛ حرّ عاملی، محمد بن الحسن؛ مؤسسه آل البيت(علیهم السلام)، قم، چ اول، 1409 ه&zwj;.ق.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>پی نوشت ها</h2> <p><a href="#[1]">[1]. استاد و محقق حوزه علمیه، اتمام سطح &nbsp;چهار حوزه علمیه، saifi512@gmail.com.</a><br /> <a href="#[2]">[2]. ر.ک، وسايل الشیعة، ج12، ابواب15، 16 و 99.</a><br /> <a href="#[3]">[3]. ر.ک، همان، باب101.</a><br /> <a href="#[4]">[4]. مفتاح الکرامة، ج12، ص179.</a><br /> <a href="#[5]">[5]. لسان العرب، ماده غنی.</a><br /> <a href="#[6]">[6]. ر.ک، لغت نامه دهخدا، واژه غنا.</a><br /> <a href="#[7]">[7]. العين؛ الصحاح؛ تاج العروس، واژه &laquo;غنا&raquo;.</a><br /> <a href="#[8]">[8]. ج5، ص398.</a><br /> <a href="#[9]">[9]. ج15، ص139.</a><br /> <a href="#[10]">[10]. المقدمة، ج1، ص400.</a><br /> <a href="#[11]">[11]. النهاية، ج3، ص391.</a><br /> <a href="#[12]">[12]. تاریخ طبری، ج4، ص249.</a><br /> <a href="#[13]">[13]. المقدمة، ج1، ص231.</a><br /> <a href="#[14]">[14]. همان.</a><br /> <a href="#[15]">[15]. الفقه علی المذاهب الاربعة و مذهب اهل البیت، ج5، ص79.</a><br /> <a href="#[16]">[16]. مجمع الفائدة &nbsp;و البرهان، ج8، ص57.</a><br /> <a href="#[17]">[17]. السرائر، ج2، ص222؛ ایضاح الفوائد، ج1، ص405.</a><br /> <a href="#[18]">[18]. مفتاح الکرامه، ج12، ص175.</a><br /> <a href="#[19]">[19]. شرائع الاسلام، ج4، ص128.</a><br /> <a href="#[20]">[20]. مستند الشیعة، ج14، ص150.</a><br /> <a href="#[21]">[21]. کفایة الاحکام، ص86.</a><br /> <a href="#[22]">[22]. الفقه علی المذاهب الاربعة و مذهب اهل البیت، ج5، ص79.</a><br /> <a href="#[23]">[23]. کفایة الاحکام، ج17، ص205.</a><br /> <a href="#[24]">[24]. وسائل الشيعة، ج12، ص172.</a><br /> <a href="#[25]">[25]. سوره مؤمنون، آيه3.</a><br /> <a href="#[26]">[26]. سوره قصص، آيه55.</a><br /> <a href="#[27]">[27]. سوره لقمان، آيه6.</a><br /> <a href="#[28]">[28]. سوره حج، آيه30.</a><br /> <a href="#[29]">[29]. سوره فرقان، آيه72.</a><br /> <a href="#[30]">[30]. سوره انبیاء، آیات 16_ 18.</a><br /> <a href="#[31]">[31]. لسان العرب، ج15، ص250.</a><br /> <a href="#[32]">[32]. وسائل الشيعة، ج17، ص38.</a><br /> <a href="#[33]">[33]. سوره فرقان، آیه72.</a><br /> <a href="#[34]">[34]. وسائل الشيعة، ج17، ص316.</a><br /> <a href="#[35]">[35]. سوره انبیاء، آیات 16_ 18.</a><br /> <a href="#[36]">[36]. وسائل الشيعة، ج17، ص307.</a><br /> <a href="#[37]">[37]. الغيبة، ص 387.</a><br /> <a href="#[38]">[38]. سوره حج، آيه30.</a><br /> <a href="#[39]">[39]. سوره فرقان، آيه72.</a><br /> <a href="#[40]">[40]. العین، ماده &laquo;زور&raquo;.</a><br /> <a href="#[41]">[41]. وسائل الشيعة، ج17، ص305.</a><br /> <a href="#[42]">[42]. همان، ج17، ص309.</a><br /> <a href="#[43]">[43]. سوره لقمان، آيه6.</a><br /> <a href="#[44]">[44]. مجمع البيان، ج8، ص490.</a><br /> <a href="#[45]">[45]. وسائل الشيعة، ج17، ص305.</a><br /> <a href="#[46]">[46]. همان ج6، ص432.</a><br /> <a href="#[47]">[47]. الکافی، ج6، ص432.</a><br /> <a href="#[48]">[48]. همان، ج17، ص 309.</a><br /> <a href="#[49]">[49]. من لا یحضره الفقیه، ج4، ص60.</a><br /> <a href="#[50]">[50]. وسائل الشيعة، ج16، ص211.</a><br /> <a href="#[51]">[51]. همان، ص212.</a><br /> <a href="#[52]">[52]. همان، ج17، صص120_ 122.</a><br /> <a href="#[53]">[53]. همان، ص121.</a><br /> <a href="#[54]">[54]. وسائل الشيعة، ج17، ص39.</a><br /> &nbsp;</p> Tue, 27 Oct 2020 21:48:12 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_350281-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_467911-utab آثار دروغ و راهکارهای درمان آن
آثار دروغ و راهکارهای درمان آن، بی‌اعتمادی، بدبینی، گناه <h1 style="text-align: center;"><br /> <span style="font-size:23px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;">آثار دروغ و راهکارهای درمان آن</span></span></h1> <p><span style="font-size:14px;">جواد کوهی</span></p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="font-size:14px;">چکیده</span></h2> <p><br /> <span style="font-size:14px;">دروغ در لغت به معنای سخن نادرست و ضد صدق است. در اصطلاح عبارت است از اظهار امر خلاف واقع و سخن برخلاف حقیقت. دروغ به ادله اربعه کتاب، سنت، عقل، اجماع، حرام است و آیات و روایات زیادی در نکوهش دروغ و دروغگو وارد شده است. دروغ آثار فردی و اجتماعی زیادی از خود بر جای می&zwnj;گذارد. آثار فردی آن عبارت است از: محرومیت از نماز شب، مایه تشویش روانی، محرومیت از بهشت، دوری از فرشتگان، از بین رفتن نورانیت، بدبینی مردم و ... . دروغ علاوه بر آثار فردی، آثار اجتماعی هم در بر دارد ازجمله: رسوایی، سلب اعتماد به نفس عمومی، نفاق، کاهش رزق و روزی، زیان و خسران ظلم، حق&zwnj;گریزی، بی&zwnj;حیایی و ... . دروغ می&zwnj;تواند ریشه گناهان دیگر باشد. برای درمان دروغ هم راه&zwnj;هایی ذکر شده که ازجمله: از بین بردن ریشه درونی، توجه به پیامدهای دروغ، مجالست با راستگویان یاد ندادن طرق دروغگویی.<br /> کلید واژه&zwnj;: دروغ، بدبینی اجتماعی، گناه کبیره، آثار دروغ، پیامد دروغ.</span></p> <h2><br /> <span style="font-size:14px;">مقدمه</span></h2> <p><br /> <span style="font-size:14px;">یکی از گناهان بزرگ، دروغ است که خداوند به دروغگو وعده آتش دوزخ داده است که از آن به بزرگ&zwnj;ترین آفت زبان نیز یاد می&zwnj;شود. شناخت آثار دروغگویی چه آثار فردی و چه آثار اجتماعی می&zwnj;تواند انسان را نسبت به آن حساس کند و امکان پرهیز از آن را فراهم آورد؛ زیرا با شناخت تبعات و آثار آن، انسان بهتر می&zwnj;تواند نسبت به آن واکنش نشان دهد و نسبت به عوامل ایجادی و بقایی آن حساس شود.<br /> این عمل زشت اگر به شکل ملکه و صفت در آید، زندگی فردی و اجتماعی را نابود می&zwnj;سازد و بسیاری از گناهان و کارهای زشت دیگر را موجب می&zwnj;شود.</span></p> <h2><br /> <span style="font-size:14px;">مفهوم شناسی</span></h2> <p><br /> <span style="font-size:14px;">دروغ در لغت به معانی متفاوتی آمده ازجمله معانی آن سخن نادرست<a id="[۱]" name="[۱]">[۱]</a> خلاف حقیقت و واقعیت<a name="[۲]">[۲]</a>، ضد صدق. در اصطلاح، اظهار امر خلاف واقع و سخن برخلاف حقیقت را دروغ گویند که یکی از بزرگ&zwnj;ترین و بدترین صفات انسان است.<a name="[۳]">[۳]</a><br /> مرحوم شیخ انصاری در کتاب مکاسب می&zwnj;گوید: &laquo;الکذب حرام بضرورة العقول والادیان و یدل علیه الادله الاربعة&raquo;.<a name="[۴]">[۴]</a> وی حرام بودن کذب را با دلایل 4 گانه قرآن، سنت، عقل و اجماع به اثبات می&zwnj;رساند.</span></p> <h2><br /> <span style="font-size:14px;">دروغ از بزرگترین کبائر</span></h2> <p><br /> <span style="font-size:14px;">رسول خدا (صلّی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;و&zwnj;آله) فرمود: &laquo;الا اخبرکم باکبر الکبائر ... الاشراک بالله و عقوق الوالدین و قول الزور&raquo;<a name="[۵]">[۵]</a> آیا شما را از بزرگ&zwnj;ترین گناهان کبیره با خبر کنم؟ شرک به خداوند، عاق والدین و قول باطل (دروغ).<br /> رسول خدا (صلّی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;و&zwnj;آله) در روایتی دیگر فرمود: &laquo;اِن المؤمن کذب بغیر عذر لعنه سبعون الف ملک خرج من قلبه نتن حتی یبلغ العرش و کتب الله علیه تبلک الکذبه سبعین زنیه اونها کمن زنی بامّه&raquo;.<a name="[6]">[6]</a><br /> مؤمن هرگاه بدون عذر، دروغی بگوید، هفتاد هزار ملک او را لعنت می&zwnj;کنند و بوی گندی از قلبش بیرون می&zwnj;آید که تا به عرش می&zwnj;رسد و خداوند به سبب این دروغ، گناه هفتاد زنا که کمترین آن زنای با مادر است برای او می&zwnj;نویسد.<br /> شکی نیست گناهی که عقوبت آن تا این حد باشد از کبائر است.</span></p> <h2><br /> <span style="font-size:14px;">دروغ در آیات و روایات</span></h2> <p><br /> <span style="font-size:14px;">&nbsp;آیات و روایات زیادی درباره دروغ وجود دارد که ما به ذکر چند مورد از آن&zwnj;ها بسنده می&zwnj;کنیم.<br /> قرآن کریم می&zwnj;فرماید: &laquo;إِنَّمَا يَفْتَرِي الْکَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ&raquo;؛ &nbsp;کسانی دروغ می&zwnj;گویند که به آیات خداوند ایمان نیاورده&zwnj;اند.<a name="[7]">[7]</a><br /> &nbsp;در آیه دیگری خداوند متعال می&zwnj;فرماید: &laquo;إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ کَاذِبٌ کَفَّارٌ&raquo;؛<a name="[۸]">[۸]</a> خداوند کسی را که کاذب و ناسپاس &zwnj;باشد را هدایت نمی&zwnj;کند.<br /> شخصی از رسول خدا (صلّی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;و&zwnj;آله) پرسید: چه عملی سبب ورود به آتش (جهنم) است؟ حضرت فرمودند: دروغ. زیرا دروغ سبب فجور است و فجور سبب کفر و کفر سبب دخول در آتش است.<a name="[۹]">[۹]</a><br /> همچنین رسول خدا (صلّی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;و&zwnj;آله) فرمود: &laquo;واجتنبوا الکذب و ان رایته فیه النجاة فانّ فیه الهلکة&raquo;<a name="[10]">[10]</a> از دروغ بپرهیزید اگر شما در آن رستگاری می&zwnj;بینید، بدانید در آن هلاکت است.<br /> امام علی (علیه&zwnj;السلام) فرمود: &laquo;لا یجد عبد طعم الایمان حتی یترک الکذب هزله وجده&raquo;؛<a name="[11]">[11]</a> بنده&zwnj;ای طعم ایمان را نمی&zwnj;چشد مگر اینکه دروغ را ترک کند، چه دروغ جدی و چه مزاح باشد.</span></p> <h2><br /> <span style="font-size:14px;">آثار فردی و اجتماعی دروغ</span></h2> <p><br /> <span style="font-size:14px;">دروغ غیر از آن&zwnj;که از کبائر می&zwnj;باشد و عذاب الهی را در پی دارد آثار سوء فردی و اجتماعی زیادی را در پی دارد که می&zwnj;تواند هم برای شخص دروغگو هم برای جامعه و هم برای جایگاه شخص دروغگو در جامعه مضر واقع شود. اینک می&zwnj;خواهیم به ذکر چند مورد از آثار فردی دروغ پردازیم.</span></p> <h2><br /> <span style="font-size:14px;">آثار فردی دروغ</span></h2> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">1- محرومیت از نماز شب</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">دروغ انسان را از نماز شب محروم می&zwnj;کند. امام صادق (علیه&zwnj;السلام) در حدیثی فرمود: &laquo;اِنّ الرجل لیکذب الکذبه فیحرم بما صلاة اللیل فاذا حُرِم الصلاة اللیل حرم بها الرزق&raquo;<a name="[12]">[12]</a> انسان گاهی دروغ می&zwnj;گوید و از نماز شب محروم می&zwnj;شود و هنگامی که از نماز شب محروم شد از روزی وسیع محروم می&zwnj;شود.</span></p> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">2- دروغ مایه تشویش روانی</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">در حدیث نبوی آمده است: &laquo;الصدق طمأنینه و الکذب ریبه&raquo;<a name="[13]">[13]</a> راستی مایه آرامش و دروغ مایه تشویش است. انسانی که دروغ می&zwnj;گوید همواره در اضطراب به سر می&zwnj;برد؛ زیرا می&zwnj;ترسد روزی اگر محک تجربه به میان بیاید، دروغ&zwnj;گو روسیاه شود.</span></p> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">3- محرومیت از بهشت</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">پیامبر اکرم (صلّی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;و&zwnj;آله) می&zwnj;فرمایند: &laquo;ثلاثه لا یریحون رائحة الجنه ... رجُلٌ کذب علیَّ و رجلٌ کَذِبُ علی عینه&raquo;<a name="[14]">[14]</a> سه گروه بوی بهشت را استشمام نمی&zwnj;کنند ازجمله مردی که بر من دروغ ببندد و کسی که برخلاف آنچه دیده سخن گوید.</span></p> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">4- سبب دوری فرشتگان</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">از آثار شوم فردی دروغ، دوری فرشتگان از انسان است چنانکه در حدیثی از امام رضا (علیه&zwnj;السلام) آمده است: &laquo;اذا کذب العبد کذبةً تباعد الملک منه مسیره میلٍ مِن نتن ما جاء به&raquo;<a name="[15]">[15]</a> هنگامی که انسانی دروغ بگوید فرشته به&zwnj;دلیل بوی بدی که از عمل او بر می&zwnj;خیزد به اندازه یک میل از او دور می&zwnj;شود.</span></p> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">5- از بین رفتن نورانیت</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">در روایتی آمده است که حضرت فرمود: &laquo;لاتکذب فیذهب نورُک&raquo;؛<a name="[16]">[16]</a> دروغ مگو که نور تو را از بین می&zwnj;برد.</span></p> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">6- بدبینی به مردم</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">از پیامدهای دروغ، بدبینی به مردم است. دروغگو به دلیل ناپاکی&zwnj;های درون خود همه را چون خود می&zwnj;پندارد و گمان می&zwnj;کند دیگران هم مانند او دروغگو هستند. پیامبر اکرم (صلّی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;و&zwnj;آله) فرمود: &laquo;اِن اشد الناس تکذیباً اکذبهم حدیثاً&raquo;.<a name="[17]">[17]</a></span></p> <h2><br /> <span style="font-size:14px;">آثار اجتماعی دروغ</span></h2> <p><br /> <span style="font-size:14px;">بعد از ذکر آثار فردی دروغ به ذکر چندی از آثار زیانبار اجتماعی این پدیده شوم می&zwnj;پردازیم.</span></p> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">1- رسوایی</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">نخستین اثر زیان&zwnj;بار دروغ، رسوایی و بی&zwnj;آبرویی است. رسوایی همیشه در انتظار دروغگو خواهد بود؛ زیرا دروغ پنهان نخواهد ماند و روزی بر ملا می&zwnj;شود.<br /> قرآن کریم در سوره زمر آیه 60 به این نکته اشاره دارد و می&zwnj;فرماید &laquo;وَيوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ کَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَکَبِّرِينَ&raquo; این آیه سخن از روسیاهی کسانی که به خداوند دروغ می&zwnj;بندند و دوزخیان دارد.<a name="[18]">[18]</a> در روایتی از امیرالمؤمنین مولا علی (علیه&zwnj;السلام) نقل شده که فرمود: &laquo;الکذب فَضَّاح&raquo;<a name="[19]">[19]</a> دروغ مایه رسوایی است.<br /> ازجمله اسباب رسوایی دروغگو آن است که خداوند متعال فراموشی را بر شخص دروغگو مسلّط ساخته و به این دلیل دروغی را که گفته فراموش می&zwnj;کند، خلاف آن را می&zwnj;گوید و رسوا می&zwnj;شود. امام جعفر صادق (علیه&zwnj;السلام) فرمود: از جمله چیزهایی که خدای متعال به دروغگو گماشته است نسیان است و از این جهت، مشهور شده که دروغگو حافظه ندارد و به&zwnj;هرحال سرانجام کار او رسوایی و روسیاهی است.</span></p> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">2- سلب اعتماد عمومی</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">دومین اثر اجتماعی دروغ، سلب اعتماد عمومی است. اگر کسی شایستگی&zwnj;ها و لیاقت&zwnj;های فراوانی داشته باشد که بتوان از آن در پیش&zwnj;برد اهداف اجتماعی بهره&zwnj;گیری کند ولی دروغگو باشد، نمی&zwnj;تواند از آن شایستگی&zwnj;ها بهره گیرد؛ چراکه در هر قدم با تردید عمومی مواجه می&zwnj;شود و به عبارتی اعتماد عمومی جامعه از او سلب می&zwnj;شود.<br /> در روایتی وارد شده: &laquo;الکذاب والمیت سواء فانَّ فضیلة الحی علی المیت الثَقَةُ به فاذا لم یوثق بکلامه بطلت حیاته&raquo;؛<a name="[20]">[20]</a> دروغگو با مرده برابر است زیرا فضیلت زنده بر مرده اعتمادی است که انسان به او دارد و هنگامی که به سخن کسی اعتمادی نباشد گویی زندگی او باطل شده است.</span></p> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">3- نفاق</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">از آثار دروغ این است که انسان را تدریجاً به صفوف منافقان ملحق می&zwnj;کند؛ زیرا دروغ، خود شاخه&zwnj;ای از شاخه&zwnj;های نفاق است. دروغگو خود را به چهره راست&zwnj;گویان در آورده و سخنش را به&zwnj;عنوان واقعیت القاء می&zwnj;کند درحالی&zwnj;که درونش چیز دیگری می&zwnj;گوید. این دوگانگی ظاهر و باطن به&zwnj;تدریج به سایر اعمال و رفتار او سرایت می&zwnj;کند و از او منافقی تمام عیار می&zwnj;سازد.<br /> امیر مؤمنان علی (علیه&zwnj;السلام) فرمود: &laquo;الکذب یودی الی النفاق&raquo;؛<a name="[21]">[21]</a> دروغ، انسان را به نفاق می&zwnj;کشاند.<br /> خداوند متعال در قرآن کریم به این اثر اشاره دارد آنجا که می&zwnj;فرماید: &laquo;فاعقبهم نفاقاً فی قلوبهم الی یوم یلقونه بما اخلفوا الله ما وعدوه و بما کانوا یکذبون&raquo;<a name="[22]">[22]</a> اين عمل، (روح) نفاق را، تا روزي که خدا را ملاقات کنند، در دل&zwnj;هايشان برقرار ساخت. اين به&zwnj;دلیل آن است که از پيمان الهي تخلف جستند؛ و به&zwnj;دلیل آن است که دروغ مي&zwnj;گفتند.<br /> &nbsp;پیامبر اکرم (صلّی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;و&zwnj;آله) در حدیثی فرمود: دروغ دری از درهای نفاق است.<a name="[23]">[23]</a></span></p> <h3><span style="font-size:14px;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/دروغ-روزی-را-کم-می-کند.jpg" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin-left: 5px; margin-right: 5px; float: left; width: 400px; height: 400px;" /><br /> 4- کاهش رزق و روزی</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">از آثار دیگر دروغ کاهش رزق و روزی است این اثر می&zwnj;تواند هم در حوزه اجتماع و هم در حوزه فردی جای داشته باشد. علما بیشتر بر این عقیده هستند که کاهش رزق از آثار اجتماعی دروغ است چرا که دروغگو اعتماد را از دست می&zwnj;دهد و با از دست دادن اعتماد عمومی، فعالیت&zwnj;های اقتصادی او محدود می&zwnj;شود و همین امر سبب نقصان رزق و روزی می&zwnj;شود.<br /> امام علی بن موسی الرضا (علیه&zwnj;السلام) فرمود: &laquo;اذا کذب الولاة حُبِس المَطَر&raquo;؛<a name="[24]">[24]</a> هنگامی که زمامداران دروغ بگویند باران قطع می&zwnj;شود.<br /> در حدیثی از امیرالمومنین می&zwnj;خوانیم: &laquo;اعتیاد الکذب یُورث الفقر&raquo;<a name="[25]">[25]</a> عادت کردن به دروغ&zwnj;گویی سبب فقر و تنگ دستی است.<br /> رسول اکرم (صلّی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;و&zwnj;آله) فرمود: &laquo;الکذب یُنَقص الرزق&raquo;<a name="[26]">[26]</a> دروغ از روزی انسان می&zwnj;کاهد.</span></p> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">5- بدعت در دین&nbsp;</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">دروغگویی می&zwnj;تواند موجب بدعت در دین شود و آنچه را که از اسلام نیست به اسم اسلام به خورد مردم بدهد. قرآن به این اثر اشاره کرده و می&zwnj;فرماید: &laquo;وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْکَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْکَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ&raquo;؛<a name="[27]">[27]</a> با هر دروغی که به زبانتان می&zwnj;آید نگویید این حلال است و آن حرام تا به خدا دروغ بسته باشید زیرا کسانی که بر خدا دروغ می&zwnj;بندند رستگار نمی&zwnj;شوند.</span></p> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">6- زیان و خسران</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">از آثار دیگر دروغ که هم جنبه فردی و هم جنبه اجتماعی می&zwnj;تواند داشته باشد، زیان و خسران است. از نظر قرآن اولین کسی که از دروغ آسیب می&zwnj;بیند خود دروغ&zwnj;گو است: &laquo;وَقَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يکْتُمُ إِيمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يقُولَ رَبِّي اللَّهُ وَقَدْ جَاءَکُمْ بِالْبَينَاتِ مِنْ رَبِّکُمْ وَإِنْ يکُ کَاذِبًا فَعَلَيهِ کَذِبُهُ وَإِنْ يکُ صَادِقًا يصِبْکُمْ بَعْضُ الَّذِي يعِدُکُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ&raquo;؛<a name="[28]">[28]</a> و مرد مؤمني از آل فرعون که ايمان خود را پنهان مي&zwnj;داشت گفت: &laquo;آيا مي&zwnj;خواهيد مردي را بکشيد بخاطر اينکه مي&zwnj;گويد: پروردگار من &laquo;الله&raquo; است، در حالي که دلايل روشني از سوي پروردگارتان براي شما آورده است؟! اگر دروغگو باشد، دروغش دامن خودش را خواهد گرفت؛ و اگر راستگو باشد، (لااقل) بعضي از عذابهايي را که وعده مي&zwnj;دهد به شما خواهد رسيد؛ خداوند کسي را که اسرافکار و بسيار دروغگوست هدايت نمي&zwnj;کند.<br /> شکی نیست که این وعده&zwnj;های دروغین همان&zwnj;طور که اعتماد مردم را نسبت به دروغگو از بین می&zwnj;برد موجب می&zwnj;شود تا مردم هم از آن&zwnj; دلسرد شوند و امید خویش را به چنین افرادی از دست دهند.</span></p> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">7- ظلم</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">کسی که دروغ می&zwnj;گوید و وعده&zwnj;های دروغ می&zwnj;گوید نه تنها به مردم خیانت می&zwnj;کند بلکه به خود نیز خیانت می&zwnj;کند و عدالت را رعایت نمی&zwnj;کند. قرآن این&zwnj;گونه افراد را به&zwnj;عنوان ظالم معرفی می&zwnj;کند: &laquo;وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ کَذِبًا أَوْ کَذَّبَ بِآيَاتِهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ&raquo;.<a name="[29]">[29] </a>&laquo;وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ کَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ&raquo;.<a name="[30] ">[30]&nbsp;</a><br /> دروغگوهایی که ظلم را برای خود انتخاب کرده&zwnj;اند دیگر از آن&zwnj;ها نمی&zwnj;توان انتظار عدالت داشت.</span></p> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">8- حق گریزی</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">دروغ، ضد حقیقت است و دروغگو با حق و حقیقت ارتباطی ندارد؛ بنابراین دروغگویان با سخنان و وعده&zwnj;های دروغین خود، علیه حق موضع&zwnj;گیری می&zwnj;کنند و هرگز برای احقاق حق مردم قیام نمی&zwnj;کنند. بلکه همیشه دنبال باطل می&zwnj;روند. &laquo;وَيْلٌ لِکُلِّ أَفَّاکٍ أَثِيمٍ * يَسْمَعُ آيَاتِ اللَّهِ تُتْلَی عَلَيْهِ ثُمَّ يُصِرُّ مُسْتَکْبِرًا کَأَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا فَبَشِّرْهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ&raquo;.<a name="[31]">[31]</a></span></p> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">9- بی&zwnj;حیایی&nbsp;</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">کسی که عادت کند بدون توجه به ارزش و منزلت انسانی دیگران به آن&zwnj;ها دروغ بگوید، پرده حیا میان خود و ایشان را دریده و بی&zwnj;شرم می&zwnj;شود.<br /> امام علی (علیه&zwnj;السلام) فرمود: &laquo;لاحیاءَ للکذاب&raquo;.<a name="[32]">[32]</a> دروغگو حیا ندارد.</span></p> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">10- ریشه گناهان دیگر</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">انسان با استفاده از دروغ می&zwnj;تواند کارهای زشت دیگری انجام دهد. حسود، کینه&zwnj;توز و بخیل هر کدام به وسیله دروغ می&zwnj;توانند حسد، کینه و بخل خود را اعمال نمایند. امام حسن عسکری (علیه&zwnj;السلام) فرمود: &laquo;جعلت الخبائث فی بیتٍ و جعل مفتاحه الکذب&raquo;؛<a name="[33]">[33]</a> همه پلیدی&zwnj; در اتاقی قرار دارد و کلید آن اتاق دروغ است.</span></p> <h2><br /> <span style="font-size:14px;">راه&zwnj;های درمان دروغ</span></h2> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">1- از بین بردن ریشه&zwnj;ها</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">برای از بین بردن صفت رذیله دروغ&zwnj;گویی باید سراغ ریشه آن برویم؛ چراکه تا ریشه قطع نشود این نهال شوم همچنان پابرجا است. اگر انگیزه دروغ&zwnj;گویی ضعف ایمان نسبت به توحید افعالی است باید پایه&zwnj;های ایمان را تقویت کرد، خدا را قادر به همه چیز دانست اگر انگیزه حسد و بخل کبر و غرور است باید به درمان آنها پرداخت و به یقین اگر این ریشه&zwnj;ها تدریجاً قطع شود چیزی جز صداقت باقی نمی&zwnj;ماند.</span></p> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">2- توجه به پیامدها</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">یکی از مهم&zwnj;ترین روش&zwnj;های درمان دروغ آن است که انسان پیش از آن&zwnj;که کلمه&zwnj;ای را به زبان بیاورد درباره درستی و نادرستی آن بیندیشد و به آثار و عواقب آن توجه کند. امام حسن عسکری (علیه&zwnj;السلام) فرمود: &laquo;قلب الاحمق فی فمه و فم الحکیم فی قلبه&raquo;.<a name="[34]">[34]</a></span></p> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">3- همنشینی با راستگویان&nbsp;</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">از دیگر راه&zwnj;های درمان دروغ، همنشینی با اشخاص راستگو است. قرآن کریم می&zwnj;فرماید: &laquo;يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَکُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ&raquo;؛<a name="[35]">[35]</a> ای کسانی که ایمان آوردید! از مخالفت خدا بپرهیزید و با صادقان باشید.</span></p> <h3><br /> <span style="font-size:14px;">4- یاد ندادن طرق دروغگویی</span></h3> <p><br /> <span style="font-size:14px;">یکی دیگر از راه&zwnj;های درمان این است که نباید راه دروغ گفتن را به مردم یاد داد. در حدیثی از رسول اکرم (صلّی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;و&zwnj;آله) می&zwnj;خوانیم که فرمود: هرگز تلقین دروغ به مردم نکنید چرا که فرزندان یعقوب تا آن زمان توجّه نداشتند که گرگ ممکن است انسان را بخورد، هنگامی که پدرشان یعقوب به آن&zwnj;ها سفارش کرد که مراقب یوسف باشند و گفت من از این بیم دارم که گرگ او را بخورد آن&zwnj;ها یاد گرفتند و گفتند یوسف را گرگ خورد.<a name="[36]">[36]</a></span></p> <h2><br /> <span style="font-size:14px;">نتیجه&zwnj;گیری</span></h2> <p><br /> <span style="font-size:14px;">در روایتی از امیرمؤمنان علی (علیه&zwnj;السلام) می&zwnj;خوانیم &laquo;الصدق صلاح کل شیء والکذب فساد کل شیء&raquo; راست&zwnj;گویی سبب اصلاح هر چیز و دروغ سبب فساد هر چیز است. پس با این سخن پی می&zwnj;بریم دروغ، تمام آثار فردی و اجتماعی ذکر شده را به وجود می&zwnj;آورد. برای این&zwnj;که دچار این عواقب شوم نشویم باید دنبال راه&zwnj;کارهایی برای مهار دروغ برویم از راه&zwnj;کارهای ذکر شده باید دنبال راستی برویم. صداقت و راستی است که به انسان آبرو و شخصیت می&zwnj;دهد درحالی&zwnj;که دروغ، مایه رسوایی و بی&zwnj;آبرویی است به همین دلیل در حدیثی از امیر مؤمنان آمده است: &laquo;علیک بالصدق فمن صدق فی اقواله جلَّ قدره&raquo;<a name="[37]">[37]</a> همیشه راست&zwnj;گویی را پیشه کن زیرا آن کسی که در سخنان خود راست&zwnj;گو باشد، قدر و مقام او در جامعه بالا می&zwnj;رود.</span></p> <p><br /> <span style="font-size:14px;"><a href="#[۱]">&nbsp;[۱] . برگزیده فرهنگ قرآن، ص269.</a><br /> <a href="#[۲]">&nbsp; [۲]. التحقیق فی کلمات القرآن، ج10، ص34.</a><br /> <a href="#[۳]">&nbsp; [۳]. آفات زبان، ص67.</a><br /> <a href="#[۴]">&nbsp; [۴]. کتاب المکاسب، ج2، ص11.</a><br /> <a href="#[۵]">&nbsp; [۵]. مستدرک الوسائل، ج ۱۷، ص ۴۱۶.</a><br /> <a href="#[6]">&nbsp; [۶]. همان، ج ۹، ص۸۶.</a><br /> <a href="#[7]">&nbsp; [۷]. سوره نحل، آیه 117.</a><br /> <a href="#[۸]">&nbsp; [۸]. سوره زمر، آیه 5.</a><br /> <a href="#[۹]">&nbsp;[۹] . مستدرک الوسائل، ج ۹، ص۸۶.</a><br /> <a href="#[10]">&nbsp; [۱۰]. همان.</a><br /> <a href="#[11]">&nbsp; [۱۱]. بحارالانوار، ج72، ص249.</a><br /> <a href="#[12]">&nbsp; [۱۲]. همان، ج69، ص260.</a><br /> <a href="#[13]">&nbsp;[۱۳] . نهج الفصاحه، شرح حیث، 1014</a><br /> <a href="#[14]">&nbsp;[۱۴] . همان، شرح حیث، 1231</a><br /> <a href="#[15]">&nbsp;[۱۵] . نهج&zwnj;البلاغه، ج6، ص357.</a><br /> <a href="#[16]">&nbsp;[۱۶] . نهج&zwnj;الفصاحه، شرح حدیث، 2468.</a><br /> <a href="#[17]">&nbsp;[۱۷] . همان.</a><br /> <a href="#[18]">&nbsp; [۱۸]. تفسیر نور، ج8، ص195.</a><br /> <a href="#[19]">&nbsp;[۱۹] . غررالحکم، ص218.</a><br /> <a href="#[21]">&nbsp;[20] . شرح غررالحکم، ج1، ص31.</a><br /> <a href="#[21]">&nbsp;[21] . شرح غرر الحکم، ج1، ص310.</a><br /> <a href="#[22]">&nbsp;[22] . توبه، 77.</a><br /> <a href="#[23]">&nbsp;[۲۳] . میزان الحکمة.</a><br /> <a href="#[24]">&nbsp; [۲۴]. أمالي مفيد، ص 310.</a><br /> <a href="#[25]">&nbsp; [۲۵]. بحارالانوار، ج69، ص261.</a><br /> <a href="#[26]">&nbsp; [۲۶]. میزان الحکمه،&zwnj; حدیث 17463.</a><br /> <a href="#[27]">&nbsp;[۲۷] . سوره نمل، آیه 116.</a><br /> <a href="#[28]">&nbsp;[۲۸] . سوره غافر، آیه 28.</a><br /> <a href="#[29]">&nbsp;[۲۹] . سوره انعام، آیه 21.</a><br /> <a href="#[30] ">&nbsp; [۳۰]. همان، آیه 93.</a><br /> <a href="#[31]">&nbsp; [۳۱]. سوره جاثیه، آیات 7 - 8.</a><br /> <a href="#[32]">&nbsp; [۳۲]. غررالحکم، ص221.</a><br /> <a href="#[33]">&nbsp;[۳۳] . بحارالانوار، ج69، ص218.</a><br /> <a href="#[34]">&nbsp; [۳۴]. بحارالانوار، ج68، ص312.</a><br /> <a href="#[35]">&nbsp; [۳۵]. سوره توبه، آیه 119.</a><br /> <a href="#[36]">&nbsp;[۳۶] . کنزالعمال، ج3، ص624، حدیث 8228.</a><br /> <a href="#[37]">&nbsp;[۳۷] . شرح غررالحکم، ج4، ص296.</a></span></p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="font-size:14px;">فهرست منابع&nbsp;</span></h2> <p><br /> <span style="font-size:14px;">قرآن کریم<br /> نهج&zwnj;البلاغه<br /> ابن&zwnj;منظور، جمال&zwnj;الدین، لسان العرب، دار صادر، بیروت، 1414 ق.<br /> انصاری، مرتضی، کتاب مکاسب، مجمع الفکر الاسلامی، قم، 1436ق.<br /> پاينده، ابو القاسم&rlm;، نهج الفصاحه، نشر جاویدان، تهران، 1360ش.<br /> تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، غررالحکم، دارالکتب الاسلامی، قم، 1410 ق&rlm;.<br /> حرالعاملی، محمدبن حسن، وسائل الشیعه، آل بیت، قم، 1412 ق.<br /> ری شهری، محمد، میزان الحکمه، دارالحدیث، قم، 1367ش.<br /> علاء&zwnj;الدین علی منقی بن حسام، کنز العمال، دار حیاء التراث العربی، بیروت، 1341ق.<br /> مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1340ش.<br /> مفيد، محمد بن محمد، أمالی، کنگره شيخ مفيد، قم، 1413 ق&rlm;.<br /> نوری، مستدرک الوسائل، موسسه آل بیت، قم، 1407ق.<br /> هاشمی رفسنجانی، اکبر، برگزیده فرهنگ قرآن، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1388ش.</span></p> Sat, 25 Dec 2021 21:15:30 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_467911-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_493927-utab تقویت روحیه جهاد و حق طلبی در فرهنگ مهدوی
تقویت روحیه جهاد و حق طلبی در فرهنگ مهدوی <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/610986_982.jpg" style="width: 500px; height: 305px; margin: 10px; border-width: 10px; border-style: solid;" /></p> <p>&nbsp;</p> <h1 style="text-align: center;">تقویت روحیه جهاد و حق طلبی در فرهنگ مهدوی</h1> <h2><br /> جهانگیر مرادی</h2> <h3><br /> چکیده</h3> <p><br /> انبیای الهی علاوه بر ابلاغ رسالت، اهداف والای دیگری نیز داشتند، ازجمله: &laquo;ایجاد نظم اجتماعی و حاکم کردن شریعت و قوانین الهی در جامعه&raquo;، &laquo;پشتیبانی و حمایت از حق مظلومان و اقشار ضعیف جامعه و مبارزه با باطل و ظالمان و مستبدان&raquo;.<br /> دو برداشت اصلى و عمده درباره انتظار، وجود دارد: 1 &nbsp;انتظار، به معناى قیام و انقلاب علیه دولت هاى ظالم و غاصب،2 &nbsp;انتظار، به مفهوم انزوا و بى اعتنایى به حکومت هاى نامشروع. در نگرش مهدوی، برداشت درست و صحیح از واژه انتظار و منتظر، این است که فرد منتظر باید روحیه حق گرا و باطل ستیز و همچنین روحیه جهاد در برابر ظلم و فساد و بی عدالتی &nbsp;در جامعه، داشته باشد.<br /> انتظار حقیقی با نفی ظلم، بی عدالتی، &nbsp;فساد و تباهی عجین شده است؛ ازاین رو منتظر واقعی در برابر جبّاران و مفسدان سازشی نخواهد داشت و برای قیام در برابر آن ها تاریکی های جهل را به نور دانش از بین می برد و تعالیم الهی را در جامعه اجرا می کند. منتظر واقعی فرج، &nbsp; می کوشد در عصر غیبت، مانند رهبران خود در عرصه های مختلف اخلاقی، اعتقادی، فرهنگی و سیاسی در مقابل لشکر باطل، مبارزه کند و با چراغ معنویت و اخلاق حقیقی، افکار جامعه را بصیرت بخشد.<br /> واژگان کلیدی: انتظار، منتظر، قیام، جهاد.</p> <h3><br /> مقدمه</h3> <p><br /> انبیای الهی موظف به برپایی اهداف بلند الهی در جامعه بودند، ازجمله می توان به موارد ذیل اشاره نمود: ایجاد امنیت و عدالت در جامعه، پشتیبانی و حمایت از مظلومان و اقشار ضعیف جامعه، مبارزه با ظالمان و مستبدان، ایجاد نظم اجتماعی و حاکم کردن شریعت و قوانین الهی در جامعه، مبارزه با فساد، فتنه و ناامنی، فراهم کردن جامعه ای سالم برای بروز و رشد استعدادها و فضائل اخلاقی و بالا بردن سطح رفاه مادی و معنوی جامعه.<br /> در نگرش مهدوی به مسأله انتظار، برداشت درست و صحیح از انتظار و منتظر این است که فرد منتظر باید دارای روحیه حق گرا و باطل ستیز و مبارز با ظلم و ظالم باشد. او باید بکوشد تا حکومتی صالح و اسلامی تشکیل دهد. از بارزترین شاخصه های تفکر مهدوی و مقوله انتظار نیز قیام علیه ظلم و حاکمان نامشروع و مستبد است و منشأ این روحیه ظلم ستیزی و مبارزه با فساد، انتظار ظهور و آمادگی منتظران برای جهاد، ایثار، مبارزه، اصلاحات و قیام در زمان غیبت امام غایب است.&nbsp;<br /> منتظر واقعی فرج، وارث این مکتب است؛ بنابراین می کوشد در عصر غیبت، مانند رهبران خود در عرصه های مختلف اخلاقی، اعتقادی، فرهنگی و سیاسی در مقابل لشکر باطل، مبارزه کند و با چراغ معنویت و اخلاق حقیقی، افکار جامعه را بصیرت بخشد. برای برچیده شدن بساط جهل و باطل باید اصلاحی گسترده و فراگیر در جامعه تحقق یابد و جهان انسانیت با امام عادل، آرمان گرا و عبودیت محور آشنا شود. امامی که چهره واقعی دین خاتم را بر جهانیان نمایان کند &laquo;لِيظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ کُلِّهِ&raquo;<a id="1" name="1">[۱]</a> و پرچم توحید و عبودیت را بر تارک جهان به احتزاز درآورد &laquo;يعْبُدُونَنِي لَا يشْرِکُونَ بِي شَيئًا&raquo;<a name="2">[۲]</a>.&nbsp;<br /> برخی از گفتارهای این مقاله در برخی از کتب و مقالات به صورت پراکنده و ناقص بررسی شده که می توان به مورد ذیل اشاره نمود: آیت الله مکارم در کتاب &laquo;مهدی انقلاب بزرگ&raquo;، برخی از وظایف منتظر را بیان و بررسی نموده است. محمدمهدی آصفی در مقاله &laquo;انتظار پویا&raquo; درباره طرح زمینه سازی در جامعه مهدوی برای قیام امام عصر (عجل&zwnj; الله&zwnj; تعالی&zwnj; فرجه) بحث می کند. رحیم کارگر نیز در مقاله &laquo;انقلاب و انتظار&raquo; مفهوم انتظار و برخی از مؤلفه های آن را بررسی می کند.<br /> سعی ما در این نوشتار بر این است که راه های تقویت روحیه مبارزه با ظلم و فساد و همچنین ایجاد روحیه حق گرایی و باطل ستیزی را بررسی کنیم تا قدمی کوچک در تعالی معارف مهدوی در این زمینه برداشته باشیم.&nbsp;<br /> تقویت روحیه جهاد و مبارزه با مفسدان و ظالمان<br /> جهان کنونی، آلوده به مفاسد و انحرافات گوناگون اخلاقی، &nbsp;عقیدتی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است. عمل به اخلاق و معنویت در میان بشریت مدرن کم رنگ شده و بازار ظلم، &nbsp;شهوت رانی و جهالت، رونق بسیاری یافته است. شیطان و لشکرش با سلاح جهل، ضدارزش ها را ارزشمند جلوه داده است. گرگ ظلم و گناه، لباس مظلومیت و تمدن به تن کرده و در میان جامعه بشری نفوذ کرده است. جهان ره &nbsp;گم &nbsp;کرده که روز به روز از ارزش های اخلاقی و دینی فاصله می گیرد، سعادت و کمال خود را نیز نخواهد یافت و سرگردان در تاریکی های جهل و فساد به تباهی خواهد رسید.<br /> وضع موجود در مقابل هدف آفرینش انسان است؛ زیرا هدف آفرینش انسان، رسیدن به کمال واقعى است و کمال و سعادت واقعى نیز در عبودیت، حرکت به سوى خدا و رسیدن به او محقق مى شود. جامعه منتظری که مى خواهد خود را به آرمان های عصر ظهور و حکومت مهدوى نزدیک سازد، باید بکوشد تا در عصر غیبت، زمینه هاى انحراف فکرى و دینى را از بین ببرد، به تبیین و تشریح آموزه هاى اصیل دینى همت گمارد و با افرادى که اصول و عقاید دین حق را وارونه جلوه مى دهند، مبارزه نماید. قرآن کریم در بیان هدف آفرینش بشر می فرماید: &laquo;وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیعْبُدُون&raquo;؛<a name="3">[۳]</a> جنّ و انس را نیافریدم مگر براى آن که من را پرستش کنند.<br /> با فهم درست از مفهوم انتظار، معلوم مى شود که بین انتظار موعود و حیات پویا، ظلم ستیزى و ریشه کنى فساد از زمین، ملازمه وجود دارد. روایات فراوانى که فضیلت انتظار و مقام منتظران را بیان مى کنند، این تصویر زیبا را ارائه کرده اند. در پرتو انتظار موعود، حرکت هاى اصلاحى شکل مى گیرد و به برکت آن، حیات انسانى، مفهوم و جایگاه الهى خود را پیدا مى کند و بشر را به سوى اهداف والاى انسانى به پیش مى برد.</p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/g(2).png" style="width: 300px; height: 400px; float: left; border-width: 10px; border-style: solid; margin: 10px;" /></p> <p><br /> دو برداشت اصلى و عمده درباره انتظار، وجود دارد:<br /> 1. انتظار، به معناى قیام و انقلاب علیه دولت هاى ظالم و غاصب، مبارزه با فساد و تباهى براى زمینه سازى ظهور امام زمان(عجل&zwnj; الله&zwnj; تعالی&zwnj; فرجه) و شکل دهى به حرکت هاى اصلاح طلبانه و سازنده است.<br /> 2. انتظار، به معنای انزوا و بى اعتنایى به حکومت هاى نامشروع یا توجه نکردن به فساد و انحرافات موجود در جامعه و انتظار رکودآفرین براى ظهور امام غایب است.<br /> این برداشت ها، حتى در نحوه سلوک علما با حاکمان، نگرش ها و رفتارهاى سیاسى آنان، تأثیر فراوانى داشته است.<br /> تحولات سیاسی و اجتماعی ایران و جهان، باعث شد که برداشت صحیحی از انتظار در میان شیعیان، جریان غالب شود. بر اساس این مفهوم از انتظار، &nbsp;منتظر با قیام خود باید تلاش کند تا بتواند اقدام هایی را برای اصلاح خود و جامعه پیرامونی مرتکب شود.<br /> تلاش برای پیشرفت و تکامل، مبارزه با ظلم و بی عدالتی و تشکیل حکومت صالح، ازجمله اقدامات اصلاح گرایانه ای است که با برداشت صحیح از مفهوم انتظار محقق می شود.<br /> روایات، تشبیهاتی درباره منتظران بیان می کند، از این روایات برداشت می شود که میان مفهوم حقیقی انتظار با مفهوم جهاد، &nbsp;رابطه تشابه وجود دارد اما تفکر احتراز بر این باور است که برای رسیدن به ظهور باید دست از جهاد و مبارزه کشید و امر به معروف و نهی از منکر را ترک کرد تا عالم، پر از گناه شود. چنین برداشتی از انتظار، اشتباه است؛ زیرا فلسفه انتظار، تسلیم نشدن در برابر آلودگی های محیطی و اجتماعی است درحالی که این تفکر با این فلسفه منافات دارد. آلودگی جامعه، ممکن است دامان منتظر را نیز آلوده کند یا اثرات وضعی گناه، بر منتظر هم اثر بگذارد.<br /> منتظر واقعی فرج، کسی است که ابتدا با تلاش فراوان به خودسازی برسد و خود را از آلودگی های گناه نجات &nbsp;دهد، سپس با عزمی راسخ برای نجات دیگران نیز بکوشد و با فساد و مفسد، مبارزه کند.<br /> انتظار، امیدآفرین است؛ امید به آینده ای همراه با سعادت و رستگاری. چنین امیدی با ایجاد نشاط در منتظر، او را به تلاش و پویایی وامی داد. امید به تحقق آرمان های اخلاقی و الهی باعث اتحاد میان منتظران می شود تا با هم بستگی خود و تشکیل بسیج عمومی به جهاد و مبارزه با فساد و مفسد برخیزند. امید به ظهور منجی، مصلح و راهنمای سعادت حقیقی، سستی، افسردگی، سکوت و سکون را از منتظران دور می کند و پویایی، نشاط، &nbsp;حرکت و عمل را به ارمغان می آورد.<br /> ویژگی بارز دولت مهدوی، مبارزه با پلیدی های فساد و گناه است تا پایه های ایمان، اخلاق و معنویت را در بشریت مستحکم نماید. در عصر ظهور دولت امام مهدی (عجل&zwnj; الله&zwnj; تعالی&zwnj; فرجه) زمینه های فساد، به وسیله خودسازی، تهذیب نفس و اصلاح اخلاقی جامعه از بین می رود و مدینه فاضله ای با آرمان های الهی شکل می گیرد.<br /> انتظار فرج، استقبال و اشتیاق به خوبی ها است. منتظر، خود را آماده می کند تا با تلاشی خستگی ناپذیر به تهذیب نفس، حق جویی، کمال و پاکی برسد. منتظر با دلبستگی به آرمان های مهدوی، دل از دنیازدگی می شوید و عاشقانه برای رسیدن به فرج، تلاش می کند.<br /> ابوبصیر از امام صادق (علیه السلام) پرسید: فرج کى خواهد بود؟ آن حضرت فرمود: &laquo;یا ابا بصیر و انت ممّن یرید الدّنیا؟ من عرف هذا الامر، فقد فرج عنه لانتظاره&raquo;؛<a name="4">[4]</a> &laquo;اى ابوبصیر! تو هم از کسانى هستى که دنیا را طلب مى کنند؟ آن کس که قیام امام را بشناسد، به جهت انتظارش، براى او فرج شده است&raquo;. بر اساس این، انتظار فرج، فراتر از انتظار معمولى است؛ یعنى انتظارى همراه با آگاهى، بصیرت، درایت، معنویت، آمادگى، حق گرایى، عدل خواهى و ... .<br /> حقیقت انتظار فرج، مؤلّفه های ذیل را به همراه دارد:<br /> 1. تلاش و کوشش براى پیشرفت و ترقّى؛<br /> 2. اصلاح طلبى و امید به زندگى بهتر (گشایش در امور)؛<br /> 3. نفى وضع موجود (ظلم و بى عدالتى، فساد و تباهى)؛<br /> 4. طرد و نپذیرفتن حکومت هاى سیاسى (نامشروع دانستن آن ها)؛<br /> 5. قیام، انقلاب و نهضت مداوم و فعّال؛<br /> 6. ضرورت تشکیل حکومت هاى دینى و مشروع؛<br /> 7. عدم انقیاد و سازش در برابر جبّاران، مفسدان و ... .</p> <h3><br /> ویژگی های جامعه منتظر</h3> <p><br /> هدف از زندگی انسان، رسیدن به کمال، سعادت و قرب الهی است. برای دستیابی به این هدف مهم، منتظر باید فضایل اخلاقی و معنوی را در خود پرورش دهد و با همراه نمودن ایمان با عمل صالح، در صراط مستقیم گام بردارد.<br /> ارسال رسل و انزال کتب نیز برای دستیابی به همین آرمان ها بوده است. امامان معصوم (علیهم السلام) نیز به عنوان جانشینان پیامبر (صلی الله علیه و آله)&nbsp;وظیفه راه بری مؤمنین را به صراط مستقیم دارند. دولت مهدوی نیز در همین راستا، اصلاح تفکر، اعتقاد و عمل جامعه و زدودن آلودگی انحراف و فساد را سرلوحه خود قرار خواهد داد.<br /> نه تنها دولت مهدوی، بلکه هر دولت اسلامی وظیفه دارد در تربیت اخلاقی و معنوی جامعه بکوشد، زمینه تعالی را برای همه فراهم سازد و موانع رشد را از بین ببرد؛ زیرا انسان هایی که در محیط ناسالم و آلوده اجتماعی زندگی می کنند، زمینه مساعدی برای رسیدن به کمال و سعادت ندارند.<br /> اگر معتقدات جامعه، اصلاح نشود، ظهور و تحقق ناهنجاری های اجتماعی نیز زیاد خواهد شد؛ بنابراین هر حکومتی وظیفه دارد که در ابعاد مختلف دینی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، بصیرت افراد جامعه را بالا برده و آگاهی بخشد.<br /> جامعه منتظر، علاوه بر آراسته شدن به فضایل اخلاقی و پاکی از آلودگی ها با الگوگیری از اهل بیت (علیهم السلام) و برای احیای سنّت ها و ارزش های دینی، با هر نوع ظلم و ظالمی به مبارزه خستگی ناپذیر برمی خیزد. در هر جایی که ظلمی آشکار شود، در دفاع از مظلوم ساکت نمی نشیند و در حد توان در رفع ظلم می کوشد. برای چنین جامعه ای فرقی نمی کند که مظلوم، مسلمان است یا دین دیگری دارد، هدف برای او حمایت از حق است.<br /> امام علی (علیه السلام) وقتی شنید که از پای زن یهودی خلخالی را بیرون کشیده اند، تأسّف خورد و فرمود: اگر بر این حادثه تلخ، مسلمانی از روی تأسّف بمیرد، ملامت نخواهد شد و سزاوار است.<a name="5">[5]</a><br /> اصل سازش ناپذیری با ظالم و مبارزه با ظلم، یکی از مهم ترین اهداف شکل گیری حماسه عاشورا است که در کلام امام حسین (علیه السلام) متبلور می شود؛ آن جا که فرمود: &laquo;هیهات منّا الذلة&raquo;.<br /> حجّت ها و مصلحان الهی وظیفه دارند در حرکت های اصلاحی و انقلابی خود، با فاسد و مفسد مبارزه کنند؛ ازاین رو با تحقق ظهور حضرت مهدی (علیه السلام) مظاهر ظلم و فساد در ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و ... زدوده می شود و فرهنگ ناب توحیدی، چهره جامعه را از ظلم پذیری پاک می کند.<br /> جهاد و مبارزه با استکبار، تنها در بُعد نظامى خلاصه نمى شود، بلکه در ابعاد فرهنگى، اقتصادى، اجتماعى و ... نیز تکلیفی بر عهده مکلفان است. مقام معظم رهبرى فرمود: نهضت تولید علم، نهضت عدالت طلبى و نهضت مبارزه با فساد، کارهایى است که باید با شدت و قوت ادامه پیدا کند.<a name="6">[6]</a><br /> این اندیشه در آثار و سیره امام خمینى (رحمه الله) نیز به چشم مى خورد. ایشان مبارزه با حکومت هاى جور و ضد اسلام را تکلیف مى دانست و تأکید مى کرد که باید این حکومت هاى جور را کنار زد. &laquo;چنان چه نتوانستیم رضایت بر حکومت آن ها ولو یک روز، ولو یک ساعت، این رضایت بر ظلم است ... و همه ما مکلفیم با این حکومت ها مبارزه کنیم و هیچ عذرى پذیرفته نیست&raquo;.<a name="7">[7]</a><br /> با تحقق حاکمیت صالحان به پشتوانه ایمان، باید روحیه جهادی مردم را تقویت نمود. برای رسیدن به این مهم باید آگاهی را در ابعاد فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و ... افزایش داد.&nbsp;<br /> طرح زمینه سازی برای قیام امام عصر (عجل&zwnj; الله&zwnj; تعالی&zwnj; فرجه) دو جنبه دارد:&nbsp;<br /> 1 &nbsp;رشد ایمانی، جهادی و آگاهی سیاسی که جبهه مقابل، فاقد آن است؛<br /> 2 &nbsp;برای رویارویی با دشمن، تشکیلات سیاسی، نظامی، اقتصادی نیاز است. هرچند قدرت برابری با جبهه جهانی دشمن وجود نداشته باشد اما فعالیت های اقتصادی و نظامی برای آمادگی فیزیکی لازم است. نیروهای مسلمان از سلاح ایمان بهره می گیرند ولی از آماده سازی امکانات مورد نیاز غفلت نمی کنند؛ چراکه پیامبر آسمانی آن ها فرمود: &laquo;هر آن چه در توانایی دارید به کار بندید&raquo;. مهیا کردن بستر لازم در ابعاد بیان شده از وظایف جامعه اسلامی است.<br /> شهید مطهری (رحمه الله) در خلال بحث نهضت هاى اسلامى در صد سال اخیر می نویسد: &laquo;کار اساسى این است که مردم، ایمان پیدا کنند که مبارزه سیاسى یک وظیفه شرعى و مذهبى است. تنها در این صورت است که تا رسیدن به هدف از پاى نخواهند نشست. مردم در غفلتند که از نظر اسلام، سیاست از دین و دین از سیاست جدا نیست؛ پس همبستگى دین و سیاست را باید به مردم تفهیم کرد.<br /> اعلام همبستگى دین و سیاست و اعلام ضرورت شرعى آگاهى سیاسى براى فرد مسلمان و ضرورت دخالت او در سرنوشت سیاسى کشور خودش و جامعه &nbsp;اسلامى، یکى از طرح ها براى چاره جویى دردهاى موجود است&raquo;.<a name="8">[8]</a></p> <h3><br /> اقدامات لازم جهت مبارزه با فساد، تجاوز و ستم در جامعه&nbsp;</h3> <p><br /> 1- زدودن جهل و گسترش علم و دانش&nbsp;<br /> اصلی ترین عامل تحقق جرم و بزه، نادانی است. سطح فرهنگ، تصحیلات و اعتبار، نسبت به ارتکاب بزه رابطه معکوس دارد؛ یعنی هرچه سطح فرهنگ افراد بالاتر رود، ارتکاب جرم، کاهش می یابد؛ زیرا این فرد سعی می کند کاری مرتکب نشود که جایگاهش تنزّل یابد. برای پیشگیری از وقوع جرم و فساد، باید سطح فرهنگ و اعتبار افراد در جامعه را افزایش داد. برنامه اصلی دولت مهدوی، افزایش سطح فرهنگ، علم و عقلانیت جامعه به بالاترین حد تکامل است. جامعه ای که بر پایه عقلانیت شکل گرفته باشد و فرهنگ به کمال رسیده باشد، جرم و بزه در آن وجود نخواهد داشت.<br /> امام باقر (علیه السلام) فرمود: &laquo;إذا قام قائمنا وضع اللّه یده على رئوس العباد، فجمع بها عقولهم و کملت بها أحلامهم&raquo;.<a name="9">[9]</a><br /> پیشگیرى از جرم با دانش افزایى و مبارزه با جهل در سیره قضایى امیرالمؤمنین (علیه السلام) روشن و برجسته دیده مى شود. مبارزه با نادانى، در اندیشه امام على (علیه السلام) از اساسى ترین برنامه هاى پیش گیرى از انحراف و تباهى است.<br /> حضرت، به صراحت نادانى را ریشه و منبع هر شر و بدى مى داند. از دیدگاه امام (علیه السلام)&nbsp;هر نوع لغزش و انحراف رفتاری، عقیدتی و اخلاقی، ناشی از نادانی است؛ ازاین رو ارتباط میان عالم و متعلّم را به گونه ای ترسیم می کند که بیانگر یکی از مهم ترین شیوه های پیشگیری از جرم است. این شیوه، فراهم آوردن مقدماتی است که زمینه های فساد را از بین می برد. امیرمؤمنان (علیه السلام) فرمود: &laquo;خدا از مردم نادان عهد نگرفت بیاموزند، مگر وقتى که از دانایان عهد گرفت آموزش دهند&raquo;.<a name="10">[10]</a><br /> بدون شک، در عصر ظهور و فرج آخرین ذخیره الهی و مصلح بزرگ جهانی، آموزش، تربیت و بصیرت بخشی با ابزار ارتباطی بسیار پیشرفته انجام خواهد شد؛ به گونه ای که اکثر جهانیان به کمالات اخلاقی و معنوی آراسته می شوند تا زندگی اجتماعی آرمانی را تجربه نمایند. با تکامل فکری، عقلانیت به جای جهل، حاکم بر جامعه می شود و عقلانیت، شکوفا می شود که در نتیجه آن، جرم، گناه و فساد، بسیار کم خواهد شد.<br /> 2- به کارگیری آموزه ها و تعالیم الهی و دینی<br /> برای تقویت پایه هاى ایمانى و اخلاقى مردم، وسیله بازدارنده و مهارکننده انسان از فساد در ظاهر و باطن به کارگیری تعالیم و آموزه های دینی و الهی می تواند کارساز باشد؛ زیرا اگر در مرحله نخست اصلاح جامعه، این سیستم اجرا نشود و ایمان مردم تقویت نگردد، هیچ نیروی مقتدرى نمى تواند اقشار مختلف مردم را با نژاد، اخلاق و روحیه گوناگون از ارتکاب جرم و گناه بازدارد.<br /> 3- ایجاد سیستم اطّلاعاتى قوى و نیرومند با تکنولوژی روز و مدرن<br /> به یقین پیشرفت کامل صنایع و تکنیک هاى متنوع، ابزاری را در اختیار بشر مى گذارد که به خوبى مى توان هنگام نیاز و ضرورت، هر حرکت نابجایى را که منتهى به فساد، تجاوز و ناهنجاری شود، زیرنظر داشت و از وقوع آن جلوگیرى کرد.<br /> 4- استفاده از ابزار ارتباط جمعی برای آموزش و تربیت صحیح&nbsp;<br /> آموزه های اسلامی، بشر را به خوبی ها و پاکی ها دعوت می کند و از هر بدی برحذر می دارد. اگر آموزه های راستین اسلامی به درسی فهمیده شوند و بر اساسا آن تربیت محقق شود، روحیه مبارزه با فساد و انحراف اخلاقی و اجتماعی در انسان ایجاد می شود. برای دستیابی به چنین هدفی نیاز است که با استفاده از ابزار ارتباط جمعی مناسب با زمان، مکان و افراد به تربیت و آموزش مناسب دست یافت. امروزه این ابزار در خدمت زشت ترین برنامه های مفسدان قرار گرفته و فرهنگ جامعه را به سوی ضد ارزش و ناهنجاری های معنوی و اخلاقی سوق می دهد.<br /> &nbsp;ابزار ارتباط جمعی در دستان مفسدان برای تحقق اهداف اقتصادی مادی است. مفسد با این ابزار، عقل ها را به نابودی و اخلاق را به ابتذال می کشد تا نیروی جامعه را برای رسیدن به اهداف مادی و اقتصادی خود به بردگی نوین بکشاند.<br /> برای رهایی از وضع موجود، نیاز به قیام و مبارزه خستگی ناپذیر با چنین دشمن غدّاری است. این مبارزه بدون مسلّح شدن به ابزار روز ارتباطی و تسلط بر آن امکان پذیر نخواهد بود.<br /> 5- ایجاد دستگاه قضایى سالم، قاطع و مقتدر&nbsp;<br /> رسیدگی و برخورد قاطع و اجرای عدالت توسط دستگاه قضایی است؛ به گونه ای که مجرمان &nbsp;نتوانند از چنگال قانون فرار کنند. دستگاه قضایی سالم مقتدر، عامل مؤثّر و مهمی در کاهش فساد، گناه و تخلف از قانون است. مجازات مجرمان، پیشگیری عام از تحقق جرم است؛ زیرا افراد با مشاهده مجازات مجرم، برای گرفتار نشدن به سرگذشت او، مرتکب آن جرم نمی شوند.<br /> منتظران آن مصلح بزرگ بر این واقفند که هرقدر دنیا فاسدتر &nbsp;شود، امید ظهور آن بزرگ مرد، بیشتر مى شود. این امر اثر فزاینده روانى در معتقدان دارد و آن ها را در برابر امواج نیرومند فساد بیمه مى کند؛ آن ها نه تنها با گسترش دامنه فساد محیط، مأیوس نمى شوند، بلکه وصول به هدف را در برابر خویش مى بینند و با روحیه ای قوی و ایمانی مستحکم، کوشش هایشان براى مبارزه با فساد و یا حفظ خویشتن از رذایل را مضاعف می کنند.<br /> مؤیّد مطلب فوق این آیه شریفه است که می فرماید: &laquo;وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ ...&raquo;؛<a name="11">[11] </a>خداوند به آن ها که ایمان دارند و عمل صالح انجام مى دهند، وعده داده که حکومت روى زمین را در اختیارشان بگذارد. از پیشوایان بزرگ اسلام نقل شده است که منظور از این آیه، مهدى و یاران او هستند.<br /> در حدیث دیگرى مى خوانیم: &laquo;نزلت في المهدى&raquo;؛<a name="12">[12] </a>آیه درباره مهدى نازل شده درحالى که در این آیه مهدى و یارانش به عنوان &nbsp;&laquo;الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ&raquo; معرفى شده اند.<br /> تحقّق این انقلاب جهانى بدون ایمانی مستحکم، که هرگونه ضعف، زبونى و ناتوانى را دور سازد و بدون اعمال صالحى که &nbsp;راه را براى اصلاح جهان بگشاید، امکان پذیر نیست. آن ها که در انتظار چنین برنامه اى هستند باید سطح آگاهى و ایمان خود را بالا ببرند و در اصلاح عقیده و اعمال خود بکوشند. تنها چنین کسانى هستند که مى توانند نوید زندگى در حکومت او را به خود دهند، نه آن ها که با ظلم و ستم همکارى دارند، نه آن ها که از ایمان و عمل صالح بیگانه اند، نه افراد ترسو و زبونى که به دلیل ضعف ایمان حتّى از سایه خود مى ترسند و نه افراد سست و بى حال و بیکاره اى که دست روى دست گذارده و در برابر مفاسد محیط زندگى و جامعه خود سکوت کرده و کمترین تلاشى در راه مبارزه با فساد ندارند.</p> <h3><br /> &nbsp;ایجاد روحیه حق گرایی و باطل ستیزی</h3> <p><br /> تاریخ، همیشه شاهد جنگ میان حق و باطل بوده است. جبهه باطل با اندیشه طغیان گری همیشه بر آتش جنگ با حق گرایی افزوده است. مبارزان جبهه حق، پیامبران (علیهم السلام)&nbsp;و صالحان هستند و لشکریان باطل را شیاطین و پیروان هوای نفس تشکیل می دهند. این جنگ در هر زمان و مکانی وجود دارد؛ پس مدعی واقعی انتظار فرج باید همیشه خود را در صف مبارزان حق گرا بیابد و با آمادگی کامل با لشکر باطل مبارزه کند.<br /> رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: &laquo;لا تزال طائفة من امّتى على الحقّ ظاهرین حتّى یأتى امر اللّه&raquo;؛<a name="13">[13]</a> &laquo;گروهى از امت من همواره حق را آشکار مى کنند تا فرمان خدا (امر ظهور) فرارسد&raquo;.<br /> حضرت امیرالمؤمنین على (علیه السلام) نیز فرمود: &laquo;واللّه ما یکون ما تأملون حتّى یهلک المبطلون و یضمحلّ الجاهلون و یأمن المتّقون ...&raquo;؛<a name="14">[14]</a> &laquo;به خدا سوگند! آن چه آرزو مى کنید، تحقّق نمى یابد، مگر هنگامى که باطل از بین رود و نادان ها نابود شوند و پرهیزگاران، آرامش خود را بازیابند ...&raquo;.<a name="15">[15]</a><br /> قرآن کریم، در موارد متعددی تضاد و نبرد میان دو گروه حق و باطل را بیان کرده که گاه از آن تعبیر به مبارزه ایمان و کفر و گاهی تعبیر به مبارزه حق و باطل می کند.<br /> خداوند، انسان را مختار آفرید؛ پس برخی افراد از این آزادی اراده برای رسیدن به قرب الهی استفاده می کنند و برخی نیز با سوء استفاده از این موهبت الهی در زمره لشکریان شیطان درمی آیند و در راه رسیدن به هوای نفسانی، با حق و حقیقت، ستیز می کنند.<br /> در میدان این مبارزه، گاهی لشکر طغیاتگر باطل به پیروزی ظاهری می رسد اما بر اساس سنت و وعده الهی، سرانجام تاریخ از آنِ حق و پیروان صالحش خواهد بود و باطل و لشکرش محکوم به نابودی است تا تاریکی جهل به نور ایمان و عقلانیت مضمحل شود. &laquo;قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً&raquo;؛<a name="16">[16]</a> بگو حق آمد و باطل را نابود کرد که بى تردید باطل لایق محو و نابودى است. &laquo;ویرِیدُ اللَّهُ أَنْ یحِقَّ الْحَقَّ بِکَلِماتِهِ وَ یقْطَعَ دابِرَ الْکافِرِینَ لِیحِقَّ الْحَقَّ وَ یبْطِلَ الْباطِلَ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُجْرِمُونَ&raquo; ؛<a name="17">[17] </a>خداوند مى خواهد حق را با کلمات خود تقویت و ریشه کفر و کافران را قطع کند تا حق، تثبیت شود و باطل از میان برود؛ هرچند مجرمان را خوش نیاید.<br /> پیروزی شکوهمند حق بر باطل، وعده حتمی و تخلّف ناپدیر خداوند است. مهم ترین جنگ میان حق و باطل با ظهور حضرت مهدی (عجل&zwnj; الله&zwnj; تعالی&zwnj; فرجه) اتفاق می افتد. جنگی که از ابتدای هستی آغاز شده بود به پیروزی نهایی حق منتهی می شود. آرمان تمام پیامبران، اوصیا و صالحان در طول تاریخ به دست حضرت بقیة الله، کامل محقق می شود تا همه تلاش ها، مجاهدت ها و شهادت های حق گرایان نتیجه دهد.<br /> آرى ظهور مهدى موعود منّتى بر مستضعفان و خوار شمرده شدگان، وسیله اى براى پیشوا و مقتدا شدن آنان و مقدمه اى براى وراثت آن ها و خلافت الهى در روى زمین است؛ &laquo;وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ&raquo;.<a name="18">[18]</a> ظهور مهدى موعود، تحقّق بخش وعده اى است که خداوند متعال از قدیم ترین زمان در کتب آسمانى، به صالحان و متّقیان داده که زمین میراث آنان است و پایان، تنها به متقیان تعلق دارد &laquo;وَلَقَدْ کَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يرِثُهَا عِبَادِي الصَّالِحُونَ&raquo;؛<a name="19">[19] </a>&laquo;إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يورِثُهَا مَنْ يشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ&raquo;.<a name="20">[20]</a><br /> امام باقر (علیه السلام) در تفسیر آیه &nbsp;&laquo;وَ تِلْکَ الْأَیامُ نُداوِلُها بَینَ النَّاسِ&raquo; <a name="21">[21] </a>فرمود: &laquo;از هنگام خلقت آدم تا این زمان، دولتى براى خدا و دولتى براى ابلیس بوده است. پس دولت خدا در این زمان کجا است؟ و کسی صاحب دولت خدا نیست، مگر قائم &raquo;.<a name="22">[22]</a><br /> امام هادى (علیه السلام) فرمود: &laquo;او کسى است که وحدت کلمه ایجاد مى کند، نعمت را کامل مى سازد، خداوند حق را به دست او تحقّق مى بخشد و باطل را نابود مى کند&raquo;. آن گاه آیه &nbsp;&laquo;بَقِیةُ اللَّهِ خَیرٌ لَکُمْ&raquo; &nbsp;را قرائت کرد و فرمود: &laquo;به خدا سوگند! بقیةاللّه، او است &raquo;.<a name="23">[23]</a><br /> محمد بن مسلم گوید: از امام باقر (علیه السلام) پرسیدم: مقصود از آیه &nbsp;&laquo;وَ اللَّیلِ إِذا یغْشى&raquo; &nbsp;چیست؟ فرمود: شب، اشاره به آن است که سدّ راه على (علیه السلام) شد و او را فرو پوشاند. &laquo;وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّى&raquo;، روز، اشاره به قائم ما است که وقتى خروج مى کند، دولتش بر همه دولت هاى باطل چیرگى مى یابد.<a name="24">[24]</a><br /> انسان مؤمن از یک سو موظف به مقابله و مبارزه &nbsp;با باطل &nbsp;است و از سوى دیگر، مکلف است تنها مسیر حق را بپیماید و به مقصد &laquo;قرب الى اللّه&raquo; دست یابد. با توجه به جریان غالب چیرگى ظاهرى باطل و تیره شدن فضاى حق، فرد منتظر نمى تواند به مسائل مربوط به ظلم و فساد و تباهی در جامعه بى توجه باشد.<br /> این اصل انتظار است که در مبارزه حق و باطل صفوف طرفداران حق را فشرده تر و مقاوم تر می کند و آن ها را به نصرت خدا و فتح و ظفر نوید می دهد و گوش آن ها را همواره با صداهای نویدبخش قرآن آشنا می سازد که مکرّر می فرماید: &laquo;قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ&raquo;،<a name="25">[25] </a>&laquo;فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَکُمْ مُتَرَبِّصُونَ&raquo;،<a name="26">[26] </a>&laquo;فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ&raquo;<a name="27">[27]</a>.&nbsp;<br /> در آن هنگام که ابرهای یأس آورِ فتنه های بزرگ و تسلط غاصبان خلافت بر سر مردم و اهل حق، بلا و ناامیدی می بارید، امام علی (علیه السلام) با این کلمات امیدوارکننده و انتظاربخش دل های مردم را محکم کرد، به این حقیقت بزرگ و وعده تخلف ناپذیر الهی مژده داد، آنان را به فتح و ظفری که حزب خدا و حامیان حق در پیش روی دارند نوید داد و به استقامت و پایداری تشویق نموده است.&nbsp;<br /> آری! این انتظار، ضعف، سستی و مسامحه در انجام تکالیف و وظایف نیست و سکوت، بی حرکتی، بی تفاوتی، تسلیم وضع موجود، یأس و ناامیدی را هرگز با آن نمی توان توجیه کرد. این انتظار، حرکت، نهضت، فداکاری، طرد ارتجاع و مبارزه با بازگشت به عقب و ارتداد است. اسلام مکتب زنده و سازنده است، اگر نادانان یا مغرضان، انتظار را به گونه دیگری تفسیر کرده و آن را مکتب کناررفته ها، کنارگذاشته شده ها، بیچاره ها، مأیوس ها، تن به &nbsp;خواری داد ها، چاپلوس ها و دین فروش ها معرفی کنند، خود را در ردیف یهودیانی قرار داده اند که &laquo;یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ&raquo;.<a name="28">[28]</a></p> <h3><br /> نتجه گیری</h3> <p><br /> منتظر ظهور مهدی (عجل&zwnj; الله&zwnj; تعالی&zwnj; فرجه) باید آمادگی فرج را در خود ایجاد کند. برای رسیدن به این آمادگی باید اعمالی را انجام دهد و اخلاقی را در خود نهادینه کند؛ مانند پیراستگی و پاکی زندگی، صادق بودن در اعتقاد و عمل، و توانایی روحی و جسمی برای جهاد در رکاب حضرت مهدی (عجل&zwnj; الله&zwnj; تعالی&zwnj; فرجه). کسی که بخواهد از یاران مهدی (عجل&zwnj; الله&zwnj; تعالی&zwnj; فرجه) باشد، باید روح جهاد و مبارزه با باطل را در زمان غیبت تجربه کند. در احادیث، منتظر و یاور امام (عجل&zwnj; الله&zwnj; تعالی&zwnj; فرجه) کسی است که در زندگی منتظرانه خود، آماده و به مرتبه ایثار جان و مال در راه خدا برسد، همچنین، در راه استقرار دین و نجات مظلومان، گام بردارد و برای یاری کردن نهضتی که می خواهد ریشه ظلم را در جهان برکند و عدل را جای گزین کند، بی صبرانه، منتظر جهاد باشد.<br /> پیامبران و مصلحان، همیشه تاریخ در مبارزه با باطل، راه روشنگری و بصیرت بخشی را سرلوحه خویش قرارد داده بودند و در راه هدفی مقدس حتی از جان نیز گذشتند اما در مقابل ظلم و ظالم، سر فرو نیاوردند. منتظر واقعی فرج، وارث این مکتب است؛ بنابراین می کوشد در عصر غیبت، همچون رهبران خود در عرصه های مختلف اخلاقی، اعتقادی، فرهنگی و سیاسی در مقابل لشکر باطل، مبارزه کند و با چراغ معنویت و اخلاق حقیقی، افکار جامعه را بصیرت بخشد.<br /> برای برچیده شدن بساط جهل و باطل باید اصلاحی گسترده و فراگیر در جامعه تحقق یابد و جهان انسانیت با امام عادل، آرمان گرا و عبودیت محور آشنا شود. امامی که چهره واقعی دین خاتم را بر جهانیان نمایان کند &laquo;لِيظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ کُلِّهِ&raquo;<a name="29">[29]</a> و پرچم توحید و عبودیت را بر تارک جهان به احتزاز درآورد &laquo;يعْبُدُونَنِي لَا يشْرِکُونَ بِي شَيئًا&raquo;.<a name="30">[30]</a><br /> تقویت روحیه انتظار و عقیده به ظهور مهدی (عجل&zwnj; الله&zwnj; تعالی&zwnj; فرجه) فکر و اندیشه را آینده گرا می سازد و مسلمان را برای مقاومت و استقامت و پایداری و مبارزه با باطل، جهل و فساد آماده می نماید.&nbsp;</p> <h3><br /> منابع</h3> <p><br /> قرآن کریم<br /> .1&nbsp;&nbsp; &nbsp;إلزام الناصب في إثبات الحجة الغائب (عجل&zwnj; الله&zwnj; تعالی&zwnj; فرجه)؛ يزدى حايرى، على ؛ مؤسسة الأعلمى ، بیروت، چ اول، 1422ق .<br /> .2&nbsp;&nbsp; &nbsp;الغیبه؛ ابن ابی زينب، محمد بن ابراهيم ؛ نشر صدوق ، تهران، اول، 1397ق .<br /> .3&nbsp;&nbsp; &nbsp;بحار الأنوار؛ مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى ؛ دار إحياء التراث العربي ، بیروت، چ دوم، 1403 ق .<br /> .4&nbsp;&nbsp; &nbsp;تفسیر عیاشی؛ عياشى، محمد بن مسعود؛ مکتبة العلمية الاسلامية، تهران، چ اول، 1380ق.<br /> .5&nbsp;&nbsp; &nbsp;صحيفه نور؛ خمینی، روح الله؛ طبع و نشر، تهران، چ دوم، ۱۳۷۹ش.<br /> .6&nbsp;&nbsp; &nbsp;الکافی؛ کلينى، محمد بن يعقوب ؛ دار الکتب الإسلامية، تهران، چ چهارم، 1407ق .<br /> .7&nbsp;&nbsp; &nbsp; مجموعه آثار؛ مطهرى، مرتضى؛ صدرا، قم، چ هفتم، 1376 ش.<br /> .8&nbsp;&nbsp; &nbsp;منتخب الاثر في الامام الثانی عشر، صافی گلپایگانی، لطف الله؛ انتشارات مؤلف، قم، ۱۴۲۲ق.<br /> .9&nbsp;&nbsp; &nbsp;مهدویت پیش از ظهور؛ کارگر، رحیم؛ نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه ها، معارف، قم، چ اول، 1387ش.<br /> .10&nbsp;&nbsp; &nbsp;نهج البلاغه؛ شريف رضی، محمد بن حسين ؛ دشتى، محمد؛ مشهور، قم، چ اول، 1379ش .<br /> .11&nbsp;&nbsp; &nbsp;نهج الفصاحه؛ پاينده، ابوالقاسم ؛ دنياى دانش ، تهران، چ چهارم، 1382ش .<br /> .12&nbsp;&nbsp; &nbsp;نهضت انتظار 2 سطح 1؛ آخوندى، مصطفى؛ معاونت آموزشی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، تهران، 1384ش.</p> <p><br /> &nbsp;پی نوشت ها<br /> <a href="#1">[1] سوره توبه، آیه ۳۳؛ سوره فتح، آیه ۲۸؛ سوره صف، آیه ۹.</a><br /> <a href="#2">[2] سوره نور، آیه ۵۵.</a><br /> <a href="#3">[3] سوره ذاريات، آيه 56.</a><br /> <a href="#4">[4] کافى، ج 1، ص 371.</a><br /> <a href="#5">[5] نهج البلاغه، خطبه ۲۷.</a><br /> <a href="#6">[6] نهضت انتظار 2 سطح 1، ص 55.</a><br /> <a href="#7">[7] صحيفه نور، ج 3، ص 198.</a><br /> <a href="#8">[8] مجموعه آثار شهيد مطهرى، جلد 24، صص 36 -35.</a><br /> <a href="#9">[9] منتخب الاثر، ص 607.</a><br /> <a href="#10">[10] نهج البلاغه، حکمت 478.</a><br /> <a href="#11">[11] سوره نور، آیه ۵۵.</a><br /> <a href="#12">[12] الغيبة، کتاب الغيبة للحجة، ص 177.</a><br /> <a href="#13">[13] نهج الفصاحه، ج 2، ص 516؛ منتخب الاثر، ص 514؛ بحار الانوار، ج 51، ص 52.</a><br /> <a href="#14">[14] نهج البلاغه، ج 1، ص 198؛ الغيبة طوسى، ص 279.</a><br /> <a href="#15">[15] مهدويت پيش از ظهور، صص 215 و 214.</a><br /> <a href="#16">[16] سوره اسراء، آيه 81.</a><br /> <a href="#17">[17] سوره انفال، آيه 7 - 8.</a><br /> <a href="#18">[18] سوره قصص، آيه 5.</a><br /> <a href="#19">[19] سوره انبياء، آيه 105.</a><br /> <a href="#20">[20] سوره اعراف، آيه 128.</a><br /> <a href="#21">[21] سوره آل عمران، آيه 40.</a><br /> <a href="#22">[22] &laquo;ما زال منذ خلق اللّه آدم دولة للّه و دولة لابليس، فأين دولة اللّه؟ اما هو قائم واحد&raquo;. بحار الانوار، ج 51، ص 54؛ تفسير عيّاسى، ج 1، ص 199.</a><br /> <a href="#23">[23] &laquo;هو الّذى يجمع الکلم و يتمّ النّعم و يحق اللّه به الحقّ و يزهق الباطل. و هو مهدّيکم المنتظر، ثمّ قرأ: بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَکُمْ &nbsp;و قال: هو و اللّه بقيّة اللّه&raquo;. يوم الخلاص، ج 2، ص 66؛ الزام الناصب، ص 57.&nbsp;</a><br /> <a href="#24">[24] &laquo;محمد بن مسلم &nbsp;[قال:] سألت ابا جعفر عن قول اللّه تعالى &laquo;وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشى&raquo; &nbsp;قال: الليل فى هذا الموضع، الثانى، غشّ امير المؤمنين فى دولته الّتى جرت له عليه ... &laquo;وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّى&raquo;، النهار هو القائم منّا اهل البيت، اذا قام غلب دولة الباطل&raquo;. بحار الانوار، ج 51، ص 49.</a><br /> <a href="#25">[25] سوره انعام، آیه 158.</a><br /> <a href="#26">[26] سوره توبه، آیه 52.</a><br /> <a href="#27">[27] سوره اعراف، آیه 71؛ سوره یونس، آیات 20 و 102.</a><br /> <a href="#28">[28] سوره نساء، آیه ۳۶.</a><br /> <a href="#29">[29] سوره توبه، آیه 33؛ &nbsp;سوره صف، آیه 9.</a><br /> <a href="#30">[30] سوره نور، آیه 55.</a></p> <p><br /> &nbsp;</p> Mon, 25 Apr 2022 21:00:16 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_493927-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_494129-utab ولایت فقیه از منظر محقّق حلی (رحمه الله) 
ولایت فقیه از منظر محقّق حلی (رحمه الله)  <h1 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/ولایت-فقیه(2).png" style="margin: 10px; width: 243px; height: 243px;" /></h1> <h1>ولایت فقیه از منظر محقّق حلی (رحمه الله)&nbsp;</h1> <h2><br /> عبدالرحمن نجفی عمران</h2> <p>&nbsp;</p> <h2>چکیده</h2> <p><br /> یکی از موضوعات مهم فقه سیاسی، بحث ولایت فقیه است که استمرار حرکت انبیا و منتهای آرزوی بسیاری از فقها در طول تاریخ تشیع است، که توسط امام خمینی (رحمه الله) در کشور اسلامی ایران، جامه عمل پوشید ولی اندیشه افراد بسیاری از آن غافل است و گمان می کنند که بحث از ولایت فقیه، بحث نوینی است که مرحوم امام (رحمه الله) و شاگردانش، آن را بیان کرده اند یا که در دوران صفویه به وجود آمده است؛ ازاین رو، برای آن که اثبات کنیم چنین بحثی، سال ها قبل از تشکیل انقلاب اسلامی ایران یا دوران صفویه وجود داشته است، ولایت فقیه از منظر محقّق حلّی (رحمه الله) را بررسی کردیم.<br /> تمامی فقهای شیعه، قائل به ولایت فقیه هستند. برخی از آنان، ولایت فقیه را مقیّد و منحصر در امور حسبیه می دانند، اما گروه دیگری آن را مطلقه می دانند. ولایت مطلقه فقیه، یعنی فقها جانشینان امامان معصوم (علیهم السلام) در تمام شئونات هستند و مانند ایشان حق حکومت و تصرف در اموال و انفس دارند که ادله عقلی و نقلی بر آن دلالت دارد.<br /> محقّق حلی (رحمه الله) سخنانی دارد که می توان دیدگاه &laquo;ولایت مطلقه فقیه&raquo; را از آن استظهار نمود. مقیّد نکردن ولایت فقیه به جهت و محدوده خاص، قول به لزوم قرار داشتن بیت المال در دست فقها و قرار دادن ولایت بر قضا از شعبه های ریاست عامّه و سپردن اختیار آن، در دست فقیه، هر یک می تواند دلیل بر آن باشد که محقّق حلّی (رحمه الله) از طرفداران دیدگاه ولایت مطلقه فقیه است.<br /> واژگان کلیدی: ولایت فقیه، ولایت مطلقه، بیت المال، محقّق حلی.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>مقدّمه</h2> <p><br /> مبحث &laquo;ولایت فقیه&raquo; در روایات پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) و امامان معصوم (علیهم السلام) بیان شده است. فقهای بزرگوار شیعه، از ابن ابی عقیل عمّانی (رحمه الله) تا فقهای عصر حاضر، آن را بررسی کرده و ولایت فقیه را در ابواب مختلف فقه پذیرفته اند.<br /> اکنون که در دوران حکومت اسلامی و رهبری ولی فقیه به سر می بریم، همواره یکی از اهداف دشمنان اسلام و انقلاب، ایجاد شک و تردید درباره رکن رکین انقلاب، یعنی ولایت مطلقه فقیه است. آنان قصد دارند شبهاتی را درباره آن ایجاد کنند؛ ازاین رو نیاز است دیدگاه فقهای بزرگ را درباره آن بررسی کنیم و به چنین شبهاتی پاسخ دهیم تا باعث تقویت ایمان افراد جامعه، نسبت به تاریخی بودن ثبوت منصب ولایت برای فقیه جامع شرایط شود و روحیه انقیاد و اطاعت در برابر فرامین رهبری را در همگان ایجاد کند. مقاله حاضر ولایت فقیه از منظر محقّق حلی (رحمه الله) را بدون تعصّب و پیشینه ذهنی بررسی می کند.</p> <h2><br /> مفهوم ولایت فقیه</h2> <p><br /> واژه &laquo;ولایت فقیه&raquo; ترکیبی از دو واژه &laquo;ولایت&raquo; و &laquo;فقیه&raquo; است. وَلایت (به فتح) مصدر موالات <a id="1" name="1">[۱]</a> و وِلایت (به کسر) مصدر والی <a name="2">[۲]</a> است. این واژه از &laquo;ولی&raquo; به معانی ضد <a name="3">[3</a>] و نقیض دشمن (دوست)،<a name="4">[4] </a>صهر،<a name="5">[5]</a> قرب،<a name="6">[6]</a> حافظ و ناصر،<a name="7">[7]</a> مدبر امر،<a name="8">[8]</a> خلیفه و جانشین <a name="9">[9]</a> و تابع و دنباله رو،<a name="10">[10]</a> مشتق شده است.<br /> ولایت نیز به معانی نصرت،<a name="11">[11]</a> تولّی امر <a name="12">[12]</a> و سلطنت <a name="13">[13]</a> آمده و وَلایت (به فتح) در نسب، نصرت و عتق است و وِلایت (به کسر) در حکومت و امارت <a name="14">[14]</a> است.<br /> &laquo;فقیه&raquo; مشتق از واژه &laquo;فقه&raquo; به معنای فهم،<a name="15">[15]</a> دانش،<a name="16">[16]</a> شکافتن و باز کردن <a name="17">[17]</a> و زیرکی <a name="18">[18]</a> است و &laquo;فقیه&raquo; به معنای دانشمندی است که احکام را شکافته و از حقایق آن فحص می نماید و دریچه دانش هایی که دیگران بدان نرسیده اند را می گشاید.<a name="19">[19]</a><br /> فقه در اصطلاح ، نام دانشی خاص از علوم دینی و به معنای علم به احکام شرعی فرعی از راه ادله تفصیلی آن است <a name="20">[20]</a> و فقیه به کسی گفته می شود که توانایی استنباط احکام شرعی را داشته باشد.<a name="21">[21]</a><br /> فقها با عناوینی نظیر حاکم شرعی،<a name="22">[22]</a> سلطان عادل،<a name="23">[23]</a> سلطان اسلام،<a name="24">[24]</a> سلطان زمان،<a name="25">[25]</a> امام المسلمین،<a name="26">[26]</a> امام عادل <a name="27">[27]</a> و فقیه جامع شرایط <a name="28">[28]</a> از آن یاد کرده اند؛ چنان که کتاب &laquo;شرح الازهار&raquo; می گوید: &laquo;المراد من السلطان فى السّنة العلماء حيث يطلقونه، و هو الامام العادل المتولّي لمصالح الدّين&raquo;؛<a name="29">[29]</a> هرگاه سلطان به صورت مطلق استعمال شود، مراد از آن علمای دین است و آن پيشواى عادلى است که متولّى مصالح دينى است.<br /> شيخ طوسى (رحمه الله) می گوید: &laquo;فأمّا اقامة الحدود فليس يجوز لأحد إقامتها إلّا لسلطان الزّمان&raquo;؛<a name="30">[30]</a> اقامه حدود براى کسى جز سلطان وقت جایز نيست.<br /> علامه حلی (رحمه الله) می گوید: &laquo;انّ المراد بالسلطان هو الامام أو حاکم الشرع أو من فوّضا اليه&raquo;؛<a name="31">[31]</a> مراد از سلطان، خصوص امام معصوم (علیه السلام)، حاکم شرع و نایب آنان است.&nbsp;<br /> علت نام گذاری فقیه به &laquo;سلطان&raquo; آن است که در زمان غیبت، احتمال وجود سلطانی جز فقیه وجود ندارد. شارع مقدس نیز سلطنت بر دیوانگان، سفیهان و ... را به فقیه سپرده است؛ ازاین رو عنوان سلطان بر وی صادق است.&nbsp;<br /> بنابراین مراد از ولایت فقیه، تولّی امور، توسط مجتهد جامع شرایط است که درباره محدوده آن، اختلاف دیدگاه وجود دارد؛ برخی آن را مطلقه <a name="32">[32]</a> و گروه دیگر، منحصر در امور حسبیه می دانند.<a name="33">[33]</a><br /> &laquo;ولایت مطلقه فقیه&raquo; به معنای این است که &laquo;فقیه&raquo; نظیر امامان معصوم (علیه السلام) حقّ حکومت دارد و می تواند در زمان غیبت، حکومت اسلامی تشکیل دهد؛ چنان که محقق نائینی (رحمه الله) می گوید: &laquo;جمعی از فقها ولایت فقیه را در تمامی اموری که وظیفه ولات و حاکمان است، ثابت دانسته اند و به روایاتی نظیر &laquo;العلماء ورثة الأنبياء&raquo;،<a name="34">[34]</a> &laquo;علماء أمتي کأنبياء بني إسرائيل&raquo;،<a name="35">[35]</a> &laquo;علماء أمّتي&rlm; أفضل من أنبياء بني إسرائيل&raquo;،<a name="36">[36]</a> &laquo;اولى الناس بالأنبياء أعلمهم بما جائوا به&raquo; <a name="37">[37]</a> و روایت نبوی (صلی الله علیه و آله) که خلفای خود را کسانی معرفی می کند که بعد از آن حضرت، راوی روایات باشند،<a name="38">[38]</a> استدلال نموده اند و گفته اند: مهم ترین دلیل بر اثبات ولایت فقیه، مقبوله عمر بن حنظله است که در آن، عبارت &laquo;فانّى جعلته عليکم حاکما&raquo;<a name="39">[39]</a> بیان شده و اطلاق حکومت، شامل وظیفه تبلیغ احکام و حکومت داری می شود، بلکه می توان گفت: ادّعای ظهور لفظ &laquo;حاکم&raquo; در متصدّی حکومت، بعید نیست.<a name="40">[40]</a></p> <h2><br /> زندگی نامه محقق حلّی (رحمه الله)&nbsp;</h2> <p><br /> ابوالقاسم جعفر بن حسن بن يحیى بن حسین بن سعید هذلى حلّى، ملقب به نجم الدین و معروف به محقق حلّى <a name="41">[41]</a> در سال ششصد <a name="42">[42] </a>یا ششصد و دو <a name="43">[43] </a>در شهر حله <a name="44">[44]</a> زاده شد و در سال 676 دار فانی را وداع گفت.<a name="45">[45]</a><br /> وی نخست نزد پدر خود حسن بن یحیى بن سعید، مقدمات علوم روزگار را خواند و آن را پشت سر گذارد. پس از آن در نزد استادان آن دوره مانند نجیب الدین محمد بن جعفر بن ابوالبقاء هبةالله بن نما حلّى ربعى، سید فخار بن معد موسوى، شیخ مفیدالدین محمد بن جهم حلّى و ...، که مشایخ وى در قرائت و روایت نیز بودند، بهره ها برد.<a name="46">[46]</a> چنان درخشید که سرآمد عصر خود شد و در فقه شیعه، عنوان &laquo;محقق&raquo; به قول مطلق را به خود اختصاص داد.&nbsp;<br /> شهید مطهری (رحمه الله) می نویسد: &laquo;در اصطلاح فقها، هرگاه &laquo;محقق&raquo; به طور مطلق گفته شود، مقصود همین شخص بزرگوار است. فیلسوف و ریاضى دان بزرگ، خواجه نصیر الدین طوسى با او در حلّه ملاقات کرد و در جلسه درس فقه او حضور یافت. کتاب هاى محقق، مخصوصاً کتاب شرایع در میان طلاب، یک کتاب درسى بوده و هست و فقهاى زیادى کتب محقق را شرح کرده یا حاشیه بر آن ها نوشته اند&raquo;.<a name="47">[47]</a><br /> وی در جای دیگری می گوید: &laquo;در میان فقهاى شیعه، کتاب هاى سه شخصیت، یعنى محقق حلّى، علامه حلّى و شهید اول که در قرن هفتم و هشتم مى زیسته اند، به صورت متون فقهى درآمده و دیگران بر آن ها شرح و حاشیه نوشته اند و کسى دیگر نمى بینیم که چنین عنایتى به آثار او شده باشد. فقط در یک قرن گذشته، دو کتاب از کتاب هاى شیخ مرتضى انصارى که در حدود صدوسیزده سال از وفاتش مى گذرد، چنین وضعى به خود گرفته است&raquo;.<a name="48">[48]</a><br /> &laquo;از نظر من ،جهش ها و تغییرات کیفى فقه شیعى، از روزى که فقها وظیفه اجتهاد را بر عهده گرفتند، در سه مرحله صورت گرفته است: مرحله اول در اوایل قرن پنجم به دست شیخ طوسى، مرحله دوم در قرن هفتم به دست محقق حلّى و علامه حلّى؛ و مخصوصاً علامه حلّى از نظر اصول فقه و جدا کردن حساب احادیث صحاح و ضعاف از یکدیگر و مرحله سوم در قرن سیزدهم هجرى، به وسیله خاتم المتأخرین حاج شیخ مرتضى انصارى انجام یافت&raquo;.<a name="49">[49]</a><br /> مرجعیت محقق حلّی در سال هاى 630 تا 676 قمری بود و زعامت شیعه را بر عهده داشت. او در تحقیق و پژوهش اصول و مبانى فقه، توفیق فراوان یافت. محقق (رحمه الله) کوشید تا معارف و علوم اسلامى را در تمام زمینه ها از یکدیگر جدا کند و هر کدام را به صورت موضوعى جداگانه در کتابى مستقل، بحث، بررسى و تنقیح نماید.<br /> محقق (رحمه الله) در مقام تدریس بى همتا بود؛ از این رو صدها طالب علم در مجلس درس او شرکت مى کردند و از خرمن دانش او خوشه ها مى چیدند. شخصیت هاى علمى برجسته اى از میان شاگردان او برخاستند؛ به گونه ای که در اعلام العرب آمده است: &laquo;از مجلس درس محقق، بیش از چهارصد مجتهد برخاستند که چنین امرى درباره فقهاى پیشین دیده نشد&raquo;. جنبش علمى در عصر او به اوج شکوفایى خود رسید و حلّه، یکى از مراکز علمى مهم جهان تشیع شد.<a name="50">[50]</a></p> <h2><br /> ولایت فقیه از منظر محقق حلی (رحمه الله)&nbsp;</h2> <p><br /> هرچند در کتب محقق حلی (رحمه الله) ، فصل خاصی به بحث ولایت فقیهان اختصاص نیافته اما می توان در ابواب گوناگون فقهی، به دیدگاه وی در این باره دست یافت؛ زیرا وی مانند بسیاری از فقها، ابتدا ضرورت تشکیل حکومت را بیان کرده و تشکیل حکومت را ضامن سلامت جامعه می داند. وی می گوید: &laquo;ان الاجتماع مظنة النزاع و مثار الفتن غالبا و الحکمة موجبة حسم مادة الهرج و قطع نائرة الاختلاف و لن یستمر الا مع السلطان&raquo;<a name="51">[51]</a> اجتماع، غالباً در معرض نزاع و درگیری است و حکومت، خاموش کننده آتش اختلاف و فتنه در جامعه است. ناگزیر هیچ حکومتی مگر توسط حاکم و رهبر پایدار نخواهد شد.<br /> محقّق حلی (رحمه الله) ، اصل وجود حکومت، حاکم و رهبر برای اداره جامعه را لازم و ضروری می داند و عدالت را یکی از شرایط سلطان معرفی می کند: &laquo;ثمَّ المعنى الذی باعتباره وقفت نیابة الجمعة على اذن الامام موجب عدالته إذ الفاسق یسرع الى بواعث طبعه و مرامی أهویته لا الى مواقع المصلحة فلا یتحقق حسم مادة الهرج على الوجه الصواب، ما لم یکن العادل و لان الفاسق لا یکون اماما فلا یکون له أهلیة الاستنابة&raquo;<a name="52">[52]</a> معنایی که به اعتبار آن، نیابت جمعه، متوقّف بر اذن امام شد، خواهان عدالت امام جمعه است؛ زیرا فاسق، بر اساس خواسته های نفسانی خود عمل می کند، نه طبق مطلحت؛ بنابراین ریشه کن نمودن مادّه هرج، مادامی که امام عادل نباشد، محقق نمی شود، علاوه بر آن که فاسق، امام نیست و اهلیّت استنابت ندارد.<br /> هرچند ایشان، این استدلال را در مبحث نماز جمعه بیان نمود اما چنین کلامی از محقّق حلی (رحمه الله) بیانگر آن است که وی عدالت را در رهبر و حاکم جامعه اسلامی شرط می داند؛ زیرا بدون وجود عدالت در حاکم و پیشوای جامعه اسلامی، هرج ومرج از بین نخواهد رفت.<br /> محقّق حلی (رحمه الله) می گوید: &laquo;برخی گفته اند: اقامه حدود، در حال غیبت امام (علیه السلام) برای فقهای آگاه به احکام، جایز است؛ همان گونه که در صورت ایمنی از ضرر سلطان وقت، حکم نمودن بین مردم، برای فقها است. بر مردم واجب است که در این امر، به آنان کمک کنند و جایز نیست که کسی متعرّض اقامه حدود و حکم بین مردم شود، جز آگاه به احکام، مطّلع بر منابع آن و آگاه بر کیفیت ایقاع احکام بر وجه شرعی&raquo;.<a name="53">[53]</a><br /> محقّق حلی (رحمه الله) در چنین کلامی، به صراحت &laquo;حکومت بین مردم&raquo; را وظیفه فقها بیان می کند و برای دیگران، جایز نمی داند، چنان که شهید ثانی (رحمه الله) در توضیح کلام وی گفته است: &laquo;مراد از عارف مذکور، فقیه مجتهد است که آگاه به احکام شرعی، به سبب ادلّه تفصیلی است. این حکم (جایز نبودن حکم برای غیرفقیه) محلّ اتّفاق بین اصحاب است و فقها تصریح به اجماعی بودن آن کرده اند&raquo;.<a name="54">[54]</a><br /> محقّق حلی (رحمه الله)، خمس را به دو سهم امام و سادات تقسیم نموده و حقّ تصرّف در سهم امام را منحصر در مجتهد جامع شرایط دانسته است: &laquo;یجب أن یتولى صرف حصة الإمام فی الأصناف الموجودین من إلیه الحکم بحق النیابة&raquo;؛<a name="55">[55] </a>در اصناف موجود کسی که به حق، نیابت از معصوم دارد، واجب است که عهده دار سهم امام باشد. مراد از &laquo;من الیه الحکم&raquo; در کلام وی، فقیه عادل امامیِ جامع شرایط فتوا است؛ همان گونه که شهید ثانی (رحمه الله) در حاشیه شرایع <a name="56">[56]</a> و مسالک،<a name="57">[57]</a> به آن اشاره نموده است.<br /> موسوی عاملی (رحمه الله) نیز گفته است: مراد از &laquo;من الیه الحکم&raquo; ثقه عدل امامیِ جامع شرایط فتواست و تولّی او بر حصّه امام واجب است، به دلیل آن چه محقّق حلی (رحمه الله) به آن اشاره نمود که همان منصوب بودن فقیه، از طرف امام معصوم &nbsp;(علیه السلام) به صورت عموم است؛ بنابراین تولّی حصّه امام نیز با اوست.<a name="58">[58]</a><br /> برخی گفته اند: عبارت &laquo;من إلیه الحکم بحق النیابة &raquo; و عدم تقیید آن به جهت خاصّ، بیانگر آن است که محقّق حلی (رحمه الله) قائل به ولایت مطلقه و عامّه برای فقها است. حیدری (رحمه الله) گفته است: &laquo;ظاهر از واژه نیابت در این جا، ولایت مطلقه و عامّه برای فقیه است و از آن جایی که تصرّف در سهم امام (علیه السلام) از شئون امامت است، در صورت تعذّر وصول به امام (علیه السلام)، نوبت به نائب عامّ او می رسد.<a name="59">[59]</a><br /> همان گونه که ظاهر کلام محقق (رحمه الله) در شرایع الاسلام درباره زنی که شوهرش مفقود شده نیز آن است که وی، قائل به ولایت مطلقه فقیه است؛ زیرا گفته است: &laquo;چنان چه خبر شخص مفقود مشخص بود یا ولی او نفقه همسر را پرداخت، زن، خیار طلاق ندارد، ولی چنان چه آگاهی از وی نداشت و کسی که خرج همسر را بپردازد، نباشد، چنان چه زن به حاکم مراجعه کند، حاکم برایش چهار سال مدّت تعیین نموده، درباره شوهرش جست وجو می کند و در این مدت از بیت المال خرج او را می پردازد. در صورتی که پس از گذشت چهار سال، از شوهرش اطلاعی حاصل نکرد، دستور عدّه وفات به زن داده و پس از آن، ازدواج برای زن جایز است&raquo;.<a name="60">[60]</a><br /> وی در جای دیگری درباره پرداخت جایزه از بیت المال، توسط حاکم می گوید: &laquo;چنان چه امام، جایزه را از بیت المال پرداخت کند، جایز است؛ زیرا مصلحت دارد&raquo;.<a name="61">[61]</a><br /> در موارد دیگری نیز محقق حلی (رحمه الله) قائل به جواز تصرّف فقیه در بیت المال است، چنان که درباره عقد مساقات می گوید: &laquo;چنان چه عامل بگریزد، مساقات باطل نمی شود، بلکه چنان چه باذلی، عمل را از طرف او بذل کند و یا حاکم از بیت المال، مبلغی را که برای اجازه او تعیین شده بپردازد، خیاری نخواهد بود&raquo;.<a name="62">[62]</a><br /> &nbsp;او درباره حیوانات پیداشده نیز می گوید: &laquo;کسی که حیوانات را پیدا می کند، اگر سلطانی که از بیت المال، بر آنان انفاق نماید، یافت نشود، باید غذای آنان را بدهد&raquo;.<a name="63">[63]</a><br /> چنین کلامی بیانگر آن است که بیت المال مسلمانان، باید در اختیار فقیه باشد تا بتواند در مصالح مورد نیاز، از آن استفاده کند و با توجّه به آن که مراد از بیت المال، در کلمات فقها، خزانه دولت است، می توان گفت: چنین کلامی از محقّق حلی (رحمه الله) بیانگر قول به &laquo;ولایت مطلقه فقیه&raquo; از سوی او است.<br /> تعبیر &laquo;بیت المال مسلمین&raquo; در صدر اسلام، برای مکانی که در آن اموال عمومی و منقول دولت اسلامی بود به کار می ر فت، سپس تعبیر &laquo;بیت المال&raquo; جانشین آن شد و همان معنی را افاده کرد. کم کم بر &laquo;اموال عمومی مسلمانان&raquo; نیز همین لفظ اطلاق شد که شامل وجه نقد، اشیای منقول، اراضی و ... بود. مراد از مال عمومی، هر مالی است که در سرزمین اسلامی، ملک همه مسلمانان است. پس از تأسیس نهاد بیت المال و برقراری دیوان های اداری، بیت المال به صورت مؤسسه مالی ناظر بر درآمدها و مصارف دولت اسلامی درآمد.<a name="64">[64]</a><br /> بیت المال، در سابقه فقهی، محلی برای تمرکز منابع مالی دولت بود که در اختیار حاکم قرار داشت و عنوانی است که از آغاز تشکیل دولت اسلامی، بر مجموعه دارایی های موجود یا بالقوّه دولت و نیز محل و موضعی که بخش منقول این دارایی ها را در آن جا گرد می آوردند و سپس تحت شرایط و قوانینی برای مصالح عامه مسلمانان و جامعه اسلامی خرج می کردند، اطلاق شده است.<a name="65">[65]</a><br /> بنابراین بیت المال را باید نخستین نهاد مالی و اداری در دولت اسلامی از زمان پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) دانست که هدف اصلی آن، تمرکز منابع مالی در اختیار حاکم است تا برای مصالح عامه مردم، استفاده کند.&nbsp;<br /> محقق آشتیانی (رحمه الله) در تعریف بیت المال می گوید: &laquo;مراد از بیت المال، خانه ای است که اموالی را که در مصالح مسلمانان، مانند ساخت مسجد، پل، کاروان سرا، نهر و غیر آن صرف می شود، در آن جمع می شود؛ مانند جزیه، خراج، مقاسمه و آن چه از اموالی که وصیّت شده در راه خیر خرج شود. خانه ای که زکات، خمس، صدقات، پول های مظالم و ...، در آن جمع آوری می شود و مختصّ به فقرا است، بیت المال نیست و نمی توان اموالی که در آن جمع می شود را در مصالح مسلمانان صرف نمود، بلکه باید به مستحقّان و نیازمندان پرداخت شود، همان گونه که اموال مشترک بین مسلمانان را نمی توان به فقرا پرداخت کرد&raquo;.<a name="66">[66]</a><br /> برخی از فقها نیز در تعریف بیت المال گفته اند: &laquo;مراد از بیت المال، خانه ای است که اموالی را که در مصالح اسلام و مسلمانان خرج می شود، در آن جمع آوری می کنند و برای آن، مصرف خاصّی نیست؛ مانند انفال، جزیه، خراج، مقاسمه، مالی که وصیّت شده تا در مصارف خیر، مصرف شود و قسم خاصّی از زکات که در راه خدا صرف می شود، اما زکات، سهم سادات از خمس، مظالم و لقطه که مصارف معیّن دارند، عنوان &laquo;بیت المال&raquo; بر آن اطلاق نمی شود&raquo;.<a name="67">[67]&nbsp;</a><br /> با توجّه به مطالب فوق، عنوان &laquo;بیت المال&raquo; بر &laquo;خزانه دولت&raquo; اطلاق می شود و تولّی آن، تنها بر عهده کسی است که دولت، در اختیار او باشد، می توان از گفتار محقّق حلی (رحمه الله) مبنی بر آن که بیت المال، باید در اختیار فقیه باشد و فقیه، از آن، در موارد نیاز استفاده کند، چنین نتیجه ای را استظهار نمود که وی قائل به آن است که اداره دولت و حکومت اسلامی، لازم است در دست فقیه باشد.<br /> محقّق حلّی (رحمه الله) در مقام استدلال برای ثبوت تصدّی منصب قضا برای فقها نیز استدلالی دارد که ظهور در نظریه ولایت مطلقه فقیه دارد؛ زیرا وی ابتدا تصدّی منصب قضاء را برای فقها جایز دانسته و می گوید: &laquo;آیا برای فقها اقامه حدود در حال غیبت امام (علیه السلام) جایز است؛ همان گونه که در صورت امنیت از ضرر سلطان وقت، می توانند تصدی منصب قضاوت نموده و مساعدتشان بر مردم واجب است.<br /> جز کسی که عارف به احکام و مطلع بر مآخذ آن باشد و نسبت به کیفیت ایقاع حدود بر وجه شرعی آن آشنا باشد، تصدی اقامه حدود جایز نیست. در صورت اتصاف شخص به صفات مزبور، ترافع به وی بر مردم واجب بوده و بر خصم لازم است چنان چه طرف مقابل دعوا او را به تحاکم نزد فقیه فراخواند اجابت نماید و در صورت امتناع و رجوع به قضات جور، مرتکب منکر و کار حرام شده است&raquo;.<a name="68">[68]&nbsp;</a><br /> در کتاب &laquo;المختصر النافع&raquo; نیز گفته است: &laquo;صفات قضاوت، شش امر تکلیف، ایمان، عدالت، حلال زادگی، علم و ذکورت است که اشتراط امانت و محافظت بر واجبات داخل در قید عدالت بوده و جز برای کسی که اهلیّت فتوا داشته باشد، منعقد نمی شود و فتوای فقهای دیگر در این باره کافی نیست&raquo;.<a name="69">[69]</a><br /> &laquo;شرایع الاسلام&raquo; نیز گفته است: قضاوت برای غیرعالمی که اهلیّت فتوا ندارد منعقد نمی شود و فتوای علما برای او کافی نیست.<a name="70">[70]</a><br /> وی در ادامه می گوید: &laquo;درباره اشتراط علم قاضی به کتابت، تردید وجود دارد؛ زیرا پیامبر (صلی الله علیه و آله) عهده دار ریاست عامه بود ولی در ابتدا، قادر بر کتابت نبود&raquo;.<a name="71">[71]</a><br /> عبارت مزبور بیانگر ثبوت ولایت مطلقه فقیه در دیدگاه محقق حلی (رحمه الله) است؛ زیرا قضاوت را از شئون ولایت و ریاست عامه دانست، ازاین رو برای اشتراط و عدم اشتراط تسلّط بر کتابت قاضی، به قادر نبودن پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر نوشتار، با ثبوت ریاست عامّه برای آن حضرت استدلال کرد. همچنین منصب قضاوت را برای غیرفقیه جامع شرایط فتوا ثابت نمی داند.</p> <h2><br /> نتیجه گیری&nbsp;</h2> <p><br /> محقّق حلی (رحمه الله) قائل به نظریه ولایت فقیه است؛ زیرا سخنانی دارد که می توان دیدگاه &laquo;ولایت مطلقه فقیه&raquo; را از آن استظهار نمود. مقیّد نکردن ولایت فقیه به جهت و محدوده خاص، قول به لزوم قرار داشتن بیت المال در دست فقها و قرار دادن ولایت بر قضاء از شعبه های ریاست عامّه و سپردن اختیار آن، به دست فقیه، می تواند دلیل بر آن باشد که محقّق حلّی (رحمه الله) از طرفداران دیدگاه ولایت مطلقه فقیه است.</p> <h2><br /> منابع</h2> <p><br /> 1. ادوار فقه و کیفیت بیان آن؛ جناتی شاهرودى، محمدابراهیم؛ بی جا، بی تا.<br /> 2. اصطلاحات&rlm; الاصول&rlm; و معظم&rlm; أبحاثها؛ مشکینی، میرزا علی؛ دفتر نشر الهادی، قم، چ نهم، 1427 هـ ق.<br /> 3. الاقتصاد الهادی إلى طریق الرشاد؛ طوسى، ابوجعفر، محمد بن حسن؛ انتشارات کتاب خانه جامع چهل ستون، تهران، چ اول، 1375 ه&zwj;ق.&nbsp;<br /> 4. الانتصار فی انفرادات الإمامیة؛ موسوی، شریف مرتضی، على بن حسین؛ دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چ اول، 1415 ه&zwj;ق.&nbsp;<br /> 5. تاج العروس من جواهر القاموس؛ حسینی واسطى، زبیدى، حنفى، محب الدین، سید محمدمرتضى؛ دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، بیروت، چ اول، 1414 ه&zwj;ق.&nbsp;<br /> 6. تحریم ذبائح أهل الکتاب؛ شیخ مفید، محمّد بن محمد بن نعمان؛ کنگره جهانى هزاره شیخ مفید، قم، چ اول، 1413 ه&zwj;ق.<br /> 7. تذکرة الفقهاء؛ اسدی حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر؛ مؤسسه آل البیت (علیهم السلام)، قم، چ اول، 1388 ه&zwj;ق.&nbsp;<br /> 8. تلخیص المرام فی معرفة الأحکام؛ اسدی حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر؛ انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، قم، چ اول، 1421 ه&zwj;ق.<br /> 9. حاشیة شرایع الإسلام؛ شهید ثانى، زین الدین بن على؛ انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، قم، چ اول، 1422 ه&zwj;ق.<br /> 10. دایرة المعارف فقه مقارن، مکارم شیرازى، ناصر، انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب (علیه السلام)، قم، چ اول، 1427 ه&zwj;ق.<br /> 11. الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة؛ عاملى، محمد بن مکى؛ دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، دوم، 1417 ه&zwj;ق.<br /> 12. دلیل تحریر الوسیلة - ولایة الفقیه؛ سیفى مازندرانى، على اکبر؛ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (رحمه الله)، تهران، چ دوم، 1428 ه&zwj;ق.&nbsp;<br /> 13. شرایع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام؛ حلّى، نجم الدین جعفر بن حسن؛ مؤسسه اسماعیلیان، قم، چ دوم، 1408 ه&zwj;ق.<br /> 14. شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم؛ حمیرى، نشوان بن سعید؛ دار الفکر المعاصر، بیروت، چ اول، 1420 ه&zwj;ق.<br /> 15. الصحاح - تاج اللغة و صحاح العربیة؛ جوهرى، اسماعیل بن حماد؛ دار العلم للملایین، بیروت، چ اول، 1410 ه&zwj;ق.<br /> 16. صحیفة الرضا؛ منسوب به امام رضا، على بن موسى (علیهما السلام)؛ کنگره جهانى امام رضا (علیه السلام)، مشهد، چ اول، 1406 ه&zwj;ق.&nbsp;<br /> 17. طبقات اعلام الشیعة؛ آقابزرگ تهرانى، محمدمحسن؛ مؤسسه اسماعیلیان، قم، چ دوم، بی تا.<br /> 18. عوالی اللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدینیة؛ ابن ابی جمهور، محمد بن زین الدین؛ دار سید الشهداء للنشر، ایران، 1405 هـ ق.&nbsp;<br /> 19. الفائق فی غریب الحدیث؛ زمخشرى، ابوالقاسم، محمود بن عمر؛ دار الکتب العلمیة، بیروت، چ اول، 1417 ه&zwj;ق.&nbsp;<br /> 20. القاموس الفقهی لغة و اصطلاحا؛ سعدى، ابوجیب؛ دار الفکر، دمشق، چ دوم، 1408 ه&zwj;ق.<br /> 21. الکافی؛ کلینى، ابوجعفر، محمد بن یعقوب؛ دار الکتب الإسلامیة، تهران، چ چهارم، 1407 ه&zwj;ق.&nbsp;<br /> 22. کتاب العین؛ فراهیدى، خلیل بن احمد؛ نشر هجرت، قم، دوم، 1410 ه&zwj;ق.&nbsp;<br /> 23. کتاب القضاء؛ آشتیانى، میرزا محمدحسن بن جعفر؛ انتشارات زهیر - کنگره علامه آشتیانى (رحمه الله)، قم، چ اول، 1425 ه&zwj; ق.<br /> 24. کتاب المزار- مناسک المزار؛ شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان؛ الهادی، قم، 1405 ه&zwj;ق.<br /> 25. لسان العرب؛ ابن منظور، ابوالفضل، جمال الدین، محمد بن مکرم؛ دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع - دار صادر، بیروت، چ سوم، 1414 ه&zwj;ق.<br /> 26. مجمع البحرین؛ طریحى، فخرالدین؛ کتابفروشى مرتضوى، تهران، چ سوم، 1416 ه&zwj;ق.&nbsp;<br /> 27. مجموعة فتاوى ابن جنید؛ اسکافى، ابن جنید، محمد بن احمد؛ دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چ اول، 1416 ه&zwj;ق.&nbsp;<br /> 28. المختصر النافع فی فقه الإمامیة؛ حلّى، نجم الدین جعفر بن حسن؛ مؤسسة المطبوعات الدینیة، قم، چ ششم، 1418 ه&zwj;ق.<br /> 29. مدارک الأحکام فی شرح عبادات شرایع الإسلام؛ موسوى عاملى، محمد بن على؛ مؤسسه آل البیت (علیهم السلام)، بیروت، چ اول، 1411 ه&zwj;ق.<br /> 30. مسالک الأفهام إلى تنقیح شرایع الإسلام؛ شهید ثانى، زین الدین بن على؛ مؤسسة المعارف الإسلامیة، قم، چ اول، 1413 ه&zwj;ق.<br /> 31. المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی؛ مقری فیومى، احمد بن محمد؛ منشورات دار الرضی، قم، چ اول، بی تا.<br /> 32. المعتبر فی شرح المختصر؛ حلّى، جعفر بن حسن؛ مؤسسه سید الشهداء (علیه السلام)، قم، چ اول، 1407 ه&zwj;ق.<br /> 33. معجم مقائیس اللغة؛ ابوالحسین، احمد بن فارس بن زکریا؛ انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، قم، چ اول، 1404 ه&zwj;ق.<br /> 34. مفردات ألفاظ القرآن؛ اصفهانى، حسین بن محمد راغب، دار العلم - الدار الشامیة، لبنان، چ اول، 1412 ه&zwj;ق.<br /> 35. مقامع الفضل؛ وحید بهبهانی کرمانشاهى، آقا محمد على بن وحید؛ مؤسسه علامه مجدد وحید بهبهانى، قم، چ اول، 1421 ه&zwj;ق.<br /> 36. المقنعة؛ شیخ مفید، محمّد بن محمد بن نعمان؛ کنگره جهانى هزاره شیخ مفید، قم، چ اول، 1413 ه&zwj;ق.&nbsp;<br /> 37. المکاسب و البیع؛ غروی نائینى، میرزا محمدحسین؛ دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چ اول، 1413 ه&zwj;ق.<br /> 38. منابع فقه شیعه؛ طباطبایى بروجرى، آقاحسین؛ مترجمان: حسینیان قمى، مهدى - صبورى، م؛ انتشارات فرهنگ سبز، تهران، چ اول، 1429 ه&zwj;ق.<br /> 39. نظام القضاء و الشهادة في الشریعة الإسلامیة الغراء؛ سبحانى تبریزى، جعفر؛ مؤسسه امام صادق (علیه السلام)، قم، چ اول، 1418 ه&zwj;ق.<br /> 40. النهایة في غریب الحدیث و الأثر؛ جزرى، ابن اثیر، مبارک بن محمد؛ مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان، قم، چ اول، بی تا.<br /> 41. النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوى؛ شیخ طوسى، ابوجعفر، محمد بن حسن؛ دار الکتاب العربی، بیروت، چ دوم، 1400 ه&zwj;ق.<br /> 42. نهج البلاغة؛ سید رضى، محمد؛ مؤسسه نهج البلاغه، قم، چ اول، 1414 ه&zwj;ق.&nbsp;<br /> &nbsp;43. ولایة الفقیه، تأریخها و مبانیها؛ حیدرى، محسن؛ دار الولاء للطباعة و النشر و التوزیع، بیروت، چ اول، 1424 ه&zwj;ق.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>پی نوشت ها</h2> <p><br /> <a href="#1">[1] کتاب العين، ج8، ص365.&nbsp;</a><br /> <a href="#2">&nbsp;[2] همان.&nbsp;</a><br /> <a href="#3">[3] الصحاح - تاج اللغة و صحاح العربية، ج6، ص2529.&nbsp;</a><br /> <a href="#4">[4] شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، ج11، ص7286.</a><br /> <a href="#5">[5] الصحاح ـ تاج اللغة و صحاح العربیة، ج6، ص2529.</a><br /> <a href="#6">[6] معجم مقائيس اللغة، ج6، ص141.</a><br /> <a href="#7">[7] شمس العلوم، ج11، ص7287؛ لسان العرب، ج15، ص406؛ تاج العروس من جواهر القاموس، ج20، ص310.&nbsp;</a><br /> <a href="#8">[8] مجمع البحرين، ج1، ص455.</a><br /> <a href="#9">[9] همان، ج1، ص458.&nbsp;</a><br /> <a href="#10">[10] تاج العروس من جواهر القاموس، ج 20، ص312.</a><br /> <a href="#11">[11] مفردات ألفاظ القرآن، ص885؛ شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، ج11، ص7286؛ لسان العرب، ج15، ص407؛ المصباح المنير في غريب الشرح الکبير للرافعي، ج2، ص672؛ مجمع البحرین، ج1، ص455.</a><br /> <a href="#12">[12] لسان العرب، ج15، ص407.&nbsp;</a><br /> <a href="#13">[13] همان.&nbsp;</a><br /> <a href="#14">[14] تاج العروس من جواهر القاموس، ج 20، ص312.</a><br /> <a href="#15">[15] الصحاح - تاج اللغة و صحاح العربية، ج 6، ص2243.</a><br /> <a href="#16">[16] شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، ج8، ص5230.</a><br /> <a href="#17">[17] الفائق في غريب الحديث، ج3، ص45؛ النهاية في غريب الحديث و الأثر، ج3، ص45.</a><br /> <a href="#18">[18] لسان العرب، ج 13، ص523.</a><br /> <a href="#19">[19] الفائق في غريب الحديث، ج 3، ص45.</a><br /> <a href="#20">[20] القاموس الفقهي لغة و اصطلاحا، ص289.</a><br /> <a href="#21">[21] اصطلاحات الاصول و معظم ابحاثها، ص 18.&nbsp;</a><br /> <a href="#22">[22] الدروس الشرعية في فقه الإمامية، ج2، ص22.&nbsp;</a><br /> <a href="#23">[23] الاقتصاد الهادي إلى طريق الرشاد، ص267.&nbsp;</a><br /> <a href="#24">[24] المقنعة، ص648.&nbsp;</a><br /> <a href="#25">[25] تحريم ذبائح أهل الکتاب، ص32.&nbsp;</a><br /> <a href="#26">[26] مجموعة فتاوى ابن جنيد، ص70.</a><br /> <a href="#27">[27] الانتصار في انفرادات الإمامية، ص476.&nbsp;</a><br /> <a href="#28">[28] تلخيص المرام في معرفة الأحکام، ص293.</a><br /> <a href="#29">[29] دایرة المعارف فقه مقارن، ص548؛ به نقل از شرح الازهار، ج2، ص292.&nbsp;</a><br /> <a href="#30">[30] النهاية في مجرد الفقه و الفتاوى، ص300.&nbsp;</a><br /> <a href="#31">[31] تذکرة الفقهاء، ص592.&nbsp;</a><br /> <a href="#32">[32] دليل تحرير الوسيلة - ولاية الفقيه، ص52.</a><br /> <a href="#33">[33] همان.&nbsp;</a><br /> <a href="#34">[34] الکافي، ، ج1، ص32، ح2.&nbsp;</a><br /> <a href="#35">[35] عوالی اللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدینیة، ج4، ص77، ح67.&nbsp;</a><br /> <a href="#36">[36] کتاب المزار- مناسک المزار، ص6.&nbsp;</a><br /> <a href="#37">[37] نهج البلاغة، ص422.&nbsp;</a><br /> <a href="#38">[38] صحيفة الرضا، ص56، ح73.&nbsp;</a><br /> <a href="#39">[39] الکافي، ج 1، ص67، ح 10.</a><br /> <a href="#40">[40] المکاسب و البيع، ج2، ص335.&nbsp;</a><br /> <a href="#41">[41] منابع فقه شيعه؛ ج 22، ص 42.</a><br /> <a href="#42">[42] طبقات اعلام الشیعه، ص30.</a><br /> <a href="#43">[43] لولوءة البحرین، ص231.</a><br /> [44] منابع فقه شیعه، ج22، ص32.<br /> <a href="#45">[45] مقامع الفضل، ج2، ص695.</a><br /> <a href="#46">[46] همان.&nbsp;</a><br /> <a href="#47">[47] مجموعه آثار، ج 20، ص 77 .</a><br /> <a href="#48">[48] همان، ص78.</a><br /> <a href="#49">[49] همان، ص 128.</a><br /> <a href="#50">[50] ادوار فقه و کيفيت بيان آن؛ ص326.</a><br /> <a href="#51">[51] المعتبر في شرح المختصر، ج 2، ص280.</a><br /> <a href="#52">[52] همان.&nbsp;</a><br /> <a href="#53">[53] شرایع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، ج 1، ص313: و قيل يجوز للفقهاء العارفين إقامة الحدود في حال غيبة الإمام ع کما لهم الحکم بين الناس مع الأمن من ضرر سلطان الوقت و يجب على الناس مساعدتهم على ذلک و لا يجوز أن يتعرض لإقامة الحدود و لا للحکم بين الناس إلا عارف بالأحکام مطلع على مأخذها عارف بکيفية إيقاعها على الوجوه الشرعية.</a><br /> <a href="#54">[54] مسالک الأفهام إلى تنقيح شرایع الإسلام، ج 3، ص108: المراد بالعارف المذکور الفقيه المجتهد، و هو العالم بالأحکام الشرعية بالأدلة التفصيلية. و جملة شرائطه مفصّلة في مظانّها. و هذا الحکم- و هو عدم جواز الحکم لغير المذکور- موضع وفاق بين أصحابنا. و قد صرّحوا فيه بکونه إجماعيا.&nbsp;</a><br /> <a href="#55">[55] شرایع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، ج 1، ص167.</a><br /> <a href="#56">[56] حاشية شرایع الإسلام، ص185: المراد به: الفقيه العدل الإمامي الجامع لشرائط الفتوى، و لو تولّى ذلک غيره کان ضامناً.</a><br /> <a href="#57">[57] مسالک الأفهام إلى تنقيح شرایع الإسلام، ج 1، ص476: المراد به الفقيه العدل الإمامي الجامع لشرائط الفتوى، لأنه نائب الإمام عليه السلام و منصوبه، فيتولى عنه الإتمام لباقي الأصناف مع إعواز نصيبهم.</a><br /> <a href="#58">[58] مدارک الأحکام في شرح عبادات شرایع الإسلام، ج 5، ص427: المراد بمن إليه الحکم: الثقة العدل الإمامي الجامع لشرائط الفتوى، و إنما وجب توليه لذلک لما أشار إليه المصنف من أنه منصوب من قبله عليه السلام على وجه العموم فيکون له.</a><br /> <a href="#59">[59] ولاية الفقيه، تأريخها و مبانيها، ص75 : و الظاهر من النيابة هنا هي الولاية المطلقة و العامّة للفقيه و حيث أنّ التصرف في سهم الإمام عليه السّلام من شئون الإمامة فمع تعذّر الوصول إليه تصل النوبة إلى نائبه العام.</a><br /> <a href="#60">[60] شرایع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام؛ ج 3، ص28: و المفقود إن عرف خبره أو أنفق على زوجته وليه فلا خيار لها. و لو جهل خبره و لم يکن من ينفق عليها فإن صبرت فلا بحث و إن رفعت أمرها إلى الحاکم أجلها أربع سنين و فحص عنه فإن عرف خبره صبرت و على الإمام أن ينفق عليها من بيت المال و إن لم يعرف خبره أمرها بالاعتداد عدة الوفاة ثم تحل للأزواج.</a><br /> <a href="#61">[61] همان، ج 2، ص185: و لو بذله الإمام من بيت المال جاز لأن فيه مصلحة.</a><br /> <a href="#62">[62] همان، ص127: إذا هرب العامل لم تبطل المساقاة ف&zwj;إن بذل العمل عنه باذل أو دفع إليه الحاکم من بيت المال ما يستأجر عنه فلا خيار.</a><br /> <a href="#63">[63] المختصر النافع في فقه الإمامية، ج 2، ص261: و ينفق الواجد على الضالة ان لم يتفق سلطان ينفق من بيت المال.</a><br /> <a href="#64">[64&zwj;] رحمان ستایش، بیت المال در دانشنامه جهان اسلامی، ج 4، بازیابی 15 بهمن 1391.</a><br /> <a href="#65">[65] دایرة المعارف اسلامی، مقاله بیت المال، شماره 5336.</a><br /> <a href="#66">[66] کتاب القضاء، ج 1، صص10۲ـ 10۳: إنّ المراد منه حسبما يظهر منهم بيتٌ يُجمع فيه ما يصرف في مصالح المسلمين کبناء المسجد و القنطرة و الخان و شقّ الأنهار و غيرها مثل الجزية و خراج المقاسمة و ما اوصي في صرفه في وجوه البرّ و ما يصرف من الزّکاة في سبيل اللّه إلى غير ذلک ممّا يشترک فيه جميع المسلمين و أمّا ما يُجمع فيه الزکاة و الخمس و الصّدقات و وجوه المظالم و غيرها ممّا يکون مختصّاً بالفقراء فلا يکون من بيت المال في شي ء و لا يجوز صرف ما يجمع فيه في مصالح المسلمين بل لا بدّ أنْ يعطى بمستحقيه من الفقراء کما أنّه لا يجوز صرف ما يشترک فيه جميع المسلمين في سبيل الفقراء أيضاً.</a><br /> <a href="#67">[67] نظام القضاء و الشهادة في الشريعة الإسلامية الغراء، ج 1، ص151: و المقصود من بيت المال هو البيت الذي يجمع فيه ما يصرف في مصالح الإسلام و المسلمين و ليس له مصرف خاص کالأنفال و الجزية و الخراج و المقاسمة و المال الموصى مصرفه في مصارف البرّ و القسم الخاص من الزکاة الذي يصرف في سبيل الله و أمّا الزکاة و سهم السادات من الخمس و المظالم و اللقطة ممّا لها مصارف خاصة فلا يطلق عليه بيت المال.</a><br /> <a href="#68">[68] شرایع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام؛ ج 1، ص 313: و قيل يجوز للفقهاء العارفين إقامة الحدود في حال غيبة الإمام ع کما لهم الحکم بين الناس مع الأمن من ضرر سلطان الوقت و يجب على الناس مساعدتهم على ذلک و لا يجوز أن يتعرض لإقامة الحدود و لا للحکم بين الناس إلا عارف بالأحکام مطلع على مأخذها عارف بکيفية إيقاعها على الوجوه الشرعية و مع اتصاف المتعرض للحکم بذلک يجوز الترافع إليه و يجب على الخصم إجابة خصمه إذا دعاه للتحاکم عنده و لو امتنع و آثر المضي إلى قضاة الجور کان مرتکبا للمنکر و لو نصب الجائر قاضيا مکرها له جاز الدخول معه دفعا لضرره لکن عليه اعتماد الحق و العمل به ما استطاع.</a><br /> <a href="#69">[69] المختصر النافع، ج2، ص279؛ شرایع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام؛ ج 4، ص59: الأول في الصفات و يشترط فيه البلوغ و کمال العقل و الإيمان و العدالة و طهارة المولد و العلم و الذکورة فلا ينعقد القضاء لصبي و لا مراهق و لا کافر لأنه ليس أهلا للأمانة و کذا الفاسق و يدخل في ضمن العدالة اشتراط الأمانة و المحافظة على فعل الواجبات و لا ينعقد القضاء لولد الزنى مع تحقق حاله کما لا تصح إمامته و لا شهادته في الأشياء الجليلة و کذا لا ينعقد لغير العالم المستقل بأهلية الفتوى و لا يکفيه فتوى العلماء و لا بد أن يکون عالما بجميع ما وليه و يدخل فيه أن يکون ضابطا فلو غلب عليه النسيان لم يجز نصبه.</a><br /> <a href="#70">[70] شرایع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام؛ ج 4، ص 59: و کذا لا ينعقد لغير العالم المستقل بأهلية الفتوى و لا يکفيه فتوى العلماء.</a><br /> <a href="#71">[71] همان: و هل يشترط علمه بالکتابة فيه تردد نظرا إلى اختصاص النبي ص بالرئاسة العامة مع خلوه في أول أمره من الکتابة.</a></p> Tue, 26 Apr 2022 19:12:05 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_494129-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_494151-utab مشروعیت مذاکره با غیرمسلمانان از منظر آیات و روایات
مشروعیت مذاکره با غیرمسلمانان از منظر آیات و روایات <h1 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/negotiation-thumb.jpg" style="width: 500px; height: 334px;" /></h1> <h1 style="text-align: center;">مشروعیت مذاکره با غیرمسلمانان از منظر آیات و روایات</h1> <h2><br /> علی رضا سامکن</h2> <h2><br /> چکیده</h2> <p><br /> از مهم ترین شاخصه های دین اسلام این است که بر اساس فطرت و عقلانیت حکم کرده و جامعه بشری را به آن رهنمود ساخته است؛ به همین دلیل با کمی دقت در آیات قرآن کریم به این نکته پی می بریم که در مورد اختلافات در سطح کلان و بین المللی نیز خداوند راهکار ارائه کرده و آن مشروعیت مذاکره حتی با غیرمسلمانان است تا صلح و آرامش را مردم از این طریق بدون خونریزی به دست آورند. سنت نبوی نیز بر همین امر قائم است اما در ضمن هم شروطی برای مذاکره با غیرمسلمانان ذکر شده که حائز اهمیت است. این پژوهش با روش تحلیلی و توصیفی سعی نمود که به بررسی این مقوله بپردازد. مشروعیت و جواز مذاکره با غیرمسلمانان، چگونگی مذاکره موفق و بدون مخاطره، راهکارهای آن و مدت پایبندی به آن از منظر قرآن و سنت با ذکر نمونه و مصادیق، از نتایج این پژوهش است.<br /> کلید واژه: مذاکره، دیپلماسی، عزت، نفی سبیل.</p> <h2><br /> مقدمه&nbsp;</h2> <p><br /> امروزه یکی از مسائل مورد توجه مردم جهان، حل خصومت ها و مشکلات تنش های نظامی، اقتصادی، سیاسی و منطقه ای از طریق گفتمان، مذاکره و دیپلماسی است؛ چراکه جامعه بشری از طریق جنگ ها بسیار زیان دیده و ضرر و خسارات آن هم قابل جبران نیست. به همین دلیل دین اسلام، راه تکامل و پیشرفت و سعادت را به انسان ها آموخته است. آیات قرآن کریم گوشزد می کند که اگر کافران به صلح و آرامش گراییدند پس ای پیامبر (صلی الله علیه و آله) تو نیز آن را بگیر <a id="1" name="1">[1]</a> و بر خدا توکل کن.<br /> &nbsp;بدیهی است که مهم ترین ابزار صلح، همان طریق مذاکره است که بین طرفین اجرا می شود؛ بنابراین پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) این گونه بود که تا امکان داشت از جنگ و خونریزی خوداری می کرد و بارها برای مصلحت با دشمنان مذاکره کرد و پیمان بست؛ به گونه ای که استواریت دین و حکومت ایشان را تقویت می کرد.&nbsp;<br /> منصفانه نیست که بعضی به اسلام طعنه می زنند که دین خشونت و جنگ است؛ چراکه اصل اولیه در آیات قرآن کریم و سنت نبوی بر پایه آرامش، صلح و امنیت انسان ها است؛ تا زمانی که کافران و دشمنان نیز به آن متمایل و به مفاد آن ملتزم باشند.&nbsp;<br /> پایبندی یک طرفه در نزاع، فایده ای جز خسارت و ذلت ندارد؛ ازاین رو دین اسلام شرایطی برای مذاکره و صلح، بیان کرده و به مسلمانان هشدار می دهد که تکیه گاه عزت خدای متعال است؛ پس بر او توکل نمود و نباید ظاهر قدرت های بزرگ، شما فریب دهد. زمانی که می خواهید مذاکره کنید با ذلت و ضعف نباشد و نتیجه آن به گونه ای نشود که کافران بر مؤمنان تسلط و غلبه پیدا کنند، به همین مناسبت سزاوار است بررسی کاملی از مشروعیت مذاکره و شروط آن با توجه به آیات قرآن و سنت نبوی، صورت گیرد تا ماهیت و وجه واقعی دین اسلام در نظر عموم مردم هویدا شود.&nbsp;</p> <h2><br /> مشروعیت مذاکره با غیرمسلمانان از منظر قرآن&nbsp;</h2> <p><br /> با توجه به آیات قرآن کریم، از دیدگاه خداوند متعال، اصل اولیه برخورد با کسانی که حتی مسلمان نیستند و با ما دشمنی و عنادی ندارند، به نیکی رفتار کردن است همان گونه که خداوند می فرماید: &laquo;لَا ینْهَاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یقَاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَلَمْ یخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَیهِمْ إِنَّ اللَّهَ یحِبُّ الْمُقْسِطِینَ&raquo;<a name="2">[2]</a> خدا شما را از آنان که با شما در دین جنگ نکرده و از منازلتان بیرون ننموده اند، نهی نمی کند که با آنان به نیکی و عدالت رفتار نمایید؛ زیرا خداوند عادلان را دوست دارد.&nbsp;<br /> بر اساس این آیه شریف، مذاکره با غیرمسلمانانی که با مسلمانان عنادی ندارند و دشمنی نکرده اند، منهی نیست و باید با نیکی و عدالت با آنان رفتار نمود. برخی از غیرمسلمانان با مسلمانان عهد دارند که وفای به آن واجب است؛ پس پیمان بستن و مذاکره با غیرمسلمانی که با مسلمانان معاند نیست، اشکالی ندارد و جایز است.&nbsp;<br /> خداوند متعال در آیه دیگری می فرماید: &laquo;وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ&raquo;.<a name="3">[3]</a> اگر آنان به مسالمت تمایل داشتند تو نیز مایل به صلح باش و بر خدا توکل کن چراکه او شنوا و دانا است.&nbsp;<br /> علامه طباطبایی (رحمه الله) ذیل آیه شریف می گوید: کلمه جنوح به معنای میل است و بال مرغ را هم از این جهت جناح می گویند که مرغ به وسیله آن به یکی از دو طرف خود متمایل و منحرف می شود. این که قرآن می فرماید: &laquo;لا جناح علیه&raquo; معنایش این است که اگر فلان کار را بکند به سوی گناه منحرف نشده است. واژه &laquo;سلم&raquo; به فتح سین و کسره آن، به معنای صلح است و این که فرمود: &laquo;و توکل علی الله&raquo; تتمه امر به جنوح و همگی در معنای یک امر است که اگر دشمن به صلح و روش مسالمت آمیز رغبت کرد تو نیز به آن مایل شو، به خدا توکل کن و مترس از این که مبادا اموری پشت پرده باشد و تو را غافل گیر کند و تو به دلیل نداشتن آمادگی نتوانی مقاومت کنی؛ چون خدای تعالی شنوا و دانا است.<a name="4">[4]</a><br /> سخن ایشان به اشکال همیشگی نسبت به مذاکرات اشاره دارد؛ به این صورت که شاید طرف مقابل، خدعه و نقشه ای داشته باشد. در پاسخ باید گفت: اگر شما یقین ندارید و در شک هستید، آنان هم تمایل به صلح دارند و مذاکره معقول و با منطق درست و عادلانه پیش می رود، اشکالی در پیمان بستن نیست و باید بر خدا توکل کرد.<br /> مشروعیت را می توان از لزوم وفای به عهد در عقود معیّن و نامعیّن و اصل تعمیم مشروعیت قراردادها به دست آورد؛ تا زمانی که شرایط و قراردادها با موازین اسلامی مخالف نیست و به مقتضای &laquo;اوفوا بالعقود&raquo; و &laquo;المومنون عن شروطهم&raquo; می توان صحت و لزوم این قراردادها را قابل قبول دانست.<a name="5">[5]</a><br /> بنابراین با توجه به آیات قرآن کریم مذاکره با غیرمسلمانان مطلقا نهی نشده است؛ همان گونه که خداوند می فرماید: &laquo;إِلَّا الَّذِینَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ثُمَّ لَمْ ینْقُصُوکُمْ شَیئًا وَلَمْ یظَاهِرُوا عَلَیکُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّوا إِلَیهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ یحِبُّ الْمُتَّقِینَ&raquo;<a name="6">[6]</a> مگر گروهی از مشرکان که با آن ها عهد بسته اید و چیزی از تعهدات خود نسبت به شما فروگذار نکرده اند و کسی را بر ضرر شما یاری نمی کنند؛ پس شما هم عهد خود را تا پایان مدت آن تمام کنید. خداوند پرهیزکاران را دوست دارد.&nbsp;<br /> از این آیه شریف استفاده می شود که پیمان بستن با غیرمسلمانان منهی نیست؛ چه رسد به مذاکره، اما به این شرط که معاند نباشند و بر ضرر مسلمانان همکاری نکنند؛ در این صورت، وفای به آن پیمان هم لازم است.<br /> مرحوم راوندی ذیل این آیه می گوید: معاهده با غیرمسلمانان به دلیل آیه &laquo;وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا ...&raquo;.<a name="7">[7]</a> جایز است و پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز با قریش صلح کرد که چند سال جنگ ترک شود. قرارداد بستگی به مصلحت مسلمانان دارد چراکه اگر معاهده به ضرر آنان و باعث شوکت و قدرت غیرمسلمانان باشد، جایز نیست.<a name="8">[8]&nbsp;</a><br /> شیخ طبرسی (رحمه الله) می گوید: پیامبر (صلی الله علیه و آله) با گروه هایی مانند اهل هجر، اهل بحرین و ... صلح کرد و تا زمانی که شروط پیمان را که عبارت است از این که به شما ضرری نرسانند و دشمنان شما را یاری نکنند، عهد آنان باقی است.<a name="9">[9]&nbsp;</a><br /> پیامبر (صلی الله علیه و آله) با غیرمسلمانانی که مستکبر و معاند نبودند، مذاکره کرد و پیمان بست و تا زمانی که به شروط مذاکره، پایبند بودند پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز ملزم بود، پس اصل مذاکره با آنان با توجه به شروطی که در آیات قرآن کریم ذکر شده، اشکالی ندارد.&nbsp;<br /> یکی دیگر از آیاتی که بر جواز مذاکره با غیرمسلمانان غیرمعاند دلالت دارد، این آیه است: &laquo;إِلَّا الَّذِینَ یصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَینَکُمْ وَبَینَهُمْ مِیثَاقٌ أَوْ جَاءُوکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ یقَاتِلُوکُمْ أَوْ یقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَیکُمْ فَلَقَاتَلُوکُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوکُمْ فَلَمْ یقَاتِلُوکُمْ وَأَلْقَوْا إِلَیکُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ عَلَیهِمْ سَبِیلًا&raquo;.<a name="10">[10] </a>مگر آن ها که با هم پیمانان شما عهد بسته اند یا آن ها که به سوی شما می آیند و از پیکار با شما یا پیکار با قوم خود به تنگ آمده اند و اگر خدا بخواهد آنان را بر شما مسلط می کند تا با شما پیکار کنند؛ پس اگر از شما کناره گیری کرده، با شما جنگ نمی کنند و به شما پیشنهاد صلح می دهند خداوند برای شما راهی برای تعرض به آن ها قرار نداده است.&nbsp;<br /> از این آیه استفاده می شود که مذاکره با غیرمسلمانان مشروعیت دارد و عهد و میثاق با آن ها محترم است و حتی قومی که با هم پیمان شما هم عهد بستند نیز حرمت دارند البته به قرینه ذیل آیه که آن ها از جنگ کناره گیری کرده و به شما پیشنهاد صلح می دهند، ظاهر می شود که برای هر قومی این حکم نیست بلکه برای کسانی است که دارای این شروط باشند و صلح با آن ها جایز است.&nbsp;<br /> نکاتی در آیه بیان می شود:<br /> 1. ممنوعیت کشتن کافران هم پیمان با هم عهد مسلمانان و کافران بی طرف، که جمله &laquo;الا الذین یصلون ...&raquo; استثناء جمله &laquo;فان تولوا فخذوهم...&raquo; آیه قبل است و خداوند متعال از حکم دستگیر کردن و کشتن کافران دو دسته را استثناء کرد: نخست کافرانی که میان آنان و هم پیمان مسلمانان، پیمانی باشد، دوم: کافرانی که توان مقابله با مسلمانان و نیز مقابله با قوم خود را ندارند و در نتیجه اعلام بی طرفی می کنند که نه به سود مسلمانان باشند و نه به ضرر آن ها.&nbsp;<br /> 2. لزوم احترام و وفاداری به پیمان های بسته شده با کافران: از این که در این آیه از کشتن کافران، هم پیمان هم عهد مسلمانان نهی شده است چه رسد به کشتن هم پیمان آنان، معلوم می شود مسلمانان باید به پیمان هایی که با کافران منعقد می کنند احترام بگذارند و وفادار باشند.&nbsp;<br /> 3. جواز انعقاد معاهده و پیمان ترک مخاصمه با غیرمسلمانان: در این آیه از پیمان مسلمانان با کافران که ظاهرا پیمان ترک مخاصمه بوده سخن گفته شده و با آن مخالفت نشده است؛ پس می توان به جواز و مشروعیت چنین پیمان هایی پی برد.<a name="11">[11]</a></p> <h2><br /> مشروعیت مذاکره با غیرمسلمانان از منظر سنت&nbsp;</h2> <p><br /> پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) همواره از صلح استقبال کرد و از خشونت و نزاع، تبری جست و هدف از بعثت خود را برای جهانیان رحمت معرفی می کند و می فرماید: &laquo;انّما بعثت رحمة&raquo;.<a name="12">[12]</a> در صورت فراهم بودن شرایط، با غیرمسلمانان مذاکره و صلح کرد و مانند صلح حدیبیه تا زمانی که طرف مقابل به عهد و متن مذاکره پایبند بود.&nbsp;<br /> پیامبر (صلی الله علیه و آله) همراه حدود 1400 نفر از اصحاب خود برای انجام عمره یا حج رهسپار مکه شد و چون به حدیبیه (محلی نزدیک مکه) رسیدند، مشرکان مانع ورود آنان به مکه و انجام مراسم عمره شدند. پیمان صلحی در این محل میان پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مشرکان منعقد شد که بر اساس آن باید مسلمانان به مدینه بازمی گشتند و سال آینده، سه روز مراسم را در مکه انجام بدهند. سال بعد پیامبر (صلی الله علیه و آله) و یارانش به سوی مکه حرکت کردند اما نگران بودند که قریش بازهم مانع ورود آنان شود و با آنان بجنگد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) دوست نداشت در ماه حرام و محدوده حرم با مشرکان بجنگد، آن گاه آیه نازل شد. با نزول این آیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) با کسانی که با او می جنگیدند، می جنگید و از جنگیدن با کسانی که با او نمی جنگیدند پرهیز می نمود.<a name="13">[13]&nbsp;</a><br /> پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) با قریش، صلح حدیبیه را امضا نمود که تا ده سال از جنگ متارکه شود درحالی که با کفار مذکور، عقد ذمه بسته نمی شود ولی بر اساس صلاح دید رهبر حکومت اسلامی، معاهده، مهادنه یا عهد صلح می توان بست که در این صورت، آنان را کفار معاهد می گویند و موافق پیمانی که بسته اند تا زمانی که پیمان پایبند باشند جان و مالشان در امان است.&nbsp;<br /> پیمان حدیبیه دارای آثار بزرگی در پیشرفت اسلام بوده است که برخی از آن آثار را بیان می کنیم:<br /> &middot;&nbsp;&nbsp; &nbsp;کوتاه شدن دست دشمنان از ضربه زدن به مسلمانان؛<br /> &middot;&nbsp;&nbsp; &nbsp;گرایش نیروهای بیشتر مشرکان به ایمان؛<br /> &middot;&nbsp;&nbsp; &nbsp;مصونیت مؤمنان مکه از گزند جنگ؛<br /> &middot;&nbsp;&nbsp; &nbsp;تدبیر الهی و زمینه ساز ورود مؤمنان به مسجد الحرام و اجرای عمره با امنیت و آرامش.<a name="14">[14]</a>&nbsp;<br /> پیامبر (صلی الله علیه و آله) در شرایطی به ایجاد مناسبات و روابط بین الملل گسترده تر دست زد که حکومت نوپای وی همچنان از طرف نیروی نظامی قریش و توطئه های یهود تهدید می شد و در حقیقت، آرامش نسبی و فرصتی که پیامبر از انعقاد پیمان متارکه جنگ (صلح حدیبیه) با قریش به دست آورد، وی را بر آن داشت که روابط بین الملل را تا جایی که در آن زمان امکان داشت، گسترش دهد. فرستادن سفیر به امپراتوری ایران و روم در شرایط آن زمان، حادثه کوچک و عادی نبود و ابتکار پیامبر در گسترش روابط بین الملل از رویدادهای نادر تاریخ روابط بین الملل است.<a name="15">[15]&nbsp;</a><br /> از این گونه اقدامات پیامبر (صلی الله علیه و آله) در روابط بین الملل ظاهر می شود که تا چه اندازه مذاکره با غیرمسلمانان از سنت ایشان بوده و آن حضرت تمایل به دیپلماسی بدون نزاع و درگیری داشت.&nbsp;<br /> همچنین پیامبر (صلی الله علیه و آله) سفرای خود را به سوی نجاشی، منذر غسان در شام، منذر بن ساوی در بحرین و ملوک یمن و عمان ارسال کرد؛ موضوع همه این نامه ها دعوت به اسلام بود. ارسال نامه به سران ممالک، نقطه آغاز روابط خارجی دولت اسلام با جوامع غیراسلامی که تحلیل محتوایی آن ماهیت روابط سیاسی مسلمانان با غیرمسلمانان را از دیدگاه اسلام توضیح می دهد.&nbsp;<br /> هرچند در آغاز، دیپلماسی اسلام ساده و به دور از تشریفات اعمال می شد و از قاعده مندی و اصول خاصی برخوردار نبود اما در دوره های بعد، رفتار عملی پیامبر، رهبر و رئیس دولت اسلامی به عنوان قوانین و آداب دیپلماسی آشکار شد.&nbsp;<br /> عده ای از ممالک، در پاسخ به نامه های پیامبر (صلی الله علیه و آله) هدایایی را برای حضرت فرستادند و حضرت نیز آن ها را پذیرفت. همین امر مبنای جواز قبول هدایای اهل حرب نزد فقهای اسلامی تلقی شد و از سوی دیگر به عنوان یکی از آداب دیپلماسی اسلام در عصر خلفای بعدی اجرا شد و برای نخستین بار، مصونیت سیاسی سفیران در روابط خارجی اسلام به عنوان قانون رسمیِ تخلف ناپذیر اعلام شد.<a name="16">[16]&nbsp;</a><br /> یکی دیگر از مذاکرات پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) با غیرمسلمانان مربوط به پیمان هایی با یهود است که بازهم بیانگر گفتمان، مذاکره و دیپلماسی با غیرمسلمانان از دیدگاه پیامبر (صلی الله علیه و آله) است.&nbsp;<br /> تنظیم روابط با یهودیان ساکن مدینه یکی از اقدامات پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود. یهودیان مدینه جایگاه خاصی داشتند که نقش آنان را نباید نادیده گرفت؛ چون آنان پیرو دین الهی بودند و موقعیت اقتصادی خاص و روابط تجاری نزدیکی با قریش داشتند؛ ازاین رو در پیمان با یهودیان، آنان بخشی از امت واحده نامیده می شدند.<br /> &nbsp;موارد عمده این پیمان عبارت است از:&nbsp;<br /> .1&nbsp;&nbsp; &nbsp;مسلمانان و یهودیان مانند یک ملت در مدینه زندگی کنند؛&nbsp;<br /> .2&nbsp;&nbsp; &nbsp;انجام مراسمات دینی خود آزاد باشند؛&nbsp;<br /> .3&nbsp;&nbsp; &nbsp;هر یک از طرفین، دشمنان دیگری را کمک نکنند؛&nbsp;<br /> .4&nbsp;&nbsp; &nbsp;هرگاه مدینه مورد تهاجم قرار گرفت، هر دو باهم در دفاع شریک باشند؛&nbsp;<br /> .5&nbsp;&nbsp; &nbsp;قرارداد صلح با دشمن، با مشورت هر دو انجام شود؛&nbsp;<br /> .6&nbsp;&nbsp; &nbsp;خونریزی در مدینه حرام است؛&nbsp;<br /> .7&nbsp;&nbsp; &nbsp;آخرین داور برای رفع اختلاف رسول خدا خواهد بود؛&nbsp;<br /> .8&nbsp;&nbsp; &nbsp;امضاکنندگان این پیمان با یکدیگر به خیرخواهی و نیکوکاری رفتار کنند.&nbsp;<br /> با تدبیر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) زمینه های اختلاف و نزاع از جامعه نوبنیاد مدینه برچیده شد و پایه های دولت اسلامی به رهبری رسول خدا استوار شد.<a name="17">[17]</a><br /> از ایجاد و مفاد مذاکرات پیامبر (صلی الله علیه و آله) با یهودیان آشکار می شود که اصل این مذاکرات با غیرمسلمانان در صورتی که شرایط آن عادلانه و منطقی باشد که سبب ایجاد صلح میان طرفین می شود و به استواری جامعه اسلامی کمک کند جایز است.&nbsp;<img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/images-(1)(2).jpg" style="float: left; width: 500px; height: 313px; border-width: 10px; border-style: solid; margin: 10px;" /></p> <h2><br /> شروط مذاکره با غیرمسلمانان از منظر دین اسلام&nbsp;</h2> <p><br /> خداوند متعال در قرآن کریم از مذاکره با غیرمسلمانانی که راه استکبار، ظلم، دشمنی و سلطه گری و نقض عهد را با اسلام انتخاب کرده باشند، نهی کرده و به عواقب آن هشدار می دهد. برای مذاکره، شروطی لازم است تا در مقابل آنان سرافکنده نباشیم؛ ازاین رو به بررسی شروط مذاکره با غیرمسلمانان از دیدگاه دین اسلام می پردازیم:&nbsp;<br /> الف: عدم اعتماد و تمایل به غیرمسلمانان&nbsp;<br /> خداوند می فرماید: &laquo;وَلَا تَرْکَنُوا إِلَى الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ وَمَا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِیاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ&raquo;.<a name="18">[18]</a> به ستمگران تکیه نکنید که آتش، شما را می گیرد و دیگر برای شما یاوری نیست. مذاکره با غیرمسلمانان، ممکن است دارای عواقبی باشد؛ بنابراین باید به این نکته توجه داشت که نباید در مذاکره به دشمن اعتماد و تمایل داشته باشیم.<br /> یکی از مبانی حرمت مذاکره، احساس پشت گرمی و اطمینان است و این که جهان اسلام نسبت به نظام سلطه، احساس پشت گرمی و اطمینان کند، آن را در عمل بپذیرد و جذب نظام سلطه شود که حاصلش همان نظام تک قطبی است. &laquo;لا ترکنوا&raquo; یعنی با اعتماد دشمن را نپذیرید.<a name="19">[19]&nbsp;</a><br /> فقها هم نسبت به اعتماد نکردن به غیرمسلمانان با تمسک به این آیه شریفه، فتوا داده اند همان گونه که فخر المحققین می گوید: &laquo;فان الکتاب العزیز ناطق بعدم الرکون الیهم فی قوله: و لا ترکنوا الی الظلموا&raquo;.<a name="20">[20]</a><br /> علامه طباطبایی (رحمه الله) می گوید: رکون به معنای صرف اعتماد نیست بلکه اعتمادی است که توأم با میل باشد و به همین جهت است که با حرف &laquo;الی&raquo; متعدی می شود نه با حرف &laquo;علی&raquo;. تفسیری که اهل لغت برای آن کرده اند تفسیر به معنای اعم است؛ بنابراین رکون به سوی ستمکاران یک نوع اعتمادی است که ناشی از میل و رغبت به آنان باشد. این رکون مکن است در اصل دین باشد، مثل این که پاره ای از حقایق دین را که به نفع آنان است بگوید و از آن چه به ضرر ایشان است دم فروبندد و افشا نکند؛ یا در حیات دینی باشد، مثل این که به ستمکاران اجازه دهد تا به نوعی که دل خواه آنان است در اداره امور مجتمع دینی مداخله کنند و ولایت امور عامه را به دست گیرند؛ یا ایشان را دوست بدارد و دوستیش منجر به مخالطت و آمیزش با آن شود و در نتیجه در شؤون حیاتی جامعه یا فردی از افراد، اثر سوء بگذارد.<a name="21">[21]&nbsp;</a><br /> از کلمات ایشان استظهار می شود که خداوند نسبت به مذاکره با معاندین و ظالمان که همراه با میل و اعتماد باشد، نهی می کند؛ به همین دلیل اگر کسانی که با این تفکر که بخواهند با غیرمسلمانان معاند، مذاکره کنند، آنان را به عنوان پشتوانه حساب نمایند و به آن ها تمایل داشته باشند، مذموم است.<br /> بنا بر ظاهر، مذاکره اگر سبب ضعف مسلمانان و سلب استقلال آنان و کمک به ظالمان نباشد، در همان موارد روابط طبیعی است و تحت عنوان &laquo;لا ترکنوا الی الذین ظلموا&raquo; نمی شود و آیه شامل مذاکراتی می شود که با اعتماد به دشمن و تمایل به آنان همراه باشد که به شدت مذموم دانسته شده است.&nbsp;<br /> اصل اولی این است که تا می توانیم نباید از ظالم درخواست کمک کنیم و به آنان اعتماد داشته باشیم؛ زیرا اعتماد بر ستمکار، باعث می شود که جامعه اسلامی تابع و مطیع شود که در نتیجه، استقلال و خودباوری اجتماع اسلامی تضعیف می شود اما روابط تجاری و علمی با غیرمسلمانان از آن جهت که منطبق بر منافع مسلمانان و استحکام اجتماع اسلامی است، شامل مفهوم اعتماد به ستمکار نیست و بنابراین سیره نبیّ اکرم و اهل بیت (علیهم السلام) نیز بر همین اساس بوده است.<br /> ب: نفی تولی&nbsp;<br /> خداوند باری تعالی می فرماید: &laquo;یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّکُمْ أَوْلِیاءَ تُلْقُونَ إِلَیهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَقَدْ کَفَرُوا بِمَا جَاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِیاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّکُمْ&raquo;.<a name="22">[22] </a>ای کسانی که ایمان آورده اید! دشمنان من و خودتان را به عنوان دوست نگیرید. شما نسبت به آنان اظهار محبت می کنید درحالی که آن ها به آنچه از حق برای شما آمده کافر شده اند.<br /> قرآن، تنها به بیان دشمنی آن ها با خداوند اکتفا نمی کند بلکه دشمنی آنان با مؤمنان را نیز یادآور می شود. هرچند محور اصلی، همان دشمنی با خدا است اما به یقین هر دشمن او همان دشمنان مؤمنان به او است؛ پس جایز نیست که هیچ چیزی به دلیل دوستی صورت گیرد؛ بنابراین نه سلام به دوستی جایز و نه سخن گفتن به دوستی و نه همکاری دوستانه و نه هیچ چیز دیگر. بله تمام این ها به ضرورت یا برای مصلحت جایز است اما با محبت و دوستی نیست.<a name="23">[23]</a><br /> بنا بر کلام مذکور، مذاکره در حالت عادی جایز نیست؛ چون غیرمسلمان اگر معاند هم باشد دشمن خدا و مؤمنان است و رابطه با او فقط در حالت ضرورت و مصلحت از این حکم خارج می شود، اما مذاکره در حالت عادی و بدون ضرورت اگر با اعتماد، تمایل و احساس دلگرمی نباشد بلکه با شرایط منطقی، عادلانه و عقل سلیم باشد، جایز است.<br /> شهید مطهری درباره آیه شریف می گوید: &laquo;شما القاء دوستی میان خود و آن ها برقرار می کنید. القاء مودت یعنی در دل، مودتی نسبت به آن ها دارید، علاقه ای پیدا می کنید و بعد این علاقه را آشکار و ظاهر می سازید و روابط دوستانه برقرار می کنید و &laquo;قد کفروا بما جائکم من الحق&raquo; درحالی که آن ها کفر می ورزند و همیشه گفته ایم که مفهوم کفر، صرف قبول نکردن اسلام نیست بلکه قبول نکردن با عناد و ستیزه است&raquo;.<a name="24">[24]</a><br /> از ظاهر کلام شهید مطهری استفاده می شود که مذاکره و برقراری رابطه با کافران در صورتی مذموم است که همراه با علاقه، دل خوشی و تمایل باشد وگرنه در زمان حاضر، صرف مذاکره با توجه به شناخت کافی از دشمن و اعتماد نداشتن به آن ها مشکلی ایجاد نمی کند.&nbsp;<br /> ج: مسلّط نشدن کفار بر مسلمانان&nbsp;<br /> خداوند متعال می فرماید: &laquo;لن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا&raquo;.<a name="25">[25] </a>هرگز خداوند برای کافران نسبت به اهل ایمان، راه تسلط قرار نداده است. بر اساس این آیه، مذاکره ای که در آن کافران بر مؤمنان تسلط پیدا می کنند منهی است؛ زیرا ضرر، متوجه مسلمانان خواهد شد.<br /> علامه طباطبایی می گوید: احتمال دارد نفی سبیل اعم از تسلط در دنیا و آخرت باشد؛ یعنی منظور این باشد که کفار نه در دنیا مسلط بر مؤمنان می شوند و نه در آخرت. مؤمنان تا زمانی که ملتزم به لوازم ایمان خود باشند به اذن خدا غالب هستند. چنان که در جای دیگر به صراحت این وعده را داده است: &laquo;وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ&raquo;<a name="26">[26]</a>.<a name="27">[27]&nbsp;</a><br /> اگر مؤمنان ملتزم به لوازم ایمان و عقاید خود باشند و بر خدا تکیه کنند، غالب خواهند بود و اگر با این شرایط مذاکره ای هم انجام شود، تسلط کافران بر مؤمنان واقع نمی شود.&nbsp;<br /> محقق بجنوردی معتقد است که در این آیه شریفه، شارع مقدس در مقام تشریع، قانون گذاری و بیان قاعده ای کلی در جامعه اسلامی است و هر حکم، عقد، معامله، پیمان، قرارداد و هر چیزی که سبب علو کافر بر مسلم شود منهی است.<a name="28">[28]</a><br /> اگر پیمانی بسته شود که سبب غلبه و تسلط کفار بر مسلمانان شود این قرارداد خلاف رضای خدا و قرآن است و باطل دانسته می شود؛ لذا یکی از مهم ترین شروط مذاکره با غیرمسلمانان همین است که موجب غلبه، قهر و قوت آنان علیه مؤمنان نشود.&nbsp;<br /> د: عزت و سرافرازی&nbsp;<br /> یکی از شروطی که باید هنگام مذاکره با غیرمسلمانان به آن توجه شود این است که مذاکره باید با حفظ عزت و سربلندی مسلمانان منافات نداشته باشد.&nbsp;<br /> دوستداران و محبّان خدا، نوری را از نور باری تعالی می گیرند و عزت را از عزت او اخذ می کنند؛<a name="29">[29]</a> بنابراین روایات بی شماری مؤمنان را از کاسته شدن عزتشان برحذر داشته و از این که اسبابی فراهم شود که ذلت را در خودشان ببینند، نهی کرده است.&nbsp;<br /> باید یکی از شروط دیپلماسی و مذاکره بین المللی مسلمانان با غیرمسلمانان این باشد که عزت مؤمنان حفظ شود و نباید به گونه ای تنظیم شود که مؤمنان ذلت را در آینده احساس کنند. هرگونه سخن و پیمانی که ذلت و ضعف اجتماع اسلامی را چه به لحاظ نظامی یا اقتصادی یا علمی به دنبال داشته باشد، منهی و به شدت از نظر شرع محکوم است.&nbsp;<br /> دولت های اسلامی اگر عزت و قوت را می خواهند نباید آن را نزد کفّار جست وجو کنند بلکه خداوند می فرماید: &laquo;وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ&raquo;.<a name="30">[30]</a> این عزت به دست نمی آید مگر با مراجعه به قوانین اسلامی که قرآن کریم دستور داده و مطابق سنت رسول الله (صلی الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین (علیه السلام) باشد.<a name="31">[31]</a>&nbsp;<br /> به حکم آیه قرآن، عزت و سربلندی از آن خداوند است و نباید از دیگری طلب کرد؛ پس همین نکته می تواند یکی از مهم ترین شروط برای مذاکره بین مسلمانان و غیرمسلمانان تلقی شود. شروع دیپلماسی، انجام مذاکرات و نتایج آن، نباید به گونه ای باشد که عزت مؤمنان مخدوش شده و منجر به ذلت آنان شود.&nbsp;</p> <h2><br /> نتیجه گیری</h2> <p><br /> از مجموع کلماتی که درباره مشروعیت مذاکره با غیرمسلمانان از دیدگاه آیات قرآن کریم و سنت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به دست می آید که اصل اولی درباره انسان ها این است که خصومت ها و مشکلات از طریق صلح و گفتمان حل شود و به تصریح قرآن، خداوند نهی نمی کند با کسانی که عناد و لجاجت و دشمنی ندارند، به نیکی و عدل رفتار شود. این امر ممکن است توسط مذاکره انجام شود. اگر کافران از جنگ کناره گیری کردند، شما هم از جنگ دست بردارید و پیشنهاد صلح آن ها را بپذیرید.&nbsp;<br /> خداوند فرمان می دهد که اگر عهدی میان شما واقع شد تا زمانی که آن ها کوتاهی نکرده اند شما هم پایبند باشید. این عبارات با چنین مضمون و محتوایی این را در ذهن تداعی می کند که خداوند متعال از اصل مذاکره نهی نکرده و دین اسلام خواهان سازش، صلح و امنیت در جامعه بشری است.&nbsp;<br /> پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) هم طی دوران حیات خود بارها با غیرمسلمانان، مذاکره داشت با مشرکین، یهودیان و ... پیمان بست و حتی به شهرهای مختلف سفیر و نامه می فرستاد تا مسائل از طریق گفتمان حل شود.&nbsp;<br /> کتاب الهی و سنت شرایطی را برای مذاکره و پیمان بیان کرده اند؛ به این صورت که نباید این مذاکرات مخالف قوانین اسلامی، مایه ذلت مسلمانان و قوت کفار علیه مسلمانان باشد؛ به گونه ای که کفار، مسلّط بر مسلمانان شوند. همچنین نباید از روی علاقه و با احساس اعتماد و دلگرمی به طرف مقابل انجام گیرد بلکه این مذاکرات در سطح روابط بین الملل باید از روی عدالت، منطق، عقل سلیم، منصفانه و با قوت و تکیه بر پروردگار عالم انجام گیرد.&nbsp;</p> <h2><br /> منابع&nbsp;</h2> <p><br /> قرآن کریم&nbsp;<br /> .1&nbsp;&nbsp; &nbsp;الاحتجاج، احمد بن علی طبرسی، نشر مرتضی، مشهد، چ1، 1403 ق.<br /> .2&nbsp;&nbsp; &nbsp;الامثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، ناصر مکارم شیرازی، مدرسه الامام علی بن ابی طالب، قم، چ1، 1379ش<br /> .3&nbsp;&nbsp; &nbsp;ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، محمد بن حسن بن یوسف حلی، مؤسسه اسماعیلیان، قم، چ1، 1387 ق.&nbsp;<br /> .4&nbsp;&nbsp; &nbsp;التبیان فی تفسیر القرآن، محمد بن حسن طوسی، مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم، قم، بی چا، 1413 ق.&nbsp;<br /> .5&nbsp;&nbsp; &nbsp;ترجمه تفسیر المیزان، سید محمدحسین طباطبایی، مترجم: ناصر مکارم شیرازی و دیگران، بنیاد علمی و فرهنگی علامه طباطبایی رجاء، قم، بی چا، 1367ش.&nbsp;<br /> .6&nbsp;&nbsp; &nbsp;تفسیر احسن الحدیث، سید علی اکبر قرشی، دفتر نشر نوید اسلام، قم، چ1، 1391.<br /> .7&nbsp;&nbsp; &nbsp;تفسیر المجمع البیان، ابی علی الفضل بن الحسن الطبرسی، منشورات مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، المطبعة الاولی، 1415 ق.&nbsp;<br /> .8&nbsp;&nbsp; &nbsp;تفسیر نورالثقلین، الشیخ الحویزی، مؤسسه اسماعیلیان للطباعة و النشر و التوزیع، قم، چ4، 1412ق.&nbsp;<br /> .9&nbsp;&nbsp; &nbsp;تفسیر هدایت، سید محمدتقی مدرسی، بنیاد پژوهش های اسلامی، مشهد، چ 1، 1377ش.<br /> .10&nbsp;&nbsp; &nbsp;جهاد در آینه قرآن، جمعی از محققان در پژوهشگران تحقیقات اسلامی، انتشارات زمزم هدایت، قم، چ1، 1428ق.&nbsp;<br /> .11&nbsp;&nbsp; &nbsp;العناوین الفقهیة، سید میر عبدالفتاح بن علی حسینی مراغی، دفتر انتشارات وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه، قم، چ1، 1417 ق.&nbsp;<br /> .12&nbsp;&nbsp; &nbsp;فرهنگ قرآن 6، شهید مرتضی مطهری، بی نا، بی جا، بی چا، بی تا.&nbsp;<br /> .13&nbsp;&nbsp; &nbsp;فصلنامه علوم سیاسی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه، دانشگاه باقرالعلوم، قم، 1377 ش.&nbsp;<br /> .14&nbsp;&nbsp; &nbsp;فقه العولمة، سید محمد حسینی شیرازی، مؤسسه الفکر الاسلامی، بیروت، چ 1، 1423 ق.&nbsp;<br /> .15&nbsp;&nbsp; &nbsp;فقه القرآن، سعید بن عبدالله راوندی، انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، قم، چ2، 1405 ق.&nbsp;<br /> .16&nbsp;&nbsp; &nbsp;فقه سیاسی، عباس علی عمید، انتشارات امیر کبیر، تهران، چ4، 1421 ق.&nbsp;<br /> .17&nbsp;&nbsp; &nbsp;القواعد الفقهیة، سید حسن بن آقابزرگ موسوی بجنوردی، نشر الهادی، قم، چ 1، 1419 ق.&nbsp;<br /> .18&nbsp;&nbsp; &nbsp;نشریه معرفت، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، قم، 1370 ش.&nbsp;<br /> .19&nbsp;&nbsp; &nbsp;نظام سیاسی اسلام، علی اصغر نصرتی، نشر هاجر، قم، چ6، 1383 ش.&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h2>پی نوشت ها</h2> <p><br /> <a href="#1">[1] سوره انفال، آیه 61.</a><br /> <a href="#2">[2] سوره ممتحنه، آیه 8.</a><br /> <a href="#3">[3] سوره انفال، آیه 61.</a><br /> <a href="#4">[4] ترجمه تفسیر المیزان، ج9، صص 152-153.</a><br /> <a href="#5">[5] فقه سیاسی، ج3، ص 533.</a><br /> <a href="#6">[6] سوره توبه، آیه 4.</a><br /> <a href="#7">[7] سوره انفال، آیه 61.</a><br /> <a href="#8">[8] فقه القرآن، ج1، ص 354.</a><br /> <a href="#9">[9] مجمع البیان، ج 5، صص 12-13.</a><br /> <a href="#10">[10] سوره نساء، آیه 90.</a><br /> <a href="#11">[11] جهاد در آینه قرآن، ج1، ص 225.</a><br /> <a href="#12">[12] الاحتجاج، ج1، ص 212.</a><br /> <a href="#13">[13] جهاد در آینه قرآن، ج1، ص 33.</a><br /> <a href="#14">[14] فرهنگ قرآن، ج10، صص 383-384.</a><br /> <a href="#15">[15] فقه سیاسی، ج3، ص 133.</a><br /> <a href="#16">[16] علوم سیاسی، ج19، ص 15.</a><br /> <a href="#17">[17] نظام سیاسی اسلام، ج1، صص 183-184.</a><br /> <a href="#18">[18] سوره هود، آیه 113.</a><br /> <a href="#19">[19] نشریه معرفت، ج57، صص 3-4.</a><br /> <a href="#20">[20] ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، ج2، ص 636.</a><br /> <a href="#21">[21] ترجمه تفسیر المیزان، ج11، ص 66.</a><br /> <a href="#23">[22] سوره ممتحنه، آیه 1.<br /> [23] تفسیر هدایت، ج15، صص 331-332.</a><br /> <a href="#24">[24] آشنایی با قرآن 6، ج1، صص 228-229.</a><br /> <a href="#25">[25] سوره نساء، آیه 141.</a><br /> <a href="#26">[26] سوره آل عمران، آیه ۱۳۹.</a><br /> <a href="#27">[27] ترجمه تفسیر المیزان، ج5، صص 187-188.</a><br /> <a href="#28">[28] قواعد فقهیه، ج1، ص 350.</a><br /> <a href="#29">[29] سوره فاطر، آیه 10.</a><br /> <a href="#30">[30] سوره منافقون، آیه ۸.</a><br /> <a href="#31">[31] فقه العولمة، ص 310.</a><br /> &nbsp;</p> Tue, 26 Apr 2022 20:29:33 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_494151-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_494366-utab بررسی حکم فقهی پدر و مادر در رحم یا تخمک اجاره ای
بررسی حکم فقهی پدر و مادر در رحم یا تخمک اجاره ای <h1 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/images(2)(3).png" style="margin: 10px; width: 276px; height: 183px;" /></h1> <h1 style="text-align: center;">بررسی حکم فقهی پدر و مادر در رحم یا تخمک اجاره ای</h1> <h2><br /> محمود صفری</h2> <h2><br /> چکیده</h2> <p><br /> رحم جایگزین یا رحم اجاره ای، پدیده ای است که در سایه پیشرفت علم ژنتیک و علم جنین شناسی در جهان امروز در کشورها برای کسب درآمد انجام می شود و از آنجا که این بحث عامل ایجاد مسائل مختلف فقهی و حقوقی شده، فقها و حقوقدانان آن را بررسی کرده اند و در صدد پاسخ گویی به مسائل مربوط به آن هستند. در این پژوهش مباحثی مانند وظایف و شرایط صاحب رحم و زوجین، همچنین مباحثی چون ارث، نسب و نفقه کودکان تولدیافته از این طریق و مسائل مربوط به آن ازجمله: محرمیت، حضانت، وراثت، ولایت و ... را از منظر فقه و حقوق بررسی نمودیم.<br /> واژگان کلیدی: رحم اجاره ای، ناباروری، لقاح مصنوعی، تخمک اجاره ای.&nbsp;</p> <h2><br /> مقدمه</h2> <p><br /> یکی از امور فطری انسان ها، میل به داشتن فرزند و ادامه نسل است، اما برخی از زوج ها از نعمت باروری بی بهره هستند و از این موضوع رنج می برند. ناباروری باعث شده که بسیاری از زندگی ها تلخ شده و حتی به جدایی منجر شود.<br /> ازجمله مشکلاتی که در مردان باعث ناباروری می شود، این است که برخی از آن ها، فاقد اسپرم هستند یا اسپرم آن ها توان و خاصیت ترکیب با تخمک زن را ندارد. زنانی هم هستند که فاقد تخمک بوده یا تخمک آن ها توان پذیرش اسپرم را ندارند، رحم برخی از زنان توان نگهداری و پرورش جنین را ندارد و یا زنانی هستند که اصلاً رحم ندارند. ازاین رو انسان ها همواره در پی یافتن راه حلی برای مشکل ناباروری بوده و به روش هایی متوسل شده اند. پیشرفت های علم پزشکی توانسته برای درمان این مشکل، راهکار رحم یا تخمک اجاره ای را ارائه دهد.<br /> استفاده از رحم اجاره ای برای زمانی است که مشکل ناباروری در اسپرم، تخمک و جنین نباشد، بلکه زن با داشتن تخمدان هایی با عملکرد طبیعی، فاقد رحم باشد یا ساختار رحم دچار نقایصی باشد که توانایی پرورش جنین را نداشته باشد و سلامت زن در خطر باشد یا مانع جایگزینی جنین در رحم یا حمل آن شود. در همه این موارد، رحم اجاره ای و جایگزین، راهی انتخابی برای داشتن فرزند خواهد بود.<a id="1" name="1">[1]</a><br /> در این روش جنینی که از سلول مادر و پدر شرعی تشکیل شده در رحم زنی بیگانه که قابلیت بچه دار شدن دارد، قرار می گیرد.&nbsp;<br /> صاحب رحم میزبان می تواند برای خدمتی که ارائه می دهد، اجرت دریافت کند؛ درنتیجه مادری که شرایط پرورش فرزند در رحم خود را ندارد، می تواند فرزند خود را در رحم اجاره ای پرورش دهد. اکنون این پرسش وجود دارد که آیا فرزندآوری از این طریق مشروع است؟ در صورت مشروعیت، حکم نفقه، ولایت، ارث و ... درباره چنین فرزندی چیست؟<br /> در این پژوهش سعی شده تا با بررسی ادله این موضوع، به این مسائل پاسخ داده شود.</p> <h2><br /> تعریف رحم اجاره ای</h2> <p><br /> در ابتدای بحث بهتر است رحم اجاره ای (رحم جایگزین) توضیح داده شود و معنا و مفهوم آن روشن شود؛ بنابراین کامل ترین تعریفی که برای آن بیان شده به این شرح است:<br /> &laquo;قرارداد استفاده از رحم جایگزین، توافقی است که بر پایه آن، زنی (مادر جانشین) می &rlm;پذیرد تا با روش های کمکی تولید مثل و استفاده از اسپرم و تخمک زوجین طرف توافق (والدین حکمی) که در آزمایشگاه بارور شده یا به جنین تبدیل شده، باردار شود و درحالی که ارتباط ژنتیکی با فرزند ندارد، فرزند ناشی از آن تخمک بارور شده یا به جنین تبدیل شده را حمل کند و پس از تولد، او را به زوج طرف توافق (والدین حکمی) تحویل دهد&raquo;.<a name="2">[2]</a><br /> لقاح مصنوعی روشی است که قانون آن در ۲۹ تیرماه سال ۱۳۸۲ طی 5 ماده در مجلس شورای اسلامی به تصویب رسید، در هشتم مرداد ۱۳۸۳ به تأیید شورای نگهبان و آیین نامه آن در تاریخ ۱۹ اسفند ۱۳۸۳ به تصویب هیأت دولت رسید و مجوز پرورش کودک حاصل از سلول مادر و پدر شرعی در رحم فرد دیگر، در برابر دریافت اجرت، صادر شد.<br /> وجود قرارداد برای تعیین پدر و مادر قانونی طفل که با او رابطه ژنتیکی دارند، تعیین تعهدات طرفین و شروطی که مورد توافق قرار گرفته، دستیابی به قصد مشترک طرفین، برطرف نمودن شبهه زنا در مورد مادر جانشین و مشخص شدن نسب طفل متولد از مادر جانشین ضروری است.</p> <h2><br /> شرایط رحم اجاره ای</h2> <p><br /> فرد داوطلب اجاره دهنده رحم باید شرایطی داشته باشد:<br /> ۱. وی باید مبتلا به بیماریی نباشد که بارداری خطری را برایش ایجاد کند؛<br /> ۲ .زیر نظر پزشک متخصص باشد و بیماری هایی مانند هپاتیت، ایدز و سرخچه نداشته باشد؛<br /> ۳. فرد داوطلب، حداقل باید یک بار دوران بارداری را تا پایان طی کرده باشد، بچه به دنیا آورده باشد و سرپرست او محسوب شود؛<br /> ۴ .از نظر روحی به رشد و بلوغ رسیده باشد؛<br /> ۵ .خانواده وی از این کار رضایت داشته باشند؛<br /> ۶. مشکلات مالی نداشته باشد و به دور از محیطی متشنج باشد تا جنین، شرایط مناسب عاطفی را برای رشد داشته باشد.<a name="3">[3]</a></p> <h2><br /> شرایط زوجین</h2> <p><br /> زوجینی که متقاضی جنین در رحم شخص دیگری هستند نیز باید شرایطی داشته باشند:<br /> ۱. مطابق ماده ۲ قانون نحوه اهدای جنین،&nbsp;درخواست جنین باید با توافق مشترک زوجین تقاضا شود؛<br /> ۲. بنا به گواهی معتبر پزشکی، امکان بچه دار شدن نداشته باشند و زوجه استعداد&nbsp;دریافت جنین را داشته باشد؛<br /> ۳. صلاحیت اخلاقی داشته باشند؛<br /> ۴. محجور نباشند؛<br /> ۵. مبتلا به بیماری های صعب العلاجی مانند هپاتیت و ایدز نباشند؛<br /> ۶. معتاد به مواد مخدر نباشند؛<br /> ۷. باید تابعیت جمهوری اسلامی ایران را داشته باشند.</p> <h2><br /> وظایف زوجین نسبت به نوزاد</h2> <p><br /> زوجینی که متقاضی جنین هستند نسبت به طفل متولد شده تکالیف و وظایفی دارند: مطابق ماده ۳ قانون اهدای جنین به زوجین، با وجود این که جنین در رحم زن دیگری که قابلیت بچه دار شدن را دارد جایگزین می شود، نوزاد متولد شده ویژگی های ژنتیکی پدر و مادر خود را به ارث می برد؛ پس وظایف و تکالیف زوجین نسبت به طفل متولد شده از لحاظ نگهداری، تربیت، نفقه، احترام و ... مانند وظایف و تکالیف و والدینی است که عادی و بدون احتیاج به رحم جایگزین، دارای فرزند شده اند.</p> <h2><br /> اقسام رحم اجاره ای</h2> <p><br /> ۱ـ جایگزینی کامل: در این گونه، عمل لقاح اسپرم زوج و تخمک زوجه (زوج نابارور) در محیط آزمایشگاهی صورت گرفته و پس از گذشت سه روز، جنین حامل که شش تا هشت سلول دارد را در رحم مادر جانشین می گذارند.&nbsp;<br /> در این حالت مادر جانشین (صاحب رحم) صرفاً تا زمان رشد کامل جنین، آن را حمل می کند و هیچ گونه ارتباطی از نظر ژنتیکی با نوزاد متولد شده ندارد. رایج ترین شکل اجاره رحم همین حالت است.<br /> ۲ـ جایگزینی نَسَبی: گاهی زن صاحب رحم را با اسپرم مردی که می خواهد بچه دار شود باردار می کنند، یعنی از تخمک زنی که جنین را حمل خواهد کرد استفاده می شود.&nbsp;<br /> در این حالت جنین به وسیله اسپرم پدر حکمی و تخمک مادر جایگزین (صاحب رحم) حاصل می شود و مادر حکمی (متقاضی فرزند) فاقد تخمک است و از لحاظ ژنتیکی ارتباطی با فرزند ندارد، ولی مادر جانشین، ارتباط ژنتیکی با جنین دارد و جنین متشکل از اسپرم پدر حکمی و تخمک خودش را حمل می کند. با توجه به رژیم حقوقی و اجتماعی کشورمان، معمولاً از انتخاب یک فرد برای درمان همزمان رحم جایگزین و اهدای تخمک به شخص واحد اجتناب می شود.<br /> ۳ـ استفاده از تخمک اهدایی: در این حالت تخمک زن دیگری با اسپرم پدر حکمی تلقیح می شود و جنین حاصل در رحم مادر جانشین کاشته می شود. مادر جانشین هیچ ارتباط ژنتیکی با بچه ندارد ولی پدر حکمی (صاحب اسپرم) از لحاظ ژنتیکی با بچه مرتبط است.<br /> ۴ـ استفاده از جنین اهدایی: در این روش جنین حاصل از اسپرم و تخمک اهدایی در رحم مادر جانشین جایگزین می شود. در این حالت مادر جانشین و والدین حکمی از لحاظ ژنتیکی هیچ ارتباطی با جنین ندارند.<a name="4">[4]</a></p> <h2><br /> نسب کودک ناشی از رحم اجاره&lrm; ای</h2> <p><br /> بر اساس دیدگاه های فقهی، کودک تولدیافته از &laquo;تلقیح مصنوعی زن با اسپرم شوهر&raquo; به زوجین ملحق است و این کودک، از هر نظر با کودک حاصل از نزدیکی زوجین یکسان است و فرقی بین این دو وجود ندارد.<br /> امام خمینی (رحمه الله) ضمن فتوا به جواز عمل تلقیح مصنوعی زن با اسپرم شوهر بیان می کند: &laquo;بچه ای که به این ترتیب به وجود می آید، متعلق به زن و شوهر است و فرزند آن مرد محسوب می شود&raquo;.<a name="5">[5]</a><br /> بنابراین در نسب کودک حاصل از روش رحم جایگزین که با ترکیب اسپرم مرد و تخمک زن (والدین حکمی) و انتقال جنین به رحم زن دیگر، خللی وارد نمی شود؛ نسب طفل مشخص و معلوم است که به صاحبان نطفه تعلّق دارد و صاحب رحم حق نسبی با فرزند ندارد.</p> <h2><br /> وضعیت ارث در رحم جایگزین</h2> <p><br /> در حالت بارداری به روش رحم اجاره ای، صاحب اسپرم، پدر قانونی طفل است و رابطه توارث کودک و پدر حکمی (صاحب اسپرم) برقرار است. رابطه توارث بین کودک و مادر، کمی پیچیده تر است؛ اگر مادر حکمی (صاحب تخمک) را مادر قانونی کودک بدانیم، رابطه توارث بین کودک و مادر حکمی برقرار می شود، اگر صاحب رحم مادر قانونی کودک باشد، در این حالت رابطه توارث بین کودک و مادر جانشین (صاحب رحم) برقرار می شود.&nbsp;<br /> در صورتی که مادر جانشین و مادر حکمی هر دو مادر قانونی کودک محسوب شوند، بر اساس ماده ۸۶۵ قانون مدنی، کودک هم از مادر جانشین و هم مادر حکمی ارث می برد.<br /> &nbsp;اصل بر این است که هر فرد، یک پدر و یک مادر دارد و آنچه عرف و علم پزشکی بر آن تأکید دارد این است که صاحب تخمک مادر است و هیچ گونه رابطه توارثی بین کودک و زن صاحب رحم برقرار نمی شود.</p> <h2><br /> حکم تکلیفی اجاره رحم&nbsp;</h2> <p><br /> رحم اجاره ای از مسائل جدید و مستحدثه ا ی است که با پیشرفت علم پزشکی ایجاد شده و در سال های نخستین اسلام مطرح نبود؛ بنابراین آیه یا روایتی که به طور صریح بر این موضوع دلالت داشته باشد، وجود ندارد.&nbsp;<br /> به دلیل نوظهور بودن این عمل، از فقهای متقدّم، فتوایی در این باره صادر نشده است؛ پس ناگزیر تنها می توان به بررسی آرای فقهای معاصر پرداخت. مشهور فقهای معاصر مانند آیت الله خامنه ای، آیت الله مکارم شیرازی و آیت الله خویی بر جواز آن حکم نموده اند و در این باره اختلاف چندانی ندارند، تنها عدّه معدودی از فقها مانند آیت الله تبریزی و آیت الله فاضل لنکرانی حکم به عدم جواز نموده اند.</p> <h3><br /> ادلّه قائلین به حرمت</h3> <p><br /> قائلین به حرمت اجاره رحم، به آیات و روایاتی استناد نموده اند که در ادامه به آن ها را بررسی می کنیم:&nbsp;<br /> <strong>دلیل اول آیات</strong><br /> 1. &laquo;وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ یغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ یحْفَظْنَ فُرُوجَهُن&raquo;.<a name="6">[6]&nbsp;</a><br /> به زنان باایمان بگو: چشم هاى خود را (از نگاه هوس&rlm;آلود) فروگیرند، و دامان خویش را حفظ کنند.<br /> 2. &laquo;وَالَّذینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلاَّ عَلى&rlm; أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَکَتْ أَیمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیرُ مَلُومینَ فَمَنِ ابْتَغى&rlm; وَراءَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ العادُونَ&raquo;.<a name="7">[7]</a><br /> آن ها که دامان خود را (از آلوده&rlm;شدن به بى&rlm;عفتى) حفظ مى&rlm;کنند، تنها آمیزش جنسى با همسران و کنیزانشان دارند که در بهره&rlm;گیرى از آنان ملامت نمى&rlm;شوند و کسانى که غیر از این را طلب کنند، تجاوزگرند.<br /> قائلین به عدم جواز، به آیات فوق استناد کرده و معتقدند در این آیات، متعلّقِ &laquo;حفظ&raquo;، حذف شده و حذف متعلق بر عمومیت آن دلالت دارد، یعنی واجب است که زنان مسلمان فروج خویش را از هرچیزی اعم از نگاه، لمس و در اختیار گذاردن برای دیگری که جنینش را پرورش دهد، حفظ کنند.<a name="8">[8]</a><br /> <strong>نقد استدلال به آیات</strong><br /> از تفاسیر به دست می آید که مراد از حفظ، حفظ فروج از نگاه دیگران است.<a name="9">[9]</a> ابوبصیر از امام صادق (علیه السلام) روایت می کند که فرمود: مقصود از حفظ فرج در تمام آیات قرآن، حفظ آن از زنا است، جز این آیه که مقصود از آن، حفظ فرج از نگاه دیگران است.<a name="10">[10]</a><br /> بنابراین اگر قرار گرفتن جنین در رحم اجاره شده به طریقی صورت گیرد که مستلزم نگاه حرام نباشد، اشکال ندارد.<br /> در آیه دوم نیز با توجه به آن چه در تفاسیر آمده، حفظ فروج کنایه از اجتناب از مواقعه نامشروع، مانند زنا، لواط و ... است <a name="11">[11] </a>و روایت فوق نیز مؤیّد این ادعا است.<br /> <strong>دلیل دوم روایات</strong><br /> کسانی که قائل به حرمت اجاره رحم هستند به روایاتی استناد نموده اند که چندین مورد از آن ها بیان می شود.<br /> 1- امام صادق (علیه السلام) فرمود: شدیدترین عذاب در روز قیامت، عذاب مردی است که نطفه خود را در رحم زنی نامحرم بریزد&raquo;.<a name="12">[12]</a><br /> 2- پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرموند: &laquo;در میان کارهایی که بنی آدم انجام می دهد، کاری بدتر و گران تر بر خداوند عزّوجلّ نیست مگر کشتن پیامبر یا امام، خراب کردن کعبه که خداوند آن را برای بندگانش قبله قرار داده یا ریختن منی مرد در رحم زنی به حرام&raquo;.<a name="13">[13]</a><br /> <strong>نقد استدلال به روایات</strong><br /> نقد اول: روایات مذکور اعتبار سندی ندارد؛ زیرا در روایت اول، کتب رجالی &laquo;علی بن سالم&raquo; را مجهول می دانند؛ ازاین رو روایت، ضعیف است <a name="14">[14]</a> و روایت دوم نیز مرسل است.<br /> نقد دوم: از لحاظ دلالتی، روایت اول و دوم ارتباطی با موضوع بحث ما ندارند؛ زیرا این روایات تنها به آمیزش نامشروع دلالت دارند، یعنی تنها ریختن نطفه از طریق مباشرت و مقاربت (زنا) را شامل می شود.<a name="15">[15]&nbsp;</a><br /> از مجموع مطالبی که بیان شد مشخص می شود ادلّه ای که برای اثبات حرمت رحم اجاره ای بر آن ها استناد شده، هیچ گونه دلالتی بر ممنوعیت آن ندارند؛ ازاین رو اکثر فقهای معاصر بر جواز این عمل فتواء داده و مهم ترین دلیلی که درباره آن استناد شده است، &laquo;اصالة الاباحه&raquo; است.<br /> فقهای امامیه بر این باورند که هرگاه نسبت به حرمت یا حلیّت چیزی تردید وجود داشته باشد و دلیلی بر حرمت آن نباشد، حکم به حلیّت آن داده می شود.<br /> امام صادق (علیه السلام) فرمود: &laquo;کُلُّ شَیءٍ لَکَ حَلالٌ حَتَّی یَرِدَ فِیهِ النَّهی&raquo;&nbsp;هر چیزی برای تو حلال است تا زمانی که نهی بر آن وارد شود.<br /> در مبحث رحم اجاره ای نیز چون هیچ دلیلی بر حرمت آن وجود ندارد پس این عمل به لحاظ شرعی، مشروع و جایز است.<br /> البته جواز این کار بستگی به این امر دارد که مقدمات حرام را در پی نداشته باشد. مقصود از مقدمات حرام در این جا، اموری مانند نگاه مرد نامحرم به بدن زن یا لمس آن، تحمیل بارورسازى مصنوعى به مرد یا زن، انجام عمل استمناء توسط مرد برای تهیه اسپرم یا ... است. البته اگر این امر، جز با انجام مقدّمات حرام ممکن نباشد، در صورت ضرورت اشکال ندارد و منظور از ضرورت این است که مثلاً اگر این کار اعمال نشود، زندگى زناشویى زوجین مختل مى شود و یا زن گرفتار بیمارى مى شود.<br /> احکام وضعی وارد بر بحث رحم اجاره ای<br /> بعد از روشن شدن حکم تکلیفی مسأله، احکام وضعی آن بررسی می شود؛ ازجمله این که مادر شرعی کودک ناشی از رحم اجاره ای کیست؟ نسب آن کودک چگونه است؟ حکم امور مالی و غیرمالی آن مانند ارث کودک چگونه است؟</p> <h2><br /> نسب کودک</h2> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/14000610000623_Test_PhotoN.jpg" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin: 10px; float: left; width: 400px; height: 201px;" /><br /> در عمل رحم اجاره ای، اسپرم شوهر و تخمک زن، بارور شده و به رحم اجاره ای منتقل می شود؛ بنابراین در انتساب فرزند به صاحب اسپرم هیچ بحثی نیست؛ زیرا از آیات و روایاتی برداشت می شود که نسب، متعلق به صاحب نطفه است، زیرا خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید: &laquo;وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً وَ کانَ رَبُّکَ قَدیر&raquo;<a name="16">[16]</a> و او کسى است که انسان را از آب آفرید و او را داراى پیوند نسبى و سببى گردانید و پروردگار تو همواره تواناست.<br /> با توجه به روشن بودن بحث به تعلّق گرفتن فرزند به پدر، محل بحث تنها در انتساب فرزند به مادر است. مادر شرعی کودکِ ناشی از رحم اجاره ای کیست؟ آیا صاحب تخمک مادر شرعی فرزند محسوب می شود یا صاحب رحم؟<br /> <strong>قول اول</strong><br /> صاحب رحم، مادر محسوب می شود. مدعیان این قول به آیاتی از قرآن کریم استدلال کرده اند: &laquo;حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَوَضَعَتْهُ کُرْهاً وَحَمْلُه&raquo;<a name="17">[17]</a> مادرش با تحمّل رنج به او باردار شد و با تحمّل رنج او را به دنیا آورد. آیه دیگر: &laquo;وَاللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ ...&raquo;<a name="18">[18]</a> خدا شما را از شکم مادرانتان بیرون آورد.<br /> بر اساس این دیدگاه، مادر، کسی است که فرزند را به دنیا آورده باشد و در رحم خود، کودک را پرورش داده باشد اما مانعی ندارد که مادر رضاعی را هم مادر اطلاق کنیم؛ زیرا مادر رضاعی که به کودک شیر می دهد نیز طبق آیات الهی مادر اطلاق شده است. &laquo;أُمَّهاتُکُمُ اللاَّتی&rlm; أَرْضَعْنَکُم&raquo;<a name="19">[19]</a> مادرهایتان که به شما شیر داده &rlm;اند.<br /> <strong>قول دوم</strong><br /> مشهور فقها بر این باورند که مادر اصلی، صاحب تخمک است و برای این مدعا به آیاتی متوسل شده اند: &laquo;إِنّا خَلَقنَا الإِنسَانَ مِن نُطفَةٍ أمشَاجٍ&raquo;<a name="20">[20]</a> ما انسان را از نطفه &rlm;اى اندر آمیخته آفریدیم. همچنین می فرماید: &laquo;خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ٭ یخْرُجُ مِنْ بَینِ الصُّلْبِ وَ التَّرائِبِ&raquo;<a name="21">[21] </a>انسان از آب جهنده اى خلق شده که&rlm; از صُلْبِ مرد و میان استخوان هاى سینه زن بیرون مى آید.<br /> با توجه به این دو آیه، روشن می شود که نطفه انسان که سرآغاز تولد یک نوزاد است از امزاج و ترکیب اسپرم مرد و تخمک زن تشکیل می شود؛ به عبارتی، از ترکیب آب مرد و آب زن به وجود می آید؛ بنابراین مادر واقعی، همان مادر صاحب نطفه است و صاحب رحم در حکم مادر رضاعی است که کودک به او محرم می شود و ازدواج با او حرام است.</p> <h2><br /> احکام ارث&nbsp;</h2> <p><br /> یکی از احکام وضعی مربوط به کودک ناشی از رحم اجاره ای، ارث است. در کتب فقهی شروطی مانند فوت موّرث، وجود وارث و نسب برای ارث بیان شده است؛ پس فرزندانی که نسب برای آنان محقق است از ارث مورّث خود برخوردار خواهند شد و دلیلی وجود ندارد که تنها اگر نسب از طریق نکاحِ صحیح باشد، ارث بری تحقق خواهد یافت<a name="22">.[22]</a><br /> اگر برای کودک ناشی از رحم اجاره ای نیز تحقق نسب احراز شود و سایر شرایط لازم برای توارث نیز حاصل شود، رابطه توارث بین کودک ناشی از این حالت و پدر و مادر شرعی وی برقرار خواهد بود و مشمول ارث می شود.<br /> به طورکلی سه حالت را برای توارث طفل می توان متصور شد:<br /> ۱. توارث بین پدر حکمی (صاحب اسپرم) و طفل: در این حالت درهرصورت مردی که صاحب اسپرم است پدر طفل محسوب می شود و زمانی که جنین تشکیل شده حاصل اسپرم مرد و تخمک زن وشوهر باشد مشروع است و ارث بری وجود دارد.<br /> 2. توارث بین مادر اصلی(صاحب تخمک) و طفل: همان گونه که طفل از کسی که صاحب اسپرم است ارث می برد از صاحب تخمک هم ارث می برد.<br /> 3. توارث بین مادر جانشین (صاحب رحم اجاره ای) و طفل: مطابق ماده ۸۶۵ قانون مدنی اگر برای طفل و مادر اجاره ای وجود نسب را قائل شویم، بر همین مبنا طفل، دارای دو مادر است و از هر دو ارث می برد.&nbsp;<br /> پرسش اصلی این است که چون انعقاد، ترکیب و پرورش نطفه در آزمایشگاه انجام می شود که برای این کار، زمان خاصی باید سپری شود. اگر صاحب نطفه بمیرد، آیا مشمول ارث می شود یا نه؟ عده ای معتقدند: شرط وجود وارث در زمان مرگ مورث، موضوعیّت ندارد و تنها برای کاشفیّت از نسب، این شرط قرار داده شده؛ پس هرگاه انتساب طفل به صاحب اسپرم اثبات شود، رابطه توارث بین آن ها محقق خواهد بود.&nbsp;<br /> فقها نیز گفته اند: در ثبوت ارث، صرف انتساب فرزند به مورث کافی است و برای صحّت انتسابِ حمل به مورث، علم به وجود آن در هنگام فوت مورث معتبر است اگرچه انعقاد نطفه پس از فوت وی صورت گرفته باشد، البته مشروط به این که زنده متولد شود، حتی اگر بلافاصله پس از تولد از دنیا برود.<a name="23">[23]</a><br /> این را هم باید متذکر شویم که چون در بحث نسب، مشخص شد که نسب کودکِ ناشی از رحم اجاره ای به صاحب اسپرم و تخمک برمی گردد؛ پس توارث نیز تنها بین کودک و صاحب تخمک و اسپرم خواهد بود و چون صاحب رحم هیچ رابطه نسبی با کودک ندارد؛ پس توارثی نیز بین آن ها نخواهد بود.</p> <h2><br /> احکام نفقه</h2> <p><br /> یکی از مسائل مربوط به کودک ناشی از رحم اجاره ای، بحث نفقه است. بنا بر دیدگاه فقها، نفقه فرزند برعهده پدر است و در صورت نبودن پدر یا ناتوانایی وی در پرداخت نفقه، بر عهده اجداد پدری است. در صورت نبودن یا عدم توانایی آن ها، نفقه فرزند برعهده مادر و در صورت زنده نبودن یا عدم توانایی وی این تکلیف برعهده اجداد و جدات مادری و جدات پدری است. درباره کودک ناشی از رحم اجاره ای نیز چون نسب وی به پدر و مادر شرعی (صاحب تخمک و اسپرم) بر می گردد، پس رعایت احکام طبقات مذکور درباره این کودک نیز جاری و ساری است و ملزم به پرداخت نفقه هستند.<br /> مسأله مهم، بحث تعلق نفقه در دوران بارداری است. الزام به نفقه برای زن، متوقف به رابطه سببی و زوجیت است درحالی که بین حامل در رحم اجاره ای و صاحب اسپرم، چنین رابطه ای وجود ندارد. حال این پرسش وجود دارد که آیا صاحب اسپرم ملزم به پرداخت نفقه در دوران حمل است؟<br /> مشهور فقها معتقدند: در صورتی که زن، باردار باشد، حتی در صورت انحلال نکاح نیز تا زمان وضع حمل، مستحق نفقه است. مستند این قول، آیات و روایاتی است که در این باره وارد شده است.&nbsp;<br /> خداوند می فرماید: &laquo;وَ إِنْ کُنَّ أُولاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیهِنَّ حَتَّى یضَعْنَ حَمْلَهُن&raquo;<a name="24">[24]</a>&nbsp;اگر باردار هستند، خرجشان را بدهید تا وضع حمل کنند. در تفسیر این آیه آمده است: اگر زنان طلاقی، حامله باشند باید نفقه آنان پرداخت شود تا فرزند خود را به دنیا آورند. در این جا واژه طلاق، مطلق ذکر شده؛ ازاین رو طلاق بائن را که در آن زوجیت به طورکلی از بین رفته نیز در بر می گیرد.&nbsp;<br /> طبق نظر مشهور فقها استحقاق نفقه برای زن باردار در عدّه طلاق بائن برای وصف باردار بودن زن و وجود حمل است؛ پس در رحم اجاره ای نیز این حکم جاری است امّا درباره این که این نفقه برای حمل است یا حامل، اختلاف نظر وجود دارد و نظر مشهور این است که نفقه برای حمل است.</p> <h2><br /> &nbsp;احکام حضانت و ولایت</h2> <p><br /> با اثبات انتساب کودک متولد از رحم اجاره ای به پدر و مادر صاحب اسپرم و تخمک، وی در حکم متولد از نکاح خواهد بود؛ ازاین رو احکام فقهی و حقوقی مربوط به متولد نکاح مانند حضانت و ولایت درباره این کودک نیز ثابت خواهد بود. به عبارت دیگر، انتساب این کودک به صاحب تخمک و اسپرم مشروع است؛ پس وی از کلیه حقوق کودکان مشروع، برخوردار خواهد بود.</p> <h2><br /> فتاوای فقها درباره رحم اجاره ای&nbsp;</h2> <p><br /> <strong>فتاوای فقهای اهل سنت</strong><br /> قرآن کریم این گونه مسائل را روشن بیان نموده است: &laquo;وَالَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ*&nbsp;إِلَّا عَلَی أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ&raquo;.<a name="25">[25]</a><br /> آن ها که شرمگاهشان را حفظ می کنند&nbsp;جز بر همسرانشان یا (بر) کنیزانشان، پس بی گمان اینان (در بهره گیری از آنان) ملامت نمی شوند.&nbsp;<br /> در پرتوی راهنمایی قرآن کریم، استفاده از شرمگاه زن برای غیرهمسر، ممنوع و حرام است و تنها برای شوهر، مباح است؛ بنابراین مجالی برای اختلاف بین فقها باقی نمی ماند. همچنین خداوند خطاب به مردان، حکم مشابه ای بیان نموده است: &laquo;قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ&raquo;.<a name="26">[26] </a>(ای پیامبر!) به مردان مؤمن بگو: چشم های خود را (از نگاه به نامحرم) فرو گیرند، و شرمگاه خود را حفظ کنند.&nbsp;<br /> بر اساس این آیات، کاشتن اسپرم مرد در رحم زن بیگانه برای هر دو بر خلاف آیات و حرام است. شریعت، انسان ها را مکلف کرده نسب خود را حفاظت نمایند و با این عمل، نسب شخص با زن بیگانه تداخل پیدا خواهد کرد.<br /> علاوه بر آیات، اجاره رحم زن در زمان اسلاف ما نبوده است و از نوآوری های این زمان است. عبدالله بن عبدالرحمن جبرین <a name="27">[27]</a> می گوید: &laquo;این کار عملی نو و منکر است&raquo;. شیخ&nbsp;عبدالعظیم مطعنی از دانشگاه الأزهر می گوید: اجاره نمودن رحم زن بیگانه از ابداعات غربی ها است و مخالف با موازین اخلاقی است. همچنین &laquo;مجمع الفقه الإسلامی&raquo; که در آن جمعی از فقها حضور دارند، در فتوای خود پس از تحقیق و تفحص و نظر کارشناسان، آن را حرام و ممنوع قرار داده است.<br /> <strong>فتاوای فقهای شیعه</strong><br /> <strong>۱.&nbsp;امام خمینی (رحمه الله)</strong><br /> پرسش: آیا لقاح آزمایشگاهى در صورتى که اسپرم و تخمک از زن و شوهر شرعى باشد، جایز است؟<br /> پاسخ: عمل مذکور فى نفسه اشکال ندارد، ولى واجب است از مقدمات حرام مانند لمس و نظر اجتناب شود. کودکى که از این طریق متولد مى&rlm;شود ملحق به زن و شوهرى است که صاحب اسپرم و تخمک هستند<a name="28">.[28]</a><br /> <strong>2. آیت الله خامنه ای&nbsp;(دامت برکاته)</strong><br /> تلقیح زن از طریق نطفه مرد اجنبى فى نفسه اشکال ندارد، ولى باید از مقدمات حرام از قبیل نگاه و لمس حرام و غیر آن ها اجتناب شود. به هرحال در صورتى که با این روش کودکى به دنیا بیاید ملحق به شوهر آن زن نمى شود، بلکه ملحق به صاحب نطفه و زنى است که صاحب رحم و تخمک است.<a name="29">[29]</a><br /> <strong>3. آیت الله صافی گلپایگانی (رحمه الله)</strong><br /> عمل تلقیح اگر مستلزم نظر یا لمس حرام باشد تکلیفاً حرام است و به نظر این جانب ،جواز تلقیح اجنبی به همسر اگر چه به وسیله خود همسر باشد محل اشکال است و در فرضی که انجام شود، فرزند به مرد صاحب اسپرم تعلق دارد و اگر دختر باشد به شوهر شما محرم است؛ چون ربیبه او است و نسبت به خود شما چه پسر باشد یا دختر حکم فرزند را دارد و به شما محرم است.<a name="30">[30]</a><br /> <strong>4. آیت الله مکارم شیرازی&nbsp;(دامت برکاته)</strong><br /> تنها راه برای استفاده از نطفه مرد بیگانه این است که مرد موقّتاً همسر خود را طلاق دهد و آن زن پس از عدّه به عقد موقّت مرد موردنظر درآید (هرچند اصلا همدیگر را نبینند) سپس نطفه آن مرد را برداشته و در زمان عقد با تخمک زن ترکیب کنند و پس از بخشش باقیمانده مدّت عقد موقّت و تجدید عقد دایم با شوهر سابق، نطفه ترکیب شده را در رحم او بکارند. فرزندی که متولّد می شود بر آن مرد و زن محرم است، ولی تنها از آن زن و صاحب نطفه ارث می برد.<a name="31">[31]</a><br /> <strong>5. آیت الله سبحانی (دامت برکاته)</strong><br /> هرگاه اسپرم زوج با تخمک زوجه تلقیح شود اما پرورش جنین در رحم اجاره اى قرار گیرد، حکم فرزند چیست؟<br /> فرزند یادشده از آنِ زوج و زوجه است که از اسپرم و تخمک آن ها متولد شده است ولى نسبت به صاحب رحم اجاره اى احتیاط شود یعنى این فرزند احتیاطاً نمى تواند با صاحب رحم و فرزندان او ازدواج کند.<br /> شوهر و همسر، اسپرم و تخمک دارند ولى رحم قابلیت نگهدارى جنین را ندارد؛ بنابراین اسپرم را با تخمک در بیرون تلقیح مى کنند و در رحم اجنبیه (رحم اجاره اى) قرار مى دهند. اگر این کار با مقدمات حلال صورت گیرد جایز است؟ و آیا فرزند با این سه نفر(صاحب اسپرم، صاحب تخمک، صاحب رحم) محرم است؟<br /> در صورتى که صاحب رحم اجاره اى شوهر نداشته باشد صاحب اسپرم وى را در مدت نگهدارى جنین، عقد موقت کند و فرزندِ صاحب اسپرم و تخمک است و نسبت به صاحبِ رحم باید احتیاط کرد.<a name="32">[32]</a></p> <h2><br /> نتیجه گیری</h2> <p><br /> برخی از زنان، پس از ازدواج به دلایل مختلف نابارور هستند؛ بنابراین زوجین می توانند با مراجعه به مراکز تخصصی درمانی مانند مرکز درمان ناباروری با استفاده از لقاح مصنوعی می توانند به آرزوی خود که داشتن فرزند است برسند؛ بنابراین با شخصی که صاحب رحم آماده باروری است توافق می کنند که جنین حاصل از لقاح زوجین را در رحم خود حمل و پرورش دهد، مراقبت های لازم را انجام دهد، پس از زایمان، نوزاد را به زوجین تحویل دهد و در مقابل این کار، اجرت دریافت کند و زوجین نیز به آرزوی خود برسند.</p> <h2><br /> فهرست منابع&nbsp;</h2> <p><br /> قرآن کریم<br /> .1&nbsp;&nbsp; &nbsp;اسپرم اهدایی؛ ایزدی، عنایت الله، سایت izadidr.com .<br /> .2&nbsp;&nbsp; &nbsp;اصول کافی؛ کلینی، محمد بن یعقوب؛ ت&zwj;رج&zwj;م&zwj;ه و ش&zwj;رح : ج&zwj;واد م&zwj;ص&zwj;طف&zwj;وی، ت&zwj;ه&zwj;ران ، گ&zwj;ل&zwj;گ&zwj;ش&zwj;ت &rlm;‫، ۱۳۷۷ش.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬<br /> .3&nbsp;&nbsp; &nbsp;بررسی فقهی و حقوقی رحم جایگزین با رویکردی بر مبنای امام خمینی (رحمه الله)؛ م&zwj;ح&zwj;م&zwj;دخ&zwj;ان&zwj;ی، م&zwj;ع&zwj;ص&zwj;وم&zwj;ه؛ پژوهشکده امام خمینی (رحمه الله) و انقلاب اسلامی، تهران، 1390‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬ش.<br /> .4&nbsp;&nbsp; &nbsp;التلقیح الصناعی بین العلم و الشریعة؛ حسینی، شهاب الدین؛ 2001 م.<br /> .5&nbsp;&nbsp; &nbsp;جوامع الجامع؛ طبرسی، فضل بن حسن؛ تصحیح ابوالقاسم گرجی، انتشارات دانشگاه تهران و مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.<br /> .6&nbsp;&nbsp; &nbsp;جواهر الکلام في شرح شرائع الإسلام؛ نجفى، محمدحسن؛ محقق: قوچانی، عباس، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چ هفتم، 1362ش.<br /> .7&nbsp;&nbsp; &nbsp;فصل نامه پژوهش های فقه و حقوق اسلامی؛ بررسی احکام فقهی- حقوقی کودکان متولد شده از رحم جایگزین؛ مهدوی کنی، صدیقه و دوستان؛ دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل، دوره 9، شماره 31، بهار 1392.<br /> .8&nbsp;&nbsp; &nbsp;المیزان في تفسیر القرآن؛ طباطبایی، سید محمدحسین؛ مترجم: موسوی، محمدباقر، .8&nbsp;&nbsp; &nbsp;جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1376ش، چ یازدهم.<br /> .9&nbsp;&nbsp; &nbsp;وسائل الشیعه؛ عاملی، شیخ حرّ؛ آل البیت، 1414ق.</p> <h2>&nbsp;&nbsp;<br /> پی نوشت ها</h2> <p><br /> <a href="#1">[1] فصل نامه پژوهش های فقه و حقوق اسلامی، شماره ۳۱.</a><br /> <a href="#2">[2] ماهيت حقوقي قرارداد رحم جايگزين، ص3.</a><br /> <a href="#3">[3] اسپرم اهدایی، ص6.</a><br /> <a href="#4">[4] بررسی فقهی و حقوقی رحم جایگزین با رویکردی بر مبنای امام خمینی (رحمه الله)، ص 8.</a><br /> <a href="#5">[5] تحریرالوسیله ، ج ۲ ، ص ۶۲۱.</a><br /> <a href="#6">[6] سوره نور ، آیه31.</a><br /> <a href="#7">[7] سوره مؤمنون، آیه 6 -7.</a><br /> <a href="#8">[8] التلقيح الصناعي بين العلم و الشريعة ،&nbsp;ص 111.</a><br /> <a href="#9">[9] جوامع الجامع ،&nbsp;ج3 ، ص103؛ الميزان ،&nbsp;ج15، ص 111.</a><br /> <a href="#10">[10] اصول کافي ،&nbsp;ج2 ، ص 40.</a><br /> <a href="#11">[11] المیزان ،&nbsp;ج15 ، ص 10.</a><br /> <a href="#12">[12] وسائل الشیعه ،&nbsp;ج 20 ، ص318 .</a><br /> <a href="#13">[13] همان.</a><br /> <a href="#14">[14] همان ،&nbsp;ج18 ، ص128.</a><br /> <a href="#15">[15] همان ،&nbsp;ج15، ص 229.</a><br /> <a href="#16">[16] سوره فرقان، آیه 54.</a><br /> <a href="#17">[17] سوره احقاف ، آیه 15.</a><br /> <a href="#18">[18] سوره نحل، آیه 78.</a><br /> <a href="#19">[19] الميزان، ج&rlm;4، ص 415.</a><br /> <a href="#20">[20] سوره انسان، آیه 2.</a><br /> <a href="#21">[21] سوره طارق، آیات 6 - 7.</a><br /> <a href="#22">[22] جواهر الکلام ،&nbsp;ج39 ، ص 79.</a><br /> <a href="#23">[23] المبسوط فی فقه الامامیه ،&nbsp;ج6 ، ص24.</a><br /> <a href="#24">[24] سوره طلاق، آیه ۶.</a><br /> <a href="#25">[25] سوره مؤمنون، آیات 5 - 6.</a><br /> <a href="#26">[26] سوره نور، آیه ۳۰.</a><br /> <a href="#27">[27] نام کامل، عبدالله بن عبدالرحمن بن عبدالله بن ابراهیم بن فهد بن حمد بن جبرین من آل رشید، استفتاءات از دانشگاه الازهر.</a><br /> <a href="#28">[28] استفتائات امام خمینی (رحمه الله)، ج2، ص621.</a><br /> <a href="#29">[29] استفتاء از دفتر آیت الله خامنه ای&nbsp;(دامت برکاته) ص1272.</a><br /> <a href="#30">[30] استفتاء از دفتر آیت الله صافی گلپایگانی (رحمه الله)، 1371ش، ص218.</a><br /> <a href="#31">[31] استفتاء از دفتر آیت الله مکارم شیرازی (مدظله)، 1381ش، ج2 ،ص611.</a><br /> <a href="#32">[32] ستفتاء از دفتر آیت الله سبحانی (مدظله)، 1371ش، ص217.</a></p> Wed, 27 Apr 2022 18:09:02 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_494366-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_494422-utab بررسی حکم فقهی پرداخت رشوه برای گرفتن حق
بررسی حکم فقهی پرداخت رشوه برای گرفتن حق <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/images-(4).jpg" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin: 10px; width: 288px; height: 175px;" /></p> <h1 style="text-align: center;">بررسی حکم فقهی پرداخت رشوه برای گرفتن حق</h1> <h2><br /> سینا خداپرست</h2> <h2><br /> چکیده</h2> <p><br /> &nbsp;برخی از فقها پرداخت رشوه برای گرفتن حق را مجاز دانسته اند، اما برخی، این جواز را به انحصار امکان اخذ حق در پرداخت رشوه معلق کرده اند. در هر دو صورت، اگر گرفتن حق متوقف بر پرداخت رشوه باشد و اضطرار پیش آید، بر رشوه دهنده گناهی نیست و جایز است، اما بر رشوه گیرنده حرام است.<br /> ادلّه مختلفی ازجمله روایات و قاعده نفی حرج مستند این مطلب است. در این مقاله، ابتدا ماهیت رشوه و سپس حکم فقهی این مسأله بررسی شد. در ادامه برخی از مستندات این حکم را به تفصیل بررسی نمودیم. از ادله جواز پرداخت روشوه برای گرفتن حق، استفاده می شود که این حکم، مخصوص حکومت سلاطین جور است و در کشورهای دارای حکومت عادلانه به ویژه جمهوری اسلامی ایران، این عمل جایز نیست.<br /> واژگان کلیدی: رشوه، رشوه محق، گرفتن حق، راشی.</p> <h2><br /> مقدمه</h2> <p><br /> &nbsp;رشوه یکی از محرّمات الهی و از گناهانی است که وعده عذاب بر آن داده اند و فقها بر حرمت آن اتفاق نظر و اجماع دارند. حرمت رشوه از سویی ریشه در روایات فراوان و از سوی دیگر برخاسته از مصالح جامعه اسلامی و مصونیت عوامل اجرایی قضایی است؛ به عبارت دیگر، حکمی است که عقل و نقل هر دو بر آن دلالت دارند. با وجود این، نوعی پرداخت رشوه از حکم حرمت استثنا شده و آن صورتی است که گرفتن حق محق، متوقف بر دادن رشوه باشد و هیچ راهی جز دادن رشوه وجود نداشته باشد که در این فرض اخذ آن بر رشوه گیرنده حرام است اما پرداخت آن بر رشوه دهنده حرمتی ندارد. برخی از فقها <a id="1" name="1">[1]</a> قائلند حتی اگر گرفتن حق، منحصر در دادن رشوه نباشد بلکه اگر یکی از طرفین بداند با دادن رشوه به حق خود می رسد، این عمل را برای او جایز است.&nbsp;<br /> درباره این موضوع، تألیفات و مقالاتی وجود دارد که از بهترین آن می توان به کتاب &laquo;رشوه و احکام آن در فقه اسلامی&raquo; نوشته آقای دادویی اشاره کرد. این مسأله از مواردی است که در جامعه کنونی نیز وجود دارد و در محاکم قضایی ممکن است مستمسک افراد زیادی قرار گیرد؛ پس نیاز است که حکم شرعی و حیطه آن به خوبی تبیین گردد.&nbsp;<br /> در ادامه با تشریح ماهیت رشوه در فقه و حقوق، و بررسی ادله قائلان به جواز و نافیان، حکم این مسأله را در جامعه کنونی تبیین می کنیم.<br /> معنا و ماهیت رشوه&nbsp;<br /> لفظ رشوه ناقص واوی است، فاء الفعل آن به سه صورت کسر، ضم و فتح خوانده می شود، جمع آن رشی به ضم و کسر راء است. به دهنده مال، راشی، گیرنده آن مرتشی و واسطه در آن را رایش می گویند. رشوه از نظر لغت به معنای احداث راه برای دستیابی به آب است.<a name="2">[2]</a> &nbsp;<br /> معنای رشوه، دادن مال است به قاضی و هر کسی که مسؤلیتی دارد؛ مانند والی جهت رتق وفتق امور شخصی. در اصطلاح فقه دادن مالی به قاضی است برای این که به سود او حکم شود؛ هرچند که حق با او باشد.&nbsp;<br /> کتاب مصباح المنیر می گوید: رشوه چیزی است که انسان به قاضی یا غیر او می دهد، تا به سود او حکم کند یا او را به خواسته خود وادار نماید.<a name="3">[3]</a><br /> در کتاب نهایه آمده: رشوه چیزی است که انسان با آن و هم دستی قاضی به خواسته خود می رسد. راشی کسی است که پولی را به قاضی می دهد تا در باطل به او کمک شود، مرتشی گیرنده رشوه است و رایش واسطه بین آن دو می شود که برای راشی طلب زیادی می کند و برای طرف دیگر دعوا طلب نقصان و کم گذاشتن می کند.&nbsp;<br /> &nbsp;همچین تعریف شده به: دادن مال و شبیه آن به قاضی برای ترغیب نمودن او به صدور حکم بر اساس نظر رشوه دهنده؛ خواه حکم به حق باشد یا باطل.<a name="4">[4]</a>&nbsp;<br /> رشوه به پرداخت مال برای امر باطل اختصاص ندارد بلکه شامل موردی هم می شود که راشی، مالی را پرداخت می کند تا به حق خود برسد. هدف رشوه دهنده این است که قضاوت و حکم به سود او تمام شود؛ خواه قضاوت به حق باشد و خواه باطل باشد.&nbsp;<br /> آن عوضی که توسط راشی پرداخت می شود، منحصر به درهم و دینار نیست بلکه باید چیزی باشد که مالیت داشته باشد که ممکن است آن را پول قرار می دهند یا عمل راشی برای مرتشی باشد. اگر مرتشی بگوید: &laquo;دو روز برای من کار کن&raquo; در این صورت هم رشوه محقق شده و همان بحث حرمت در اینجا هم مطرح می شود.&nbsp;<br /> رشوه از منظر حقوقی، دادن مالی است به مأمور رسمی یا غیررسمی دولتی یا بلدی برای انجام کاری از کارهای قضایی؛ هرچند آن کار، مربوط به شغل گیرنده مال نباشد؛ خواه آن مال را مستقیم یا با واسطه شخص دیگری دریافت کند.&nbsp;<br /> شرط تحقق رشوه، تبانی و توافق گیرنده و دهنده برای دادن و گرفتن رشوه است.&nbsp;<br /> شاید بتوان گفت جرم &laquo;رشا&raquo; و &laquo;ارتشا&raquo; از قدیمی ترین جرایم تاریخ کیفری بشر است که سابقه تاریخی این جرم به زمان تشکیل نخستین دولت ها و ساختار دیوان سالاری در جهان بازمی گردد؛ یعنی از زمان پیدایش نخستین مجموعه های بشری و زندگی اجتماعی. به تبع آن، تزاحم حقوق و نزاع بر سر منافع، سبب مراجعه به اشخاص ثالث شد که این امر زمینه را برای بروز ارتشا و رشا فراهم آورد. هر کدام از طرفین برای این که بی گمان به نتیجه مطلوب خود برسد، راه های فرعی دیگری جز ارائه اسناد و شواهد پیش گرفت. قضات هم به دلیل دارا بودن خصایص بشری همچون طمع و دنیا پرستی، زمینه را برای ارضای حوایج خود مهیا دیدند تا این دو جرم پا بر عرصه وجود نهاد.</p> <h2><br /> ادلّه حرمت رشوه</h2> <p><br /> بیان ادله حرمت رشوه اهمیت دارد؛ زیرا اگر بخواهیم مواردی را از حرمت رشوه خارج کنیم، باید ابتدا محدوده دلالت ادله را در نظر بگیریم. برای اثبات حرمت رشوه سه دلیل بیان کرده اند:</p> <h3><br /> دلیل اول: آیات&nbsp;</h3> <p><br /> آیه اول: &laquo;وَلَا تَأْکُلُوا أَمْوَالَکُمْ بَينَکُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُکَّامِ لِتَأْکُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ&raquo;.<a name="5">[5]</a> اموال یکدیگر را به باطل و ناحق در میان خود نخورید و برای خوردن بخشی از اموال مردم به گناه آن را به قضات ندهید درحالی که می دانید این عمل، گناه است.&nbsp;<br /> از آنجای که گرفتن رشوه &laquo;اکل بالباطل&raquo; است، آیه از آن نهی می کند؛ پس گرفتن رشوه برای انجام کاری که وظیفه قاضی است، اکل مال بالباطل است.<br /> آیه دوم: حرمت رشوه خواری در آیین یهود: &laquo;وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا ... سَمَّاعُونَ لِلْکَذِبِ أَکَّالُونَ لِلسُّحْتِ&raquo;.<a name="6">[6]&nbsp;</a><br /> قرآن درباره رشوه خواری در آیین یهود می فرماید: گروهی از یهودیان که خوب به سخن تو گوش می دهند تا دستاویزی برای تکذیب تو بیابند آن ها جاسوسان گروه دیگری هستند که خودشان نزد تو نیامده اند. آن ها سخنان را از مفهوم اصلیش تحریف می کنند. آن ها بسیار به سخنان تو گوش می دهند تا آن را تکذیب کنند و مال حرام فراوان می خورند.<br /> همان طور که مرحوم مقدّس اردبیلی در &laquo;زبدة البیان&raquo; ذیل آیه گفته است، مراد از سحت همان رشوه است که حسب آیه، رشوه خواری از محرمات الهی است.&nbsp;</p> <h3><br /> دلیل دوم: اجماع مسلمین&nbsp;</h3> <p><br /> کتاب جامع المقاصد <a name="7">[7]</a> و المسالک <a name="8">[8]</a> گفته اند: &laquo;انّ علی تحریمها اجماع المسلمین&raquo;.<a name="9">[9]</a> شیعه و سنی از آنجا که اسلام را پذیرفته اند در حرام بودن دادن و گرفتن رشوه اتفاق نظر دارند و گویا اساسا کسی در این بحث تردید نکرده است.&nbsp;</p> <h3><br /> دلیل سوم: اخبار مستفیضیه</h3> <p><br /> حسب تعابیری که در روایات این باب وجود دارد، از رشوه گرفتن به خیانت تعبیر کرده اند. اصبغ بن نباته از امام علی (علیه السلام) روایت کرده که گیرنده رشوه، مشرک و کافر است.<a name="10">[10]</a> مراد از این شرک، شرک عملی است نه شرک اعتقادی.<br /> روایاتی نیز رشوه را به سحت تعبیر کرده اند که از محرّمات الهی است و در برخی از روایات ائمه رشوه گیرنده را لعن کرده اند.<a name="11">[11]&nbsp;</a><br /> روایت اول: &laquo;عن اصبغ بن نباته عن علی امیرالمؤمنین (علیه السلام) قال: ایما وال احتجب عن حوایج الناس، احتجب الله عنه یوم القیامه و عن حوائجه و انّ اخذ هدیه کان غلولا و انّ اخذ رشوه فهو مشرک&raquo;.<a name="12">[12]</a>&nbsp;<br /> بر اساس این روایت، هر حاکم و قاضی که خود را از نیازهای مردم پنهان دارد و به مدیریت امور نپردازد، خداوند در روز قیامت خود را از او و نیازهایش پنهان می دارد. اگر هدیه ای بگیرد دزدی و خیانت کرده و اگر رشوه بگیرد مشرک خواهد بود. از آن جایی که رشوه با شرک، همسان ذکر شده و چون قرآن از شرک به ظلم عظیم تعبیر کرده؛ پس رشوه هم حرام و گناهی بزرگ است. هدیه این است که انسان چیزی را به قاضی می دهد اما شرط نمی کند که قاضی به سود او حکم نماید اما در رشوه شرط می کند که به سود او حکم صادر شود.&nbsp;<br /> روایت دوم: &laquo;عن الخصال فی الصحیح عن عمّاربن مروان قال:کلّ الشئ غلّ من الامام فهو سحت والسحت انواع کثیره منها: ما اصیب من اعمال الولاه الظلم، ومنها اجور القضات و اجور الفواجر و ثمن الخمر والنبیذ المسکر، و الربا بعد البیّنه و اما الرّشا في الاحکام یا عمّار فهو الکفر بالله العظیم&raquo;.<a name="13">[13]</a>&nbsp;<br /> بر اساس این روایت، هر حقّی که از امام معصوم گرفته شود به شدّت حرام است. حرام انواع زیادی دارد که چند نمونه از آن ها عبارتند از:<br /> 1. چیزی که از کارهای فرمانداران ظالم به انسان برسد؛<br /> 2. اجرتی که قضات از طرفین دعوا می طلبند؛&nbsp;<br /> 3. اجرتی که انسان های فاجر و فاسق می گیرند؛&nbsp;<br /> 4. پول شراب انگور؛<br /> 5. آب جویی که مست کننده است؛&nbsp;<br /> 6. ربایی که به واسطه بیّنه ثابت شده است؛<br /> 7. رشوه گرفتن که کفر به خداوند عظیم است.<br /> مستند ما فقره هفتم از این روایت است؛ چون رشوه را با کفر به خدا یکسان دانسته، آشکار می شود که حرمت رشوه مانند حرمت کفر به خداوند است.<br /> روایت سوم: &laquo;لعن الله الراشی و المرتشی في الحکم&raquo;.<a name="14">[14]</a><br /> بر اساس این حدیث، هم رشوه گیرنده و هم رشوه دهنده لعن شده اند و حسب آموزه های دینی، لعن نشان از تنفر و انزجار دارد؛ پس راشی و مرتشی منفور خداوند است.<br /> روایت چهارم: &laquo;لعن رسول الله رجلا احتاج الناس الیه لفقهه فسألهم الرشوه&raquo;.<a name="15">[15]</a>&nbsp;<br /> لعن، بر تنفر و مبغوضیت ملعون دلالت می کند؛ پس رشوه گیرنده منفور است که این تفّر دلالت بر حرمت عمل می کند.&nbsp;<br /> با توجه به ادله حرمت رشوه، دانسته شد که حکم اولی در مسأله رشوه، حرمت است و در این حکم، شکی نیست اما گروهی از فقها مصداقی از رشوه دادن را جایز دانسته اند.&nbsp;<br /> درباره حکم صورتی که صاحب حق برای گرفتن حق خود، چاره ای جز پرداخت رشوه ندارد و رشوه دادن سبب تضییع حق دیگری نخواهد شد، سه دیدگاه وجود دارد:<br /> 1ـ پرداخت رشوه از جانب طرف حق در منازعات، مطلقا جایز است. جواز پرداخت رشوه منوط به آن نیست که راشی چاره دیگری برای أخذ حق نداشته باشد بلکه اگر بتواند با استفاده از شهادت شهود و مانند آن نیز حق خود را أخذ کند، بازهم می تواند به قاضی رشوه دهد.&nbsp;<br /> این دیدگاه از هیچ فقیهی صریح و روشن نقل نشده بلکه اطلاق فرمایش آنان در مسأله جواز رشوه دادن از جانب طرف حق، مشعر به آن است که برخی از فقهای متقدم به این دیدگاه متمایل بوده اند.<a name="16">[16]</a><br /> 2ـ پرداخت رشوه از جانب طرف حق در دعاوی، مطلقا حرام است. با توجه به این دیدگاه، فرقی ندارد گرفتن حق مشروط به دادن رشوه باشد یا این که راه های دیگری نیز برای احقاق حق وجود داشته باشد؛ در هر دو فرض پرداخت رشوه جایز نیست. این دیدگاه حکم شاذ فقهی است که برخی از فقهای متأخر بیان کرده اند.<a name="17">[17]</a><br /> 3ـ پرداخت رشوه از جانب طرف حق، تنها در صورتی جایز است که راه دیگری برای احقاق حق وجود نداشته باشد و گرفتن حق متوقف بر دادن رشوه باشد که در این صورت طبق قاعده &laquo;الضروة تبیح المحذورات&raquo; و به حکم ثانوی، پرداخت رشوه مشکلی ندارد اما بر گیرنده، دریافت آن حرام است.&nbsp;<br /> بسیاری از فقها این دیدگاه را تقویت کرده اند و برای اثبات آن به ادله مختلفی متمسک شده است. این دیدگاه جمع میان دو دیدگاه پیشین است.<a name="18">[18]</a></p> <h2><br /> نقد و بررسی دیدگاه جواز مطلق&nbsp;</h2> <p><br /> همان طور که بحث شد پرداخت رشوه را عده ای مطلقا جایز دانسته اند و عده ای برخی شروط را برای آن بیان کرده اند اکنون باید دید آیا رأی آنان درست است و آیا می شود حتی در جایی که شهود حاضر باشند برای گرفتن حق، رشوه پرداخت کرد؟<br /> برای بررسی این نظریه ابتدا لازم است که قول آنان را نقل کنیم:<br /> 1ـ &laquo;و اما الراشی فان کان قد رشاه علی تغییر حکم او ایقافه فهو حرام وان کان لاجرائه علی واجبه لم یحرم علیه ان یرشوه کذلک لانه یستنقذ ماله فیحلّ ذلک له&raquo;.<a name="19">[19]</a><br /> 2ـ &laquo;الرشوه حرام علی آخذها و یأثم الدافع لها ان توصل بها الی الحکم له بالباطل و او کان الی الحق لم یأثم&raquo;.<a name="20">[20]</a><br /> درباره دو تعبیر بالا از مرحوم حلّی و مرحوم طوسی باید توجه داشت گرچه برخی از محققان اطلاق آن را نشان دهنده شرط نبودن توقف حق برای پرداخت رشوه دانسته اند اما این کلام قابل نقد و تحلیل است.<br /> نخستین اشکال این است که شاید اطلاق این سخنان، منصرف از محل بحث باشد و ممکن است به قدری این قید نزد قائلین روشن باشد که نیازی به ذکر آن قید نبوده است؛ مثلا اگر شخصی برای اثبات مدعای خود شاهد داشته باشد چگونه می توان قائل به جواز پرداخت رشوه شد؟ بنابراین نسبت دادن چنین کلامی به این بزرگوران به دور از تأمّل است.&nbsp;<br /> دومین اشکال این است که آنان به چنین سخنی تصریح نکرده اند و فقط از اطلاق سخنشان این حکم را به دست آورده اند؛ بنابراین شاید برداشتی شخصی باشد که اعتباری ندارد.<br /> ملاک تشخیص صاحب حق&nbsp;<br /> امکان دارد که در برخی از دعاوی، طرفین دعوا بر واقعیت واقف باشند و بدانند که حق با چه کسی است، اما در بیشتر دعاوی معمولا مسأله پیچیده تر از این است و فهم این که حق با چه کسی است نیاز به توان و مهارت های قضایی دارد؛ مثلا در موضوع ضمان ید، دیدگاه فقها مختلف است.<a name="21">[21]</a>&nbsp;<br /> گاهی خود مجتهدان به حکمی قطعی نمی رسند چه رسد به این که طرفین دعوا حق را تشخیص دهند؛ مثلا اگر طرفین دعوا مجتهد نیز باشند این مسأله حل نمی شود؛ زیرا ممکن است هرکدام بر اساس اجتهاد شخصی، خود را محق بدانند.<br /> در این گونه موارد حکم قاضی بر فتوای طرفین حکومت دارد <a name="22">[22]</a> و قول قاضی در تعیین و تشخیص محق و صاحب حق نافذ و پذیرفته می شود.&nbsp;<br /> با توجه به آنچه بیان شد، صرف جواز اخذ حق نمی تواند جوانب مختلف حرمت رشوه را بردارد. اعانه بر اثم و عدوان و اشاعه رشوه خواری جرایمی نیستند که با تمسک به جواز احقاق حق، قابل ارتکاب باشد؛ به ویژه در مواردی که راه دیگری برای احقاق حق وجود داشته باشد. همچنین تشخیص حق و مفهوم آن روشن نیست که معیار جواز رشوه دادن قرار گیرد؛ بنابراین بهتر است با استناد به اطلاق سخنان فقها چنین برداشتی نداشت.</p> <h2><br /> ادلّه جواز پرداخت رشوه</h2> <p><br /> &nbsp;با توجه به فتوای مشهور فقهای امامیه <a name="23">[23] </a>در فرضی که یکی از طرفین دعوا به محق بودن خودش یقین داشته باشد و هیچ ر اهی جز پرداخت رشوه برای گرفتن حق خود نداشته باشد، پرداخت رشوه مشکلی ندارد اما بر گیرنده آن حرام خواهد بود. فقها برای جواز پرداخت رشوه برای گرفتن حق، به ادلّه ای استناد کرده اند:<br /> <strong>الف) روایات</strong><br /> &laquo;سمعت ابالحسن (علیه السلام) و سأله حفص الاعور فقال: ان السلطان یشرون منا القرب والادواه فیوکلون الوکیل حتی یستوفیه منا فنرشوه حتی لا یظلمنا، فقال لا باس ما تصلح به مالک. ثم سکت ساعة ثم قال: اذا انت رشوته یأخذ اقل من الشرط؟ قلت نعم قال: فسرت رشوتک&raquo;.<a name="24">[24]</a>&nbsp;<br /> از ظاهر روایت بر می آید که امام (علیه السلام) پرداخت رشوه را برای جلوگیری از ستم وکلای حکومت و ظلم به مظلوم جایز دانسته است. از این کبرای کلی می شود استفاده کرد که هرجا رشوه برای گرفتن حقی و ممانعت از ظلمی باشد، جایز است؛ البته در صورتی که هیچ راهی جز پرداخت رشوه وجود نداشته باشد.<br /> <strong>ب) قاعده نفی حرج</strong><br /> خدای متعال می فرماید: &laquo;يرِيدُ اللَّهُ بِکُمُ الْيسْرَ وَلَا يرِيدُ بِکُمُ الْعُسْرَ&raquo;<a name="25">[25]</a> از آن جا که عدم پرداخت رشوه در جایی که گرفتن حق، منوط به دادن رشوه باشد امری حرجی و از مصادیق حرج است که در آیه نفی شده، بنابراین به موجب قاعده لاحرج، حرمت اولیه پرداخت رشوه برداشته می شود. قاعده نفی حرج بر عناوین اولیه احکام، حکومت دارد و حکم اولی را تغییر می دهد؛ پس در این باره قاعده لاحرج با حکومت بر حکم اولی، جواز رشوه را ثابت می کند.<br /> <strong>نقد و بررسی</strong>&nbsp;<br /> موضوع روایت استدلال شده برای جواز پرداخت رشوه، پرداخت مال به عاملان حکومت برای جلوگیری از ستم و ظلم آنان است و مربوط به حکم کردن قاضی نیست.<br /> &nbsp;چنین پرداخت مالی جایز است؛ زیرا هرگاه انسان بداند دیگری به ستم می خواهد اموال او را بگیرد و توان دفع نداشته باشد ولی با پرداخت مالی می تواند خود و اموالش را حفظ کند، چنین چیزی رشوه نیست و از دیدگاه عقل و شرع، ممنوعیتی برای آن وجود ندارد. به عبارت دیگر، آنچه در این روایت آمده، درباره پرداخت مقداری مال برای دفاع از خود و مال خود در برابر متجاوزان است و ارتباطی با رشوه دادن به قاضی برای تغییر حکم ندارد.<br /> شاید استنادکنندگان به روایت مذکور به کمک تنقیح مناط به این نتیجه رسیده اند؛ یعنی مناط جواز پرداخت رشوه در روایت، دفع ضرر و ستم با پرداخت مال بوده است و از آن جایی که حکم قاضی به ضرر صاحب حق، بر همین اساس تحقق می یابد، می تواند با پرداخت رشوه جلوی این ضرر را بگیرد، اما اشکال چنین کلامی در این است که ما نمی توانیم برای اثبات جواز چنین چیزی که در حد شرک به خدا است به تنقیح مناط متوسل شویم.<br /> قاعده نفی حرج، توان لازم برای اثبات مدعا ندارد؛ چون باید ثابت نمود که نپرداخت رشوه در فرض توقف گرفتن حق بر آن امری حرجی است؛ یعنی بحث صغروی است و مصداقی است.&nbsp;<br /> حتی اگر قبول شود که عدم پرداخت رشوه در فرض توقف حق عرفا حرجی است، نمی شود قاطعانه گفت: &laquo;قاعده لا حرج توانایی برداشتن این حرمت را دارد&raquo;؛ زیرا این قاعده از باب لطف و امتنان است و اموری که برداشتن آن موجب مفسده است را شامل نمی شود؛ به همین دلیل، هیچ فقیهی به حکم نفی حرج، شرب خمر را برای کسی که ننوشد به حرج می افتد، حلال ندانسته است و شاید به همین ابهامات بوده که برخی فقها حتی در صورت توقف حق هم رشوه را حرام می دانستند.</p> <h2><br /> آثار و پیامدهای رشوه خواری محرّم</h2> <p><br /> 1. ابطال حق و احیای باطل: نخستین ثمره شوم پدیده رشوه، تضییع حقوق افراد ضعیف، بیچاره و مظلوم است، برخی ثروتمندان و صاحبان قدرت با سوء استفاده از آن، دعاوی حقوقی را به سود خود یا اطرافیان خود تغییر می دهند. آنان بر خلاف دستورات دینی و آموزه های اخلاقی حقی را ابطال کرده و باعث شده اند که باطلی زنده شود.<br /> 2. گسترش فعالت های غیرقانونی: وضع و اجرای قوانین اجتماعی برای آرامش و امنیت جامعه و جلوگیری از اعمال خلاف که زیان های فراوان را به دنبال دارد در نظر گرفته شده است. در این میان افراد سودجوی فرصت طلب، همیشه به دنبال راه هایی هستند تا بتوانند با اعمال خلاف قانون، منافع خود را به دست آورند و در نتیجه فعالیت های غیرقانونی گسترش پیدا خواهد کرد.<br /> 3. نارضایتی مردم و تضعیف حکومت و قانون: شیوع فساد اداری، محبوبیت و مشروعیت حکومت و قانون را از بین می برد. هرگاه جامعه و مردم متوجه شوند که با پرداخت رشوه حقوق شهروندی پایمال شده و خلافکاری ها در حوزه های مختلف جریان پیدا کرده است، اعتماد و اطمینانشان را نسبت به قوانین و متولّیان قانون از دست خواهند داد.&nbsp;<br /> با توجه به کلام مرحوم صاحب جواهر <a name="26">[26]</a> این فساد در زمان ائمه و فقها فراگیر بوده و احقاق حق در بسیاری از موارد، مشروط به دادن رشوه بوده است.&nbsp;<br /> در جایی که قاضی در حکومت جور از عامه باشد، فقهای شیعه قضاوت او را مشروع نمی دانند و در چنین جایی اگر یکی از طرفین دعوا برای احقاق حق خود ناچار به پرداخت رشوه باشد، فقها پرداخت رشوه را جایز دانسته اند و نپرداختن آن را حکم حرجی دانسته اند.&nbsp;</p> <h2><br /> نتیجه گیری</h2> <p><br /> وقتی که ادلّه حرمت و جواز رشوه را بررسی می کنیم، معلوم می شود که نباید ناخواسته تلاش برای کم کردن قبح رشوه انجام دهیم. حرمت رشوه واضح و از ضروریات دین اسلام است که مسلمین اجماع بر حرمت آن دارند.&nbsp;<br /> از آن جایی که ادله حرمت رشوه اطلاق دارد و ادله جواز پرداخت رشوه در صورت توقف حق، روشن نیست و بیان شد که مخصوص زمان سلاطین ظلم و جور بود، نمی توان حکمی به جواز پرداخت رشوه داد.<br /> در بیان برخی از فقها از حکم به جواز رشوه دفاع شده است پس بر اساس آنچه گفته شد باید کلام فقها مبتنی بر جواز در فرض توقف حق بر پرداخت رشوه را حمل کرد بر این که حکم، مخصوص زمان حکومت سلاطین جور است و در زمان فعلی نمی توان به جواز چنین رشوه ای قائل شد بلکه باید مراحل نهی از منکر را که لازم و ضروری است انجام داد.</p> <h2><br /> منابع</h2> <p><br /> قرآن کریم<br /> .1&nbsp;&nbsp; &nbsp;جامع المقاصد في شرح القواعد ؛ عاملى، کرکى، محقق ثانى، على بن حسين ؛ قم، مؤسسه آل البيت (علیهم السلام)، چ دوم، ۱۴۱۴ ق.<br /> .2&nbsp;&nbsp; &nbsp;جواهر الکلام في شرح شرائع الاسلام؛ نجفی، محمدحسن؛ بیروت، دار الاحیاء التراث العربی، چ هفتم، 1404ق.<br /> .3&nbsp;&nbsp; &nbsp;الخصال؛ ابن بابويه، محمد بن على&rlm;؛ قم، جامعه مدرسين&rlm; حوزه علمیه قم، چ اول، ۱۳۶۲ ش.<br /> .4&nbsp;&nbsp; &nbsp;الروضة البهیة في الشرح اللمعه الدمشقیه؛ عاملی، شهید ثانی، زین الدین بن علی؛ قم، کتابفروشی داوری، چ اول، 1410 ق.<br /> .5&nbsp;&nbsp; &nbsp;السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی؛ ابن ادریس حلی، محمد بن منصور بن احمد؛ قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چ دوم، 1410 ق.&nbsp;<br /> .6&nbsp;&nbsp; &nbsp;فقه القضاء؛ اردبیلی، سید عبدالکریم موسوی؛ چ دوم، 1423ق.<br /> .7&nbsp;&nbsp; &nbsp;القواعد الفقهیه؛ بجنوردی، سید حسن بن آقابزرگ موسوی؛ قم، انتشارات الهادی، چ اول، 1419 ق.<br /> .8&nbsp;&nbsp; &nbsp;کتاب المکاسب، انصاری، مرتضی، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاری، چ اول، 1415 ق.<br /> .9&nbsp;&nbsp; &nbsp;کفایة الاحکام؛ سبزواری، محمدباقر بن محمد مؤمن؛ قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چ اول، 1423 ق.<br /> .10&nbsp;&nbsp; &nbsp;کتاب القضاء؛ آشتيانى، ميرزا محمدحسن بن جعفر ؛ قم، انتشارات زهير- کنگره علامه آشتيانى (رحمه الله)، چ اول، 1425 ق .<br /> .11&nbsp;&nbsp; &nbsp;لسان العرب؛ ابن منظور، ابوالفضل جمال الدین محمد بن مکرم؛ بیروت، دارالفکر، چ سوم، 1414ق.<br /> .12&nbsp;&nbsp; &nbsp;المبسوط في فقه الامامیه؛ طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن؛ تهران، المکتبه المرتضویه لاحیاءالآثار الجعفریه، چ سوم، 1387ق.<br /> .13&nbsp;&nbsp; &nbsp;مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام؛ عاملی، شهید ثانی، زین الدین بن علی؛ قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، 1413ق.&nbsp;<br /> .14&nbsp;&nbsp; &nbsp;المصباح المنير في غريب الشرح الکبير للرافعي ؛ مقرى فيومى، احمد بن محمد؛ قم، منشورات دار الرضي ، چ اول، بی تا.<br /> .15&nbsp;&nbsp; &nbsp;مفتاح الکرامه في شرح قواعد العلامه؛ عاملی، سید جواد بن محمد حسینی؛ قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه قم، چ اول، 1419ق.<br /> .16&nbsp;&nbsp; &nbsp;وسائل الشیعه؛ حر عاملی، محمد بن حسن؛ قم، مؤسسه آل البیت (علیهم السلام)، چ اول، 1409ق.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>پی نوشت ها</h2> <p><br /> <a href="#1">[1] السرائر، ج4، ص166؛ المبسوط طوسی، ج8، ص151.</a><br /> <a href="#2">[2] لسان العرب، ج 14، ص132؛ فقه القضاء، ج1، ص421.</a><br /> <a href="#3">[3] مصباح المنیر، ج1 ، ص228.</a><br /> <a href="#4">[4] کتاب القضاء، ج١، ص١٣٢؛ فقه القضاء، ج١، ص٤٢١.</a><br /> <a href="#5">[5] سوره بقره، آیه ۱88.</a><br /> <a href="#6">[6] سوره مائده، آیه41.</a><br /> <a href="#7">[7] جامع المقاصد، ج 4، ص35.</a><br /> <a href="#8">[8] مسالک الافهام ، ج3 ، ص136.</a><br /> <a href="#9">[9] همان، ج 13 ، ص 419.</a><br /> <a href="#10">[10] وسائل الشیعه، ج12 ، ص63.</a><br /> <a href="#11">[11] همان، ج 18 ، ص162.</a><br /> <a href="#12">[12] همان، ج۱۲، ص۶۳.</a><br /> <a href="#13">[13] الخصال، ج 1 ، ص329.</a><br /> <a href="#14">[14] المبسوط في فقه الامامیه، ص 151.</a><br /> <a href="#15">[15] وسائل الشیعه، ج،18، ص 162.</a><br /> <a href="#16">[16] المبسوط فی الفقه، ج 8 ، ص151؛ السرائر، ج3 ، ص 166.</a><br /> <a href="#17">[17] کفایه الاحکام، ج 2، ص679.</a><br /> <a href="#18">[18] الروضة البهیه، ج3، ص75.</a><br /> <a href="#19">[19] المبسوط، ج8، ص 151.</a><br /> <a href="#20">[20] السرائر، ج4، ص70.</a><br /> <a href="#21">[21] القواعد الفقهیه، ج4، ص56.</a><br /> <a href="#22">[22] جواهر الکلام، ج4، ص98.</a><br /> <a href="#23">[23] کتاب القضاء، ج1، ص123؛ مفتاح الکرامه، ج 10، ص33؛ مسالک الافهام، ج13، ص421.</a><br /> <a href="#24">[24] وسائل الشیعه، ج 18 ، ص96.</a><br /> <a href="#25">[25] سوره بقره ، آیه 185.</a><br /> <a href="#26">[26] جواهر الکلام، ج ۴۰، ص۱۳۱.</a><br /> &nbsp;</p> Wed, 27 Apr 2022 20:40:37 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_494422-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_494717-utab بررسی فقهی حکم مذاکره با کفار از منظر قرآن و سنت
بررسی فقهی حکم مذاکره با کفار از منظر قرآن و سنت <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/business-negotiation-370x270.jpg" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin: 10px; width: 370px; height: 270px;" /></p> <h1 style="text-align: center;">بررسی فقهی حکم مذاکره با کفار از منظر قرآن و سنت</h1> <h2><br /> هادی عباسی هرازی</h2> <h2><br /> چکیده</h2> <p><br /> مذاکره به معنای بحث و گفت وگو میان دو یا چند فرد یا گروه است که با هدف رسیدن به توافق در موارد اختلافی و کسب منفعت و حصول نتیجه رضایت بخش برگزار می شود. دین اسلام با وجود گستردگی فراوان در دنیا، نیازمند ارتباط و مذاکره بین گروه های مختلف دینی و غیردینی هرچند غیرمسلمانان است؛ چراکه ممکن است منافع مسلمانان به دلیل تضاد فکری، عقیدتی و ... در موارد متعدّد با غیرمسلمانان با مشکل مواجه شود؛ ازاین رو نیاز است مذاکره ای را که شرع تأیید می کند با شروط و قیود شرعی آن صورت گیرد.<br /> در این میان باید دانست که چون تعامل و ارتباط با دیگران علاوه بر هم کیشان، شامل افراد مختلف دیگر با تنوع زیستی، اعتقادی و دینی است؛ پس باید به این نکته بسیار توجه شود که در دین اسلام برای هر گروه در نوع ارتباط اسلامی چه سفارشی در محدودیّت یا وسعت رفتاری شده است و در حقیقت خطوط قرمز و مشروع ارتباط با دیگران چگونه است؟<br /> در این مقاله با توجه به حساسیت موضوع از جهت برداشت های متنوّع درباره شروط مذاکره و ارتباط با غیرمسلمانان و مقدار سعه رفتاری با آنان، ضروری دانسته شد که با استمداد از قرآن و روایات معصومین (علیهم السلام) مباحثی در این زمینه تبیین شود و شبهات آن بیان و پاسخ آن ها نیز مشخص شود. هدف از نگارش این مقاله نیز آشنایی بهتر با موضوع مشروعیّت و شروط مذاکره با غیرمسلمانان، بالا بردن سطح اطلاعات مخاطبان در شبهات پیش رو در این موضوع و ارائه راه کار مناسب جهت تبیین مسأ له و استفاده آن در جامعه امروزی است.<br /> کلیدواژه ها: مذاکره، پیمان، گفت وگو، غیرمسلمان.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>مقدمه</h2> <p><br /> در دین مبین اسلام، به ارتباط و تعامل با دیگران بسیار سفارش شده است؛ زیرا نگاه دین اسلام فقط مختصّ به رفتار فردی انسان نیست؛ بلکه علاوه بر آن، به ارتباطات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در منطقه خود و در مناطق دیگر جهان نیز نظر ویژه دارد. شاهد بر این مطلب، خطاب های قرآنی با الفاظ عامی مانند &laquo;یا ایُّها النَّاس&raquo;، آیه جدال احسن، آیه پرهیز از مجادله با اهل کتاب، آیاتی که توجه به مشترکات ادیانی دارد، آیات صلح بین ادیان، نامه ها و ارتباطات پیامبر اکرم و اهل بیت (علیهم السلام) &nbsp;برای افراد مختلف با دین های متفاوت مخصوصاً احتجاج های امام رضا (علیه السلام) &nbsp;کار کردن در مقابل اجرت برای غیرمسلمانان با اتخاذ شرایط، تجارت بلاد مسلمانان با بلاد کفر از ابتدای اسلام تاکنون به عنوان سیره عقلایی، متشرعه و ... است&raquo;.<a id="1" name="1">[1]</a><br /> مشروعیّت و شروط مذاکره با غیرمسلمانان از منظر قرآن و سنت متفاوت است و در شرایط و موضوعات خاص باید تصمیمات خاص گرفته شود؛ هرچند از اصل عدم تسلط کافر بر مسلمان در هیچ &nbsp;شرایطی نباید خارج شد.</p> <h2><br /> مفهوم شناسی</h2> <p><br /> <strong>معنای مشروعیّت</strong><br /> مشروعیّت به معنای تأیید شدن و مطابق شرع بودن است.<a name="2">[2]</a> همچنین مشروعیّت را به معنای قانونی بودن یا طبق قانون بودن معنا کرده اند؛<a name="3">[3] </a>بنابراین مشروعیّت یعنی قانونی بودن و طبق قانون عمل کردن به صورتی که مطابق و مقبول شارع باشد.<br /> <strong>معنای شروط</strong><br /> &laquo;شرط (بر وزن فَلس) جمع آن شروط و شرايط است.<a name="4">[4]</a> چيزى است که وجود چيز دیگری بر آن وابسته است&raquo;. همچنین گفته شده: &laquo;إِلزامُ الشی&rlm;ء و التِزامُه في البيعِ و نحوه&rlm;&raquo;<a name="5">[5] </a>الزام و التزام شخص در معامله و مانند آن. دهخدا نیز شرط را به معنای عهد و پیمان گرفته است؛<a name="6">[6] </a>بنابراین معنای شروط عبارت است از تعهّد، الزام و التزام بر هر عقدی که بر آن توافق شده است.<br /> <strong>معنای مذاکره</strong><br /> مذاکره به معنای گفت وگو درباره کار یا امری است؛<a name="7">[7]</a> همچنین به &nbsp;معنای چانه زدن، جروبحث، توافق، مبادله، معامله و نقد کردن آمده است.<a name="8">[8] </a>در اصطلاح مدیریتی، مذاکره فرایندی است که دو یا چند نفر یا گروه دارای هدف های مشترک و متضاد، طرح های پیشنهادی خود را بیان می کنند و درباره شرایط خاص خود بحث می کنند تا شاید به توافق برسند. مذاکره، معمولاً شامل ترکیبی از مصالحه، همکاری مبتنی بر اعتماد و تأکید بر مسائل حیاتی است.<a name="9">[9]</a><br /> دین اسلام دینى فراگیر و جهانی است و مختص به کشور یا گروه خاصی نیست. این دین همه انسان های عالم را در همه زمان ها مخاطب خود قرار داده است؛ چنان که در قرآن کریم به آن اشاره شده است: &laquo;بگو: اى مردم! من پيامبر خدا به سوى همه شما (از مسلمان و غیرمسلمان) هستم&raquo;.<a name="10">[10]&nbsp;</a><br /> این جهان شمولی دینی که همه گروه ها و ملت ها را از هر زبان، رنگ و نژاد با هرگونه اعتقادات ملّی و منطقه ای که باشد، مخاطب قرار می دهد. باید فرهنگش به گونه ای باشد که با همه مردم دنیا بتواند ارتباط بگیرد و آنچه به عنوان نسخه عالی خود می داند به آن ها عرضه کند.&nbsp;<br /> پیامبری که اسلام به جهان معرفی می کند &laquo;رَحمَة لِّلعاَلَمِينَ&raquo;<a name="11">[11]</a> است؛ حال آیا می توان با این اوصاف نسبت به ارتباط با دیگران از هر دین و آیین بی برنامه بود؟ آنچه از آیات، روایات و سیره معصومین (علیهم السلام) &nbsp;بر می آید همین تفکّر توحیدی دین اسلام است که همراه با ارتباط و مذاکره با مردم دیگر نقاط عالم با تنوع رنگ، نژاد و اعتقاد است. توجّه به نامه های پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) یا تعهدنامه ها و مذاکرات ایشان با قوم یهود و نصاری و احتجاج های اهل بیت (علیهم السلام) &nbsp;یا روابط تجاری آن بزرگواران، بیانگر این نکته است که اسلام مشکلی با ارتباط با غیرمسلمان ندارد و مذاکره و ارتباط با غیرمسلمانان را مشروع می داند.<br /> از طرفی با توجه به دسته بندی های برخی دیگر از آیات و روایات به این نتیجه می رسیم که ارتباط و مذاکره با غیرمسلمانان به شدت منهی &nbsp;است و مشروعیت ندارد که در این مقاله نیاز به تببین و تحقیق است اما برای اختصار تنها به برخی از آیات و روایات اشاره می کنیم:</p> <h2><br /> قاعده نفی سبیل&nbsp;</h2> <p><br /> ازجمله آیاتی که جنبه حاکمیتی بر دیگر قواعد فقهی اسلامی دارد و از ارتباط با غیرمسلمان نهی می کند و این رابطه را مشروع نمی داند، آیه ۱۴۱ از سوره مبارکه نساء است که خدای متعال می فرماید: &laquo;وَلَن يَجعَلَ ٱللَّهُ لِلکَافِرِينَ عَلَى المُؤمِنِينَ سَبِيلًا&raquo;.<br /> در این آیه به صراحت ارتباط با کفار و غیرمسلمانان نه تنها نهی شده بلکه از &laquo;لن&raquo; به معنای نفی ابد استفاده شده است؛ پس معنای آیه چنین است &laquo;و خداوند هیچ گاه برای کافران نسبت به اهل ایمان راه تسلّط باز نخواهد کرد&raquo;.<br /> علامه طباطبایی (رحمه الله) درباره این بخش از آیه می گوید: &laquo;خطاب &laquo;کم&raquo; به معنای شما، در اين جمله متوجه مؤمنان است، هرچند که شامل منافقان و کفار نيز مى&rlm;شود. اما اين که فرمود: &laquo;راه تسلطی نیست&raquo;، معنايش اين است که حکم از امروز به سود مؤمنان و عليه کافران است و تا ابد نيز چنين خواهد بود و هرگز عکس آن نمى&rlm;شود. اين خود اعلامى به منافقان است که ديگر براى ابد از اين که به هدف شوم خود برسند مأيوس باشند و به حکم اين آيه در همه دوره&rlm;ها سرانجام فتح و پيروزى از آن مؤمنان خواهد بود. احتمال دارد نفى سبيل اعم از تسلط در دنيا باشد؛ يعنى کفار در دنيا و آخرت مسلّط بر مؤمنان نمى&rlm;شوند. و مؤمنان به اذن خدا همیشه غالبند. البته این غلبه در صورتی است که ملتزم به لوازم ايمان خود باشند؛ چنان که در جاى ديگر به صراحت اين وعده داده شده است&rlm;&raquo;.<a name="12">[12]</a><br /> مرحوم علامه (رحمه الله) در بخش روایات، ذیل همین موضوع می گوید: &laquo;امام رضا (علیه السلام) &nbsp;در روایت ابوصلت، منظور این کلام را در بیان حجّت می داند؛ یعنی کافر حجّت و دلیلی که بتواند غالب بر دلیل مسلمان بشود هرگز ندارد نه این که مسلمان زیر دست کفار نمی رود؛ زیرا نه تنها مؤمنان بلکه انبیا (علیهم السلام) &nbsp;زیر دست کفار واقع شدند و شهید شدند؛ پس مراد، شکست نخوردن در احتجاج است&raquo;.<a name="13">[13]</a><br /> آیت الله مکارم نیز در این باره می گوید: &laquo;با توجه به برداشت عموم از آیه، نفی تسلط از تمامی جهات، ازجمله نظامی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی است&raquo;.<a name="14">[14]</a><br /> بر اساس این دیدگاه، می توان دریافت که این آیه هرگونه راه و سبیل کافرین بر مؤمنان را نفی می کند اما ظاهراً نفی سبیل در مقام تشریع است چنان که مرحوم آیت الله سید حسن موسوی بجنوردی (رحمه الله) می گوید: &laquo;قاعده نفی سبیل، یکی از مبانی و قواعد مشهور فقهی اسلام است که بر آن ادعای اجماع نیز شده و کاربرد زیادی در فروعات احکام، عبادات و معاملات دارد&raquo;.<a name="15">[15]</a><br /> ازاین رو یکی از شاخه های فقه که فقه سیاسی و درباره ارتباط با دیگران است از این قاعده قرآنی می تواند استفاده کند و ارتباط با غیرمسلمانان در جایی که سلطه کفار را شامل شود، نهی کرده است. از این قاعده در فقه، در موضوعاتی همچون بطلان ازدواج زن مسلمان با کافر، نفروختن سلاح به کفار علیه مسلمانان کشور دیگری، ولایت نداشتن جد کافر بر کودکان صغیر مسلمان، ارث نبردن کافر از مؤمن، نفروختن برده مسلمان به کافر و وکیل شدن مسلمان برای کافر ذمی به ضرر مسلمان دیگر و ... می توان استفاده کرد.<br /> در فقه سیاسی از این قاعده بارها استفاده شده است؛ مثل استدلال به این آیه در تحریم تنباکو توسط میرزای شیرازی، ماجرای کاپیتولاسیون،<a name="16">[16]</a> فتوای صاحب عروه در جهاد علیه روس و انگلیس در ایران، جهاد علیه ایتالیایی ها در لیبی،<a name="17">[17] </a>حکم جهاد در سوریه و عراق و ... که توسط علمای اسلام در شرایط مهم اتخاذ شده بود. از طرفی باید در نظر داشت که قاعده نفی سبیل، حاکم بر بسیاری از قواعد فقهی است اما با توجه به شرایط روز جامعه و ارتباطات گسترده ای که در جهان پیرامون شاهد آن هستیم، می توان گفت که از باب اختلال نظام یا مصلحت برتر توسط حاکم اسلامی، این قاعده از حاکمیت خود به صورت محدود کنار برود چنان که برخی به آن اشاره نموده اند.<a id="18" name="18">[18]</a></p> <h2><br /> قاعده نفی ارتباط و اتکای بر ظالم</h2> <p><br /> خدای متعال درباره ارتباط با ظالم و اتکای به او چنین می فرماید:<br /> &laquo;و شما مسلمانان با اهل کتاب (یهود، نصارا و مجوس) جز به نیکوترین طریق بحث و مجادله نکنید مگر با ستمکاران از آن ها، و (با اهل کتاب) بگویید: ما به کتاب آسمانی قرآن که بر ما نازل شده و به کتب آسمانی شما ایمان آورده ایم. خدای ما و شما یکی است و ما تسلیم و مطیع فرمان او هستیم&raquo;.<a name="19">[19]</a><br /> بر اساس محتوای این آیه، افرادی که به دیگری ظلم می کنند مشروعیّت لازم برای برقرای ارتباط با مسلمانان را ندارند و باید از آنان دوری کرد.<a name="20">[20]</a> هرچند این آیه با توجه به کلمه ظالم، عام تر از آیه نفی سبیل است و ظالمان در کشور اسلامی و غیراسلامی را شامل می شود اما می تواند شاهد مثال واقع شود. اگر در تبیین این آیه به آیات هشت و نه سوره ممتحنه استفاده کنیم، واضح تر می شود؛ زیرا در این آیات، اجازه داده شده با افرادی که مسلمانان را نمی کشند یا از دیار خود بیرون نمی کنند، ارتباط داشت.<a name="21">[21]</a><br /> خدای متعال در جای دیگر، نتیجه ارتباط با ظالمان را بیان کرده، مؤمنان را از اتکای به ظالمان نهی فرموده و هشدار داده که در صورت ارتباط با آن ها مشمول مجازات الهی خواهند شد؛<a name="22">[22]</a> بنابراین نمی توان با کفار و غیرمسلمانان که از گروه قطعی ظالمان محسوب می شوند، ارتباط داشت.</p> <h2><br /> افشای پشت پرده رابطه با کفار</h2> <p><br /> خدای متعال در سوره آل عمران، پرده از واقعیت ارتباط کفار با مسلمانان برمی دارد. با این افشاگری در صدد نهی از ارتباط با غیرمسلمانان است و این ارتباط را نامشروع می داند، چنان که می فرماید:&nbsp;<br /> &laquo;آگاه باشید، چنان چه شما آن ها را دوست &nbsp;دارید آنان شما را دوست ندارند. شما به همه کتب آسمانی ایمان دارید و آن ها در مجامع شما اظهار ایمان می کنند اما چون تنها می شوند از شدت کینه بر شما سر انگشت خشم به دندان می گیرند. بگو: بدین خشم بمیرید، همانا خدا از درون دل ها آگاه است&raquo;.<a id="23" name="23">[23]&nbsp;</a><br /> آیات دیگری نیز درباره نهی از ارتباط با غیرمسلمانان و عدم مشروعیّت ارتباط با آنان وجود دارد که در موضوعاتی چون حرمت تعاون بر گناه،<a name="24">[24]</a> انتخاب کردن غیرمسلمان به عنوان ولی،<a name="25">[25]</a> منع رابطه منفعالانه از طرف مسلمانان <a name="26">[26]</a> و ... می توان پیگیری کرد.<a name="27">[27]</a></p> <h2><br /> روایت علوّ</h2> <p><br /> علمای اسلامی به روایت &laquo;علو&raquo; که از مهم ترین روایات در بحث عدم مشروعیّت ارتباط با غیرمسلمان است اشاره می کنند:<br /> پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: &laquo;اسلام برتری دارد و &nbsp;هیچ &nbsp;چیز بر آن برتری ندارد. کافران مانند مرده اند؛ مانع از ارث دیگران نمی شوند و خودشان نیز ارث نمی برند&raquo;.<a name="28">[28]</a><br /> این روایت نشان می دهد که ارتباط با غیرمسلمانان مشروع نیست و آنان را مانند مرده فرض کرده اند؛ بنابراین نباید با آن ها ارتباطی داشت. روایت مذکور نزد فقها تلقّی به قبول شده و مرحوم امام خمینی؟ق؟ درباره سند این روایت این گونه توضیح می دهد:<br /> &laquo;برخی در سند این روایت اشکال کرده اند اما مشهور علمای شیعه و سنی از این روایت استفاده کرده اند. همچنین شیخ صدوق با جزم و قطع این روایت را به حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) نسبت داده است؛ پس اگر مشکل داشته باشد با شهرت و جزمی که بیان شد، از مراسیل معتبر محسوب می شود&raquo;.<a name="29">[29]</a><br /> آیت الله فاضل لنکرانی (رحمه الله) در تببین این روایت به نکته دیگری اشاره می کند و بحث را مبتنی بر نفع مسلمانان از احکام بین مسلمان و کافر بیان می کند:<br /> &laquo;این روایت با توجه به عبارت پایانی آن (کافران مانند مرده اند ...)، نمی خواهد خبر دهد که هیچ گاه کفر بر اسلام برتری نمی یابد؛ بلکه بیان کننده این است که هیچ حکمی در اسلام وضع نشده که موجب برتری کافران بر مسلمانان شود؛ یعنی همه احکام بین مسلمانان و کفار به نفع مسلمانان است&raquo;.<a name="30">[30]</a><br /> این روایت در بسیاری از ابواب فقهی مانند ارث، نکاح، بیع، لقطه، ارتداد، ولایت، حضانت و ... کاربرد خود را نشان داده است؛ مثلاً در باب ارث، کافر از مسلمان ارث نمی برد،<a name="31">[31]</a> یا در باب نکاح، زن مسلمان به ازدواج کافر در نمی آید؛ زیرا سلطه کافر بر زن مسلمان محسوب می شود و این سلطه مشروع نیست.<a name="32">[32]</a><br /> از مجموع آیات، روایات و دیدگاه های فقهی را در بر داشته درمی یابیم که اسلام و مسلمانان به دلیل روابط با ملل و ادیان دیگر، باید با جهانیان و غیرمسلمانان ارتباط داشته باشند؛ چنان که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت (علیهم السلام) با آنان در زمینه های دینی، امنیتی و اقتصادی ارتباط و مذاکره داشتند. از طرفی ارتباط با غیرمسلمانان منهی آیات و روایات است؛ چنان که جامعه اسلامی با این نوع ارتباط به خطر می افتد؛ ازاین رو نه می توان به صورت مطلق ارتباط با غیرمسلمان را نامشروع دانست و نه می توان نسبت به نفی سبیل و عدم عزت مسلمان بیگانه بود؛ بنابراین باید مشخصه ها و موضوعاتی را مطرح کرد تا مشروعیّت و عدم مشروعیّت مذاکره و ارتباط با غیرمسلمان تبیین شود.</p> <h2><br /> قلمرو مشروعیّت مذاکره با غیرمسلمانان&nbsp;</h2> <p><br /> از مجموع آنچه ذکر شد، معلوم می شود که در قرآن و سنّت هر نوع ارتباط و مذاکره با غیرمسلمان نمی تواند نامشروع باشد و باید به محدوده ها و قیود این مذاکرات و ارتباطات توجه کرد تا وظیفه مسلمانان در این نوع ارتباطات معلوم شود. با توجه به این که همه افراد جهان، مسلمان نیستند، برخورد دین جهانی اسلام باید به گونه ای باشد که زمینه تعامل و همزیستی مسالمت آمیز با آن ها فراهم باشد؛ بنابراین رویکرد اسلامی مسلمانان نسبت به ادیان و شرایع دیگر، رویکردی مسالمت آمیز و صلح طلبانه است؛ مثلا غیرمسلمانانی که در سرزمین حکومت اسلامی زندگی می کنند با پرداخت جزیه بر دین خود باشند و این جزیه نشان از ارتباط با آن ها داشته باشد به طوری که اگر کشوری یا گروهی به آن ها تعرض کرد، حکومت اسلامی از پرداخت کنندگان جزیه، دفاع کند.<br /> از طرفی با نگاه به دستورات برگرفته از قرآن و سنت درمی یابیم که ارتباط با غیرمسلمانان به صورت مطلق انجام نمی شود و زمانی مشروع است که منافع مسلمانان را مخدوش نکند یا از بین نبرد. این گونه نباشد که غیرمسلمانان کدخدای مسلمانان باشند و عزّت خدادادی را لگدمال کنند یا شرط مذاکره و ارتباط را دست برداشتن از منافع، قدرت دفاعی و حتی دین مسلمانان قرار دهند؛ ازاین رو با این که اسلام، اصل ارتباط با غیرمسلمانان را صحیح دانسته و از نکات مثبت فرهنگی خود به اثبات رسانده، اما به رها بودن ارتباط و بی توجهی به منافع مسلمانان، حساسیت نشان داده و خط قرمزهایی را معین نموده است.<br /> پس مذاکره و ارتباط با غیرمسلمانان در همه موضوعات اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و حتی امنیتی که منافع مسلمانان اعم از حفظ جان و مال و آبرو و ... تأمین باشد، امکان پذیر است و صرفاً باید خطوط قرمز اسلامی که مسلمانان را به پرتگاه ها هدایت می کند ترسیم و رعایت شود تا مشروعیّت داشته باشد.<br /> از دیدگاه قرآن، غیرمسلمانان مجموعه ای از افراد که اهل کتاب یا غیر باشند را شامل می شود و می دانیم که نمی توان همان روابط و ارتباطی که با مسلمانان داریم را با آن ها داشته باشیم اما به دلیل مختلف بودن طیف وسیع غیرمسلمانان باید تقسیم بندی نسبت به آن ها داشته باشیم تا بتوانیم در ترسیم و تبیین خطوط قرمز به درک درست برسیم.&nbsp;<br /> 1. اهل کتاب؛ شامل یهودی، مسیحی، زرتشتی و صائبی.<a name="33">[33]</a><br /> 2. کافران و مشرکان حربی؛ شامل غیرمسلمانانی که با مسلمانان یا حکومت اسلامی در محاربه هستند و هیچ معاهده ای هم با آنان ندارند.<br /> 3. کافران و مشرکان غیرحربی؛ که شامل غیرمسلمانانی می شود که با مسلمانان در جنگ نیستند.<br /> 4. کافران و مشرکان غیرحربی معاهد؛ افرادی که با مسلمانان و حکومت اسلامی جنگی ندارند بلکه با آن ها پیمان یا پیمان های متعددی دارند.<br /> 5. منافقان شناخته شده در جامعه اسلامی.<br /> با هرکدام از این گروه ها به یک صورت نمی توان برخورد کرد. غیرمسلمانانی که محارب نیستند و بر اساس اصول و شرایط مذاکره مسالمت آمیز به تعهدات عمل می کنند با غیرمسلمانان محارب یا مستکبر یا پیمان شکن یکی نیستند، مانند آنچه درباره ارتباط با کشورهای دسته اول غیرمسلمان همچون آرژانتین، برزیل، ونزوئلا، روسیه، چین و بسیاری از کشورهای دیگر با جمهوری اسلامی ایران وجود دارد و در دسته دوم کشورهایی مثل آمریکا، رژیم اشغالگر قدس و اذنابشان که علیه جمهوری اسلامی ایران فعالند.<br /> شروط مذاکره با غیرمسلمانان از منظر قرآن&nbsp;<br /> قرآن کریم، ارتباط با غیرمسلمان را مجاز می داند اما با این وجود هر ارتباط و مذاکره ای را با هر غیرمسلمانی مشروع نمی داند و شروطی را برای آن بیان می کند:<br /> <strong>1ـ حفظ عزّت مسلمانان</strong><br /> قرآن کریم در آیات متعدّدی دستور به حفظ عزّت مسلمانان داده است. خدای متعال در سوره فاطر می فرماید: &laquo;هر کس طالب عزت است، تمام عزت خاص خدا (و خداپرستان) است&raquo;.<a name="34">[34] </a>و در سوره منافقون می فرماید: &laquo;عزّت مخصوص خدا و رسول و اهل ایمان است (و ذلّت خاصّ کافران است) اما منافقان از این معنی آگاه نیستند&raquo;.<a name="35">[35]</a><br /> بنابراین چنان که در ارتباط و مذاکره ای با غیرمسلمانان، فضای ارتباطی به سمتی برود که عزّت مسلمانان خدشه دار شود، از نظر اسلام این مذاکره مشروع نیست.<br /> <strong>2ـ مستکبر نبودن غیرمسلمان</strong><br /> مستکبر به دلیل خودبرتر بینی، خودرأیی،<a name="36">[36]</a> فخرفروشی در دنیا،<a name="37">[37]</a> قضاوت بر مبنای مادیات،<a name="38">[38] </a>تعصب،<a name="39">[39]</a> انکار حق <a name="40">[40]</a> و نگاه تحقیرآمیز به اقشار مستضعف،<a name="41">[41] </a>خدای متعال ارتباط با او را نمی پسندد. قرآن کریم، فرد مستکبر را از آن جهت که به هیچ عهد و پیمانی وفا نمی کند، سرزنش می کند؛<a name="42">[42]</a> زیرا به دیگران ظلم می کند و فقط منافع خود را می بیند؛ ازاین رو دستور مقابله با مستکبر را می دهد.<br /> قرآن ارتباط و مذاکره با فرد مستکبر را مشروع نمی داند و اگر بنای بر ارتباط با او وجود دارد باید در ابتدا خوی استکباری و خودبزرگ بینی را کنار بگذارد و بر اساس احترام متقابل، ارتباط گیرد یا مذاکره را کند.<br /> <strong>3ـ نفی سلطه</strong><br /> یکی دیگر از شروطی که قرآن برای مذاکره مشروع بین مسلمان و غیرمسلمان بیان می کند، شرط عدم سلطه غیرمسلمان بر مسلمان است. تاریخ نشان داده که هرگاه برخی از غیرمسلمانان قدرتی یافتند، بدون مذاکره بر مسلمانان شوریدند و فشار آوردند اما خدای متعال مذاکره مشروع را در حفظ شرط نفی سلطه گری غیرمسلمان و سلطه پذیری مسلمان دانسته است؛ چنان که در سوره نساء می فرماید: &laquo;خداوند هیچ گاه برای کافران نسبت به اهل ایمان راه تسلّط باز نخواهد نمود&raquo;.<a name="43">[43]</a><br /> <strong>4ـ نفی تعاون بر گناه و تعدی</strong><br /> از شرایط دیگر مذاکره مشروع بین مسلمان و غیرمسلمان این است که یکدیگر را در گناه، تجاوز و تعدی به حقوق دیگران کمک نکنند؛ زیرا این ظلم آشکاری است که از منظر قرآن و دین اسلام مردود است. خداوند در قرآن کریم فرمان می دهد: &laquo;باید با یکدیگر در نیکوکاری و تقوا کمک کنید نه بر گناه و ستمکاری یار همدیگر باشید&raquo;.<a name="44">[44]</a><br /> <strong>5 ـ اتکای بر قدرت لایزال الهی</strong>&nbsp;<br /> قرآن کریم در مذاکرات مشروع، اتّکای بر قدرت دیگران را رد کرده و مؤمنان را به اتکای بر قدرت بی پایان خدای متعال رهنمود می کند؛ ازاین رو می فرماید: &laquo;آن گروه که کافران را دوست خود می گیرند و مؤمنان را ترک می کنند، آیا نزد کافران عزّت می طلبند؟ عزّت همه نزد خداست&raquo;.<a name="45">[45]</a>&nbsp;<br /> قرآن به شدت تفکر اتکای به غیر را تخطئه کرده و می فرماید که راحتی کفار در دنیا، شما را نفریبد؛<a name="46">[46]</a> ازاین رو خدای متعال تأکید می کند که همه عزت در اختیار و برای خداوند است. نباید به بهانه پیشرفت علمی یا دریافت امکاناتی، غیرمسلمانان به آن ها تکیه کرد. البته این بدان معنا نیست که نمی شود از تجربه و علم آن ها استفاده کرد بلکه اتکال را خدای متعال هدف قرار داده است.<br /> <strong>6ـ ولایت الهی و برائت از کفار</strong><br /> آنچه در ارتباطات و مذاکرات بین مسلمان و غیرمسلمان باید توجه شود، مسأله تولّی و تبرّی در مذاکرات است. مسلمانان در گروه و حزب الهی قرار دارند و غیرمسلمانان از حزب الهی خارجند و گروه بیگانه محسوب می شوند. در ولایت الهی خطوط قرمز بارها تأکید می شوند و در تصمیمات، ارتباطات و مذاکرات خود را نشان می دهند؛ مثلا اگر با غیرمسلمان جنس مخالف بخواهد ارتباط داشته باشد، نمی تواند با او دست بدهد یا او را لمس کند؛ چون در ولایت الهی و جزو گروه حق است که اجازه لمس جنس مخالف نامحرم را نمی دهد. این به معنای تولّی در ارتباط بین دو جنس مخالف است؛ بنابراین برای مذاکره مشروع قرآنی شرط تولّی و تبرّی لازم است.<br /> خدای متعال در قرآن کریم در ابتدا دو مفهوم تولّی به خود و دشمن را معرفی می کند و می فرماید: &laquo;خداوند، ولی و سرپرست کسانی است که ایمان آورده اند؛ آن ها را از ظلمت ها خارج می کند و به سوی نور می برد. (اما) کسانی که کافر شدند، اولیای آن ها طاغوت ها هستند که آن ها را از نور، به سوی ظلمت ها بیرون می برند؛ آن ها اهل آتشند و همیشه در آن خواهند ماند&raquo;.<a name="47">[47]&nbsp;</a><br /> در جای دیگر به صراحت می فرماید: &laquo;ای کسانی که ایمان آورده اید! با قومی که خداوند بر آنان غضب، دوستی نکنید&raquo;.<a name="48">[48]&nbsp;</a><br /> با این تبیین الهی آیا می توان به غیرمسلمانان تولّی جست و دوست شد؟ خدای متعال ولایت خود و تولّی را مشخص کرده و تبیین نموده که با غیرمسلمانان نمی توان تولّی داشت و دوست بود چنان که فرمود: &laquo;هیچ &nbsp;قومی را که ایمان به خدا و روز رستاخیز دارند نمی یابی که با دشمنان خدا و رسولش دوستی کنند، هرچند پدران، فرزندان، برادران یا خویشاوندان باشند. آنان کسانی هستند که خدا ایمان را بر صفحه &nbsp;دل هایشان نوشته و با روحی از سوی خود آن ها را تقویت فرموده است، ... خدا از آن ها خشنود است و آنان (نیز) از خدا خشنودند. آن ها حزب خداوند هستند. بدانید حزب الله پیروز و رستگار است&raquo;.<a name="49">[49]&nbsp;</a><br /> غیرمسلمانان بیگانه اند و ولایت غیرخدا را پذیرفته اند؛ بنابراین در مذاکرات و ارتباطات نمی شود با آن ها دوست بود و باید از آن ها تبرّی جست نه این که با آن ها دوستی داشت تا زمینه تسلط آن ها بر مسلمان را فراهم کرد؛ ازاین رو اگر در مذاکرات، شرط تولّی، ولایت الهی و همچنین تبرّی از غیرخدا در نظر گرفته شود، نامشروع است.<br /> شروط مذاکره با غیرمسلمانان از منظر سنت&nbsp;<br /> همان طور که شروط مذاکره با غیرمسلمانان از منظر قرآن بیان شد باید از منظر سنت نیز بررسی شود که پیامبر اکرم و اهل بیت (علیهم السلام) با غیرمسلمانان چگونه مذاکره می کردند و شروط آن ها چه بود.&nbsp;</p> <h2><br /> نفی سلطه</h2> <p><br /> در دین اسلام، سلطه پذیری یا ستم پذیری و ستمگری یا سلطه گری &nbsp;هر دو &nbsp;حرام است که در همه زمینه های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و... باید اجرا شود. اگر به اذیّت و آزار منافقان صدر اسلام در جریان ورود رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) به مدینه توجه شود، حضرت بعد از استقرار در مدینه به سرعت با یهودیان بنی نظیر و بنی قینقاع و ... پیمان بست و مذاکراتی انجام داد.<br /> در این معاهده ها، مذاکرها و پیمان نامه ها به صراحت خواسته شد که یهودیان علیه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان اقدامی انجام ندهند و آسیب نزنند؛ یعنی سلطه گری نکنند. پس از آن که یهودیان بنی نظیر پیمان شکستند، با منافقان نقشه قتل حضرت را کشیدند و به دنبال سطله گری رفتند، حضرت این سلطه و ستم را نپذیرفت، با آن ها برخورد کرد و آن ها را مجبور به ترک مدینه کرد؛<a name="50">[50]</a> زیرا آن ها به دنبال سلطنت و ستم بر مسلمانان بودند و از پایبندی به شروط مذاکره بدون سلطه، خارج شدند. حضرت به آیه نفی سلطنت عمل کرد و معاهده با آن ها را بهم زد و نامشروع دانست. با ضربه ای که بنی قینقاع به منافع مسلمانان زد بازهم فضای سلطه غیرمسلمانان فراهم می شد که حضرت آن پیمان را هم بعد از پیمان شکنی یهودیان بنی قینقاع، کنار زد و آن ها را نیز مجبور به ترک مدینه کرد.<a name="51">[51] </a>&nbsp;<br /> بنابراین شرط نفی سبیل از شروط اساسی مذاکره با غیرمسلمانان است و تا زمان برقراری شروط مذاکره، آن پیمان بسته شده، مشروعیّت دارد. اگر این شرط از ابتدا رعایت نشود آن مذاکره و معاهده از همان ابتدا نامشروع و باطل است.</p> <h2><br /> استکبار نورزیدن غیرمسلمانان</h2> <p><br /> امیرالمؤمنان امام علی (علیه السلام) درباره ارتباطات اجتماعی و دنیوی فرمود: &laquo;دشمن ظالم و یاور مظلوم باشید&raquo;.<a name="52">[52]&nbsp;</a><br /> از مشخصات مستکبرین و خود بزرگ بینان این است که به دیگران ظلم می کنند و منفعت طلبانه، مستضعفان را حقیر می دانند؛ بنابراین مذاکره با مستکبران و ظالمان باید با دشمن انگاری او و یاری مسلمانان باشد.</p> <h2><br /> نفی تعاون بر گناه&nbsp;</h2> <p><br /> در مذاکرات مشروع نباید در تجاوز به دیگران، خواه مسلمان یا غیر او، معاونت داشت. امام حسین (علیه السلام) در منزلگاه &laquo;بیضه&raquo; درباره مذمت معاونت برخی از مسلمانان با حاکم مستکبر فرمود: &laquo;اى مردم! پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: هر کس سلطان ستمگرى را ببیند که حرام خدا را حلال دانسته، پیمان الهى را شکسته ...، در میان بندگان خدا به ستم رفتار مى کند و او با زبان و کردارش با وى مخالفت نکند (معاونت بر گناه داشته باشد)، سزاوار است خداوند او را در جایگاه آن سلطان ستمگر (دوزخ) بیاندازد&raquo;.<a name="53">[53]</a><br /> آری! معاونت در تجاوز و ستمگری به دیگران در هر زمینه ای نامشروع است و تفاوتی نمی کند که در مذاکرات میان مسلمان یا غیرمسلمان باشد.&nbsp;</p> <h2><br /> شرایط صلح حدیبیه</h2> <p><br /> یکی دیگر از موارد عملی سنت در مذاکرات با غیرمسلمانان، &laquo;صلح حدیبیه&raquo; است اما نیاز به توضیح شرایط دارد. فتح المبین اسلامی با توجه به شرایط دفاعی کفار قریش و عدم شرایط جنگی مسلمانان شکل گرفته و منافع بسیاری برای مسلمانان داشت. در این معاهده، رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) در شرایط نابرابر توانست اثبات کند که اتکای ایشان در این مذاکره بر خدای متعال است نه کفاری که منفعلانه وارد مذاکره شدند و با گستاخی هایی سعی در تخریب صلح حدیبیه و اذیت مسلمانان داشتند.<br /> این پیمان، تعاونی بر انجام تجاوز نداشت و ولایت الهی و تبری از دشمنان هم در مفاد آن روشن است. برخی به شرط نفی سبیل در آن اشکال کردند به طوری که عمر بن خطاب با تعجب گفت: آیا به این معاهده فتح می گویید؟ حضرت پاسخ داد: بلی! در شأن این پیمان آن سوره فتح نازل شد. با توجه به منافع گنجانده شده در معاهده و اتفاقات بعد از آن، فتح بزرگ مکه و آزادی مسلمانان از تحریم خبری و تجاری رخ داد.&nbsp;<br /> شروط مذکور در قرآن به صورت عملی در سنت نبوی پیاده شده است. برای تببین مطلب، مفاد صلح نامه بیان می شود که البته باید با شرایط زمانی و مکانی معاهده سنجیده شود:<br /> .1&nbsp;&nbsp; &nbsp;ده سال میان طرفین صلح برقرار شود تا مردم در امنیت و آرامش زندگی کنند.<br /> .2&nbsp;&nbsp; &nbsp;مسلمانان آن سال بدون زیارت خانه خدا به مدینه بازگردند و سال بعد برای به جا آوردن عمره وارد مکه شوند، مشروط بر این که جز سلاح مسافر، سلاحی به همراه نداشته باشند و بیش از سه روز در مکه اقامت نکنند؛ قریش نیز در این مدت شهر را ترک خواهند کرد.<br /> .3&nbsp;&nbsp; &nbsp;مسلمانان متعهد شدند افرادی را که از مکه به مدینه می گریزند، به مکه بازگردانند، اما طرف مقابل چنین تعهدی نسبت به فراریان مدینه نداشت. (البته در این صلح نامه طبق آیه ۱۰&nbsp; سوره ممتحنه، بازگرداندن زنان مؤمنی که از&nbsp;مکه&nbsp;به&nbsp;مدینه&nbsp;می گریختند، ممنوع شده بود).<br /> .4&nbsp;&nbsp; &nbsp;سایر قبایل در هم پیمانی با قریش و مسلمانان آزاد و مختار باشند.<a name="54">[54]</a><br /> این صلح نامه در شرایطی بود که حضرت به دنبال خونریزی و جنگ نبود، از طرفی منافع مسلمانان در مکه مدت ها در خطر بود. آن ها از خویشاوندان دور بودند و برخی از آن ها در مکه توسط مشرکین آزار می شدند. مشرکین و کفار با لجاجت برخورد می کردند و انواع فتنه ها در مکه به وجود آورده بودند. بنا داشتند مردم را با تحریکشان به مقتل ببرند که به اهداف دنیاگرانه خود برسند، راه بر مسیر توحید و تبلیغ آن باز نکنند تا با داشتن فرصت کافی، ضربات پی درپی خود را بر سپاه توحید وارد کنند و از سرمایه های مسلمانان که مصادره کرده بودند استفاده کنند. مسلمانان با همه این شرایط سخت به چنین عهدنامه باارزشی دست یافتند.</p> <h2><br /> نتیجه گیری</h2> <p><br /> اسلام که دین رحمت و جهانی است؛ پس مذاکره و ارتباط با غیرمسلمان را فی نفسه دارای مشکل ندانسته اما بیان کرده که باید با شروط و قیودی همراه باشد که موجب از بین رفتن حقوق مسلمانان نشود. مسلمانان با شرط حفظ عزت، نفی سلطه پذیری، همچنین با نفی تعاون در تجاوز و عدم استکبار غیرمسلمانان می توانند ارتباطات و مذاکراتشان را به صورت مشروع و سالم داشته باشند.&nbsp;<br /> ازاین رو مسلمانان با افراد یا کشورهای غیرمسلمان که محارب با آن ها نیستند یا اهل پیمان و وفای به عهد هستند می توانند با رعایت خطوط قرمز اسلامی در زمینه های مختلف اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و امنیتی ارتباط برقرار کنند؛ همان طور که جمهوری اسلامی ایران بر همین مبنا با کشورهای غیرمسلمانی مثل آرژانتین، برزیل، ونزوئلا، چین، روسیه، کره جنوبی و ... ارتباط دارد و با کشورهای محاربی مثل آمریکا و رژیم اشغالگر قدس ارتباط ندارد.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>منابع&nbsp;</h2> <p><br /> قرآن کریم<br /> .1&nbsp;&nbsp; &nbsp;بنیادهای علم سیاست؛ عالم، عبدالرحمان؛ نشر نی، چاپ۲۷، تهران، ۱۳۹۴ش.<br /> .2&nbsp;&nbsp; &nbsp;تاریخ یعقوبی؛ احمد بن اسحاق؛دار صادر، بیروت، ۱۳۵۸ق.<br /> .3&nbsp;&nbsp; &nbsp;تفسیر نمونه؛ مکارم شیرازی، ناصر؛ دار الکتب الاسلاميه ، چاپ۳۲، تهران، ۱۳۷۴ش.<br /> .4&nbsp;&nbsp; &nbsp;جامع المقاصد؛ محقق کرکی، علی بن الحسین؛ مؤسسه آل البیت لاِحیاء التراث، قم، ۱۴۱۴ق.<br /> .5&nbsp;&nbsp; &nbsp;الخلاف؛ شیخ طوسی، محمد &nbsp;بن &nbsp;حسن؛ مؤسسة النشر الاسلامی، قم، 1417ق.<br /> .6&nbsp;&nbsp; &nbsp;رابطه با آمریکا در فقه سیاسی شیعه با محوریت اندیشه امام خمینی؟ق؟؛ بهروزی لک، غلامرضا و همدانی، محمدعلی؛ مجله پژوهش های انقلاب اسلامی، پاییز ۱۳۹۳، ش ۱۰، (علمی ـ پژوهشی)&nbsp;<br /> .7&nbsp;&nbsp; &nbsp;رفتار سازمانی؛ هِلریگِل دُن ژان؛ ریچارد وُد مَن، انتشارات کالج ساوت وِسترن نیویورک، چاپ هشتم، 1998م.<br /> .8&nbsp;&nbsp; &nbsp;فروغ ابدیت؛ سبحانی، جعفر؛ دفتر تبلیغات اسلامی، قم، ۱۳۶۸ش.<br /> .9&nbsp;&nbsp; &nbsp;فرهنگ معاصر انگلیسی- فارسی؛ باطنی، محمدرضا؛ نشر فرهنگ معاصر، چاپ اول، تهران، 1376ش.<br /> .10&nbsp;&nbsp; &nbsp;فقه سیاسی اسلام؛ شکوری، ابوالفضل؛ نشر حُر، قم، ۱۳۶۱ش.<br /> .11&nbsp;&nbsp; &nbsp;قاموس قرآن، قرشی، سیدعلی اکبر، نشر دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۷۱ش.<br /> .12&nbsp;&nbsp; &nbsp;قرآن و خطوط قرمز روابط با غیرمسلمانان؛ پورخلیلی، منصور؛ روزنامه کیهان، ۳ خرداد ۱۳۹۵ش، کد خبر ۷۵۶۳۷.<br /> .13&nbsp;&nbsp; &nbsp;القواعد الفقهیه؛ فاضل لنکرانی، محمد فاضل؛ مرکز فقه الأئمة الأطهار (علیهم السلام) ، قم، ۱۳۸۳ش.<br /> .14&nbsp;&nbsp; &nbsp;القواعد الفقهیه؛ موسوی بجنوردی، سید حسن؛ نشر الهادی، قم، ۱۴۱۹ق.<br /> .15&nbsp;&nbsp; &nbsp;قواعد فقه سیاسی؛ شریعتی، روح الله؛ پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چ دوم، قم، ۱۳۹۴ش.<br /> .16&nbsp;&nbsp; &nbsp;کتاب البیع؛ موسوی خمینی، سید روح الله؛ موسسه اسماعیلیان، قم، 1410ق.<br /> .17&nbsp;&nbsp; &nbsp;لسان العرب؛ ابن منظور، محمد بن مکرم؛ دار صادر، بیروت، ۱۴۱۹ق.<br /> .18&nbsp;&nbsp; &nbsp;لغت نامه دهخدا؛ دهخدا، علی اکبر، نشر سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، تهران، ۱۳۴۱ش.<br /> .19&nbsp;&nbsp; &nbsp;مذاکره از دیدگاه قرآن و سنت؛ اندیشکده راهبردی تبیین؛ ۲۵ بهمن ۱۳۹۱ش مندرج در سایت تخصصی قرآن کریم.<br /> .20&nbsp;&nbsp; &nbsp;مروری بر اندیشه و سیره سیاسی آیت الله صاحب عروه؛ مجله تاریخ معاصر ایران، شماره ۴۲، تابستان ۱۳۸۶ش.<br /> .21&nbsp;&nbsp; &nbsp;مفاخر اسلام؛ دوانی، علی؛ مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چ چهارم، تهران، ۱۳۷۹ش.<br /> .22&nbsp;&nbsp; &nbsp;من لایحضره الفقیه، ابن بابویه، محمد بن علی الصدوق، دارالأضواء، بیروت، ۱۴۰۵ق.<br /> .23&nbsp;&nbsp; &nbsp;&rlm;الميزان؛ طباطبايي، سيد محمدحسين؛ نشر دفتر انتشارات اسلامي، بي تا، قم، ۱۳۸۳ش.<br /> .24&nbsp;&nbsp; &nbsp;نهج البلاغه؛ سید رضی، محمد بن الحسین؛ محمد دشتی؛ مشهور، قم، ۱۳۷۹ش.<br /> .25&nbsp;&nbsp; &nbsp;وقعة الطّف؛ ابومخنف، لوط بن یحیی؛ موسسه نشر اسلامی، قم، ۱۴۱۷ق.</p> <h2><br /> &nbsp;&nbsp; &nbsp;<br /> پی نوشت ها&nbsp;</h2> <p><br /> <a href="#1">[1] سوره نحل، آیه ۱۲۵؛ سوره عنکبوت، آیه ۴۶؛ سوره آل عمران، آیه ۶۴؛ سوره انفال، آیه ۶۱؛ مکاتیب الرسول با موضوع نامه&rlm; های پیامبر (صلی الله علیه و آله) خطاب به پادشاهان، مسئولان، کارگزاران و نوشتارهایی درباره عهدنامه&rlm; ها، قراردادها و برخی موضوعات دیگر؛ مزارعه و مساقات پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) با یهودیان چنان که ابن قیم جوزی در احکام اهل الذمه، ج۱، ص۲۶۹ می گوید.</a><br /> <a href="#2">[2] ر.ک فرهنگ دهخدا، ذیل واژه مشروع.</a><br /> <a href="#3">[3] بنیادهای علم سیاست، ص 105.</a><br /> <a href="#4">[4] قاموس قرآن، ج۴، ص۱۴.</a><br /> <a href="#5">[5] لسان العرب، ج۷، ص ۳۲۹.</a><br /> <a href="#6">[6] لغت نامه دهخدا، حرف ش.</a><br /> <a href="#7">[7] همان، حرف م.</a><br /> <a href="#8">[8] فرهنگ معاصر انگلیسی- فارسی، ص564.</a><br /> <a href="#9">[9] رفتار سازمانی، ص۳۷۸.</a><br /> <a href="#10">[10] سوره اعراف، آیه۱۵۸: قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْکُمْ جَمِيعًا.</a><br /> <a href="#11">[11] سوره انبیاء، آیه ۱۰۷: وَمَاأَرسَلناکَ إِلَّا رَحمَة لِّلعَلَمِينَ.</a><br /> <a href="#12">[12] الميزان في تفسير القرآن، ج۵، ص۱۱۶.</a><br /> <a href="#13">[13] همان، ص ۱۲۰: و في العيون، بإسناده عن أبي الصلت الهروي: عن الرضا (علیه السلام) في قول الله جل جلاله وَ لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا. قال: فإنه يقول: و لن يجعل الله للکافرين على المؤمنين حجة، و لقد أخبر الله تعالى عن کفار قتلوا نبيهم بغير الحق- و مع قتلهم إياهم لم يجعل الله لهم على أنبيائه سبيلا.</a><br /> <a href="#14">[14] تفسیر نمونه، ج۴، ص۱۷۵.</a><br /> <a href="#15">[15] القواعد الفقهیه، ج۱، ص۱۸۷.</a><br /> <a href="#16">[16] فقه سیاسی اسلام، ج ۲، ص۴۲۱.</a><br /> <a href="#17">[17] مفاخر اسلام، ج ۱۲، ص۱۷۴-۱۷۳.</a><br /> <a href="#18">[18] قواعد فقه سیاسی، ص۲۲۱.</a><br /> <a href="#19">[19] سوره عنکبوت، آیه ۴۶: وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْکِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَأُنْزِلَ إِلَيْکُمْ وَإِلَهُنَا وَإِلَهُکُمْ وَاحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ.</a><br /> <a href="#20">[20] رابطه با آمریکا در فقه سیاسی شیعه با محوریت اندیشه امام خمینی (رحمه الله)، مجله پژوهش های انقلاب اسلامی، ص۱۴.</a><br /> <a href="#21">[21] سوره ممتحنه، آیات ۸ ـ ۹: لَا يَنْهَاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوکُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِيَارِکُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ* إِنَّمَا يَنْهَاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوکُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوکُمْ مِنْ دِيَارِکُمْ... .</a><br /> <a href="#22">[22] سوره هود، آیه ۱۱۳: وَلَا تَرْکَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ وَمَا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ.</a><br /> <a href="#23">[23] سوره آل عمران، آیه ۱۱۹: هَا أَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَکُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْکِتَابِ کُلِّهِ وَإِذَا لَقُوکُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْکُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ.</a><br /> <a href="#24">[24] سوره مائده، آیه۲.</a><br /> <a href="#25">[25] بقره، آیه ۱۲۰؛ آل عمران، آیه ۲۸؛ نساء، آیات ۸۹ و ۱۳۹.</a><br /> <a href="#26">[26] آل عمران، آیه ۱۱۸.</a><br /> <a href="#27">[27] ر.ک رابطه با آمریکا در فقه سیاسی شیعه، صص ۱۲ ـ ۱۹؛ قرآن و خطوط قرمز روابط با غیرمسلمانان؛ مذاکره از دیدگاه قرآن و سنت.</a><br /> <a href="#28">[28] من لایحضره الفقیه، ج۴، ص۳۳۴: الْإِسْلَامُ يَعْلُو وَ لَا يُعْلَى عَلَيْهِ وَ الْکُفَّارُ بِمَنْزِلَةِ الْمَوْتَى لَا يَحْجُبُونَ وَ لَا يَرِثُونَ.</a><br /> <a href="#29">[29] کتاب البیع، ج2، ص544.</a><br /> <a href="#30">[30] القواعد الفقهیه، ص۲۳۷-۲۳۸.</a><br /> <a href="#31">[31] الخلاف، ج4، ص 24؛ السرائر، ج 3، ص226؛ مسالک الافهام، ج13، ص 20 و ... .</a><br /> <a href="#32">[32] جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج12، ص396.</a><br /> <a href="#33">[33] سوره حج، آیه ۱۷: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَکُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ (نام همه اهل کتاب در برابر مشرکان آمده است).</a><br /> <a href="#34">[34] سوره فاطر، آیه ۱۰: مَنْ کَانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا.</a><br /> <a href="#35">[35] سوره منافقون، آیه ۸: وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَلَکِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَعْلَمُونَ.</a><br /> <a href="#36">[36] سوره اعراف، آیه ۱۲.</a><br /> <a href="#37">[37] سوره سبا، آیه ۳۴.</a><br /> <a href="#38">[38] سوره بقره، آیه ۲۴۷.</a><br /> <a href="#39">[39] سوره مومنون، آیه ۲۴.</a><br /> <a href="#40">[40] سوره نوح، آیه ۷.</a><br /> <a href="#41">[41] سوره هود، آیه ۳۱.</a><br /> <a href="#42">[42] سوره توبه، آیه ۱۲: وَإِنْ نَکَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِکُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ.</a><br /> <a href="#43">[43] سوره نساء، آیه ۱۴۱: وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا.</a><br /> <a href="#44">[44] سوره مائده، آیه ۲: وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ.</a><br /> <a href="#45">[45] سوره نساء، آیه ۱۳۴: الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْکَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا.</a><br /> <a href="#46">[46] سوره آل عمران، آیه ۱۹۶: لَا يَغُرَّنَّکَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ کَفَرُوا فِي الْبِلَادِ.</a><br /> <a href="#47">[47] سوره بقره، آیه ۲۵۷: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ کَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ.</a><br /> <a href="#48">[48] سوره ممتحنه، آیه ۱۳: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ.</a><br /> <a href="#49">[49] سوره مجادله، آیه ۲۲: لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ کَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَئِکَ کَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ ... رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولَئِکَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.</a><br /> <a href="#50">[50] فروغ ابدیت، ص۹۶-۹۰.</a><br /> <a href="#51">[51] همان، ص ۱۴۷.</a><br /> <a href="#52">[52] نهج البلاغه، نامه ۴۷: وَ کُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَ لِلْمَظْلُومِ عَوْناً.</a><br /> <a href="#53">[53] وقعةالطّف، ص ۱۷۲.</a><br /> <a href="#54">[54] تاریخ &nbsp;یعقوبی، ج۲، ص۵۴؛ السیره النبویة، ج۲، ص۷۹۰ـ ۷۹۱ و ۷۸۴.</a><br /> &nbsp;</p> Thu, 28 Apr 2022 20:58:26 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_494717-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_513873-utab نقش امر به معروف و نهی از منکر در پیشگیری از جرم
<h1 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/n00190575-b.jpg" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin: 5px; width: 250px; height: 175px;" /></h1> <h1 style="text-align: center;"><span style="color:#16a085;">نقش امر به معروف و نهی از منکر در پیشگیری از جرم</span></h1> <p><br /> ناصر مسلم زاده<br /> &nbsp; &nbsp; &nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">چکیده</span></h2> <p>امر به معروف و نهی از منکر از تعالیم اسلام است که اجرای درست این فریضه، سبب برکات مادی، معنوی، فردی و اجتماعی می شود. با اقامه عدالت اجتماعی و مبارزه با فساد در جامعه، بنیان خانواده محکم واستوار می شود و دیگر شاهد بسیاری از جرم های امنیتی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی نخواهیم بود؛ بنابراین امر به معروف و نهی از منکر در جامعه همان طور که نقش کاهش جرایم را دارد، سبب از بین رفتن جرم و جنایت در اجتماع می شود و ترک آن از جانب آحاد مردم و مسئولین، سبب مسلط شدن بدخواهان بر جامعه و بالا رفتن فساد و جرایم مختلف می شود. برقراری امنیت اجتماعی و نظم یکی از مهمترین مسائل و دغدغه های هر جامعه به شمار می آید که یکی از آن عوامل موثر در پیشگیری از وقوع جرم در جامعه اسلامی می تواند امر به معروف و نهی از منکر باشد. در این مقاله تاثیر امر به معروف و نهی از منکر بر امنیت اجتماعی با تمسک به آیات و روایات، بررسی، تحلیل و تبیین می گردد . این تحقیق به روش کتابخانه ای و توصیفی- تحلیلی نگاشته شده است.</p> <p>کلیدواژه ها: امر به معروف، نهی از منکر، پیشگیری، &nbsp;جرم.</p> <h2><span style="color:#c0392b;">مقدمه</span></h2> <p>انبیای الهی همه ادیان آسمانی تلاش کردند به گونه&zwnj; ای انسان را تربیت و پرورش دهند که یک در طول زندگی خود بتواند نگاه معنوی را در قالب زندگی سالم در جامعه پیاده کند. این امر در جامعه اسلامی و زندگی مسلمانان رنگ و لعاب بیشتری دارد. امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یکی از فروع دین و یکی از روش های ساخت جامعه سالم توحیدی در اسلام، جایگاه ویژه ای دارد. در این میان، متفکران اجتماعی نیز در دنیا، نقش بازدارندگی دین را بسیار پر رنگ می دانند؛ چرا که دین، روش زندگی سالم از منظر خدای متعال است که همراه با مجموعه ای از آداب فردی و اجتماعی نیکو است.<br /> با وجود تأثیر مثبت دین در کاهش آمار جرم و جنایت در جوامعی که دینداری در آن حاکم است اما وقوع جرم در این جوامع به وضوح دیده می شود. دلایلی در این باره وجود دارد از جمله دلایلی که &nbsp;می توان به آن اشاره کرد، هجوم دشمن برای تخریب جامعه دینی و عوامل خارج از دین که باید در جای خودش بحث شود. یکی دیگر از این عوامل &nbsp;این است که امر به معروف و نهی از منکر تعطیل شده و فقط ظاهر دین وجود دارد که به آن درست عمل نمی شود.<br /> نقش و تأثیر این واجب الهی در حقیقت در پیشگیری از آسیب&zwnj;های اجتماعی در راستای قدرت بازدارندگی دین در برابر جرم است و محیط اطراف انسان را امن کرده و از لغزش ها و ارتکاب جرم ها پیشگیری می کند.که در صورت اعمال امر به معروف و نهی از منکر که به عنوان وجدان عمومی می توان از آن نام برد در سبک زندگی با مولفه های امنیت اجتماعی همگام &nbsp;و یکی از کارامدترین عوامل پیشگیری ازوقوع جرم وایجاد نظم و امنیت در جامعه محسوب می گردد و متضمن اصلاح رفتار فردی و امنیت فردی در جامعه اسلامی می شود.<br /> &nbsp;ضرورت این پژوهش آنست که آثار فردی و اجتماعی این فریضه در پیشگیری از جرم در حد بیان موارد کلی بیشتر بیان شده اما اگر از منظر زمینه سازی و ایجاد تمدن اسلامی به آن دیده شود معلوم خواهد شد که چه نقش کلیدی در امنیت اجتماعی و سلامت روانی افراد جامعه در شاخه های مختلف اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، شرعی، خانوادگی و... در بین مردم و مسئولان یک کشور خواهد داشت.&nbsp;</p> <h2><span style="color:#c0392b;">&nbsp;مفهوم شناسی</span></h2> <p><span style="color:#8e44ad;"><strong>معنای لغوی</strong></span><br /> امر در لغت دو معنی دارد؛ یکی کار که جمع آن امور است<a id="۱" name="۱">[۱]</a> و دیگری دستور و طلب که جمع آن اوامر است.<a name="۲">[۲] </a>&nbsp;معروف از ماده &laquo;عرف&raquo; به معنای شناخته شده است.<a name="3">[3]</a><br /> نهی در لغت به معنای زجر و منع است.<a name="4">[4]</a><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>معنای اصطلاحی&nbsp;</strong></span><br /> امر به معروف و نهی از منکر دو امر واجب از فروع دین و جزء تکالیف شرعیِ مکلّفین محسوب می گردد. امر به معروف، دعوت کردن به عمل واجبی است که ترک شده و نهی از منکر جلوگیری از انجام کار حرام توسط فرد یا افراد گناهکار است؛ لذا تعریف اصطلاحی این دو فریضه را باید در علم فقه جست و جو نمود.&nbsp;<br /> اغلب فقها و علما در معنای امر به معروف و نهی از منکر، دست به وسعت و ضیق های مختلفی زده اند از این رو بر اساس تعریف برخی از فقها همچون محقّق حلّی در کتاب شرایع الاسلام، معروف، شامل کارهای واجب و مستحب است و منکر فقط شامل حرام می شود.<a name="5">[5]&nbsp;</a><br /> شهید ثانی از منکر برداشت دیگری دارد که بر اساس آن، کارهای مکروه نیز داخل در منکر است. شهید ثانی ذیل کلام محقّق حلّی می نویسد: &laquo;سزاوار است که مکروه داخل در نهی (منکر) باشد؛ زیرا نهی از مکروه، مستحب است؛ همان گونه که امر به مندوب (کار مستحب)، مستحب است&raquo;.<a name="6">[6]</a><br /> امام خمینی در کتاب تحریر الوسیله در مسأله اول از کتاب امر به معروف و نهی از منکر می نویسد: &laquo;چيزى که عقلا يا شرعا واجب باشد، امر به آن واجب است و چيزى که عقلا قبيح، يا شرعا حرام باشد، نهى از آن واجب است. چيزى که مندوب و مستحب باشد، امر به آن (هم) همچنين (مستحب) است و آنچه مکروه باشد، نهى از آن، چنين است&raquo;<a name="7">.[7]</a><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>معنای جُرم&nbsp;</strong></span><br /> جُرم&zwnj;، از ریشه عربی&zwnj;، ج&zwnj; ر م&zwnj;، به&zwnj; معانی &zwnj;قطع &zwnj;کردن&zwnj;، چیدن&zwnj; میوه &zwnj;از درخت&zwnj;، حمل&zwnj; کردن&zwnj;، کسب &zwnj;کردن&zwnj;، ارتکاب&zwnj; گناه&zwnj; &nbsp;و وادار کردن &zwnj;به &zwnj;کاری&zwnj; ناپسند به &zwnj;کار رفته&zwnj; است.<a name="8">[8] </a>مجرم &zwnj;کسی &zwnj;است &zwnj;که &zwnj;از حق&zwnj;، بریده، به &zwnj;باطل &zwnj;روی &zwnj;آورده &zwnj;است&zwnj; و بر کار ناپسند خود اصرار می &zwnj;ورزد.<a name="9">[9]</a><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>جُرم&zwnj; در اصطلاح&zwnj; فقهی&zwnj;</strong></span><br /> هر نوع&zwnj; کار ممنوع&zwnj; شرعی&zwnj; است&zwnj; که&zwnj; خداوند برای &zwnj;آن&zwnj; کیفر دنیوی &zwnj;(از قبیل&zwnj; حد، تعزیر، قصاص&zwnj;، دیه&zwnj;، کفاره&zwnj;) یا اخروی &zwnj;مقرر کرده است؛ اعم &zwnj;از انجام &zwnj;دادن &zwnj;کاری&zwnj; که &zwnj;در دین &zwnj;از آن &zwnj;نهی &zwnj;شده &zwnj;یا ترک &zwnj;کردن&zwnj; کاری &zwnj;که &zwnj;به آن &zwnj;امر شده&zwnj; است&zwnj;.<a name="10">[10]</a>&nbsp;<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>معنای پیشگیری از جرم</strong></span><br /> پیشگیری در لغت ،به معنای جلوگیری، دفع، منع سرایت مرض از پیش، تقدم به حفظ، صیانت، حفظ صحت و جلوی مرض گرفتن، آمده است.<a name="11">[11]</a><br /> پیشگیری از جرم در معنای وسیع خود شامل اقدامات کیفری و غیرکیفری برای خنثی کردن عوامل ارتکاب جرم و کاهش بزهکاری و جرم می&zwnj;شود ولی در مفهوم مضیّق فقط تدابیر غیرکیفری را شامل می&zwnj;شود.<a name="12">[12]</a><br /> در حقیقت، اگر بخواهیم روی پیشگیری از جرم توجه ویژه کنیم، هدف نهايی امر به معروف و نهی از منکر، محدود کردن گستره جرایم، دشوار کردن یا ناممکن ساختن یا کاستن امکان وقوع جرایم و بزهکاری و در نتیجه سالم سازی جامعه از افعال و افراد بزهکار و مجرم، &nbsp;در نهایت رفع بحران های بزهکاری و ایجاد جامعه توحیدی است.<a name="13">[13]</a></p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">آثار فردی امر به معروف و نهی از منکر در پیشگیری از جرم&nbsp;</span></h2> <p>&nbsp;جامعه&zwnj; ای که در آن فریضه امر به&zwnj;معروف و نهی &zwnj;از منکر نباشد یا کنار گذاشته شود، جامعه بی تفاوت، ساکت، مرده و بدون رشد خواهد بود. اقامه امر به معروف و نهی از منکر، برکات دنیوی و اخروی برای آمر به معروف و ناهی از منکر دارد و ترک آن نیز پیامدهایی را به دنبال دارد که به برخی اشاره می کنیم:<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>الف -رنگ و بوی خدایی گرفتن</strong></span><br /> انسان آمر با امر به معروف و نهی از منکر، رنگ و بوی خدایی می گیرد و متخلّق به آداب الهی می شود؛ چنانکه حضرت علی (علیه السلام) در خطبه 156 نهج البلاغه به این امر تصریح دارد و می فرماید: &laquo;همانا امر به معروف و نهى از منکر، از صفت&zwnj;هاى پروردگارند&raquo;.<a name="14">[14] </a>آمر به معروف، هنگامی که امر به خوبی می کند یا ناهی از منکر هنگامی که تلاش می کند تا گناه یا جرمی اتفاق نیفتد، امتثال امر مولی کرده، خودش را به صفت پروردگار متخلق نموده و هم&zwnj;جهت با آنچه مورد رضایت خداست عمل کرده است؛ پس از عزیزان خدا خواهد شد.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>ب- رشد و کمال انسانی</strong></span><br /> قرآن کریم می&zwnj; فرماید: &laquo;يا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِيکُمْ ناراً&raquo;.<a name="15">[15]</a> خدای متعال دستور صریح می دهد که انسان، تقوا پیشه کند و برای تقوا داشتن خانواده &zwnj;اش تلاش کند؛ زیرا بخشی از رشد و کمال انسانی در گرو ارتباط با دیگران است. با امر به معروف و نهی از منکر، کمالات اخلاقی رشد و انسان را در مسیر کمال و رضای پروردگار قرار می&zwnj;دهد. بالا بردن تقوای شخصی در برابر گناه و جرم می تواند مانع اقدام به جرم از ناحیه خود و دیگران باشد؛ چرا که عمل به موازین شرعی الهی باعث می شود دیگران نیز با الگوگیری، خود را اصلاح کنند.<br /> زمانی که انسان به رشد و کمال دست یابد، با عملش به دنبال کنار گذاشتن مقدمات حرام و پله هایی است که صعود به آنها انسان را به حرام می رساند؛ درنتیجه از عذاب الهی در امان می&zwnj;ماند و در رحمت الهی قرار می&zwnj;گیرد. قرآن کریم در سوره اعراف به این نکته تصریح می نماید: &laquo;و چون هر چه به آنها تذکر داده شد در آن غفلت ورزیدند، ما هم آن جماعت را که از کار بد منع می&zwnj;نمودند نجات بخشیدیم و آنان را که ظلم و ستمکاری کردند به کیفر فسقشان به عذابی سخت گرفتار کردیم&raquo;.<a name="16">[16]&nbsp;</a><br /> آثار فردی انجام این فریضه الهی &nbsp;فراوان است و البته اگر انسان مؤمن این فریضه الهی را ترک کند دچار پیامدهای منفی فردی می &zwnj;شود که می&zwnj; توان به عذاب الهی، سلب رحمت الهی، عدم استجابت دعا، &nbsp;خروج از زمره نیکوکاران و عاقبت به شرّی ... اشاره کرد. مؤمنی که عامل به این فریضه نباشد مانند فردی بی خاصیت در اجتماع زندگی می کند.<a name="17">[17]</a> این افراد نه تنها ایمانشان تضعیف می شود، بلکه در گناه دیگران شریک می شوند؛ چراکه راضی به عمل آنها هستند و در ظاهر رفتارشان، این پیام را به همه صادر می کنند که راضی به منکرات هستند. در بیانات مولایمان امیر مؤمنان علی بن ابی طالب (علیه السلام) این هشدار وجود دارد که &laquo;اگر مشکل شما این است که از جان یا مالتان می ترسید، امر به معروف کردن، نه مرگی را نزدیک می کند و نه روزی ای را کم می کند!&raquo;.<a name="18">[18] </a>&nbsp;<br /> البته واجب بودن امر به معروف و نهی از منکر به آن معنا نیست که با نام نهی از منکر، مومن دست به اقداماتی کند و خود را به اسم ادای فریضه، جرم ایجاد کند بلکه همانطور که در مطالب قبلی در مراحل امر به معروف و نهی از منکر توضیح داده شد باید عمل کند.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">آثار اجتماعی امر به معروف و نهی از منکر در پیشگیری از وقوع جرم&nbsp;</span></h2> <p>علاوه بر آثار فردی این فریضه بر آمر به معروف و ناهی از منکر شاهد تأثیرات بسیار زیادی در پیشگیری از جرم در اجتماع نیز هستیم. مخصوصا به گونه ای که در شرایط حاضر در حکومت شیعی به سر می بریم و فضای اجرای احکام الهی بازتر و با وسعت بیشتری است. البته نباید میدان امر به معروف و نهی از منکر فرد در اجتماع محدود به پاره ای از احکام یا عده ای از مردم باشد بلکه باید بر وسعت اقامه این فریضه در کشور اسلامی افزود یعنی باید این فریضه را بر مسئولین حکومتی، مردم، ارگانها و نهادها و همه تشکیلات اسلامی اقامه نمود که به نوبه خود برکات زیادی بر جامعه حاصل می شود و جلوی بسیاری از جرایم را گرفته و از بسیاری از آسیب ها مصونمان می دارد.<br /> ارتباطی بسیار نزدیک قطعی و عینی بین پیشرفت فرهنگی جامعه و فریضه الهی امر به معروف ونهی از منکر وجود دارد. هیچ فرهنگی بدون دین و جامعه نمی تواند وجود داشته باشد و هیچ دین و جامعه ای بدون فرهنگ نیست جامعه اسلامی نظام روابط متقابلی است که انسانها بین خود برقرار می کنند و راه رشد هر فردی از روابط سالم و سازنده اجتماعی می گذرد و به کمال &nbsp;آرمانی خود می رسد. شکی نیست که اسلام تنها دینی است که اساس آیین خود برپایه امر به معروف و نهی از منکر در اجتماع قرار داده و روح اجتماع &nbsp;در جمیع احکام &nbsp;و مقررات الهی به وجود می آید.<br /> از آنجا که در زمان قدیم به ندرت فضایی مثل حکومت اسلامی برای اقامه فریضه امر به معروف پیش می آمده لذا رابطه حکومت، مردم و مسئولین با این فریضه بابرکت خیلی تبیین نمی شد؛ هرچند علما به صورت جسته و گریخته بیان کردند و البته به علت غیرمبتلا بودن آن در مسایل حکومتی آن زمان در نوشته هایشان عنوان نمودند که بحث زیادی نمی کنند؛ بنابراین در کتابهای فقهی، به عنوان وظیفه حکومت، کم بیان نمودند. در حال حاضر در قانون اساسی کشور اسلامی ایران در اصل هفتم که نتیجه عمل صالح، ایثار و فداکاری شاهدان و شهیدان است، به این فرضیه توجه ویژه و تأکید و تصریح شده است.<a name="19">[19] </a>&nbsp;<br /> در جامعه اسلامی اقامه فریضه امر به معروف و نهی از منکر با شرایط و مراتب صحیح اجرایی آن، برکات فراوانی در اجتماع دارد. به عنوان مثال هر جامعه ای دو کانال اصلی برای سعادتمندی دارد و بقیه مسائل در درون این دو کانال دیده می شود؛ یکی بحث لقمه حلال و دیگری بحث عفت مادرانه است. آنچه از جرایم در جامعه پیش می آید یا مستقیم و یا غیرمستقیم به این دو مربوط می شود و این فریضه، قوام این دو محور را بر عهده دارد که با برپایی این دو محور، جامعه اصلاح شده و امر ولی مطاع خواهد بود. پس مسائلی مانند ربا، نزول، قاچاق، بیکاری، تن فروشی، زنا، خودارضایی، طلاق، قتل، جرح و ... با اجرای امر به معروف و نهی از منکر به شیوه صحیح و کاربردی این مشکلات به میزان اجرا و اقامه شان در جامعه کاسته می شود و در مقابل امنیت، ازدواج، کار، تولید، صله رحم، برطرف کردن مشکلات و ... در جامعه ایجاد می شود و جامعه را به سعادت می رساند. از این رو به برخی از برکات اقامه این فریضه در اجتماع جهت پیشگیری از جرم و اصلاح امور اشاره می شود:<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>&middot;&nbsp;اجرای احکام الهی</strong></span><br /> امر به معروف و نهی از منکر از حیث ذات و ماهیتش مربوط به اجتماع است و درحقیقت پیاده کردن دین در عرصه اجتماع را به نمایش می گذارد. چنانکه نوع خورد و خوراک، مسکن و تفریح، آداب اجتماعی و صله رحم، نوع ارتباط با خودی، دشمن و منافق و ... که در متون دینی وجود دارد را در اجتماع و حکومت اسلامی پیاده می کند؛ از این رو اهمیت این فریضه از همه احکام بالاتر دیده شده است چنانکه مولی امیر مومنان علی علیه السلام در نهج البلاغه فرمود: &laquo;و تمام کارهاى نيکو و جهاد در راه خدا، برابر امر به معروف و نهى از منکر، چونان قطره اى &nbsp;بر درياى موّاج و پهناور است&raquo;.<a name="20">[20]</a> امام باقر علیه السلام نیز در این باره فرمود: &laquo; همانا امر به معروف و نهی از منکر، راه انبیای الهی و شیوه صالحان است. وظیفه بزرگی است که به برکت آن سایر واجبات، برپا، راهها أمن، کسب و تجارت، حلال، ظلم و تجاوز، دفع و زمین، آباد می&zwnj;شود، اعاده حقّ بر گردنِ متجاوز گذاشته شده و همه کارها سامان می پذیرد&raquo;.<a id="21" name="21">[21]&nbsp;</a><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>&middot;&nbsp;برقراری عدالت اجتماعی</strong></span><br /> قرآن کریم مسئولیت بزرگ عدالت اجتماعی را بر عهد افراد جامعه با قید آمر به معروف و ناهی از منکر قرار داده و کسی که آن را بر پا می کند در حقیقت آرزوی انبیا و اولیای الهی را در جامعه پیاده می کند؛چنانکه در قرآن مجید به آن اشاره و امر شده است: &laquo;باید برخی از شما مسلمانان، خلق را به خیر و صلاح دعوت کنند و امر به نیکوکاری و نهی از بدکاری کنند، و اینها (که واسطه هدایت خلق هستند) رستگار خواهند بود.&raquo;<a name="22">[22]&nbsp;</a><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>&middot;برکات اقتصادی</strong></span><br /> یکی از برکات اجتماعی اقامه امر به معروف و نهی از منکر در جامعه، هموار ساختن تجارت سالم بین مردم و حکومت و کشورهای اطراف است. هرکسی در حد و توان خود به کسب و کار و امرار معاش می پردازد و از بيکاری، ربا، نزول، احتکار، گران فروشی و اختلاس دوری می کند و درآمد مردم حلال و پاکيزه می شود.&nbsp;<br /> خدای متعال نیز برای اقامه این فریضه در جامعه ارزش اقتصادی قائل است و در سوره اعراف می فرماید: &laquo;چنانچه مردم شهر و دیارها همه ایمان آورده و پرهیزکار می&zwnj;شدند همانا ما درهای برکاتی از آسمان و زمین را بر روی آنها می&zwnj;گشودیم&raquo;<a name="23">[23]</a> اگر مردم و حکومت اسلامی بخواهند در برابر کم فروشی ها، رباخواری ها، گران فروشی ها، دزدی ها، اختلاس ها و ... احساس مسئوليت کنند و با ابزار امر به معروف و نهی از منکر این گونه مسائل را اصلاح کنند به يقين فرمايش قرآن کريم در مورد برکات مادی و اقتصادی خدای متعال در زمين و از بین رفتن فقر از جامعه اسلامی به وقوع می پیوندد چنانکه به هر میزان این مسأله رعایت شد به همان میزان آثار گفته شده به وقوع پیوست.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>&middot;&nbsp;امنیت جامعه اسلامی</strong></span><br /> در هر جامعه ای اگر خواهان اقتصاد پویا یا فرهنگ مترقی باشیم یا در اندیشه تولید فکر و مسائل کلیدی دنیا در هوش مصنوعی، هوافضا، هسته ای یا ... باشیم در ابتدا باید امنیت اجتماعی برقرار شود تا مردم در سایه این امنیت بتوانند تولید، کار و اقتصاد سالم داشته باشند، فرهنگ جامعه ارتقا پیدا کند و جامعه به مسیر توسعه، عدالت، اصلاح، رشد و ترقی خود برسد و به&zwnj;عنوان جامعه شاخص مطرح شود. از این رو برای همه کشورها مسأله امنیت، مساله مهمی است. در کشورهای اسلامی نیز این مسأله اهمیت دو چندان دارد و شاهدیم که جوانان زیادی از این مرز و بوم برای این امنیت پایدار در جامعه از جان، مال و زندگی خود می گذرند تا کشور و مردم به صلاح و رستگاری برسند. امنیت راه، تجارت، پول، روابط کشورها، امنیت روانی و ...، همگی امنیت اجتماعی یک کشور را پدید می آورد. با اجرای موفق و صحیح امر به معروف و نهی از منکر در اصلاح ساختار جامعه، از بین بردن موانع رشد، درگیری با قاچاقچیان و تروریست های اقتصادی و فرهنگی به دست می آید.<br /> &nbsp;اهمیت این فریضه تا آنجاست که قوام حکومت اسلامی نیز بسته به اقامه این فریضه توسط تک&zwnj;تک افراد جامعه اسلامی است؛ از این رو رهبر انقلاب نیز به این واقعیت تاکید دارد و می گوید: &laquo;جامعه اسلامی با امر به معروف و نهی از منکر زنده می ماند. تداوم حکومت اسلامی به امر به معروف و نهی از منکر است. بقای حاکميت اخيار به اين است که در جامعه، امر به معروف و نهی از منکر زنده باشد&raquo;.<a name="24">[24]</a><br /> مقام معظم رهبری در بیانیه گام دوم انقلاب، فضای حکمرانی را به گونه ای ترسیم نموده که اقامه این فریضه بروز و ظهور بیشتری در جامعه پیدا کند. ورود کشور به حوزه جامعه پردازی و تمدن سازی، شعارهای زنده انقلاب اسلامی که هم مربوط به کشور و هم مربوط به جهان می شود، دفاع از نظریه نظام اسلامی، تقابل اسلام و استکبار، مدیریت جهادی و اعتقاد به اصل ما می توانیم در عرصه مدیریت جامعه، ثبات و امنیت تمامیت اراضی کشور، به اوج رساندن مشارکت مردمی در انتخابات و مسابقه خدمت رسانی، ارتقاء بینش سیاسی مردمی، به سمت عدالت اجتماعی رفتن در امکانات عمومی، افزایش اخلاق و معنویت در جامعه توسط مردم و مسئولین، ایستادگی روزافزون در برابر مستکبرین عالم، پیشروی به سمت شکست مستکبران و پیروزی بر چالش های مختلف، قرار دادن مسئولین باکفایت برای رسیدن به نظام پیشرفته اسلامی، کشف نیروهای مستعد مردمی با ظرفیت ایمانی و بکارگیری آنها در مسیر رشد جامعه، شناسایی و تبیین فرصتهای مادی برای استفاده بهینه از امکانات در جهت رشد جامعه سالم اسلامی، مبارزه با فساد از درون حکومت تا درون همه گروه ها و اصناف توسط مردم و مسئولین و..... همگی نکات برجسته بیانیه گام دوم انقلاب است که نشان دهنده اقامه برکات اجتماعی فریضه امر به معروف و نهی از منکر در جهت پیشگیری از جرم و رشد و سعادت جامعه در حال حاضر و در فضای پیشرومی باشد که می توان در این زمینه به مشروح بیانیه گام دوم انقلاب رجوع نمود.<a name="25">[25]</a>&nbsp;<br /> اقامه امر به معروف و نهی از منکر در جامعه توسط مردم و مسئولین سبب می شود که عوامل مخرب و انحطاط جامعه از قبیل قتل، اختلاس، زنا، درگیری، قاچاق، از هم پاشیدگی خانواده، رشوه و ... از بین برود، جرم ها کاهش بیابد، فقر از جامعه رخت بر بندد، جامعه به سمت توحید پیش برود و اجازه تحقق بسیاری از جرایم را در قالب های مختلف خود ندهد. ناگفته پیداست که ترک این فریضه مهم در اجتماع توسط مردم و مسئولین سبب تسلط اشرار بر مردم شده و این به معنای گسترش جرم های مختلف اقتصادی، امنیتی، فرهنگی و سیاسی خواهد بود.&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">نتیجه گیری</span></h2> <p>در دین مبین اسلام برای اقامه دستورات دین الهی برنامه گستردهای وجود دارد که با اجرایی کردن آن می توان یک جامعه اسلامی پاک و نورانی و مترقی داشت که اجرای این دستورات توسط مردم و مسئولین است که همان اجرای فریضه امر به معروف و نهی از منکر خواهد بود. نقش امر به معروف و نهی از منکر در تمام ادیان الهی، دعوت به همه نیکی ها و بازداشتن از همه زشتی ها و بدی ها &nbsp;و یکی از اصول عملی جامعه اسلامی به شمار می آید و در نتیجه جامعه و حکومتی به دور از گناه &nbsp;و امن ساخته و همه واجبات الهی برپا گردد. اقامه این فریضه با شرایط و مراحل آن چنانکه دین مبین اسلام تبیین نموده سبب می شود تا بسیاری از جرم ها به وجود نیاید و بسیاری از جرم ها هم از بین برود و به فرموده خداوند متعال برکات الهی از آسمان و زمین بر این جامعه نازل خواهد شد. بنابراین می توان نقش اجرای امر به معروف و نهی از منکر را در پیشگیری از جرم در اجتماع، نقش اصلی و محوری دانست و در بیانیه گام دوم برای داشتن یک جامعه سالم و نظام اسلامی پیشرفته به اجرای این اصل در زمینه های گوناگون اشاره کرده و با اجرای این فریضه می توان در ایجاد امنیت اجتماعی و کنار زدن جرم ها نقش مثمرثمری را ایفا نمود.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">منابع و مآخذ</span></h2> <p>قرآن کریم<br /> .1&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;اثر امر به معروف و نهی از منکر در شرع و قانون و تاثیر آن در پیشگیری از جرم، طباطبایی شیرازانی، سید مجتبی، موسسه فرهنگی انتشاراتی آفتاب گیتی، تهران، 1397ش.<br /> .2&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&zwnj;العین، خلیل&zwnj;بن&zwnj;احمد، چاپ&zwnj;مهدی&zwnj;مخزومی&zwnj;و ابراهیم&zwnj;سامرائی&zwnj;، قم،&zwnj;1409ق<br /> .3&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&rlm;الميزان، سيد محمد حسين طباطبايي، نشر دفتر انتشارات اسلامي، بی تا، قم، ۱۳۸۳ش.<br /> .4&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;البرهان فی تفسیر القرآن، بحرانی، سید هاشم، مؤسسة الرسالة، بیروت،۱۴۰۳ ه. ق.<br /> .5&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;پیشگیری جرم&zwnj;شناختی، معظمی، شهلا، فصلنامه پژوهشی تحلیلی و آموزشی مجد (حقوقی)، سال اول، تابستان۸۶، شماره اول، ص۹۳<br /> .6&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;تحریر الوسیلة، موسوی خمینی، سید روح الله، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، 1392ش.<br /> .7&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;ترجمه قرآن کریم، الهی قمشه ای، انتشارات فکر برتر قم، چاپ دوازدهم، ۱۳۸۹ش.<br /> .8&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;جامع المقاصد، محقق کرکی، علی بن الحسین، موسسه آل البیت لاِحیاء التراث، قم، ۱۴۱۴ق.<br /> .9&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;الخلاف، شیخ طوسی، محمد&zwnj;بن&zwnj;الحسن، انتشارات مؤسسه النشر الاسلامی، قم، 1417ق.<br /> .10&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;خودآموز امر به معروف و نهی از منکر، تقوی&zwnj;یگانه، علی، نشر پیام حنان، تهران، 1397ش.<br /> .11&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;سایت مقام معظم رهبری، (https://farsi.khamenei.ir) در زمینه مشروح بیانیه گام دوم انقلاب.<br /> .12&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;شرائع الإسلام في مسائل الحلال والحرام، المحقق الحلي، أبو القاسم نجم الدين جعفر بن الحسن، نشر استقلال، تهران، 1409ق.<br /> .13&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;غررالحکم و دررالکلم، تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، دار الکتاب الإسلامي&zwnj;، قم، 1410ق.<br /> .14&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;فرهنگ معین، معین، محمد، فرهنگ فارسی، امیر کبیر، تهران، ۱۳۸۴ش.<br /> .15&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;قاموس قرآن، قرشی، سیدعلی اکبر، نشر دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۷۱ش.<br /> .16&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;الکافی فی الفقه، تقى&zwnj;الدين بن نجم&zwnj;الدين بن عبيدالله بن عبدالله بن محمد، معروف به ابوالصلاح حلبى، نشر مکتبة الإمام أمير المؤمنين عليه السلام، اصفهان، 1403 ق.<br /> .17&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;کتاب البیع، الموسوی الخمینی، سید روح&zwnj;الله، انتشارات موسسه اسماعیلیان، قم، 1410ق.<br /> .18&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;لسان العرب، ابن منظور، محمد بن مکرم، نشر دار صادر، بیروت، ۱۴۱۹ق.<br /> .19&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;لغتنامه دهخدا،۳۴جلدی، دهخدا، علی اکبر، نشر سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور، تهران، ۱۳۴۱ش.<br /> .20&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;مجمع&zwnj;البحرین، طریحی&zwnj;، فخرالدین&zwnj;بن&zwnj;محمد، چاپ&zwnj;احمد حسینی&zwnj;، تهران،&zwnj;1362 ش&zwnj;<br /> .21&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;مسالک الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، شهید ثانی، زين&zwnj;الدين بن على بن مشرف عاملى، مؤسسة المعارف الاسلامية، قم، 1413ق.<br /> .22&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر الرافعی، مقرى فيومى، احمد بن محمد، مؤسسة دار الهجرة، قم، 1414ق.<br /> .23&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;مقارنه&zwnj;و تطبیق&zwnj;در حقوق&zwnj;جزای&zwnj;عمومی&zwnj;اسلام&zwnj;، فیض&zwnj;، علیرضا، ناشر: طبع و نشر، تهران،&zwnj;۱۳۶۴ـ ۱۳۶۸ش&zwnj;.<br /> .24&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;مقاله &laquo;امر به معروف و نهی از منکر از منظر فقه و حقوق و بررسی جایگاه دولت و ملت&raquo;، زرگوشنسب، عبدالجبار؛ غیبی، سیده معصومه؛ رضایی، سعیده، معرفت حقوقی، سال دوم بهار و تابستان 1392 ش شماره 4.<br /> .25&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;مقاله &laquo;امر به معروف و نهی از منکر وظیفه مردم است یا حاکم؟&raquo; روزنامه کیهان - عسکری اسلامپور - سه&zwnj;شنبه ۳ بهمن ۱۳۸۵، شماره ۱۸۷۲۲<br /> .26&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;مقاله &laquo;تأملي بر کارکردهاي امر به معروف و نهي از منکر از منظر جرم شناسي پيشگيرانه&raquo;، ساعد، محمدجعفر، فصلنامة مطالعات بسيج، سال دهم، شمارة 37 زمستان 1386ش.<br /> .27&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;مقاله نقش امر به معروف و نهی از منکر در پیشگیری از جرایم، فاندر، علیرضا، (http://qom.jrl.police.ir/article_17094.html)<br /> .28&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;المقنعه، محمد بن محمد، شیخ مفید، نشر کنگره جهانى هزاره شيخ مفيد، قم، 1413 ق.<br /> .29&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;المکاسب المحرمه، موسوی خمینی، سید روح الله، مؤسسه اسماعیلیان، قم، 1368ش.<br /> .30&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;من لایحضره الفقیه، ابن بابویه، محمد بن علی الصدوق، دارالأضواء، بیروت، ۱۴۰۵ق.<br /> .31&nbsp;&nbsp; &nbsp;&middot;&nbsp;&nbsp; &nbsp;منهاج الصالحین، الخوئي، السيد أبوالقاسم، نشر مدينة العلم، قم، 1410ق.<br /> .32&nbsp;&nbsp; &nbsp;&middot;&nbsp;&nbsp; &nbsp;النهایة&zwnj;فی&zwnj;غریب&zwnj;الحدیث&zwnj;والاثر، ابن&zwnj;اثیر، چاپ&zwnj;طاهر احمد زاوی&zwnj;و محمود محمد طناحی&zwnj;، قاهره،&zwnj;1383ـ 1385/ 1963ـ 1965<br /> .33&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;النهاية في مجرد الفقه و الفتاوی، طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن بن على بن حسن، نشر دار الکتاب العربي، بیروت، 1400ق.<br /> .34&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;نهج البلاغه، سید رضی، محمد بن حسین شریف، بنیاد نهج&zwnj;البلاغه، تهران، 1359ش.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#c0392b;">پی نوشت ها</span></h2> <p><a href="#۱">[1]- قاموس قرآن&rlm;، ج&rlm;۱، ص۱۱۰</a><br /> <a href="#۲">[2]- مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر الرافعی، ص۲۲.</a><br /> <a href="#3">[3]- لغت&shy;نامه دهخدا، واژه معروف.</a><br /> <a href="#4">[4]- قاموس قرآن، ج7، ص116.</a><br /> <a href="#5">[5]- شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، ج۱، ص 258: &laquo;والمعروف ينقسم إلى: الواجب والندب. فالأمر بالواجب واجب، وبالمندوب مندوب والمنکر: لا ينقسم! في الجواهر: (لأن المکروه ليس منکرا)&raquo;.</a><br /> <a href="#6">[6]- مسالک الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، ج۳، ص۱۰۰ &laquo;و کان ينبغي إدراجه في النهي، فإنّ النهي عنه مستحب، کالأمر بالمندوب ...&raquo;.</a><br /> <a href="#7">[7]-التحریر الوسیله، ج۱، ص۴۴۰ &laquo;کلّ من الأمر والنهي في المقام إلى&zwnj; واجب ومندوب، فما وجب عقلًا أو شرعاً وجب الأمر به، وما قبح عقلًا أو حرم شرعاً وجب النهي عنه، وما ندب واستحبّ فالأمر به کذلک، وما کره فالنهي عنه کذلک&raquo;.</a><br /> <a href="#8">[8]-العین، ج&zwnj; 6، ص&zwnj; 119؛ ابن&zwnj;اثیر؛ مجمع البحرین طُرَیحی&zwnj;، ذیل&zwnj; مادّه&zwnj;جرم.</a><br /> <a href="#9">[9]- مجمع&zwnj;البحرین، ذیل ماده جرم.</a><br /> <a href="#10">[10]-مقارنه&zwnj; و تطبیق&zwnj; در حقوق&zwnj; جزای&zwnj; عمومی &zwnj;اسلام&zwnj;، ج&zwnj; ۱، صص&zwnj; ۶۹ـ۷۰.</a><br /> <a href="#11">[11]- فرهنگ معین، &zwnj;ج۱، ص 933.&nbsp;</a><br /> <a href="#12">[12]-پیشگیری جرم&zwnj;شناختی، ص۹۳.</a><br /> <a href="#13">&nbsp;[13]- مقاله &laquo; تأملي بر کارکردهاي امر به معروف و نهي از منکر از منظر جرم شناسي پيشگيرانه&raquo;،.</a><br /> <a href="#14">&nbsp;[14]- نهج البلاغه، سید رضی، خطبه 156: &laquo;إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْکَرِ، لَخُلُقَانِ مِنْ خُلُقِ اللَّهِ سُبْحانَهُ؛ وَ إِنَّهُمَا لَايُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ، وَ لَايَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ&raquo;.</a><br /> <a href="#15">&nbsp;[15]- سوره تحریم، آیه 6.</a><br /> <a href="#16">&nbsp;[16]- سوره اعراف، آیه 165: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا کَانُوا يَفْسُقُونَ</a><br /> <a href="#17">&nbsp;[17]- تهذيب الحکام، ج 6 ص 181.</a><br /> <a href="#18">[18]- نهج البلاغه، خطبه 156: إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْکَرِ، لَخُلُقَانِ مِنْ خُلُقِ اللَّهِ سُبْحانَهُ؛ وَ إِنَّهُمَا لَايُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ، وَ لَايَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ؛</a><br /> <a href="#19">[19]- مقاله &laquo;امر به معروف و نهی از منکر وظیفه مردم است یا حاکم؟&raquo;، روزنامه کیهان - عسکری اسلامپور - سه&zwnj;شنبه ۳ بهمن ۱۳۸۵، شماره ۱۸۷۲۲&raquo;</a><br /> <a href="#20">[20]- نهج البلاغه، حکمت 374: &laquo;وَ مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ کُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنْ الْمُنْکَرِ إِلَّا کَنَفْثَةٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ&raquo;.</a><br /> <a href="#21">[21]- وسائل الشیعه، ج۱۶، ص۱۱۹: &laquo;إنَّ الأمرَ بِالمَعرُوفِ و النَّهیَ عَنِ المُنکَرِ سَبِیلُ الأنبِیاءِ و مِنهَاجُ الصُّلَحَاءِ فَرِیضَهٌ عَظِیمَهٌ بِهَا تُقَامُ الفَرائِضُ و تَأمَنُ المَذاهِبُ و تَحِلُّ المَکاسِبُ و تُرَدُّ المَظالِمُ و تُعمَرُ الأرضُ و یُنتَصَفُ مِنَ الأعدَاءِ و یستَقِیمُ الأَمر&raquo;.</a><br /> <a href="#22">[22]- &nbsp;سوره آل عمران، آیه 104: وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.</a><br /> <a href="#23">&nbsp;[23]- سوره اعراف، آیه 96: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَکَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ.</a><br /> <a href="#24">[24]- روزنامه جمهوري اسلامي مورخه 8/5/1371&nbsp;</a><br /> &nbsp;<a href="#25">[25]-روزنامه جمهوری اسلامی مورخ 8/5/1371</a> https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=41673&nbsp;</p> <p><br /> &nbsp;</p> Tue, 16 Aug 2022 18:36:53 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_513873-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_608943-utab خودکشی و جهنّم ابدی
<h1 style="text-align: center;">خودکشی و جهنّم ابدی</h1> <p><br /> انسان&zwnj;های پوچ و بی&zwnj;ایمان خودکشی می&zwnj;کنند!</p> <p><br /> رسول رسا<a id="1" name="1">[1]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#c0392b;">مقدمه</span></h2> <p>یکی از ناهنجاری&zwnj;های اجتماعی که در طول تاریخ دامن&zwnj;گیر جامعه بشری، به&zwnj;ویژه جهان غرب و کشورهای غیراسلامی بوده، مسأله خودکشی است. براساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، سالیانه حدود ۸۰۰ هزار نفر براثر خودکشی در سراسر دنیا می&zwnj;میرند. براساس یکی از محاسبات، رتبه ایران در خودکشی تا سال 1400 در بین کشورها 130 است.<br /> حکم خودکشی از دیدگاه اسلام، علل و عواقب آن&nbsp;<br /> از نظر اسلام خودکشی چه حکمی دارد؟ و علل و عواقب آن چیست؟ ابتدا لازم است به این نکته اشاره کنیم که حیات آدمی، نخستین و بزرگ&zwnj;ترین نعمتی است که خداوند آن را برای رسیدن به تکامل و صعود به قلّه&zwnj;های رفیع و عالی معنوی به انسان عطا کرده است؛ ازاین&zwnj;رو نه&zwnj;تنها دیگران نمی&zwnj;توانند به این نعمت الهی آسیبی وارد کنند، بلکه خود شخص نیز به&zwnj;هیچ&zwnj;عنوان حق ندارد آن را از بین ببرد و بر وی واجب است پیوسته از جان خویش پاسداری و محافظت کند. مالک اصلی انسان، خداوند متعال است و نفس انسانی امانت الهی است؛ بنابراین باید از این امانت، خوب محافظت کرد و ازبین&zwnj;بردن آن خیانت در امانت الهی و جنایتی بزرگ و نابخشودنی در قیامت است.<br /> همانا فقط در راه خدا می&zwnj;توان جان خویش را فدا کرد؛ چون حفظ دین الهی و ارزش&zwnj;های والای دینی که همان راه خداوند است از جان انسان بالاتر، ارزشمندتر و مهم&zwnj;تر است؛ ازاین&zwnj;رو سیّد و سالار شهیدان و سرور آزادگان، حضرت امام حسین علیه&zwnj;السلام و دیگر شهدای راه خدا، جان خویش را تقدیم کردند.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">حرمت خودکشی در اسلام</span></h2> <p>خودکشی در فرهنگ اسلامی به معنای عقب&zwnj;نشینی از نیل به غایت کمال و سقوط به وادی حسرت و ناکامی است. بدین جهت، این جنایت از نظر اسلام، حرام و محکوم است. چنانکه خدا در قرآن کریم می فرماید: &laquo;وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إنَّ اللّهَ کانَ بِکُمْ رَحیماً وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ عُدْواناً وَ ظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلیهِ ناراً&raquo;؛<a name="2">[2]</a> &nbsp;خودکشی نکنید! خداوند نسبت به شما رحیم است. هر کس این عمل را از روی تجاوز و ستم انجام دهد، به&zwnj;زودی او را در آتشی وارد خواهیم کرد.<br /> ابوولّاد می&zwnj;گوید: از امام صادق علیه&zwnj;السلام شنیدم که فرمود: &laquo;مَنْ قَتَلَ نَفْسَهُ مُتَعَمِّداً فَهُوَ فی نارِ جَهَنَّمَ خالِداً فیها&raquo;؛<a name="3">[3] </a>&nbsp;هر کس عمداً خودکشی بکند، همیشه در آتش دوزخ خواهد بود؛ [پس بهشت بر کسی که خودکشی کند، حرام است].<br /> مؤمن خودکشی نمی&zwnj;کند<br /> امام باقر علیه&zwnj;السلام بیان نمود: &laquo;إنَّ المُؤْمِنَ یُبْتَلی بِکُلِّ بَلِیَّةٍ وَ یَمُوتُ بِکُلِّ میتَةٍ إلّا أَنَّهُ لایَقْتُلُ نَفْسَهُ&raquo;؛<a name="4">[4]</a> مؤمن ممکن است به هر بلایی مبتلا شود و به هر نوع مرگی بمیرد، امّا خودکشی نمی&zwnj;کند.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">خودکشی گناهی&nbsp;کبیره&nbsp;</span></h2> <p>عمرو بن عبید در یکی از جلسات امام صادق علیه&zwnj;السلام شرکت کرد، پس از ورود و عرض ادب، این آیه را خواند: &laquo;و الَّذینَ یَجْتَنِبُونَ کَبائِرَ الإثْمِ&raquo;؛<a name="5">[5]</a> بعداز خواندن این آیه لحظه&zwnj;ای سکوت کرد. امام صادق علیه&zwnj;السلام گفتند: عمرو چرا سکوت کردی؟ عرض کرد: دوست دارم گناهان کبیره را از قرآن بشناسم. حضرت بیان کردند: ای عمرو! بزرگترین گناهان چند قسم است:<br /> الف. شریک قائل&zwnj;شدن برای خداوند؛&nbsp;<br /> ب. ناامیدی از رحمت خداوند؛&nbsp;<br /> ج. عاقّ پدر و مادر؛&nbsp;<br /> د. کشتن نفسی که خداوند آن را حرام کرده است و ... .<a name="6">[6]</a></p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#c0392b;">علل خودکشی</span></h2> <p>در منابع دینی و تجربی، علل و عوامل بسیاری در سطوح مختلف فردی، اجتماعی و خانوادگی، برای جنایت خودکشی بیان شده است، تا آنجا که نزدیک به پنجاه علّت و انگیزه برای ارتکاب این عمل برشمرده&zwnj;اند. برخی از این علت&zwnj;ها عبارت است از: احساس پوچی، اعتیاد، شهوت&zwnj;رانی و عشق&zwnj;بازی، زنا، شراب&zwnj;خواری، قماربازی، بی&zwnj;صبری در برابر مشکلات زندگی و بلاها، غرور، حسادت، خیانت، خشم و غضب و لجاجت، ترس از کیفر، ارتکاب جرم، ندامت و سرزنش وجدان، خیانت زن به شوهر، ازدواج اجباری، اختلاف&zwnj;های خانوادگی، بارداری نامشروع، دلتنگی&zwnj;های خانوادگی، ورشکستگی مالی و روحی، عشق به پول و ثروت (دنیاپرستی و دنیاطلبی)، فقر مالی، رکود اقتصادی، عدم اعتماد به نفس در مبارزه با مشکلات، انتقام&zwnj;جویی، حبّ مقام، بیماری&zwnj;های صعب&zwnj;العلاج، علیلی و ناتوانی، بیماری&zwnj;های روانی، مانند افسردگی و جنون ادواری، طلاق و شکست در زندگی و عدم موفّقیّت در تشکیل خانواده، اختلالات روانی و شخصیّتی پدر و مادر و تأثیر آن بر فرزندان، اعتیاد یکی از پدر و مادر یا هر دو، بدآموزی&zwnj;های وسایل ارتباط جمعی و کتاب&zwnj;های تشویق&zwnj;کننده به جنایت خودکشی، فقر فرهنگی و معنوی و اخلاقی، یأس و ناامیدی نسبت به آینده، شهرنشینی و اضطراب&zwnj;های ناشی از آن، افزایش انحرافات اجتماعی، بی&zwnj;عدالتی&zwnj;های اجتماعی و شکاف طبقاتی، بیزاری از زندگی، مشکلات خانوادگی و ... .&nbsp;<br /> <span style="color:#f39c12;"><strong>1. ضعف ایمان و اعتقاد دینی</strong></span><br /> علّت&zwnj;هایی چون احساس پوچی، یأس و ناامیدی نسبت به آینده و بن&zwnj;بست فکری، بی&zwnj;صبری و امثال اینها، ناشی از ضعف اعتقاد و نداشتن شناخت کافی از خداوند_ متعال_ و عدم شناخت جایگاه انسان و حکمت آفرینش اوست. اگر کسی ایمان عمیق و اعتقاد جازم به خداوند داشته باشد و بداند که خدا، جهان هستی و به&zwnj;خصوص انسان را_ که اشرف مخلوقات این عالم است_ هدفمند و غایتمند آفریده، هیچ&zwnj;گاه احساس پوچی و یأس و ناامیدی بر زندگی وی سایه نمی&zwnj;افکند. و اگر به قدرت مطلق خداوند باور داشته باشد و بداند که همه چیز در برابر قدرت او ناتوان و هیچ است، در هنگام بروز مشکلات به خدا تکیه می&zwnj;کند و با توکّل بر خدا و دعا به درگاه باری_ تعالی_ و با یاد و نام او که آرام&zwnj;بخش دل&zwnj;هاست، می&zwnj;تواند مشکلات را یکی پس از دیگری پشت سر بگذارد و موجبات آرامش روحی و قوّت قلب و عزّت نفس را فراهم سازد.&nbsp;<br /> باید توجّه داشت که انسان واقعاً عاجز از دانستن حکمت پیش&zwnj;آمدها و ناملایمات زندگی است؛ چرا که علم انسان در برابر این کارها خیلی ناچیز و کم است. خیلی از کارها به نظر انسان خوب است و از آنها احساس خوشحالی می&zwnj;کند، ولی نمی&zwnj;داند که آن اعمال به ضرر اوست، یا بالعکس، از برخی چیزها ناراحت و غمگین می&zwnj;شود و احساس بدی نسبت به آنها دارد و آن را شرّ و بدبختی می&zwnj;داند، درحالی که ممکن است همان&zwnj;ها خیر و صلاحش باشند. طبق بیان امام امیرالمؤمنین علیه&zwnj;السلام خدا کارها را مطابق مقتضای مصالح، جاری می&zwnj;کند، نه بر طبق میل و رضایت انسان، إنّ اللّهَ_ سُبْحانَهُ_ یَجري الأمورَ عَلی ما یَقْتَضیهِ لا عَلی ما تَرْتَضیهِ.<a name="7">[7]&nbsp;</a><br /> <span style="color:#f39c12;"><strong>2. ضعف معنویّت و اخلاق دینی</strong></span><br /> بسیاری از عوامل خودکشی، مانند حسادت، کینه&zwnj;توزی، لجاجت، خشم، خیانت، غرور، زنا، شراب&zwnj;خواری، قماربازی، حبّ مقام، انتقام&zwnj;جویی، بارداری نامشروع، ازدواج&zwnj;های اجباری و مانند آن، ناشی از ضعف معنویّت و رعایت&zwnj;نکردن مسائل اخلاقی و دینی است. در فرهنگ اسلامی براساس بیان آیات و روایات، تمام اعمال انسان، به&zwnj;ویژه گناهان کبیره، آثار و پیامدهایی دارد که در اصطلاح به آن &laquo;اثر وضعی&raquo; گفته می&zwnj;شود؛ ازاین&zwnj;رو اسلام از انجام&zwnj; گناه و کارهای خلاف شرع به&zwnj;شدّت نهی کرده است.<br /> <span style="color:#f39c12;"><strong>3. توجه بیش&zwnj;ازحد به خواسته&zwnj;های حیوانی</strong></span><br /> شهوت&zwnj;رانی افراطی و عشق&zwnj;بازی نامشروع، عشق به مال و ثروت (دنیاطلبی و دنیادوستی) و ... خواسته&zwnj;های حیوانی هستند که می&zwnj;توانند از عوامل گرایش به خودکشی &zwnj;باشند.<br /> <span style="color:#f39c12;"><strong>4. عوارض طبیعی</strong></span><br /> عوارض طبیعی، مانند جنون و اختلالات روانی، ترس از کیفر، بیماری&zwnj;های صعب&zwnj;العلاج، نقیصه&zwnj;هایی در ساختمان جمجمه، ضایعات قلبی و کبدی، صرع و... .</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">عدم سلامت روان</span></h2> <p>بررسی&zwnj;ها نشان می&zwnj;دهند ۹۸ درصد کسانی که خودکشی کامل و منجر به مرگ انجام داده&zwnj;اند، حدّاقل یک اختلال روان&zwnj;شناختی قابل&zwnj;تشخیص داشته&zwnj;اند. ختلالات خلقی، روان&zwnj;گسیختگی (اسکیزوفرنی یا شیزوفرنی)،<a name="8">[8]</a> &nbsp;اختلالات شخصیّت، اختلالات مغزی، مصرف الکل و مخدّرهایی که موجب زوال عقل می&zwnj;شود و &hellip; برخی از این موارد هستند.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">آفات، آثار و عواقب خودکشی</span></h2> <p>خودکشی بسان ناهنجاری&zwnj;های دیگر جامعه، عواقب و پیامدهای سخت فردی و اجتماعی دارد. کسانی که خودکشی می کنند، اگر باعث مرگشان شود، هرچند ممکن است در ظاهر از رنج، درد و مشکلات دنیا آزاد شوند، امّا براساس اعتقادات دینی به عذاب&zwnj;های سخت و دردناک گرفتار می&zwnj;شوند و از زمره کسانی می&zwnj;شوند که برای همیشه در آتش بسیار سوزان جهنّم می&zwnj;سوزند.&nbsp;<br /> ابوسعید خدری می&zwnj;گوید: ما در جنگ&zwnj;ها و غزوات به&zwnj;صورت گروه&zwnj;های نه&zwnj;نفره و ده&zwnj;نفره بیرون می&zwnj;رفتیم و کارها را در میان خود تقسیم می&zwnj;کردیم؛ یکی در چادر می&zwnj;ماند، یکی برای یارانش کار می&zwnj;کرد، غذایشان را درست می&zwnj;کرد و شترانشان را آب می&zwnj;داد و عدّه&zwnj;ای نیز پیش پیامبر؟ص؟می&zwnj;رفتند. در کاروان ما مردی بود که کار سه نفر را انجام می&zwnj;داد؛ هم هیزم جمع می&zwnj;کرد، هم آب می&zwnj;آورد و هم غذا می&zwnj;پخت. این مسأله را به پیامبر اکرم؟ص؟ گفتند. حضرت بیان نمود: &laquo;ذلکَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ النّارِ&raquo;؛ او اهل دوزخ است. وقتی که با دشمن روبرو شدیم و به جنگ پرداختیم، آن مرد مجروح شد، تیری برداشت و خودش را با آن کشت.<a name="9">[9]</a> &nbsp;خودکشی باعث شد که آن همه ثواب محو شود و او اهل دوزخ گردد.<br /> یکی دیگر از آفات جنایت خودکشی این است که باعث سرافکندگی و شرمندگی خانواده&zwnj;ها در جامعه و در میان اقوام می&zwnj;شود، و چه&zwnj;بسا سبب اختلاف، زدوخورد، طلاق و ازهم&zwnj;پاشیدگی خانواده&zwnj;ها شده و حتّی به قتل و خودکشی دیگری منجر شود.<br /> از آفات دیگر خودکشی این است که این عمل باعث افزایش ناهنجاری&zwnj;ها و انحرافات جامعه می&zwnj;شود. هراندازه خودکشی بیشتر شود، نابسامانی&zwnj;های اجتماعی نیز بیشتر می&zwnj;شود. خودکشی باعث ازبین&zwnj;رفتن سرمایه&zwnj;های انسانی جامعه است. خودکشی پدر و مادر، سبب افزایش تعداد افراد بی&zwnj;سرپرست در جامعه می&zwnj;شود که درنتیجه آمار میزان انحراف، بزهکاری&zwnj; و آسیب&zwnj;های اجتماعی در جامعه بالا می&zwnj;رود.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#c0392b;">پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</span></h2> <p>&nbsp; <a href="#1">[1]. رایانامه: rasa.r@chmail.ir</a><br /> &nbsp; <a href="#2">[2]. سوره نساء، آیات 29- 30.</a><br /> <a href="#3">&nbsp; [3]. فروع کافی، ج&rlm;7، ص45.</a><br /> <a href="#4">&nbsp; [4]. اصول کافی ، ج&rlm;2، ص254، ح12.</a><br /> <a href="#5">&nbsp; [5]. سوره نجم، آیه 32. &laquo;آنان که از گناهان کبیره پرهیز می&zwnj;کنند&raquo;.</a><br /> <a href="#6">&nbsp; [6]. اصول کافی، ج ، ص285_ 286، ح24.</a><br /> <a href="#8">&nbsp; [7]. غرر الحکم و درر الکلم، ص222، ح 56.<br /> &nbsp; [8]. اختلالی روانی است که با دوره&zwnj;های مداوم یا عودکننده روان&zwnj;پریشانه مشخّص می&zwnj;شود. علامت&zwnj;های اصلی، شامل توهّم (غالباً توهّم شنیداری)، هذیان و اختلال تفکّر است. علامت&zwnj;های دیگر عبارتند از: کناره&zwnj;گیری اجتماعی، کاهش ابراز عواطف و احساسات و بی&zwnj;اعتنایی.</a><br /> <a href="#9">&nbsp; [9]. بحار الأنوار، ج&rlm;18، ص111، ح16.</a></p> Tue, 30 May 2023 20:46:13 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_608943-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_614077-utab واکاوی قصد انتقاص در تحقّق غیبت‌‌
<h1 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/2غیبت.jpg" style="width: 500px; height: 305px;" /></h1> <h1 style="text-align: center;">واکاوی قصد انتقاص در تحقّق غیبت&zwnj;</h1> <p style="text-align: justify;"><br /> سعید قلوزی</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">چکیده</span></h2> <p style="text-align: justify;">غیبت ازجمله محرّمات و موضوعات مشهور فقهی است که فقها در باب مکاسب محرّمه به تفصیل و تبیین آن پرداخته&zwnj;اند. غیبت یعنی در غیاب و عدم حضور شخص، عیب او که خداوند آن را مخفی کرده است، بیان شود، به&zwnj;گونه&zwnj;ای که صاحب عیب از اظهار آن ناراحت شود. کاسبی از راه غیبت به این صورت است که مثلاً سخنران یا نویسنده&zwnj;ای در قبال دریافت مبلغی، دیگری را مفتضح و عیب مستور و مخفی او را برملا سازد. فقها در مسأله غیبت مباحث مختلفی را بیان کرده&zwnj;اند که یکی از این مباحث مهم و مبتلی&zwnj;به این است که آیا قصد انتقاص (قصد تحقیرکردن و کوچک&zwnj;شمردن غیبت&zwnj;شونده) در تحقّق غیبت شرط است یا نه؟ به عبارت دیگر آیا قصد انتقاص جزء مقوّمات غیبت است یا نه؟<br /> برای پاسخ به این پرسش مهم، اقوال و نظرات فقها مورد بررسی و تفکیک قرار گرفت. فقهایی نظیر محقّق کرکی، شهید ثانی، شیخ انصاری و امام خمینی رحمهم&zwnj;الله قصد انتقاص را جزء مقوّمات غیبت می&zwnj;دانند و گفته&zwnj;اند: &laquo;اگر بیان عیوب شخص بدون قصد انتقاص باشد، غیبت صدق نمی&zwnj;کند&raquo;. در مقابل، فقهایی همچون محقّق ایروانی، محقّق خویی رحمهماالله&nbsp;و آیت&zwnj;الله سبحانی دام&zwnj;ظله قصد انتقاص را جزء مقوّمات غیبت نمی&zwnj;دانند و قائلند که صرفاً با بیان عیب و بدی شخص، هرچند بدون قصد انتقاص باشد، غیبت صدق می&zwnj;کند.<br /> از آنجا که معیار تشخیص موضوعات در موارد مشکوک، عرف است، عرف وجود قصد انتقاص در تحقّق غیبت را شرط نمی&zwnj;داند؛ چراکه وقتی عرف بگوید آبروی او را برد، غیبت محقّق شده است، چه با قصد باشد و چه بدون قصد. در این پژوهش پس از تبیین و نقد ادلّه فقها، به این نتیجه رسیدیم که قصد انتقاص در تحقّق غیبت لازم نیست؛ زیرا درصورتی&zwnj;که قصد انتقاص را در تحقّق غیبت شرط بدانیم، راه توجیه و فرار برای اشخاص پیدا می&zwnj;شود که بتوانند غیبت کنند و بعد بگویند که من قصد انتقاص نداشتم.<br /> <strong>واژگان کلیدی</strong>: غیبت، قصد، انتقاص، اشاعه فحشاء.</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;"><span style="color:#c0392b;">مقدّمه</span></h2> <p style="text-align: justify;">انسان ذاتاً موجود اجتماعی است و نمی&zwnj;تواند به&zwnj;تنهایی و به دور از اجتماعات انسانی زندگی کند؛ لذا به مقتضای فطرت و تأمین احتیاجات خویش، نیازمند برقراری ارتباط است. این روابط اجتماعی، چه برحسب فطرت و چه بر حسب ضرورت اجتماعی، باید به&zwnj;گونه&zwnj;ای باشد که نیازهای فطری و اجتماعی بشر را برآورده کند، و در این میان نباید رفتارها و گفتارهایی باشد که نه&zwnj;تنها نیازهای درونی و بیرونی انسان&zwnj;ها را برطرف نمی&zwnj;کند، بلکه سبب خلل و نقصان در روابط صحیح و آرامش&zwnj;بخش می&zwnj;شوند. بدین جهت در دین اسلام، احکامی وضع شده&zwnj; است که مراعات آن&zwnj;ها، موجب تحکیم و پایداری روابط اجتماعی سالم خواهد شد. از جمله آن&zwnj;ها، مسأله حرمت غیبت است که از نظر آموزه&zwnj;های اسلامی در ردیف گناهان کبیره شمرده شده است.&nbsp;<br /> غیبت می&zwnj;تواند به&zwnj;صورت گفتاری، نوشتاری، کرداری، اشاره&zwnj;ای و يا کنايى باشد که به استناد قرآن، روایات، اجماع و عقل، حرام است. این رذیله اخلاقی در بین اقشار مختلف مردم شیوع دارد که هم در بُعد فردی و هم در بُعد اجتماعی، آسيب&zwnj;ها و پيامدهای ناگواری را متوجّه فرد و جامعه خواهد کرد؛ لذا در تعالیم اسلامی بسیار نهی و نکوهش شده تا آنجا که در بیان معصومان علیهم&zwnj;السلام از آن به&zwnj;عنوان کفر (خروج از دایره بندگی، عبودیّت و ولایت الهی) تعبیر شده است چنان&zwnj;که امام صادق علیه&zwnj;السلام در کلامی نورانی فرمود: &laquo;الْغِيبَةُ کُفْرٌ وَ الْمُسْتَمِعُ لَهَا وَ الرَّاضِي بِهَا مُشْرِک&rlm;&raquo;.<a id="1" name="1">[1]</a>&nbsp; غیبت کفر است و شنونده و خشنود از آن، مشرک است.<br /> غیبت، موجب هتک عِرض و آبروی شخص می&zwnj;شود و از آنجا که بزرگ&zwnj;ترین سرمایه هر انسانی در زندگی، حیثیت، آبرو و شخصیت اوست، درمی&zwnj;یابیم هر چیزی که آن را هتک کند و به خطر بیاندازد، گویی جان و زندگی او را ﺑﻪ خطر انداخته است. با توجه به اهمیّت این موضوع و نقش این گناه نسبت به دورشدن از آموزه&zwnj;های دینی و تأثیرات مخرّب آن، ضروری است که هیچ&zwnj;گونه راه فرار و توجیهی را که منجر به ارتکاب این معصیت بزرگ شود، باقی نگذاریم تا زمینه&zwnj; پیمودن راه سعادت و بندگی بیشتر فراهم شود.<br /> یکی از توجیهاتی که در مسأله غیبت مطرح می&zwnj;شود این است که فاعل غیبت (غیبت&zwnj;کننده) می&zwnj;گوید: من قصد انتقاص نداشتم و با این گفتار، عمل قبیح خود را توجیه می&zwnj;کند؛ لذا در این پژوهش تلاش بر این است که ثابت کنیم قصد انتقاص از مقوّمات غیبت نیست و بدون آن نیز غیبت محقّق می&zwnj;شود.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">معنای غیبت</span></h2> <p style="text-align: justify;">واژه &laquo;غیبت&raquo; از ریشه &laquo;غیب&raquo; به معنای هر چیز پنهان از چشم&zwnj;ها است.<a name="2">[2]</a>&nbsp;غیبت، به کسر غین، اسم مصدر باب افتعال (إغتیاب) است و به فتح غین، مصدر ثلاثی مجرد از &laquo;غاب یغیب&raquo; است. اسم فاعل و مفعول آن از باب افتعال، &laquo;مُغتاب&raquo; است. از مجموع تعاریف لغت&zwnj;دانان، دو تعریف از واژه &laquo;غیبت&raquo; و دو قول برداشت می&zwnj;شود:<br /> جوهری و طریحی قائلند که غیبت، هم شامل بیان خوبی و کمال انسان و هم شامل بیان عیب و بدی او می&zwnj;شود؛ لذا در تعریف غیبت گفته&zwnj;اند:<br /> &laquo;الغیبة: هو أن یتکلّم خلف إنسان مستور بما یَغُمّهُ لو سَمِعَه. فإن کان صدقاً سُمِّیَ غِیبَةً، و إن کان کذباً سُمِّیَ بُهتاناً&raquo;.<a name="3">[3]</a>&nbsp;در نبود و غیاب شخصی، به&zwnj;نوعی در مورد او سخن گفته شود که اگر آن سخن را بشنود، ناراحت &zwnj;شود؛ حال این سخن اگر صدق باشد، غیبت است و اگر کذب باشد، بهتان نام می&zwnj;گیرد.<br /> براساس این تعریف، غیبت، هم می&zwnj;تواند شامل بیان خوبی و کمال و هم شامل بیان نقص و بدی باشد؛ زیرا ملاک غیبت در نظر ایشان این است که اگر غیبت&zwnj;شونده بشنود، ناراحت شود و این اعم از بیان خوبی&zwnj;ها و بدی&zwnj;هاست. لذا غیبت منحصر به بیان عیب و بدی نشده است.<br /> ابن&zwnj;اثیر و فیّومی، غیبت را منحصر به ذکر عیب و بدی شخص کرده&zwnj; و گفته&zwnj;اند:<br /> &laquo;الغیبة: هو أن یذکر الأنسان فی غَیبتهِ بسوء و إن کان فیه، فإذا ذکرته بما لیس فیه فهو البهت و البهتان&raquo;.<a name="4">[4]</a>&nbsp;غیبت یعنی در غیاب شخصی بدی او ذکر شود هرچند که این بدی در او وجود داشته باشد؛ و اگر بدی در او نباشد، بهتان است.<br /> &laquo;اغْتَابَهُ:&rlm; إذَا ذَکَرَهُ بِمَا يَکْرَهُ مِنَ الْعُيُوبِ وَ هُوَ حَقٌّ و الاسْمُ (الغِيبَةُ) فَإِنْ کَانَ بَاطِلًا فَهُو (الغِيبَةُ) في بُهْت&rlm;&raquo;.<a name="5">[5]</a>&nbsp;غیبت آن است که دیگری را به عیبی که در او وجود دارد و از آشکارشدن آن کراهت دارد، یاد کند؛ اگر عیبی باشد که در او وجود ندارد، غیبت در بهتان است.<br /> در این قول، بیان کمال، داخل در غیبت نیست و لزوماً باید عیب باشد؛ لذا با توجه به این تعریف، ذکر کمالات را نمی&zwnj;توان از مصادیق غیبت دانست.<br /> فیروزآبادی نیز در تعریف غیبت گفته است: &laquo;غابَهُ: عابَهُ، و ذَکرهُ بما فیهِ مِنَ السّوءِ. والغِیبةُ: فِعلَة منهُ، تکونُ حَسَنَةً أو قَبیحةً&raquo;.<a name="6">[6]</a>&nbsp;غیبت، عیب&zwnj;دارکردن دیگری و ذکر بدی&zwnj;های حقیقی او است. غیبت یک نوع گفتار است که اعم از حَسَن و قبیح است.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">معنای انتقاص</span></h2> <p style="text-align: justify;">انتقاص، باب افتعال از &laquo;نقص&raquo; در لغت به معنای کم&zwnj;شدن و کم&zwnj;کردن (نقص وارد کردن، نقص وارد شدن)<a name="7">[7]</a>&nbsp;و عیب&zwnj;دارکردن است.<a name="8">[8]</a> &nbsp;این واژه در بحث غیبت به معنای کوچک&zwnj;کردن، تحقیر و عیب&zwnj;دارکردن شخص غیبت&zwnj;شونده است.<br /> فقها شروطی را در بحث تحقّق غیبت بیان کرده&zwnj;اند که عبارتند از: وجود عیب در غیبت&zwnj;شونده، غایب&zwnj;بودن و عدم حضور غیبت&zwnj;شونده، کراهت و ناراحتی غیبت&zwnj;شونده از شنیدن آن غیبت، مستور و مخفی&zwnj;بودن عیب و ... . از جمله شروط مهمّ و مبتلی&zwnj;به در مسأله غیبت این است که آیا قصد انتقاص در تحقّق غیبت لازم است یا نه؟ به عبارت دیگر، آیا قصد انتقاص جزء مقوّمات غیبت است یا نه؟<br /> برخی از فقها قائلند که در تحقّق غیبت، قصد انتقاص شرط است و اگر بیان بدی و عیوب شخص، بدون قصد انتقاص باشد، غیبت صدق نمی&zwnj;کند. در مقابل، برخی فقها قصد انتقاص را جزء مقوّمات غیبت نمی&zwnj;دانند و قائلند که با ذکر عیوب و بدی شخص، هرچند بدون قصد انتقاص باشد، بازهم غیبت صدق می&zwnj;کند.&nbsp;</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;"><span style="color:#c0392b;">بررسی دیدگاه&zwnj;ها</span></h2> <p style="text-align: justify;">برای به&zwnj;دست&zwnj;آوردن جمع بندی کامل در این مسأله، ضروری است که به تبیین و توضیح این دو دیدگاه بپردازیم:</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#16a085;">دیدگاه اول: لازم&zwnj;بودن قصد انتقاص</span><a id="9" name="9"><span style="color:#16a085;">[9]</span></a></h2> <p style="text-align: justify;"><strong>&nbsp;</strong>محقّق کرکی رحمه&zwnj;الله قصد انتقاص را در تحقّق غیبت لازم دانسته و می&zwnj;گوید: &laquo;ملاک غیبت عبارت است از هر فعلی که با آن قصد هتک عِرض و آبروی مؤمن شود و به&zwnj;وسیله آن، مؤمن غیبت شود یا دیگران به او بخندند؛ اما اگر برای غرض صحیحی مثل نصیحت مشورت&zwnj;کننده باشد، حرام نیست&raquo;.<a name="10">[10]&nbsp;</a></p> <h3 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#8e44ad;">نقد دیدگاه</span></h3> <p style="text-align: justify;">عرفاً قصد، دخالتی در صدق غیبت ندارد؛ گاهی غیبت&zwnj;کننده قصد تحقیر ندارد ولی عملاً تحقیر می&zwnj;کند که دراین&zwnj;صورت، غیبت محقّق شده و آبروی شخص را برده است. وقتی عرف بگوید که آبروی او را برد، غیبت محقّق شده است، چه با قصد باشد و چه بدون قصد؛ پس معیار تشخیص موضوعات در موارد مشکوک، عرف است.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>اشکال بر کلام محقّق کرکی رحمه&zwnj;الله</strong></span><br /> آیت&zwnj;الله مکارم دام&zwnj;ظله&nbsp;می&zwnj;گوید: در کلام محقّق کرکی رحمه&zwnj;الله اشکال واضحی وجود دارد؛ زیرا در هر غیبتی قهراً و به&zwnj;طور طبیعی، قصد انتقاص تحقّق پیدا می&zwnj;کند؛ لذا نیازی به شرط&zwnj;کردن قصد انتقاص در تحقّق غیبت نیست.<a id="11" name="11">[11]</a>&nbsp;<br /> هرچند آیت&zwnj;الله مکارم شیرازی دام&zwnj;ظله&nbsp;قصد انتقاص را جزء مقوّمات غیبت نمی&zwnj;داند اما قصد انتقاص را قهراً حاصل می&zwnj;داند درحالی&zwnj;که ممکن است کسی واقعاً قصد انتقاص نداشته باشد و فقط برای مزاح و شوخی، عیب دیگری را بیان کند و بعد نیز از او تعریف و تمجید کند؛ در اینصورت آیا غیبت محقّق می&zwnj;شود؟ البته هرچند که انتقاص صورت گرفته ولی ممکن است این انتقاص با قصد و یا بدون قصد باشد؛ بنابراین در تحقّق غیبت، صدق عرفی غیبت کافی است و تفاوتی ندارد که قصد انتقاص قهراً تحقّق پیدا کند یا نه.<br /> شیخ انصاری رحمه&zwnj;الله نیز همچون محقّق کرکی رحمه&zwnj;الله قصد انتقاص را در تحقّق غیبت لازم دانسته و می&zwnj;گوید:<br /> &laquo;مجموع تعاریف اهل لغت، به&zwnj;ویژه کتاب &laquo;قاموس المحیط&raquo; که غیبت را به عیب تفسیر کرده بود، ظهور در این مطلب دارند که مراد از غیبت، یادکردن انسان به قصد نقص واردکردن به او است [یعنی فاعل غیبت، قصد انتقاص نسبت به شخص غیبت شونده دارد].<a name="12">[12]</a><br /> محقّق ایروانی رحمه&zwnj;الله در مقام اشکال به شیخ انصاری رحمه&zwnj;الله می&zwnj;گوید: تنها کلام فیروزآبادی در کتاب &laquo;قاموس المحیط&raquo; دراین&zwnj;باره که غیبت را به بیان عیب، مقیّد می&zwnj;کند (غَابَه، أی عَابَه...) مرحوم شیخ انصاری را به توهّم شرطیّت ذکر نقص و قصد انتقاص انداخته است و در سایر کلمات اهل لغت، چنین ظهوری نیست؛ لذا اعتبار قصد انتقاص در تحقّق غیبت، محل اشکال است.<a id="13" name="13">[13]&nbsp;</a><br /> از کلمات اهل لغت این&zwnj;طور برداشت نمی&zwnj;شود که غیبت&zwnj;کننده حتماً در مقام انتقاص باشد؛ زیرا نکته مهمّ در عبارات لغت&zwnj;دانان، کراهت و ناراحتی شخص غیبت&zwnj;شونده است امّا قصد انتقاص غیبت کننده، ملازمه&zwnj;ای با ناراحت&zwnj;شدن غیبت شونده ندارد. در جمله &laquo;بما يغمّه لو سمعه&raquo;<a name="14">[14]</a>&nbsp;&nbsp;یا جمله &laquo;فی غیبته بسوء&raquo;<a name="15">[15]</a>&nbsp;یا جمله &laquo;إذا ذکره بما یکره من العیوب&raquo;<a name="16">[16]</a>&nbsp;قصد، مورد بحث نیست؛ بلکه ناراحت&zwnj;شدن غیبت&zwnj;شونده مورد بحث است و از این عبارات، قصد انتقاص استفاده نمی&zwnj;شود. این عبارات بیانگر مفسده حاصل شده از غیبت، یعنی کراهت و ناراحتی غیبت&zwnj;شونده است؛ چه با قصد یا بدون قصد انتقاص باشد.<br /> امام خمینی رحمه&zwnj;الله نیز قصد انتقاص را در تحقّق غیبت شرط می&zwnj;داند و می&zwnj;گوید:<br /> &laquo;در مفهوم غیبت، قصد انتقاص عرفاً لازم است. کسی که خصوصیّات و عیوب مریض را نزد پزشک بگوید تا پزشک او را معالجه کند، بدون اینکه قصد انتقاص و بیان عیب داشته باشد، در عرف به این عمل غیبت گفته نمی&zwnj;شود&raquo;.<a name="17">[17]</a>&nbsp;<br /> درباره بیان خصوصیّات و عیوب بیمار نزد پزشک، ملاحظه اهم و مهم شده است که مصلحت بیمار در افشای خصوصیّات و عیوب او، اهمّ از مفسده غیبت است هرچند که بیمار از اظهار آن ناراحت شود؛ لذا مثال امام خمینی رحمه&zwnj;الله پذیرفته نیست؛ زیرا اگر شخصی عیوب دیگری را بدون قصد انتقاص بلکه برای شوخی و تفریح بیان کند، بدیهی است که غیبت صدق می&zwnj;کند؛ پس ملازمه&zwnj;ای بین غیبت و قصد انتقاص وجود ندارد، هرچند که غالباً قصد انتقاص در غیبت&zwnj; وجود دارد.<br /> امام خمینی رحمه&zwnj;الله در کلام دیگری می&zwnj;گوید: انصاف این است که لزوم قصد انتقاص با توجه به آیه، روایت و عرف، قابل انکار نیست.<a name="18">[18]</a>&nbsp;<br /> این سخن امام خمینی رحمه&zwnj;الله صرفاً ادّعایی است که دلیلی برای اثبات آن وجود ندارد مگر غلبه وجود قصد انتقاص در غیبت (غالباً قصد انتقاص در غیبت&zwnj; وجود دارد) لذا ملازمه&zwnj;ای میان غیبت و قصد انتقاص نیست؛ زیرا در برخی موارد که قصد انتقاص وجود ندارد، بازهم غیبت صدق می&zwnj;کند.<br /> محقّق خویی رحمه&zwnj;الله لزوم قصد انتقاص در تحقّق غیبت را قبول ندارد و در مقام اشکال می&zwnj;گوید:<br /> برخی در موضوع غیبت، توهّم و گمان کرده&zwnj;اند که وجود قصد انتقاص لازم است درحالی&zwnj;که این توهّم، فاسد است؛ زیرا دلیلی برای اثبات آن نداریم. نباید این مسأله را با تعظیم و هتک مقایسه کنیم؛ چرا که قوام تعظیم و هتک با قصد است بر خلاف غیبت.<a name="19">[19]</a>&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;">&nbsp;</h2> <h2 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/بارگیری.png" style="width: 225px; height: 225px;" /></h2> <h2 style="text-align: justify;"><span style="color:#c0392b;">ادلّه لزوم قصد انتقاص</span></h2> <p style="text-align: justify;">امام خمینی رحمه&zwnj;الله چهار دلیل برای اثبات ادّعای لزوم قصد انتقاص بیان کرده&zwnj; است:<br /> <span style="color:#16a085;"><strong>دلیل اول</strong>: ظهور ادلّه</span><br /> امام خمینی رحمه&zwnj;الله به آیاتی از قرآن استدلال کرده&zwnj; که عبارتند از:<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>1. آیه نهی از غیبت</strong></span><br /> &laquo;... ولَا يَغْتَب بَّعْضُکُم بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَن يَأْکُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَکَرِهْتُمُوهُ&raquo;.<a name="20">[20]</a> &nbsp;از يکديگر غيبت ننماييد، آيا کسى از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ [بی&zwnj;تردید] همه شما از اين امر کراهت داريد.<br /> امام خمینی رحمه&zwnj;الله از این آیه استفاده کرده&zwnj; که ظاهر از خوردن گوشت برادر و ازبین&zwnj;بردن او، قصد انتقاص و ازبین&zwnj;بردن شخصیّت او است.<a name="21">[21]</a> &nbsp;<br /> نقد: درست است که این آیه در بیان نهی از غیبت است اما درصدد بیان شروط غیبت نیست، بلکه تشبیه است و مقصود این است که غیبت در معنای واقعی تکوینی، مانند خوردن گوشت برادر است؛ هرچند غیبت&zwnj;کننده ظاهراً متوجّه نمی&zwnj;شود که چه کار می&zwnj;کند و قصد این کار را هم ندارد. امام خمینی رحمه&zwnj;الله می&zwnj;خواست از این آیه، قصد را استفاده کند درصورتی&zwnj;که شخص، قصد این کار را ندارد ولی ممکن است در معنا تحقّق داشته و عندالله چنین حالتی وجود داشته باشد.<br /> <span style="color:#8e44ad;">2<strong>. آیه نهی از جهر بالسوء</strong></span><br /> &laquo;لاَّ يُحِبُّ اللّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوَءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَن ظُلِمَ وَکَانَ اللّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا&raquo;.<a name="22">[22]</a>&nbsp;خداوند بدگويى بلند و آشکار را دوست ندارد مگر براى کسى&zwnj;که مورد ستم واقع شده باشد؛ خداوند شنوا و داناست.<br /> امام خمینی رحمه&zwnj;الله از این آیه استفاده کرده&zwnj; که بلند گفتن و فریادزدن بدی&zwnj;های دیگران یعنی عیب&zwnj;دارکردن و تنقیص او.<a name="23">[23]</a>&nbsp;<br /> <strong>نقد</strong>: اینکه خداوند بدگويى بلند و آشکار را دوست ندارد، أعمّ از این است که شخص، قصد انتقاص دیگری را داشته باشد یا نه؛ امّا خداوند درباره مظلوم فرمود: آشکارا و بلند، بدگویی کن و دراین&zwnj;باره غیبت صدق نمی&zwnj;کند. البته کسی که مظلوم واقع شده، قصدش رفع ظلم از خودش است نه انتقاص، هرچند عرفاً بیان ظلم با قصد انتقاص ملازم است اما همه افراد غیبت که مظلوم نیستند؛ بنابراین قصد انتقاص در مظلوم، ملازم با قصد انتقاص در همه افراد غیبت نیست.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>3. آیه نهی از بدگویی و عیب&zwnj;جویی</strong></span><br /> &laquo;وَيْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ&raquo;.<a id="24" name="24">[24]</a>&nbsp;واى بر هر عيب&zwnj;جوى مسخره&rlm;&zwnj;کننده&rlm;اى&rlm;.<br /> امام خمینی رحمه&zwnj;الله می&zwnj;گوید: این آیه در بیان مذمّت کسانی است که به&zwnj;دنبال این هستند که عیب مردم را پیدا کنند و به عیب&zwnj;جویی و تمسخر آن&zwnj;ها بپردازند. غیبت&zwnj;کننده نیز مصداقی از این آیه است؛ چون قصد کوچک&zwnj;کردن و تحقیر دیگران را دارد و از اینجا معلوم می&zwnj;شود که او قصد انتقاص دارد.<a name="25">[25]</a>&nbsp;<br /> نقد: در همه موارد مسخره&zwnj;کردن&zwnj;، قصد انتقاص وجود ندارد و حتّی غالباً مسخره&zwnj;کردن خالی از قصد انتقاص است. به عبارت دیگر، برخی از افراد، اهل شوخی و مسخره&zwnj;بازی هستند و اصلاً متوجّه نیستند که این حرفشان غیبت است؛ هرچند ممکن است گاهی قصد انتقاص نیز در مسخره&zwnj;کردن وجود داشته باشد اما غالباً مسخره&zwnj;کردن بدون قصد انتقاص است.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>4. آیه نهی از اشاعه فحشا</strong></span><br /> &laquo;إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ ...&raquo;.<a name="26">[26]</a>&nbsp;کسانى&zwnj;که دوست دارند زشتي&zwnj;ها در ميان مردم باايمان شيوع يابد، عذاب دردناکى براى آنان در دنيا و آخرت است&rlm;.<br /> امام خمینی رحمه&zwnj;الله از این آیه استفاده کرده&zwnj; که هرکس می&zwnj;خواهد فاحشه و کار زشت در میان مؤمنان شایع شود، درواقع می&zwnj;خواهد مؤمنان حقیر و کوچک شوند و شخصیّت آن&zwnj;ها ازبین برود و این همان قصد انتقاص است.<a name="27">[27]</a>&nbsp;<br /> <strong>نقد</strong>: حبّ شیوع فاحشه در میان مؤمنان، ملازم با قصد انتقاص نیست و چه&zwnj;بسا چنین شخصی با این کار، اصلاً قصد انتقاص نداشته باشد و به&zwnj;گمان خودش با این کار به جامعه خدمت می&zwnj;کند، درحالی&zwnj;که فاحشه و فساد را در جامعه ترویج می&zwnj;کند.<br /> آیاتی که امام خمینی رحمه&zwnj;الله برای اثبات لزوم قصد انتقاص بیان کرده&zwnj;، با قصد انتقاص ملازمه ندارند؛ هرچند که غالباً قصد انتقاص وجود دارد اما همیشه این&zwnj;گونه نیست.<br /> مرحوم امام خمینی معتقد است که قصد انتقاص این نیست که حتماً غیبت&zwnj;کننده، نیّت کوچک&zwnj;کردن غیبت&zwnj;شونده را داشته باشد بلکه ممکن است نیّت خوبی هم داشته باشد ولی نتیجه آن، انتقاص و کوچک&zwnj;کردن غیبت&zwnj;شونده است که به آن، &laquo;قصد انتقاص به حمل شایع صناعی&raquo; گفته می&zwnj;شود؛ یعنی در خارج، انتقاص حاصل شده و شخص می&zwnj;داند که وقتی این حرف را می&zwnj;زند، غیبت شونده در جامعه تحقیر می&zwnj;شود. مرحوم امام رحمه&zwnj;الله نتیجه می&zwnj;گیرد که قصد انتقاص در هر غیبتی وجود دارد.<a id="28" name="28">[28]</a>&nbsp;</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#16a085;"><strong>دلیل دوم: کلام لغت&zwnj;دانان</strong></span></p> <p style="text-align: justify;">امام خمینی رحمه&zwnj;الله می&zwnj;گوید: &laquo;از کلمات بسیاری از لغت&zwnj;دانان استفاده می&zwnj;شود که غیبت، همیشه با قصد انتقاص همراه است&raquo;.<a name="29">[29]</a>&nbsp;<br /> نقد: در کلمات لغت&zwnj;دانان دلیلی بر لزوم قصد انتقاص وجود ندارد؛ هرچند در غیبت غالباً قصد انتقاص وجود دارد و کسی که غیبت می&zwnj;کند، می&zwnj;داند که طرف مقابل، تحقیر می&zwnj;شود اما دائماً نیست و ممکن است کسی نه&zwnj;تنها قصد تحقیر غیبت شونده را نداشته&zwnj; باشد بلکه به&zwnj;دنبال چاره مشکل او باشد؛ بنابراین غیبت، ظلم در حقّ دیگران و قبیح است. غیبت انسان بما هو انسان، جایز نیست مگر اینکه محارب باشد و هدف ما از این سخن این است که راه فرار برای اشخاص پیدا نشود که بتوانند غیبت کنند و بعد بگویند که من قصد انتقاص نداشتم.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#16a085;"><strong>دلیل سوم: کلام فقها</strong></span><br /> دلیل سومی که امام خمینی رحمه&zwnj;الله برای اعتبار قصد انتقاص بیان می&zwnj;کند این است که شاید اعتبار قصد انتقاص مقتضای کلام فقهایی است که تعریف غیبت را مقیّد به &laquo;ما یکرهه&raquo; کرده&zwnj;اند؛ از این جهت که اکراه نوعاً ملازم با قصد انتقاص است.<a name="30">[30]</a>&nbsp;<br /> نقد: همان&zwnj;گونه که امام خمینی رحمه&zwnj;الله بیان کرد، اکراه، نوعاً ملازم با قصد انتقاص است ولی همیشه این&zwnj;گونه نیست؛ پس قصد انتقاص از مقوّمات غیبت نیست بلکه ملاک، تشخیص عرف است.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#16a085;"><strong>دلیل چهارم: تبادر</strong></span><br /> چهارمین دلیلی که امام خمینی رحمه&zwnj;الله بیان کرده&zwnj; &laquo;تبادر&raquo; است. &laquo;متبادر از غیبت، وجود قصد انتقاص است؛ لذا وقتی گفته می&zwnj;شود فلانی غیبت کرد به این معناست که او را تحقیر کرد&raquo;.<a name="31">[31]&nbsp;</a><br /> <strong>نقد</strong>: همان&zwnj;گونه که قبلاً گفته شد، اکراه غالباً ملازم با قصد انتقاص است ولی همیشه این&zwnj;گونه نیست بلکه معیار، صدق عرفی است. به عبارت دیگر، آنچه به ذهن متبادر می&zwnj;شود صدق عرفی است؛ یعنی عرف می&zwnj;گوید که انتقاص حاصل شده و فرقی نمی&zwnj;کند که غیبت&zwnj;کننده قصد داشته باشد یا نه.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">دیدگاه دوم: لازم&zwnj;نبودن قصد انتقاص</span><a id="32" name="32"><span style="color:#c0392b;">[32]</span></a></h2> <p style="text-align: justify;">&nbsp;محقّق ایروانی رحمه&zwnj;الله می&zwnj;گوید: ذکر عیب، ذاتاً تنقیص محسوب می&zwnj;شود و لازم نیست که با قصد تنقیص و غرض انتقاص باشد (اگر تنقیص در خارج محقّق شود، دیگر قصد انتقاص دخالتی ندارد).<a name="33">[33]</a>&nbsp;<br /> محقّق خویی رحمه&zwnj;الله نیز قصد انتقاص را در تحقّق غیبت شرط نمی&zwnj;داند؛ لذا گفته است: صدق عنوان عیب، امری عرفی است و هیچ ارتباطی با قصد ندارد.<a name="34">[34]</a>&nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله سبحانی دام&zwnj;ظله نیز قائل است که مقوّم غیبت، رفع ستر نقایص جسمی، اخلاقی و دینی شخص است که خداوند آن&zwnj;ها را مخفی کرده است؛ لذا قصد تنقیص، شرط نیست بلکه در تحقّق غیبت، رفع ستر و آشکارکردن عیوب مخفی کفایت می&zwnj;کند.<a name="35">[35]</a> &nbsp;<br /> این سخن صحیح است اما علاوه بر رفع ستر، کراهة المغتاب (ناراحت&zwnj;شدن غیبت شونده) نیز لازم است.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">ادلّه عدم لزوم قصد انتقاص</span></h2> <p style="text-align: justify;">فقهایی که قصد انتقاص در تحقّق غیبت را لازم نمی&zwnj;دانند، برای اثبات مدّعای خود به ادلّه&zwnj;ای استدلال کرده&zwnj;اند که عبارتند از:</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#16a085;"><strong>دلیل اول: تظافر</strong></span><a id="36" name="36"><span style="color:#16a085;">[36]</span></a><span style="color:#16a085;"><strong>&nbsp;و اطلاق روایات</strong></span><a name="37"><span style="color:#16a085;">[37]</span></a><span style="color:#16a085;"> &nbsp;</span><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>روایت اول</strong></span>: &laquo;وَ فِي عِقَابِ الْأَعْمَالِ<a name="38">[38]</a>&nbsp;بِإِسْنَادٍ تَقَدَّمَ فِي بَابِ عِيَادَةِ الْمَرِيض<a name="39">[39]</a>&nbsp;عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله أَنَّهُ قَالَ فِي خُطْبَةٍ لَهُ:&rlm; وَ مَنِ&rlm; اغْتَابَ&rlm; أَخَاهُ&rlm; الْمُسْلِمَ بَطَلَ صَوْمُهُ ... وَ مَنْ مَشَى فِي عَيْبِ أَخِيهِ وَ کَشْفِ عَوْرَتِهِ کَانَتْ أَوَّلُ خُطْوَةٍ خَطَاهَا وَضَعَهَا فِي جَهَنَّمَ وَ کَشَفَ اللَّهُ عَوْرَتَهُ عَلَى رُءُوسِ الْخَلَائِقِ وَ مَنْ مَشَى إِلَى ذِي قَرَابَةٍ وَ ذِي رَحِمٍ يَسْأَلُ بِهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَ مِائَةِ شَهِيدٍ فَإِنْ سَأَلَ بِهِ وَ وَصَلَهُ بِمَالِهِ وَ نَفْسِهِ جَمِيعاً کَانَ لَهُ بِکُلِّ خُطْوَةٍ أَرْبَعُونَ أَلْفَ أَلْفِ حَسَنَةٍ وَ رُفِعَ لَهُ أَرْبَعُونَ أَلْفَ أَلْفِ دَرَجَةٍ وَ کَأَنَّمَا عَبَدَ الله عَزَّوَجَلَّ مِائَةَ سَنَةٍ وَ مَنْ مَشَى فِي فَسَادِ مَا بَيْنَهُمَا وَ قَطِيعَةِ بَيْنِهِمَا غَضِبَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَيْهِ وَ لَعَنَهُ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ کَانَ عَلَيْهِ مِنَ الْوِزْرِ کَعِدْلِ قَاطِعِ الرَّحِمِ&raquo;.<a name="40">[40]</a>&nbsp;<br /> پیامبر اکرم صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله فرمود: کسى&zwnj;که برادر مسلمان خود را غیبت کند، روزه&rlm;اش باطل&rlm; می&zwnj;شود ... هر کس براى عيب&zwnj;&rlm;جویى يا رسواکردن برادر خود قدم بردارد، با نخستين گامى که برمی&zwnj;دارد در جهنّم خواهد بود، خداوند عيب&zwnj;هاى او را در حضور مردم آشکار نمايد و او را رسوا سازد. هر کس براى دلجویى و پرسش حال خويشاوندان و نزديکانش گامى بردارد، خداوند اجر يک&zwnj;صد شهيد به او عطا فرمايد و اگر به پرسش احوال او بپردازد و با جان و مال ياریش کند، در برابر هر قدمى که در اين راه خداپسندانه برمى&rlm;دارد، چهل&zwnj;ميليون حسنه براى او ثبت مى&rlm;شود، چهل&zwnj;ميليون درجه به مقام و منزلت او در پيشگاه خداوند افزوده مى&rlm;گردد و به منزله آن است که يک&zwnj;صد سال خدا را عبادت کرده است. کسى&zwnj; که براى جدايى و گسيختن رابطه خويشاوندى گام بردارد، مورد خشم و لعنت الهى در دنيا و آخرت قرار خواهد گرفت و سنگينى بار گناه او به اندازه کسى است که قطع رحم کرده باشد.<br /> از دو عبارت &laquo;مَنِ&rlm; اغْتَابَ&rlm; أَخَاهُ&rlm; الْمُسْلِمَ&raquo; و &laquo;مَنْ مَشَى فِي عَيْبِ أَخِيهِ وَ کَشْفِ عَوْرَتِهِ&raquo; که مربوط به غیبت است، قصد انتقاص برداشت نمی&zwnj;شود؛ چون این دو عبارت، اطلاق دارند؛ هرچند غالباً قصد انتقاص در غیبت وجود دارد اما دائماً این&zwnj;گونه نیست.&nbsp;<br /> برخی از فقها به این روایت استناد کرده&zwnj;اند.<a name="41">[41]</a>&nbsp;<br /> سند روایت به دلیل وجود راویان ضعیف و مهمل، ضعیف و غیرقابل استناد است؛ پس به&zwnj;عنوان مؤیّد می&zwnj;توان از آن استفاده نمود.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>روایت دوم</strong></span>: &laquo;وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ<a name="42">[42]</a>&nbsp;عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى<a name="43">[43]</a>&nbsp;عَنْ يُونُسَ<a name="44">[44]</a>&nbsp;عَنْ حُسَيْنِ بْنِ مُخْتَارٍ<a name="45">[45]</a> عَنْ زَيْدٍ<a name="46">[46]</a>&nbsp;عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه&zwnj;السلام فِيمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ&rlm; عَوْرَةُ الْمُؤْمِنِ&rlm; عَلَى&rlm; الْمُؤْمِنِ حَرَامٌ. قَالَ: مَا هُوَ أَنْ يَنْکَشِفَ فَتَرَى مِنْهُ شَيْئاً إِنَّمَا هُوَ أَنْ تَرْوِيَ عَلَيْهِ أَوْ تَعِيبَهُ&raquo;.<a name="47">[47]</a>&nbsp;از زيد شحّام روايت شده که امام صادق علیه&zwnj;السلام درباره اينکه در حديث آمده: &laquo;عورت مؤمن بر مؤمن حرام است&raquo; فرمود: اين نيست که مؤمن برهنه شود و تو از او چيزى ببينى. همانا مقصود اين است که به ضرر او داستانى بگویى يا نسبت عيب به او بدهى.<br /> برخی از فقها دام&zwnj;ظله&nbsp;به این روایت استدلال کرده&zwnj;اند.<a name="48">[48]</a>&nbsp;<br /> هرچند این روایت سند صحیحی دارد اما چون لفظ غیبت در آن نیامده، برای غیبت قابل استفاده نیست. ظاهر روایت این است که اگر کسی اسرار مؤمن را فاش کند، گناه بزرگی مرتکب شده؛ چه این عمل غیبت محسوب شود یا نشود. حرمت در این روایت مشروط به قصد انتقاص نیست؛ پس استدلال به آن نیز صحیح نیست اما می&zwnj;توان از آن به&zwnj;عنوان مؤیّد استفاده کرد.<br /> برخی از فقها گفته&zwnj;اند: قصد سبب نزد عرف، ملازم با مسبّب است؛ یعنی وقتی غیبت می&zwnj;شود این غیبت، ملازم با قصد انتقاص است و از آن جدا نمی&zwnj;شود.<a name="49">[49]</a>&nbsp;<br /> اگر مقصود این باشد که غالباً غیبت در نزد عرف ملازم با قصد انتقاص است، صحیح است ولی اگر منظور ایشان این باشد که دائماً غیبت در نزد عرف ملازم با قصد انتقاص است، پذیرفته نیست چون ممکن است کسی قصد اصلاح داشته باشد که دراین&zwnj;صورت، قصد انتقاص وجود ندارد.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>روایت سوم</strong></span>: &laquo;عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ<a name="50">[50]</a>&nbsp;عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى<a name="51">[51]</a>&nbsp;عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ<a name="52">[52]</a>&nbsp;عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَيَابَةَ<a name="53">[53]</a>&nbsp;قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه&zwnj;السلام يَقُولُ&rlm;: الْغِيبَةُ أَنْ تَقُولَ فِي أَخِيکَ مَا سَتَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ أَمَّا الْأَمْرُ الظَّاهِرُ مِثْلَ&rlm; الْحِدَّةِ وَ الْعَجَلَةِ فَلَا، وَ الْبُهْتَانُ أَنْ تَقُولَ فِيهِ مَا لَيْسَ فِيهِ&raquo;.<a name="54">[54]&nbsp;</a><br /> عبدالرحمن بن سیابه می&zwnj;گوید: از امام صادق علیه&zwnj;السلام شنیدم که فرمود: غيبت آن است که در مورد برادرت آنچه را که خداوند از او پرده پوشى کرده است بیان کنی، اما امر ظاهری (آنچه از وجود او عيان است) مثل شتاب زدگی و عجول بودن، غیبت نیست؛ و بهتان این است که چیزی را در مورد کسی بیان کنی که در او وجود ندارد.<br /> این روایت از حیث سند و دلالت تامّ است؛ زیرا همه راویان آن امامی و ثقه هستند و دلالت دارد بر اینکه غیبت، کشف اسرار است و قصد انتقاص در غیبت شرط نیست.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#16a085;"><strong>دلیل دوم: اشعار آیه</strong></span><br /> &laquo;يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِيرًا مِّنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَب بَّعْضُکُم بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَن يَأْکُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَکَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا الله إِنَّ الله تَوَّابٌ رَّحِيمٌ&raquo;.<a name="55">[55]</a>&nbsp;<br /> اى کسانی که ایمان آورده&zwnj;اید! از بسيارى از گمان&zwnj;ها [در حقّ مردم&rlm;] بپرهيزيد؛ چراکه برخى از گمان&zwnj;ها گناه است. [در کار دیگران] تفحّص و تجسّس نکنيد، و از يکديگر غيبت نکنید؛ آيا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده&rlm;اش را بخورد؟ بی&zwnj;&rlm;ترديد [از اين کار] نفرت داريد، تقواى الهى پيشه کنيد که خدا بسيار توبه&rlm;&zwnj;پذير و مهربان است&rlm;.<br /> برخی از فقها گفته&zwnj;اند: در این آیه، سوء ظنّ، تجسّس و غیبت، هر سه مورد پشت سر هم ذکر شده&zwnj;اند و از آنجا که در سوء ظنّ و تجسّس، قصد انتقاص وجود ندارد، در غیبت هم قصد انتقاص شرط نیست.<a name="56">[56]</a>&nbsp;</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#16a085;"><strong>دلیل سوم: تصریح لغت&zwnj;دانان</strong></span><a name="57"><span style="color:#16a085;">[57]<strong>&nbsp;</strong></span></a><br /> یکی از ادلّه&zwnj;ای که برای عدم لزوم قصد انتقاص بیان شده، کلمات لغت&zwnj;دانان است. لغت&zwnj;دانان وقتی غیبت را معنا می&zwnj;کنند، قصد انتقاص را ذکر نمی&zwnj;کنند و در برخی از کتب لغت مثل قاموس المحیط به&zwnj;صراحت آمده است که &laquo;الغیبة فعلة منه تکون حسنةً أو قبیحةً&raquo;؛<a name="58">[58]</a>&nbsp;یعنی غیبت گاهی قبیح و گاهی حَسن است. آنچه که حَسن و نیکو باشد، قطعاً در آن قصد انتقاص نیست.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#16a085;"><strong>دلیل چهارم: قهری&zwnj;بودن قصد انتقاص</strong></span><a id="59" name="59"><span style="color:#16a085;">[59]</span></a><span style="color:#16a085;">&nbsp;</span><br /> این دلیل پذیرفته نیست؛ زیرا اگر قصد انتقاص قهری باشد، پس نیازی به بحث از لزوم قصد انتقاص در تحقّق غیبت نداریم اما فقها در این&zwnj;باره بحث کرده&zwnj;اند؛ چون ممکن است در مواردی قصد انتقاص وجود نداشته باشد. براساس آنچه بیان شد اگر قید عرفاً، بعد از قهری&zwnj;بودن ذکر شود مناسب&zwnj;تر است.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">نتیجه گیری</span></h2> <p style="text-align: justify;">براساس تعالیم دینی، غیبت به عنوان یک رفتار ناهنجار و از گناهان کبیره محسوب می&zwnj;شود که در تعریف آن، اقوال مختلفی بیان شده است. کامل&zwnj;ترین تعریف عبارت است از اینکه در غیاب و عدم حضور شخص، عیبی را که خداوند مخفی کرده، بیان شود به&zwnj;گونه&zwnj;ای که صاحب عیب از اظهار آن ناراحت گردد؛ هرچند که قصد انتقاص و تحقیر غیبت شونده را نداشته باشد؛ بنابراین اگر از روی مزاح یا خیرخواهی و دلسوزی، عیب کسی در حضور دیگران بازگو شود، چون هم عیب مخفی او فاش شده و هم در صورت باخبرشدن رنجیده خواهد شد، در اینجا باز هم غیبت محقّق شده است.<br /> نبود قصد انتقاص شاید در روز قیامت نزد خداوند؟ج؟ باعث غفران غیبت&zwnj;کننده شود، امّا در تحقّق عنوان غیبت اثری نخواهد داشت؛ البتّه اگر فاعل غیبت، قصد انتقاص هم داشته باشد، به&zwnj;طریق&zwnj;اولی غیبت محقّق شده و او مرتکب معصیت غیبت خواهد بود ولی این قصد، در تحقّق مفهوم غیبت شرط نیست.</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;"><span style="color:#c0392b;">فهرست منابع</span></h2> <p style="text-align: justify;">قرآن کریم.<br /> 1. انوارالفقاهة (کتاب التجارة)؛ مکارم شیرازی، ناصر؛ قم، مدرسه امام علی بن أبی&zwnj;طالب علیه&zwnj;السلام اول، 1390ق.<br /> 2. ثواب الأعمال و عقاب الأعمال؛ ابن بابويه، محمد بن على&rlm;؛ قم، دار الشريف الرضي للنشر، دوم، 1406ق&rlm;.<br /> 3. جامع المقاصد فی شرح القواعد؛ کرکی عاملی، علی بن&zwnj;حسین؛ قم، مؤسسه آل البیت علیهم&zwnj;السلام، دوم، 1414ق.<br /> 4. حاشیة المکاسب؛ ایروانی نجفی، میرزاعلی؛ تهران، کیا، اول، 1379ق.<br /> 5. رسائل الشهید الثانی؛ عاملی جبعی، زین&zwnj;الدین بن علی بن احمد؛ قم، مکتبة بصیرتی، اول، بی&zwnj;تا.<br /> 6. الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة؛ جوهری، أبونصر اسماعیل بن حمّاد؛ احمد عبدالغفور عطار؛ بیروت، دار العلم الملایین، چهارم، 1407ق.<br /> 7. غایة الآمال فی شرح کتاب المکاسب؛ مامقانی، محمدحسن؛ قم، مجمع الذخائر الإسلامیّة، بی&zwnj;چا، بی&zwnj;تا.<br /> 8. فرهنگ ابجدى؛ بستانى، فؤاد افرام&rlm;؛ رضا مهيار؛ تهران،&rlm; انتشارات اسلامی&rlm;، دوم، 1375 ش&rlm;.<br /> 9. القاموس المحيط؛ فیروزآبادی، محمد بن یعقوب؛ بیروت، دارالکتب العلمیه، اول، 1415ق.<br /> 10. کتاب المکاسب المحرّمة؛ انصاری دزفولی، مرتضی بن محمد امین؛ قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ أعظم انصاری، اول، 1415ق.<br /> 11. مجمع البحرين؛ طريحي، فخرالدين بن محمد؛ احمد حسينى اشکورى؛ سوم، مرتضوى&rlm;، تهران&rlm;، 1375 ه.ش.<br /> 12. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل و مستنبط المسائل؛ نوری، میرزا حسین؛ بیروت، مؤسسه آل البیت علیهم&zwnj;السلام، اول، 1409ق.<br /> 13. مصباح الفقاهة؛ موسوی خویی، سید ابوالقاسم؛ محمدعلی توحیدی؛ بی&zwnj;جا، بی&zwnj;نا، بی&zwnj;چا، بی&zwnj;تا.<br /> 14. المصباح المنير فی غریب الشرح الکبیر للرافعی؛ فیّومی، احمد بن محمّد؛ قم، مؤسسه دارالهجرة، دوم، 1414ق.<br /> 15. معجم مقاييس اللغة؛ ابن فارس، أحمد بن فارس؛ هارون، عبدالسلام محمد؛ اول، مکتب الاعلام الاسلامي&rlm;، قم&rlm;، 1404ق&rlm;.<br /> 16. المکاسب المحرّمة؛ موسوی خمینی، سیّد روح&zwnj;الله؛ قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمه&zwnj;الله، اول، 1415ق.<br /> 17. المواهب فی تحریر أحکام المکاسب؛ سبحانی تبریزی، جعفر؛ سیف&zwnj;الله یعقوبی؛ قم، مؤسسه امام صادق علیه&zwnj;السلام، اول، 1424ق.<br /> 18. النهايه في غريب الحديث والأثر؛ ابن&zwnj;اثیر، مبارک بن محمد؛ قم، مؤسسه اسماعیلیان، چهارم، 1367ق.<br /> 19. وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة؛ حرّ عاملی، محمد بن حسن؛ قم، مؤسسه آل البیت علیهم&zwnj;السلام، اول، 1409ق.</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;"><span style="color:#c0392b;">پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</span></h2> <p style="text-align: justify;"><a href="#1">&nbsp;[1]. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج&rlm;9، ص133.</a><br /> <a href="#2">&nbsp;[2]. معجم مقاييس اللغة، ج&rlm;4، ص403.</a><br /> <a href="#3">[3] . الصحاح، ج1، ص196 ؛ مجمع البحرین، ج2، صص135ـ 136.</a><br /> <a href="#4">[4] . النهاية (في اللغة)، ج3، ص399.</a><br /> <a href="#5">[5] . المصباح المنير، ص458.</a><br /> <a href="#6">[6] . القاموس المحیط، ج1، صص 149 ـ 150.</a><br /> <a href="#7">[7] . المصباح المنير في غريب الشرح الکبير، ج&rlm;2، ص621 ؛ فرهنگ ابجدى، ص930.</a><br /> <a href="#8">[8] . معجم مقاييس اللغة، ج&rlm;5، ص470.</a><br /> <a href="#9">[9] . جامع المقاصد، ج 4، ص27 ؛ رسائل الشهید الثانی، ص284 ؛ کتاب المکاسب، ج1، صص 160 ـ 161 ؛ غایة الآمال، ج1، ص115 ؛ المکاسب المحرّمة، ج1، ص402.</a><br /> <a href="#10">[10] . جامع المقاصد، ج4، ص27.</a><br /> <a href="#11">[11] . انوار الفقاهة( کتاب التجارة)، ص282.</a><br /> <a href="#12">[12] . کتاب المکاسب، ج1، ص160.</a><br /> <a href="#13">[13] . حاشیة المکاسب، ج1، ص34.</a><br /> <a href="#14">[14] . الصحاح، ج1، ص196 ؛ مجمع البحرین، ج2، صص135ـ 136.</a><br /> <a href="#15">[15] . النهايه في غريب الحديث والاثر، ج3، ص399.</a><br /> <a href="#16">[16] . المصباح المنير، ص458.</a><br /> <a href="#17">[17] . المکاسب المحرّمة، ج 1، ص402.</a><br /> <a href="#18">[18] . المکاسب المحرّمة، ج 1، ص409.</a><br /> <a href="#19">[19] . مصباح الفقاهة، ج 1، ص328.</a><br /> <a href="#20">[20] . سوره حجرات، آیه 12.</a><br /> <a href="#21">[21] . المکاسب المحرّمة، ج1، ص403.</a><br /> <a href="#22">[22] . سوره نساء، آیه 148.</a><br /> <a href="#23">[23] . المکاسب المحرّمة، ج1، ص403.</a><br /> <a href="#24">[24] . سوره همزه، آیه 1.</a><br /> <a href="#25">[25] . المکاسب المحرّمة، ج1، صص 403 ـ 404.</a><br /> <a href="#26">[26] . سوره نور، آیه 19.</a><br /> <a href="#27">[27] . المکاسب المحرّمة، ج1، ص 403.</a><br /> <a href="#28">[28] . ر.ک: همان، ص406.</a><br /> <a href="#29">[29] . همان، ص402.</a><br /> <a href="#30">[30] . همان، ص403.</a><br /> <a href="#31">[31] . همان.</a><br /> <a href="#32">[32] . حاشیة المکاسب، ج1، ص34 ؛ مصباح الفقاهة، ج 1، ص328 ؛ انوار الفقاهة (کتاب التجارة)، ص276؛ المواهب، ص579.</a><br /> <a href="#33">[33] . حاشیة المکاسب، ج1، ص34.</a><br /> <a href="#34">[34] . مصباح الفقاهة، ج 1، ص328.</a><br /> <a href="#35">[35] . المواهب، ص579.</a><br /> <a href="#36">[36] . انوار الفقاهة (کتاب التجارة)، ص276.</a><br /> <a href="#37">[37] . المواهب، ص579.</a><br /> <a href="#38">[38] . ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، صص 280 و 284 و 288.</a><br /> <a href="#39">[39] . مُحَمَّدُ بْنُ علی بنُ الْحُسَيْنُ بْنُ بابویه (امامی و ثقه) عن مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ الْمُتَوَکِّلِ (امامی و ثقه) عن مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ (الأسدی الکوفی: امامی و ثقه ظاهراً) عن مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ (النخعی: مهمل) عن عَمِّه الْحُسَيْنُ بْنُ زَيْدٍ (النوفلی : مورد اختلاف است اما بنابر قول أقوی، امامی و ثقه است) عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو النصِّيبيِّ (ضعیف) عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْخُرَاسَانِيِّ (مهمل) عَنْ مُيَسِّرة (مهمل) عَنْ أَبِي عَائِشَةَ السَّعْدِيِّ (مهمل) عَنْ يَزِيدَ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ (مهمل) عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بنِ عوف (مهمل) عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ (الدوسی : از روات عامه و ضعیف است) وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاس&rlm; _امامی و ثقه است).</a><br /> <a href="#40">[40] . وسائل الشیعة، ج 12، صص 285 ـ 286، ح 21.</a><br /> <a href="#41">[41] . المواهب، ص579.</a><br /> <a href="#42">[42] . امامی و ثقه است.</a><br /> <a href="#43">[43] . محمد بن عیسی بن عبید: امامی و ثقه است.</a><br /> <a href="#44">[44] . یونس بن عبدالرحمن: امامی ، ثقه و از اصحاب اجماع است.</a><br /> <a href="#45">[45] . امامی و ثقه است.</a><br /> <a href="#46">[46] . زید شحام: امامی و ثقه است.</a><br /> <a href="#47">[47] . وسائل الشیعة، ج 12، ص295، ح 3.</a><br /> <a href="#48">[48] . المواهب، صص 579 ـ 580.</a><br /> <a href="#49">[49] . همان، ص580.</a><br /> <a href="#50">[50] . امامی و ثقه است.</a><br /> <a href="#51">[51] . محمدبن عیسی بن عبید: امامی و ثقه است.</a><br /> <a href="#52">[52] . امامی، ثقه و از اصحاب اجماع است.</a><br /> <a href="#53">[53] . مورد اختلاف است اما ظاهرا امامی و ثقه است.</a><br /> <a href="#54">[54] . وسائل الشیعة، ج 12، ص288، ح 2.</a><br /> <a href="#55">[55] . سوره حجرات، آیه 12.</a><br /> <a href="#56">[56] . انوارالفقاهة (کتاب التجارة) ص: 276.</a><br /> <a href="#57">[57] . همان.</a><br /> <a href="#58">[58] . القاموس المحيط، ج1، ص112.</a><br /> <a href="#59">[59] . أنوارالفقاهة (کتاب التجارة) ص: 276.</a><br /> &nbsp;</p> Sat, 17 Jun 2023 17:44:04 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_614077-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_614756-utab جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در پیشگیری از جرم
<p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/بارگیری(2)(3).jpg" style="width: 300px; height: 168px;" /></p> <p>&nbsp;</p> <h1 style="text-align: center;">جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در پیشگیری از جرم</h1> <p><br /> علی&zwnj;رضا سامکن</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">چکیده</span></h2> <p>یکی از فرایض الهی که در قرآن کریم به آن تصریح شده و نقش بسیار مهمی در جامعه اسلامی دارد، امر به معروف و نهی از منکر است. اگر فرهنگ ملتی بر این استوار شد که در آن خوبی&zwnj;ها ترویج و از بدی&zwnj;ها جلوگیری شود، به&zwnj;یقین آحاد مردم به معروف گرایش یافته و از منکر اجتناب می&zwnj;کنند، نتیجه چنین فرهنگی کاهش چشمگیر اختلافات است و از&zwnj;این&zwnj;رو جنبه بازدارندگی نسبت به جنایات و جرم&zwnj;ها دارد. در این مقاله به جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در پیشگیری از جرم به&zwnj;لحاظ سیاسی و اجتماعی و تربیتی، پرداخته شده است. هدف آن،&zwnj; نشر و ترویج جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در جامعه اسلامی برای پیشگیری از جرم و جنایات به&zwnj;عنوان وظیفه آحاد مردم است. از مهم&zwnj;ترین یافته&zwnj;های این پژوهش تحلیلی و توصیفی می&zwnj;توان به نقش و تأثیر مستقیم فریضه امر به معروف و نهی از منکر در پیشگیری از جرم و مفاسد اشاره کرد که آیات قرآن و روایات متعدد و اقوال فقها و نظر جامعه&zwnj;شناسان مؤیّد آن است.<br /> <strong>واژگان کلیدی</strong>: پیشگیری از جرم، امر به معروف، نهی از منکر</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">مقدمه&nbsp;</span></h2> <p>یکی از راهکارهای دین اسلام برای اجتناب از جرایم، مفاسد و انحرافات این است که مردم امر به معروف و نهی از منکر داشته باشند؛ ازاین&zwnj;رو قرآن کریم به&zwnj;صراحت از آن سخن گفته و اهمیت آن را در جامعه تبیین می&zwnj;کند، خداوند در قرآن کریم می&zwnj;فرماید: &laquo;يؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيوْمِ الْآخِرِ وَيأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَينْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيرَاتِ وَأُولَئِکَ مِنَ الصَّالِحِينَ&raquo;<a id="1" name="1">[1]</a> &nbsp;صالحان از کسانی هستند که ایمان به خدا و روز قیامت دارند و امر به معروف و نهی از منکر می&zwnj;کنند و در انجام کارهای نیک از یکدیگر سبقت می&zwnj;گیرند.&nbsp;<br /> در روایات نیز از آثار و برکات آن بسیار ذکر شده و مردم را از ترک آن برحذر داشته، امام رضا علیه&zwnj;السلام می&zwnj;فرماید: &laquo;اذا ترک الامر بالمعروف و نهی عن المنکر فلیأذن بوقاع من الله جل اسمه&raquo;<a name="2">[2]</a>&nbsp;هر زمانی که امر به معروف و نهی از منکر ترک شود پس باید واقف بود بلایی را که از طرف خداوند برسد.&nbsp;<br /> مسأله امر به معروف و نهی از منکر در کتب فقهی در بحث جهاد بیان شده و بیشتر علمای سلف در انواع و شرایط آن بحث کرده&zwnj;اند و به&zwnj;عنوان مستقل بیان نشده است. در کتب حدیثی آثار امر به معروف و نهی از منکر بیان شده که&zwnj;اجمالا با پیشگیری از جرم مرتبط است.<br /> &nbsp;کتاب&zwnj;هایی در&zwnj;این&zwnj;باره نوشته شده مانند: &laquo;اثر امر به معروف و نهی از منکر در شرع و قانون و تأثیر آن در پیشگیری از جرم&raquo; از سید مجتبی طباطبایی شیرازی. مقالاتی که با این موضوع مرتبطند مانند: &laquo;جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در اسلام و قرآن و تأثیر آن بر زندگی&raquo; از افشین خلیلی و فریدون کیانی و مقاله &laquo;نقش امر به معروف و نهی از منکر در پیشگیری از جرم&raquo; از علی&zwnj;رضا فاندر.&nbsp;<br /> چون دایره امر به معروف و نهی از منکر وسیع و دارای ابعاد گسترده&zwnj;ای است، در این پژوهش به جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در پیشگیری از جرم با نگاهی نو، نقد و تحلیل می&zwnj;شود و همچنین با در نظر گرفتن جایگاه&zwnj;های مختلف سیاسی، اجتماعی و تربیتی، آن را با روایات مرتبط نقد و تحلیل می&zwnj;کنیم.&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">1.جایگاه تربیتی امر به معروف و نهی از منکر در پیشگیری از جرم</span></h2> <p>یکی از مواردی که در پیشگیری از جرم اهمیت دارد به&zwnj;گونه&zwnj;ای که اگر آن عمل محقق شود نوبت به جرم نمی&zwnj;رسد و جنبه بازدارندگی فردی را نیز دارد، جایگاه تربیتی مربوط امر به معروف و نهی از منکر است.&nbsp;<br /> &nbsp;اگر این فریضه الهی در جامعه گسترش پیدا کند افراد به&zwnj;گونه&zwnj;ای تربیت می&zwnj;شوند که به خود اجازه تحقق جرم را نمی&zwnj;دهند؛ زیرا می&zwnj;دانند آن جرم پسندیده نیست. بسیاری از مجرمان کسانی هستند که زیر نظر الگوی امر به معروف و نهی از منکر نبوده&zwnj;اند و با آن حتی آشنایی ندارند. اگر این الگو در جامعه محقق شود به&zwnj;یقین بسیاری از اعمال خلاف انجام نمی&zwnj;شود؛ مردم با اخلاق الهی آشنا و متخلّق به آن می&zwnj;شوند.&nbsp;<br /> برای شناخت جایگاه تربیتی امر به معروف و نهی از منکر و اهمیت آن در پیشگیری از جرم، چند مورد از اخبار و دیدگاه&zwnj;های فقها را بیان می&zwnj;کنیم:&nbsp;<br /> روایاتی وجود دارد که امر به معروف و نهی از منکر به&zwnj;لحاظ تربیتی در پیشگیری از جرم مؤثر است که به چند مورد از آن&zwnj;ها اشاره می&zwnj;کنیم:&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#16a085;">الف: رنگ خدایی</span></h3> <p>امام صادق علیه&zwnj;السلام فرمود: &laquo;الامر بالمعروف و النهی عن المنکر خلقان من خلق الله تعالی فمن نصرهما اعزه الله تعالی و من خذلهما خذله الله تعالی&raquo;.<a name="3">[3]</a>&nbsp;امر به معروف و نهی از منکر، دو مخلوق از آفریده&zwnj;های خداوند متعال هستند که اگر کسی آن دو را یاری کند خداوند متعال نیز او را عزیز گرداند و هر کس که آن دو را خوار نماید خداوند متعال نیز او را ذلیل کند.&nbsp;<br /> اگر کسی این فریضه الهی را الگوی خود قرار دهد، مایه عزت او خواهد بود. شخص عزتمند با کار خلاف، جرم و ظلم خود را به خواری نمی&zwnj;کشاند. این حسّ عزّت نفس باعث می&zwnj;شود خطوط قرمز قانون و شریعت را رعایت نماید.&nbsp;<br /> از این روایت برداشت می&zwnj;شود که آمر به خوبی&zwnj;ها و ناهی از زشتی&zwnj;ها عزتمند است و اگر کسی متخلق به این صفت شد، مرتکب جرم نمی&zwnj;شود. امر به معروف در پیشگیری از جرایم در جامعه مؤثر است؛ چون با تربیت افراد و اخلاق آنان در ارتباط است.&nbsp;<br /> حضرت علی علیه&zwnj;السلام فرمود: &laquo;لعن الله الآمرین بالمعروف التارکین له و الناهین عن المنکر العاملین به&raquo;.<a name="4">[4]</a>&nbsp;از رحمت خدا به دور هستند کسانی که امر به خوبی می&zwnj;کنند درحالی&zwnj;که خودشان آن را ترک می&zwnj;کنند. همچنین لعنت می&zwnj;کند و کسانی را که از کارهای زشت نهی می&zwnj;کنند درحالی&zwnj;که خود آن را انجام می&zwnj;دهند.&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#16a085;">ب: راه انبیا و صالحان&nbsp;</span></h3> <p>امام باقر علیه&zwnj;السلام فرمود: &laquo;ان الامر بالمعروف و النهی عن المنکر سبیل الانبیاء و منهاج الصالحین و فریضة عظیمة&raquo;<a name="5">[5]</a>&nbsp;همانا امر به معروف و نهی از منکر، راه انبیا، روش صالحان و فریضه&zwnj;ای بزرگ است.&nbsp;<br /> از این روایت استفاده می&zwnj;شود که اگر کسی در راه امر به معروف و نهی از منکر قدم بگذارد، راه پیامبران و نیکان را طی کرده و در اخلاق تربیتی او تأثیرگذار است؛ ازاین&zwnj;رو هرگز مرتکب خطا و جرم نمی&zwnj;شود. این فریضه الهی در تربیت فردی مردم اثر می&zwnj;گذارد که در این صورت باید شاهد کاهش جرم از این گونه افراد باشیم.&nbsp;<br /> از روایات استفاده می&zwnj;شود که جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در دین اسلام، هم برای خود آمران و ناهیان و هم برای طرف مقابل، جنبه تربیتی دارد به&zwnj;گونه&zwnj;ای که اگر شرایطش را دارا باشد در پیشگیری از جرم و گناهان، تأثیر بسیاری خواهد داشت.&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#16a085;">ج: الگوبودن آمر و ناهی&nbsp;</span></h3> <p>یکی دیگر از مواردی که به جایگاه تربیتی امرکننده به معروف و نهی&zwnj;کننده از منکر اشاره دارد به&zwnj;گونه&zwnj;ای که در پیشگیری از جرم هم مؤثر است، شرایط بیان&zwnj;شده برای آمران به معروف و ناهیان از منکر است که خود جنبه تربیتی دارد.&nbsp;<br /> میرزای قمی رحمه&zwnj;الله&nbsp;می&zwnj;گوید: &laquo;بر&zwnj;کسی که جامع شرایط امر به معروف و نهی از منکر باشد، عمل به آن واجب است&raquo;.<a name="6">[6] </a>&nbsp;<br /> همچنین به شیخ بهایی رحمه&zwnj;الله&nbsp;نیز نسبت داده شده: براساس اخبار و روایات، شرط است که آمر به معروف، خودش عامل و ناهی از منکر تارک آن باشد.<a name="7">[7] </a>&nbsp;<br /> &nbsp;امام خمینی قدس&zwnj;سره&nbsp;نیز می&zwnj;گوید: &laquo;به آن&zwnj;چه امر می&zwnj;کند، خودش عمل نماید و آن&zwnj;چه را نهی می&zwnj;نماید ترک کند&raquo;.<a name="8">[8] &nbsp;</a><br /> این سخن ناظر به این است که شخص عامل و تارک باید در خود این روحیه را تقویت کند که خودش مرتکب آن خطا یا جرم نشود، ازاین&zwnj;رو است که بر طرف مقابل هم تأثیر می&zwnj;گذارد تا مرتکب جرم و منکر نشود.&nbsp;<br /> بعضی از فقها برای این مدعا به آیه &laquo;يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ، کَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ&raquo; تمسک کرده&zwnj;اند و خداوند نهی می&zwnj;کند که کسی سخنی را برای مردم بگوید ولی خودش عمل نکند یا مردم را از آن بازدارد ولی خودش انجام دهد.<a name="9">[9] </a>&nbsp;&nbsp;<br /> از این کلام استفاده می&zwnj;شود که در امر به معروف و نهی از منکر نکته تربیتی وجود دارد که آمر و ناهی نباید خودش تارک و مرتکب آن&zwnj;ها باشد و این خود در کاهش جرم و خطا در جامعه مؤثر است.&nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله مکارم شیرازی دام&zwnj;ظله&nbsp;می&zwnj;گوید: &laquo;آمر به معروف و ناهی از منکر نسبت به خودش اقدام عملی کند؛ یعنی جان و روح خویش را آراسته به معروف نماید و از منکر پاک کند و در نتیجه اسوه و الگوی عملی برای دیگران مخصوصا تارکان معروف و آلودگان به منکر گردد همان گونه که حدیث کوتاه، اما بلند &laquo;کونوا دعاة الناس بغیر السنتکم&raquo; با کردارتان مردم را به کارهای نیک دعوت کنید، دلالت بر این مطلب دارد&raquo;.<a name="10">[10] </a>&nbsp;<br /> رهبر معظم انقلاب دامت&zwnj;برکاته&nbsp;در مورد نقش تربیتی امر به معروف در سیر لقاء الهی می&zwnj;گوید: &laquo;افراد بشر مثل کسانی هستند که برای گذراندن دوره&zwnj;ای به اردوگاهی برده می&zwnj;شوند و این جا همان اردوگاه بزرگ است و برای ما در این اردوگاه برنامه&zwnj;هایی قرار داده شده است که با آن می&zwnj;توانیم خود را بالاتر ببریم و بسازیم و آماده ورود به سرمنزل نهایی و حقیقی آفرینش انسان کنیم که همان لقاء&zwnj;الله است. بعضی از این برنامه&zwnj;ها از لحاظ معنوی و روحی و رابطه انسان با خدای متعال را برقرار می&zwnj;دارد مثل نماز، ذکر، توجه و تضرع و توسل به پروردگار. بعضی از برنامه&zwnj;ها، اخلاقیات و ملکات انسان را تصحیح و عیوب را از روح انسان برطرف می&zwnj;کند؛ مثل دستورهای اخلاقی. بعضی از برنامه&zwnj;ها روابط فردی و اجتماعی ما را با انسان&zwnj;هایی که در این جهان و اردوگاه بزرگ هستند تنظیم می&zwnj;کند؛ حتی رابطه ما با اشیاء و حیوانات را. بعضی از این برنامه&zwnj;ها فضای زندگی را قابل زیست می&zwnj;سازد؛ مثل برنامه حکومت، تشکیل دولت، امر به معروف و نهی از منکر&raquo;.<a name="11">[11] </a>&nbsp;&nbsp;<br /> بنابراین از سخنان فقهایی که ذکر شد، استفاده می&zwnj;شود که امر به معروف و نهی از منکر، جایگاه تربیتی برای خود فرد در پیشگیری از جرم دارد؛ اگر کسانی که امر به خوبی و نهی از بدی&zwnj;ها می&zwnj;کنند خود به آن عمل کنند و عدالت داشته باشند، مرتکب جرایم و گناهان نمی&zwnj;شوند.</p> <h2>&nbsp;</h2> <h2 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/پیشگیری.png" style="width: 243px; height: 243px;" /></h2> <h2><span style="color:#c0392b;">2. جایگاه سیاسی امر به معروف و نهی از منکر در پیشگیری از جرم&nbsp;</span></h2> <p>امر به معروف و نهی از منکر در جامعه، نقش بسیار مهمی را ایفا می&zwnj;کند. یکی از مسائل مورد توجه هر جامعه&zwnj;ای در حوزه سیاست است که حکومت و مردم آن جامعه در آن حوزه چه مبانی و از چه دیدگاهی حمایت می&zwnj;کنند. در دین اسلام با توجه به آیات قرآن کریم، سنت و عقل، در یکی از مبانی سیاست خود، امر به معروف و نهی از منکر را بیان می&zwnj;کند که در این پژوهش به ارزش و برکات آن و ضررهای ترک آن، اشاره می&zwnj;شود.&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#16a085;">الف: لزوم امر به معروف و نهی از منکر در سیاست&nbsp;</span></h3> <p>قرآن کریم به&zwnj;صراحت از امر به معروف و نهی از منکر سخن گفته و لزوم آن را در بین جامعه یادآور شده است همان&zwnj;گونه که می&zwnj;گوید: &laquo;وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ يدْعُونَ إِلَى الْخَيرِ وَيأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَينْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَأُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ&raquo;<a name="12">[12]</a>&nbsp;باید از میان شما گروهی باشند که مردم را به نیکی فرا خوانند و آنان را به کار پسندیده امر و از کار زشت نهی کنند، آنان رستگار هستند.&nbsp;<br /> مرحوم گلپایگانی ذیل این آیه می&zwnj;گوید: هدف از امر و نهی، حفاظت بر واجبات و نهی مردم از محرّمات است، یکی از راه&zwnj;هایی که شارع برای این هدف قرار داده این است که وعده به عقاب در آخرت داده و عذاب دردناک و پشیمانی همیشگی که در همین عالم برای بعضی گناهان مقرر نموده به&zwnj;عنوان حدود و در قسمی از آن&zwnj;ها به&zwnj;عنوان تعزیر تعیین کرده، پس بر حاکم است کسی را که ترک واجب می&zwnj;کند و نزدیک حرام می&zwnj;شود، منع کند، به همان طریق مجعول که شبهه&zwnj;ای در آن نیست که امر به معروف و نهی از منکر است.<a name="13">[13] &nbsp;</a>&nbsp;<br /> از این سخن استفاده می&zwnj;شود که یکی از وظایف حکومت، امر به معروف و نهی از منکر است که اگر اجرا شود از بسیاری از جرایم و گناهان پیشگیری خواهد شد و هدف از امر به معروف و نهی از منکر نیز همین است.&nbsp;<br /> &laquo;وظیفه تشکیل دولت و حکومت بر عهده همه است و همه مورد خطاب هستند؛ اگرچه اداره وظایف حکومت که انجام برخی از مراتب امر به معروف و نهی از منکر هم از جمله آن است به عهده حکومت است&raquo;.<a name="14">[14] </a>&nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله مکارم شیرازی ذیل آیه می&zwnj;نویسد: &laquo;گاهی برای برچیدن منکرات و انجام وظایف ضروری توصیه&zwnj;های لفظی کارساز نیست و احتیاج به اقدامات عملی دارد؛ مانند بستن مراکز فساد، دستگیر کردن فاسدان و تبهکاران و تحویل دادن آن&zwnj;ها به مراکز قضایی که دخالت عموم مردم در آن، مفاسد زیادی دارد و تنها باید به دست عمّال حکومت انجام شود. در اینجا پای حکومت به میان می&zwnj;آید و اجرای این وظیفه به عهده او قرار می&zwnj;گیرد&raquo;.<a name="15">[15]</a> &nbsp;<br /> از این سخن به&zwnj;خوبی استفاده می&zwnj;شود که امر به معروف و نهی از منکر در حوزه سیاست و حکومت، دخالت دارد و نیز با وجود امر به معروف و نهی از منکر از جرایم و مفاسد بسیاری جلوگیری می&zwnj;شود.&nbsp;<br /> بشیر حسین نجفی می&zwnj;گوید: امر به معروف و نهی از منکر از بزرگ&zwnj;ترین طاعات و ستون اجتماعات سالم و استوانه شهر رستگاری است و همیشه صالحان، آن را اجرا می&zwnj;کنند بر روی زمین و بر تشویق همین طاعت، آیات قرآنی متعددی وارد شده است.<a name="16">[16] </a>&nbsp;<br /> اگر شهر رستگاری را فرض کنیم که آمار جرایم و خطاها و مفاسد آن پایین است، باید به این نکته برسیم که در آن شهر، صالحانی زندگی می&zwnj;کنند که پیوسته مردم را امر به معروف و نهی از منکر نموده و کسانی آن&zwnj;ها را اداره می&zwnj;کنند که به خوبی این طاعت را بر آحاد مردم تبیین کرده و از منکرات و مفاسد و عواقب آن، مردم را آگاه کرده&zwnj;اند.&nbsp;<br /> بنابراین از آیه که دستور به امر به معروف و نهی از منکر داده بود و از مجموع سخنانی که ذکر شد، معلوم می&zwnj;شود که این فریضه الهی چه جایگاهی در سیاست به&zwnj;لحاظ پیشگیری از جرم دارد و&zwnj;به ویژه حاکمان برای اداره مردم به&zwnj;جهت از بین بردن مفاسد و جرایم و پیشگیری از آن&zwnj;ها باید امر به معروف و نهی از منکر را اجرایی کنند.</p> <h3><br /> <span style="color:#16a085;">ب: تسلط اشرار در صورت نبود امر به معروف و نهی از منکر&nbsp;</span></h3> <p>در زمانی که صالحان و افراد امت به وظیفه خود عمل نکنند و فریضه الهی امر به معروف و نهی از منکر را ترک نمایند، همگان دچار عقوبت خواهند شد و نخستین نکته&zwnj;ای که اتفاق خواهد افتاد این است که خوبان قوم، تبعیت نمی&zwnj;شوند و این نیز خود سبب بلاهایی دیگر می&zwnj;شود.<br /> &nbsp;همان&zwnj;گونه که روایت می&zwnj;گوید: &laquo;اذا لم یأمروا بالمعروف و لم ینهوا عن المنکر و لم یتبعوا الأخیار من اهل بیتی سلط الله علیهم شرارهم فیدعوا خیارهم فلا یستجاب لهم&raquo;<a name="17">[17]</a>&nbsp;زمانی که امر به معروف و نهی از منکر نکنند و خوبان از اهل بیت من، تبعیت نشوند، خداوند بَدکاران را بر آن&zwnj;ها مسلط می&zwnj;کند؛ خوبان نیز دعا کنند، در حق آنان مستجاب نشود.&nbsp;<br /> این روایت به&zwnj;درستی اشاره می&zwnj;کند که اگر امر به معروف و نهی از منکر شود و خوبان تبعیت شوند، زمینه&zwnj;ساز این است که امرای سیاسی نامشروع نتوانند حاکم بر مردم باشند و سخن متدینان، حجت خواهد شد. اگر امر به معروف و نهی از منکر به&zwnj;خوبی و به&zwnj;موقع اجرا شود، حاکمان حق در رأس حکومت قرار می&zwnj;گیرند و منافقان نمی&zwnj;توانند به مقاصد شوم خود برسند.&nbsp;<br /> علامه مجلسی، مراد از واژه &laquo;الأخیار&raquo; در روایت را آمران و ناهیان می&zwnj;داند و می&zwnj;گوید: &laquo;المراد بالخیار، الفاعلون للمعروف الآمرون به و التارکون للمنکر الناهون عنه&raquo; و در ادامه روایت، قائل به تعمیم است که منحصر در &laquo;اهل&zwnj; بیتی&raquo; نیست.<a name="18">[18]</a> &nbsp;&nbsp;<br /> رهبر معظم انقلاب نیز شرط قوام حاکمیت اخیار را امر به معروف و نهی از منکر می&zwnj;داند و تصریح می&zwnj;کند: &laquo;امروز فقط جنگ نظامی نیست و در مقابل این تهاجم، جامعه اسلامی باید زنده و هوشیار، مقاومت کند و این با امر به معروف و نهی از منکر ممکن است&raquo;.<a name="19">[19]</a> &nbsp;<br /> در روایت دیگری امام رضا علیه&zwnj;السلام فرمود: &laquo;لتأمرن بالمعروف و لتنهن عن المنکر او لیستعملن علیکم شرارکم فیدعوا خیارکم فلا یستجاب لهم&raquo;<a name="20">[20]</a>&nbsp;امر به معروف و نهی از منکر کنید وگرنه بَدان بر شما مسلط می&zwnj;شوند؛ پس هر&zwnj;چه برگزیدگان شما دعا کنند برای آنان مستجاب نمی&zwnj;شود.&nbsp;<br /> در این روایت، تسلط حاکمان بد مساوی است با امر به معروف و نهی از منکر نکردن، که در آن صورت دعا نیز مؤثر نیست. همان&zwnj;گونه که جامعه از نظر معنوی به دعا نیاز دارد، به امر به معروف و نهی از منکر نیز نیاز دارد و حتی یکی از شرایط استجابت دعا همین فریضه الهی است.&nbsp;<br /> &laquo;آن گاه که به این فریضه الهی توجه نشود و هر کس و هرگونه که دلش خواست عمل کرد، در&zwnj;این صورت امت اسلام متشتّت و پراکنده و دشمن یکدیگر می&zwnj;گردند و هر دسته، دیگری را لعن و طرد می&zwnj;کند و در این شرایط، اشرار و کفّار فرصت را غنمیت می&zwnj;شمارند و در رأس امور قرار می&zwnj;گیرند، حقوق مردم را غصب و ذخایر و امکانات آنان را به&zwnj;یغما می&zwnj;برند چنان&zwnj;چه ما امروز متأسفانه در اکثر کشورهای اسلامی می&zwnj;بینیم&raquo;.<a name="21">[21] </a>&nbsp;&nbsp;<br /> رهبر معظّم انقلاب در&zwnj;این&zwnj;باره می&zwnj;گوید: &laquo;باید امر به معروف و نهی از منکر را میان خودتان اقامه کنید و رواج دهید و نسبت به آن پایبند باشید که اگر این کار را نکردید خدا اشرار و فاسدها و وابسته&zwnj;ها را بر شما مسلط می&zwnj;کند، یعنی زمام امور به&zwnj;دست امثال حجاج بن یوسف خواهد افتاد. همان کوفه&zwnj;ای که امیرالمومنین علیه&zwnj;السلام در رأس آن قرار داشت و در آنجا امر به معروف و نهی از منکر کرد و در مسجدش خطبه می&zwnj;خواند، به&zwnj;خاطر ترک امر به معروف و نهی از منکر به&zwnj;مرور به جایی رسید که حجاج بن یوسف ثقفی آمد و در همان مسجد ایستاد و خطبه خواند و به خیال خود، مردم را موعظه کرد. حجاج چه کسی بود؟ حجاج کسی بود که خون یک انسان در نظر او با خون یک گنجشک، هیچ تفاوتی نداشت؛ به همان راحتی که یک حیوان و یک حشره را بکشند، حجاج یک انسان را می&zwnj;کشت. یک بار دستور داد و گفت همه مردم باید بیایند و شهادت بدهند که کافرند و از کفر خودشان توبه کنند؛ هر که بگوید نه، گردنش زده می&zwnj;شود. با ترک امر به معروف و نهی از منکر مردم این&zwnj;گونه دچار ظلم&zwnj;های عجیب و غریب و استثنایی و غیر&zwnj;قابل توصیف و تشریح شدند، وقتی که امر به معروف و نهی از منکر نشود و در جامعه خلافکاری، دزدی، تقلّب و خیانت رایج گردد و به&zwnj;تدریج جزء فرهنگ جامعه شود، زمینه برای روی کار آمدن آدم&zwnj;های ناباب، فراهم خواهد شد&raquo;.<a name="22">[22] </a>&nbsp;<br /> بنابر سخن رهبر معظّم انقلاب، می&zwnj;توان رابطه امر به معروف نکردن و تسلط اشرار با پیشگیری از جرم و جنایات را نیز فهمید، به&zwnj;ویژه در پایان کلام که اگر این فریضه ترک شود در جامعه خلافکاری، دزدی، تقلب، خیانت و آدم&zwnj;های ناباب رایج می&zwnj;شود.&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#16a085;">ج: جایگاه قیام عاشورا با امر به معروف و نهی از منکر در پیشگیری از جرم&nbsp;</span></h3> <p>بی&zwnj;شک یکی از مهم&zwnj;ترین حوادث سیاسی اسلام، قیام اباعبدالله الحسین علیه&zwnj;السلام است؛ به&zwnj;گونه&zwnj;ای که آغازگر تحول بزرگ در جامعه اسلامی شد و تا ظهور امام زمان عجل&zwnj;الله&zwnj;فرجه ادامه خواهد یافت. امام حسین علیه&zwnj;السلام پیش&zwnj;از خروج از مدینه، وصیتی کرد و در آن هدف این خروج را بیان نمود: &laquo;إنّما خرجت لطلب الإصلاح في أمّة جدّی صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله أُرید أن آمر بالمعروف وأنهی عن المنکر&raquo;[<a name="23">23]</a>&nbsp;من تنها برای اصلاح امّت جدّم قیام می&zwnj;کنم و قصد دارم که امر&zwnj;کننده به معروف و نهی&zwnj;کننده از منکر باشم.&nbsp;<br /> امر به معروف و نهی از منکر امام حسین علیه&zwnj;السلام به&zwnj;دلیل مفاسد و خطاهایی بوده که در آن زمان وجود داشته و امام علیه&zwnj;السلام این فریضه را بر خود لازم می&zwnj;داند که قیام کند. اگر امام قیام نمی&zwnj;کرد و کسی امر به معروف و نهی از منکر نمی&zwnj;کرد، فساد و تباهی زیاد می&zwnj;شد؛ بنابراین قیام امام علیه&zwnj;السلام جنبه پیشگیری نیز داشته است.&nbsp;<br /> تأثیر نقش عنصر امر به معروف و نهی از منکر در قیام امام حسین علیه&zwnj;السلام و نهضت عاشورا، ضرورت تعمق در میزان تأثیرگذاریش در به ثمر رسیدن نهضت کربلا است. امر به معروف، به دعوت مردم به نماز، روزه، خمس، زکات، راستی، صلاح، عفاف و امثال این&zwnj;ها محدود نمی&zwnj;شود بلکه همه اعمال نیک و ارزش&zwnj;های والای الهی را شامل می&zwnj;شود. نهی از منکر در بازداشتن مردم از قمار، شراب، زنا، دروغ، غیبت، تهمت، ربا، احتکار و امثال این&zwnj;ها منحصر نمی&zwnj;شود بلکه این نهی و بازداشتن&zwnj;ها جزئی از وظیفه و فریضه نهی از منکر محسوب می&zwnj;شود و مقابله با حکمرانان ظالم و ستم&zwnj;گر و بازداشتن آنان از استبداد، تجاوز و جور و فساد نیز نوعی نهی از منکر است. نگرش اساسی به دیدگاه&zwnj;های ژرف حضرت اباعبدالله الحسین علیه&zwnj;السلام، اهمیت خاص و نقش حیاتی و تعیین&zwnj;کننده این فریضه الهی را در اصلاح و اعتلای جامعه، سلامت و سعادت مردم، تضمین پاکی، عفاف و سالم&zwnj;سازی محیط اجتماعی و زدودن آثار بزه، گناه، ظلم و جور می&zwnj;نمایاند. در بررسی این دیدگاه&zwnj;ها مشخص می&zwnj;شود که چرا و چگونه عنصر امر به معروف و نهی از منکر مهم&zwnj;ترین علت قیام خونین کربلا محسوب می&zwnj;شود.<a name="24">[24]&nbsp;</a><br /> نتیجه، امر به معروف و نهی از منکر وسیع است و شامل پیشگیری بسیاری از مفاسد و انحرافات و جرایم می&zwnj;شود.&nbsp;<br /> رهبر معظّم انقلاب درباره فلسفه قیام امام حسین علیه&zwnj;السلام و صحنه سیاسی آن می&zwnj;گوید: &laquo;حسین بن علی علیه&zwnj;السلام در خود فهماند که برای دنیای اسلام در چنین شرایطی مبارزه با اصل قدرت طاغوتی و اقدام برای نجات انسان&zwnj;ها از سلطه شیطانی و اهریمنی این قدرت، واجب&zwnj;ترین کارهاست. بدیهی است که حسین بن علی علیه&zwnj;السلام اگر در مدینه می&zwnj;ماند و احکام الهی را در میان مردم تبلیغ و معارف اهل&zwnj;بیت؟عهم؟ را بیان می&zwnj;کرد، عده&zwnj;ای را پرورش می&zwnj;داد اما وقتی برای انجام کاری به سمت عراق حرکت می&zwnj;کرد از همه این کارها باز می&zwnj;ماند اما همه این وظایف را فدای وظیفه مهم&zwnj;تر کرد همان طور که فرمود، مبارزه با دستگاهی که منشأ فساد بود&raquo;.<a name="25">[25] </a>&nbsp;<br /> &laquo;قیام امام حسین علیه&zwnj;السلام در سال 61 هجری در برابر ساختار سیاسی زمان خویش، به&zwnj;یک نحوی به الگویی فرا&zwnj;زمانی مبدّل گشته است و به&zwnj;صورت فرهنگ سیاسی خاص جلوه&zwnj;گر شده است&raquo;.&nbsp;<br /> فرهنگ قیام عاشورا آن&zwnj;قدر با عظمت بوده که هنوز در جامعه مؤثر است و حتی فراوان هستند کسانی که به&zwnj;لحاظ سوء اخلاقی، فساد و جرم، مشهور بودند اما به برکت ایام عزا و فرهنگ عاشورا آن&zwnj;ها را ترک کردند و توبه نمودند؛ ازاین&zwnj;رو بی&zwnj;شک قیام عاشورا و فرهنگ آن که برای امر به معروف و نهی از منکر بوده در پیشگیری از جرم و فساد، مؤثر است.&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">3. جایگاه اجتماعی امر به معروف و نهی از منکر در پیشگیری از جرم&nbsp;</span></h2> <h3><span style="color:#16a085;">الف: نظریه جامعه&zwnj;شناسی بر کنترل اجتماعی&nbsp;&nbsp; &nbsp;</span></h3> <p>جامعه&zwnj;شناسان بر این باورند که اعضای گروه&zwnj;های دارای انسجام در مورد ارزش&zwnj;ها و هنجارهای محوری گروه اجتماعی خود، حساس هستند و در فرایند&zwnj;های اجتماعی کردن و مهار اجتماعی حاضرند، کنترل&zwnj;های عاطفی و ارزشی که با نحوه مواجهه و نحوه خاصی از گفت&zwnj;و&zwnj;گو همراه باشد، معمولا از سوی همه یا اکثریت اعضا اعمال می&zwnj;شود.<br /> اینکه در یک گروه مؤمن یا مسلم، نابهنجاری از شخصی سر بزند و تمام یا اکثریت اعضا هیچ&zwnj; کنترلی را اعمال نکنند، حالتی است که باید بررسی شود، ممکن است بانفوذترین عضو گروه، اقدام به کج&zwnj;روی کند و به&zwnj;علت اقتدار ویژه&zwnj;اش مورد کنترل قرار نگیرد، ممکن است شخص کج&zwnj;رو برخی هنجارهای غیر&zwnj;محوری گروه را نقض کند و با کنترل جدّی روبه&zwnj;رو نشود؛ پس طبیعی است که اگر هنجاری غیرمحوری از سوی یک عضو بانفوذ نقض گردد، با کنترل اجتماعی روبه&zwnj;رو نشود اما در غیر این مورد معمولا در گروه&zwnj;های کوچک و بزرگ اجتماعی، اکثریت افراد درباره بیشتر نابهنجاری&zwnj;ها و به&zwnj;ویژه تخلف از باورها، ارزش&zwnj;ها، نهادها و هنجارهای محوری گروه، واکنش نشان می&zwnj;دهند. ممکن است در یک جامعه با تعدد گروه&zwnj;ها شخصی رفتار ناهنجاری انجام دهد و کسی که کار او را می&zwnj;بیند در تعامل مستقیم با او نباشد؛ دراین&zwnj;صورت معمولا در&zwnj;هم کشیدن چهره، رفتار ناهنجار شخص یاد شده را تغییر نمی&zwnj;دهد و حتی تذکر و بازداشتن زبانی نیز تأثیر قابل&zwnj;توجهی ندارد؛ چون عمل&zwnj;کننده و شخص نهی&zwnj;کننده در تعامل و پیوستگی به&zwnj;یکدیگر نیستند مگر این&zwnj;که نهی یک نفر در&zwnj;صورت بی&zwnj;اعتنایی شخص عمل&zwnj;کننده از سوی دیگران تأیید شود و آن&zwnj;ها نیز همراه با بازدارنده، به نکوهش شخص بدکار بپردازند.<a name="26">[26]&nbsp;</a><br /> نظر جامعه&zwnj;شناسان و بنای عقلا این است که اگر در اجتماعی فساد، جرم و تبهکاری رخ دهد و افراد آن جامعه بی&zwnj;تفاوت باشند، نکوهش و مذمت می&zwnj;شوند، بلکه باید آن&zwnj;قدر فرهنگ&zwnj;هایی مانند امر به معروف و نهی از منکر به گونه&zwnj;های مختلف زبانی، عملی و رسانه&zwnj;ای، انجام شود که جرم و فساد محقق نشود.&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#16a085;">ب: دعوت همگانی قرآن بر امر به معروف و نهی از منکر نسبت به اجتماع&nbsp;</span></h3> <p>&laquo;از ظاهر برخی آیات استفاده می&zwnj;شود که امر به معروف و نهی از منکر را باید دسته&zwnj;جمعی و گروهی انجام داد تا هم به&zwnj;لحاظ امنیتی برای آمران به معروف و ناهیان از منکر بهتر باشد و هم تأثیر بیشتری در مردم بگذارد.<a name="27">[27]</a>&nbsp; خداوند متعال می&zwnj;فرماید: &laquo;وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ يدْعُونَ إِلَى الْخَيرِ وَيأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَينْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ&raquo;.<a name="28">[28]</a>&nbsp;باید از میان شما جمعی دعوت به نیکی و امر به معروف و نهی از منکر کنند.<br /> خداوند متعال در آیه دیگری می&zwnj;فرماید: &laquo;وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَکِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ&raquo;.<a name="29">[29]</a>&nbsp;اگر خدا برخی از مردم را به&zwnj;وسیله بعضی دیگر دفع نمی&zwnj;کرد زمین تباه می&zwnj;گشت ولی او بر جهانیان تفضّل دارد.&nbsp;<br /> برخی از فقها ذیل این آیه تصریح کرده&zwnj;اند که این امر، انحصار به تحقق خارجی فساد ندارد بلکه شامل قبل از وقوع فساد نیز می&zwnj;شود که اقدام نسبت به آن واجب است و حتی این آیه، مربوط به قبل از وقوع است.<a name="30">[30] </a>&nbsp;<br /> بنابراین یکی از بارزترین مصادیق پیشگیری از جرم و فساد، امر به معروف و نهی از منکر است که با توجه به آیات قرآن مردم نسبت به آن موظف هستند که نگذارند فساد در جامعه محقق شود.&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#16a085;">ج: اقوال فقها در جایگاه پیشگیرانه از جرم با امر به معروف و نهی از منکر&nbsp;</span></h3> <p>احکام اسلامی بنا بر نیاز جامعه بشری از سوی شارع مقدس بیان شده و در آن مصالح و مفاسد لحاظ شده است؛ ازاین&zwnj;رو در اجتماع بشری لازم است همراه مفاسد، جرایم و جنایات، امری باشد که این&zwnj;گونه موارد را پیشگیری کند یا در صورت وقوع، بازدارد.&nbsp;<br /> امر به معروف و نهی از منکر فریضه است و فقها در احکام به آن پرداخته&zwnj;اند. در این&zwnj;که طاعت امر به معروف و نهی از منکر از واجبات اسلام است شکی نیست اما در بین فقها اختلاف است که آیا وجوب عینی دارد یا کفایی؟&nbsp;<br /> محقق مقداد می&zwnj;گوید: در وجوب امر به معروف و نهی از منکر اختلافی نیست اما تنها اختلاف در این است که آیا وجوب آن عینی است یا کفایی؟ پس شیخ و ابن&zwnj;حمزه قائل به وجوب عینی هستند به دلیل عمومیت آیات قرآن که بر وجوب آن دو دلالت می&zwnj;کند به&zwnj;صورت مطلق و به دلیل روایات بسیار در این باره ولی مرتضی، تقی، قاضی و ابن ادریس بر وجوب کفائی قائل هستند چون هدف شارع، واقع&zwnj;شدن معروف و از بین&zwnj;بردن منکر است از هر شخصی که اتفاق افتد و از مباشر نخواسته، پس همین معنای وجوب کفایی است.<a name="31">[31]</a> &nbsp;<br /> بنابراین اگر امر به معروف و نهی از منکر، وجوب عینی داشته باشد بر تک&zwnj;تک افراد جامعه لازم است نسبت به آن کوشش کنند و با قیام بعضی ساقط نمی&zwnj;شود. در هر صورت بنا&zwnj; بر هر دو قول، آحاد مردم در برابر منکرات و جرایم وظیفه دارند تا فساد در جامعه رخنه نکند و فرهنگ را به تباهی نکشاند.&nbsp;<br /> امام خمینی قدس&zwnj;سره دراین&zwnj;باره می&zwnj;گوید: &laquo;لو توقف اقامة فریضة او اقلاع منکر علی اجتماع عدة فی الامر او النهی لایسقط الوجوب بقیام بعضهم و یجب الاجتماع بذلک بقدر الکفایة&raquo;<a name="32">[32]</a> &nbsp;اگر برپایی واجب یا از&zwnj;بین&zwnj;بردن منکری متوقف بر اجتماع گروهی در امر و نهی باشد به&zwnj;واسطه اقدام بعضی، وجوب از دیگران ساقط نمی&zwnj;شود بلکه واجب است به&zwnj;اندازه نیاز اجتماع نمایند.&nbsp;<br /> کلام مرحوم امام دلالت می&zwnj;کند که همه مردم در جامعه نسبت به امر به معروف و نهی از منکر وظیفه دارند. از کلام ایشان استفاده می&zwnj;شود که فساد و جرم و تبهکاری با پیشگیری از بین می&zwnj;رود. همه مردم وظیفه دارند همکاری کنند تا این&zwnj;گونه موارد محقق نشود؛ لذا شامل پیشگیری از جرم نیز می&zwnj;شود.&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">نتیجه&zwnj;گیری&nbsp;</span></h2> <p>با&zwnj;توجه به آن&zwnj;چه از آیات قرآن کریم، روایات و اقوال فقها بیان شد، استفاده می&zwnj;شود که امر به معروف و نهی از منکر به&zwnj;عنوان یکی از فرایض الهی در جایگاه والایی در دین مبین اسلام قرار دارد که به&zwnj;لحاظ تربیتی، سیاسی و اجتماعی نسبت به پیشگیری از جرم مؤثر است. اگر طاعت امر به معروف و نهی از منکر در جامعه به&zwnj;درستی و به&zwnj;معنای واقعی کلمه اجرا شود، می&zwnj;تواند در تک&zwnj;تک افراد، نقش تربیتی را ایفا کند که رابطه مستقیمی با جرم و فساد دارد. امر به معروف و نهی از منکر نسبت به سیاست کلان حکومتی نیز از جایگاه مهمی برخوردار است؛ همان&zwnj;گونه که قیام عاشورای امام حسین علیه&zwnj;السلام برای امر به معروف و نهی از منکر بود که تا زمان حال نیز آثار و برکات آن را در جامعه می&zwnj;بینیم. اگر مردم این فریضه را ترک کنند، اشرار و بدکاران بر آنان مسلط خواهند شد.&nbsp;<br /> در جایگاه اجتماعی نیز اهمیت ویژه&zwnj;ای دارد؛ به&zwnj;گونه&zwnj;ای که خداوند، همه مردم را فرا می&zwnj;خواند که به تبع آن، فقها نیز حکم به&zwnj; وجوب داده&zwnj;اند. جامعه&zwnj;شناسان بر این دیدگاه تأکید دارند که باید کنترل اجتماعی وجود داشته باشد تا خطاها، جرایم و مفاسد، کاهش پیدا کند و نمی&zwnj;توان بی&zwnj;تفاوت ماند.&nbsp;<br /> &emsp;</p> <h2><span style="color:#c0392b;">فهرست منابع&nbsp;</span></h2> <p>قرآن&nbsp;<br /> نهج البلاغه<br /> 1. الکافي؛ کلینی، محمد؛ علی&zwnj;اکبر غفاری؛ تهران، چ4، 1407ق.<br /> 2. اندیشه اجتماعی در روایات امر به معروف و نهی از منکر؛ اورعی، صدیق؛ قم، بی&zwnj;چا، 1386ش.<br /> 3. تحریر الوسیله؛ موسوی خمینی، سید روح&zwnj;الله؛ قم، چ1، بی&zwnj;تا.&nbsp;<br /> 4. تعزیر و گستره آن؛ مکارم شیرازی، ناصر؛ ابوالقاسم علیان&zwnj;نژادی؛ قم،چ1، 1425ق.<br /> 5. التنقیح الرائع لمختصر الشرایع؛ سیوری، عبدالله؛ سید عبداللطیف حسینی کوه&zwnj;کمری، قم، چ1، 1404ق.<br /> 6. تهذیب الاحکام؛ طوسی، محمد؛ تهران، چ4، 1407ق.<br /> 7. جامع الشتات فی جوبة السوالات؛ قمی، ابوالقاسم؛1413 ق، مرتضی رضوی، تهران، چ1.<br /> 8. جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در نهضت امام حسین علیه&zwnj;السلام؛ اردشیری، ولی&zwnj;الله؛ بی&zwnj;جا، بی&zwnj;چا، بی&zwnj;تا.&nbsp;<br /> 9. دائرة المعارف فقه المقارن؛ مکارم شیرازی، ناصر؛ جمعی از اساتید حوزه؛ قم، چ1، 1427ق.<br /> 10. الدر المنضود في احکام الحدود، گلپایگانی، سید محمدرضا؛ علی کریمی جهرمی؛ قم، چ1، 1412ق.<br /> 11. دلیل تحریر الوسیلة- الامر بالمعروف و نهی عن المنکر؛ سیفی، علی&zwnj;اکبر؛ قم، چ1، 1415ق،<br /> 12. فقه الصادق علیه&zwnj;السلام؛ روحانی، سید صادق؛ قم، چ1، 1412ق.<br /> 13. کتاب القصاص للفقهاء و الخواص؛ کاشانی، رضا؛ قم، چ2، 1410ق.<br /> 14. مبانی فقهی حکومت اسلامی؛ منتظری، حسین&zwnj;علی؛ محمود صلواتی؛ قم، چ1، 1409ق.<br /> 15. مدینه فاضله در پرتو امر به معروف و نهی از منکر؛ رضوانی، علی&zwnj;اصغر؛ قم، بی&zwnj;چا، 1386ش.<br /> 16. مرآة العقول في شرح اخبار آل الرسول؛ اصفهانی، محمد&zwnj;باقر؛ سید هاشم رسولی، تهران، چ2، 1404ق.<br /> 17. مصطفی الدین القیم؛ نجفی، بشیر&zwnj;حسین؛ نجف، چ1، 1427ق.<br /> 18. مقتل الحسین علیه&zwnj;السلام؛ موسوی مقرّم، سید عبدالرزاق؛ تهران، بی&zwnj;چا، 1385ش.<br /> 19. واجب فراموش&zwnj;شده؛ حسینی خامنه&zwnj;ای، سید علی؛ حسین خادمی، حمید&zwnj;رضا محمود&zwnj;خانی؛ تهران، بی&zwnj;چا 1392ش.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#c0392b;">پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</span></h2> <p><a href="#1">[1]. سوره آل عمران، آیه 114.</a><br /> <a href="#2">[2]. ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ص256.</a><br /> <a href="#3">[3]. الکافي، ج5، ص59، باب امر بالمعروف و نهی عن المنکر، ش 11.</a><br /> <a href="#4">[4]. نهج البلاغة، ج1، ص150، خطبه 129.</a><br /> <a href="#5">[5]. تهذیب الاحکام، ج6، ص186، باب امر بالمعروف و نهی عن المنکر، ش 21.</a><br /> <a href="#6">[6]. جامع الشتات فی اجوبة السؤالات، ج1، ص384.</a><br /> <a href="#7">[7]. دلیل تحریر الوسیلة- الامر بالمعروف و نهی عن المنکر، ج1، ص177.</a><br /> <a href="#8">[8]. تحریر الوسیلة، ج2، ص309.</a><br /> <a href="#9">[9]. فقه الصادق علیه&zwnj;السلام، ج13، ص267.</a><br /> <a href="#10">[10]. تعزیر و گستره آن، ص42.</a><br /> <a href="#11">[11]. واجب فراموش&zwnj;شده، صص 13-14.</a><br /> <a href="#12">[12].سوره آل عمران، آیه 104.&nbsp;&nbsp; &nbsp;</a><br /> <a href="#13">[13]. الدر المنضود في احکام الحدود، ج2، ص154.</a><br /> <a href="#14">[14]. ولایت فقیه، ج3، ص355.</a><br /> <a href="#15">[15]. دائرة المعارف فقه مقارن، ص539.</a><br /> <a href="#16">[16]. مصطفی الدین القیم، ص131.</a><br /> <a href="#17">[17]. الکافي، ج2، ص374، باب فی عقوبات المعاصی العاجلة، ح2.</a><br /> <a href="#18">[18]. مرآة العقول في شرح اخبار الرسول، ج11، ص74.</a><br /> <a href="#19">[19]. واجب فراموش&zwnj;شده، ص2.</a><br /> <a href="#20">[20]. الکافي، ج5، ص56، باب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، ح3.</a><br /> <a href="#21">[21]. ولایت فقیه، ج3، ص364.</a><br /> <a href="#22">[22]. واجب فراموش&zwnj;شده، صص7-8.</a><br /> <a href="#24">[23]. مقتل الحسین علیه&zwnj;السلام، ص135.</a><br /> <a href="#25">[24]. جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در نهضت امام حسین علیه&zwnj;السلام، صص 8-9.<br /> [25]. واجب فراموش&zwnj;شده، ص3.</a><br /> <a href="#26">[26]. اندیشه اجتماعی در روایات امر به معروف و نهی از منکر، صص 85-86.</a><br /> <a href="#27">[27]. مدینه فاضله در پرتو امر به معروف و نهی از منکر، ص56.</a><br /> <a href="#28">[28]. سوره آل عمران، آیه 104.</a><br /> <a href="#29">[29]. سوره بقره، آیه 251.</a><br /> <a href="#30">[30]. کتاب القصاص للفقهاء و الخواص، ص99.</a><br /> <a href="#31">[31]. تنقیح الرائع لمختصر الشرایع، ج1، ص591.</a><br /> <a href="#32">[32]. تحریر الوسیلة، ج1، ص464.</a><br /> &nbsp;</p> Mon, 19 Jun 2023 18:58:58 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_614756-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_620176-utab نقش نظارت عمومی در پیشگیری از جرایم مسئولان
<h1 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/images-(1)(2)(3).jpg" style="width: 385px; height: 131px;" /></h1> <h1 style="text-align: center;">نقش نظارت عمومی در پیشگیری از جرایم مسئولان</h1> <p><br /> علی آشوری&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">چکیده</span></h2> <p>در متون اسلامی نظارت عمومی و امر به معروف و نهی از منکر، وظیفه همگانی است که شامل نظارت مردم بر مسئولان نیز می&zwnj;شود. این پژوهش به دنبال پاسخ به این پرسش است که نقش نظارت عمومی در پیشگیری از جرایم مسئولان چیست؟ حاصل یافته&zwnj;های این پژوهش توصیفی تحلیلی آن است که تذکرات، نباید با مصالح عمومی منافات داشته باشد یا آبروی مسئولان را در خطر بیندازد؛ مگر این&zwnj;که چاره&zwnj;ای جز افشاگری نباشد. این دو فریضه مهم، وجوبشان توصلی و کفایی است؛ وجوبشان دارای شرایطی است که گاهی به&zwnj;صورت فردی و گاهی به&zwnj;صورت جمعی امکان&zwnj;پذیر است وگرنه ساقط است. در مواردی، نظارت عمومی ضمن این&zwnj;که پیشگیری از جرایم است نوعی مجازات نیز محسوب می&zwnj;شود. لازم نیست مقام آمر و ناهی از مأمور و منهی بالاتر باشد و امر و نهی با لحن آمرانه و ناهیانه باشد.<br /> واژگان کلیدی: امر به معروف، نهی از منکر، پیشگیری، جرم اداری&emsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">مقدمه</span></h2> <p>براساس آموزه&zwnj;های اسلامی، اصل بر این است که انسان، آزاد باشد. این آزادی عمل، شامل مسائل اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و ... است اما از آنجا که انسان موجودی اجتماعی است، این آزادی عمل، نباید برای سعادت دنیوی و اخروی خود و دیگران مفسده&zwnj;ای داشته باشد. اسلام، احکامی وضع نموده که بتوان به این سعادت دست یافت و برای ضمانت اجرای آن توجه به سه نکته را ضروری دانسته است: ۱ـ خودسازی ۲ـ نظارت عمومی ۳ـ حفظ اقتدار نظام اسلامی. جامعه&zwnj;ای که به&zwnj;دنبال ترقی است باید نسبت به فراگیری قوانین توحیدی اهتمام ورزد؛ زیرا سعادت در گرو فهم درست معارف الهی و سپس عمل&zwnj;کردن به آن است. اسلام، نخست دعوت به خودسازی و رعایت تقوای الهی می&zwnj;نماید. در گام بعدی نسبت به افرادی که خودکنترلی ندارند، افراد جامعه را مکلف به نظارت بر یکدیگر نموده است. اگر بازداشتن از منکر نیاز به برخورد فیزیکی داشته باشد، مشروط به اذن امام یا مأذون از سوی اوست.&nbsp;<br /> همه علما وجوب امر به معروف و نهی از منکر را توصلی و کفایی می&zwnj;دانند که شامل همه افراد جامعه می&zwnj;شود. در آموزه&zwnj;های اسلامی، پاداش و مجازات مضاعفی متوجه خواص است و به&zwnj;لحاظ تأثیرگذاری جایگاه خواص و مسئولان در اصلاح و یا افساد دیگران، نظارت عمومی بر آنان، اهمیت و ضرورت بیشتری دارد.<br /> زمانی که حضرت موسی (علیه&zwnj;السلام) از کوه طور برگشت و گوساله&zwnj;پرستی قوم بنی&zwnj;اسرائیل را دید، ابتدا حضرت هارون (علیه&zwnj;السلام) را به&zwnj;عنوان جانشین و مسئول، مؤاخذه کرد &laquo;وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يجُرُّهُ إِلَيهِ&raquo;<a id="1" name="1">[1]</a>.&nbsp;<br /> برای به فعلیت در آمدن قوانین الهی، تحقق عدالت اجتماعی و تعالی فرهنگ عمومی مسئولیت&zwnj;پذیری &laquo;کلکم راع و کلکم مسئول عن رعیته&raquo;، نقش مشارکت مردمی و نظارت عمومی در قالب امر به معروف و نهی از منکر بر پیشگیری از وقوع جرایم به&zwnj;ویژه بر مسئولان، بی&zwnj;بدیل است.<br /> از آنجایی که خداوند، حکیم است و نزد عقلا پیشگیری مقدم بر درمان است، در شرع مقدس اسلام، دفع منکر را بر رفع منکر اولویت داده و پیشگیری از وقوع جرم یا تکرار جرایم بر مجازات مجرم، مقدم داشته است؛ بنابراین نقش نظارت عمومی آن هم از نوع نظارت بر عملکرد خواص و مسئولان به&zwnj;دلیل گستردگی تأثیرگذاری ایشان بر اصلاح و افساد جامعه، ضروری&zwnj;تر و انکارناپذیر است.<br /> دین اسلام از 1400 سال پیش در متون مقدس خود، اقدامات تأمینی و تربیتی با ارائه تعلیمات و راهکارهایی ازجمله فریضه امر به معروف و نهی از منکر، برای پیروانش در نظر گرفته و یکی از اهداف رسالت انبیای الهی را &laquo;لِيقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ&raquo;<a name="2">[2</a>]&nbsp;تبیین نموده است؛ یعنی برای تحقق و اجرای عدالت اجتماعی و ظلم&zwnj;ستیزی و پیشگیری از وقوع و تکرار جرایم، مشارکت مردمی و نظارت عمومی یا همان امر به معروف و نهی از منکر، اجتناب&zwnj;ناپذیر است.<br /> &nbsp;در روایات معصومین (علیهم&zwnj;السلام)، امر به معروف و نهی از منکر، راه همه پیامبران (علیهم&zwnj;السلام)، شیوه صالحان، سبب اقامه واجبات خدا، تأمین امنیت راه&zwnj;ها و کسب حلال، بازگرداندن مظالم و سبب آبادانی زمین دانسته شده است. جایگاه سایر احکام دربرابر این اصل مهم، مانند قطره در برابر دریا است؛ زیرا آن را سبب قوام سایر معارف و احکام دین بیان کرده&zwnj;اند، تا جایی که ترک آن موجب تسلط اشرار بر خوبان جامعه می&zwnj;گردد. افراد فاقد این ویژگی را مردگان متحرک نامیده&zwnj;اند.&nbsp;<br /> اصل نظارت عمومی گرچه همه اقشار و اصناف جامعه را در برمی&zwnj;گیرد اما اهمیت و ضرورتش بیشتر متوجه طبقه مسئولان و کارگزاران حکومت اسلامی است؛ زیرا بر مصالح و منافع عمومی تأثیر بسیار دارند و بر جان، مال و آبروی مردم مسلّط هستند. دانشمندان علوم اسلامی نیز براساس اهمیت این موضوع در کتب روایی، فقهی و اخلاقی در بابی مستقل آن را بررسی کرده&zwnj;اند. مرحوم کلینی در کتاب &laquo;الحجة&raquo; از &laquo;کافی&raquo;، &laquo;بَابُ مَا أَمَرَ النَّبِيُّ (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) بِالنَّصِيحَةِ لِأَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ وَ اللُّزُومِ لِجَمَاعَتِهِمْ وَ مَنْ هُمْ&zwnj;&raquo;، محدث کاشانی در ابواب &laquo;وجوب الحجة و معرفته&raquo; از کتاب وافی، &laquo;باب وجوب النصیحة لهم و اللزوم لجماعتهم&raquo;، همچنین علامه مجلسی در &laquo;کتاب الامامة&raquo; از بحار الانوار، این باب را قرار داده&zwnj;اند.</p> <h2><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/layout_icon.jpg" style="float: right; width: 250px; height: 139px;" /><br /> <span style="color:#c0392b;">مفهوم&zwnj;شناسی</span></h2> <p>جُرم در لغت به&zwnj;معنای &laquo;گناه&raquo; و &laquo;خطا&raquo; و در اصطلاح، عبارت است از هر نوع عملی که در شرع ممنوع و دارای کیفر دنیوی همچون حدّ، تعزیر، قصاص، دیه و کفّاره یا کیفر اخروی باشد؛ خواه مربوط به خود مجرم باشد، مانند ترک نماز، نوشیدن شراب و ... یا مربوط به دیگری باشد، مانند زدن، زخمی&zwnj;کردن یا کشتن کسی.&nbsp;<br /> جرم در اصطلاح فقهی، مرادف معصیت و گناه است؛ هرچند در اصطلاح حقوقی، جرم به فعل یا ترک عملی که براساس قانون، قابل کیفر و یا مستلزم اقدامات تأمینی و تربیتی باشد، تعریف شده است. رابطه تعریف فقهی و حقوقی، عموم و خصوص من&zwnj;وجه است؛ زیرا برخی افعال، از قبیل ترک نماز از منظر فقهی، جرم است درحالی&zwnj;که از منظر حقوقی جرم محسوب نمی&zwnj;شود، چنان که عکس آن نیز متصور است.<a name="3">[3]</a> &nbsp;</p> <p><br /> باید توجه داشت که در حقوق کیفری، فعل یا ترک فعل، هنگامی جرم محسوب می&zwnj;شود که در قانون به آن تصریح شده باشد. هیچ مجازاتی برای جرم مقرر و اجرا نمی&zwnj;شود، مگر آن&zwnj;که پیشتر در قانون پیش&zwnj;بینی شده باشد. جرم در قانون، عمل یا خودداری از عملی است که مخالف نظم، صلح و آرامش اجتماع باشد و ازاین&zwnj;رو مجازاتی برای آن تعیین شده باشد. در عرف دستگاه&zwnj;های اداری از اصطلاح دیگری به عنوان &laquo;تخلف اداری&raquo; نیز استفاده می&zwnj;شود که عبارت از تجاوز مأمور دولت از مقررات اداری در حین انجام وظیفه است. توجه&zwnj;نکردن دستگاه&zwnj;های اداری نسبت به تخلفات سازمانی و شیوع آن&zwnj;ها موجب بروز جرایم و مفاسد اداری خواهد شد. اگر تنها با توسل به مجازات در صدد مقابله با عمل مجرمانه برآییم، بیم آن می&zwnj;رود که علت بروز آن فراموش شود و مبارزه با معلول جایگزین مبارزه با علت گردد.<a name="5">[4]</a></p> <h3>&nbsp;<br /> <span style="color:#c0392b;">معنای امر به معروف و نهی از منکر</span></h3> <p>&laquo;واداشتن به نیکی و بازداشتن از بدی را در اصطلاح، امر به معروف و نهی از منکر گویند&raquo;.<a name="5">[5]</a> &nbsp;<br /> &laquo;امر به&zwnj; معروف&zwnj; و نهی&zwnj; از منکر در نگاه کلی&zwnj;تر عبارت است از هرگونه تلاشی که به&zwnj;منظور اثرگذاشتن بر دیگری صورت می&zwnj;گیرد تا وی را به انجام کار واجبی وادارد یا از کار حرامی بازدارد&raquo;.<a name="6">[6]</a>&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">جایگاه مسئولان در جامعه</span></h2> <p>درباره تأثیرگذاری و اهمیت نقش رهبران و مسئولان، پیامبر اسلام (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) می&zwnj;فرماید: دو دسته از امت من هرگاه صالح باشند، امت به صلاح می&zwnj;رسند و هرگاه فاسد باشند، امت را فاسد می&zwnj;کنند. پرسیده شد: آن&zwnj;ها چه کسانی هستند؟ فرمود: فقیهان و حاکمان. همچنین فرمود: اول کسی که وارد جهنم می&zwnj;شود، زمامداری است که بر مردم تسلط داشته و به عدالت رفتار نکرده است.<a name="7">[7]</a>&nbsp;<br /> اگرچه دامنه منکرات گسترده است. اما سرسلسله منکرات، منکری است که موجب ظلم، فساد، تبعیض، درد و رنج عمومی و اختلاف طبقاتی شود. منکری با این وسعت، عمدتا متوجه مسئولان یا اطرافیانشان است. این معضل در همه اعصار وجود داشته و بهترین گواه آن تاریخ است؛ در زمان عثمان بن عفان، فساد اداری، منجر به قیام علیه او و در نهایت به قتلش انجامید. حضرت علی (علیه&zwnj;السلام) به عزل عناصر فاسد از نظام اسلامی اهتمام داشت تا جایی که جنگ&zwnj;های جمل و صفین و نهروان به آن حضرت تحمیل گردید.<a name="8">[8]</a>&nbsp;حضرت در دوران تصدی خلافت، برای پیشگیری از وقوع جرایم و تخلفات اداری، جاسوسانی ناظر بر عملکرد مسئولان می&zwnj;گماشت که از مصادیق بارز این امر، جریان عثمان بن حنیف است<a name="9">[9]</a>&nbsp;حضرت علی (علیه&zwnj;السلام) فساد اداری را برنمی&zwnj;تابیدند و آن را از علل نابودی ملت&zwnj;ها می&zwnj;دانست.<a name="10">[10]</a>&nbsp;<br /> &laquo;چهار چیز عامل فنای اقوام است نقطه مقابل آن&zwnj;ها عامل بقا؛ ظلم و بی&zwnj;عدالتی، فساد اخلاق، تفرق و چند دستگی و ترک امر به معروف و نهی از منکر&raquo;.<a name="11">[11]</a>&nbsp;<br /> قرآن کریم، پیامبر اسلام (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) را به ده صفت ستوده که یکی از آن اوصاف &laquo;یأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ ینْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکر&raquo;<a name="12">[12]</a>&nbsp;است. امر به معروف و نهی از منکر، در رأس برنامه&zwnj;های پیامبران الهی است؛ چنانچه پیامبر اسلام (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: &laquo;به کار نیک فرمان دهید و دیگران را از کار زشت، باز دارید. ترک این دو وظیفه موجب تسلط اشرار و سبب عدم اجابت دعای اخیار می&zwnj;شود.<br /> پس یکی از عوامل مهم جلوگیری از تسلط نااهلان بر جامعه و پیشگیری از وقوع و تکرار اقدامات مجرمانه، نظارت عمومی است در کنار رهبر الهی و قوانین اسلامی، نقش مردم برای به فعلیت در آمدن حکومت اسلامی الزامی است. نقش نظارت عمومی برای پیشگیری از جرایم نیز بسیار پراهمیت و ضروری است؛ ازاین&zwnj;رو امام خمینی (رحمه&zwnj;الله) بیان کرد: &laquo;ما همه امروز وظیفه داریم. امر به معروف و نهی از منکر بر همه مسلمین واجب است. ... شما و ما موظفیم که هم در تمامی اموری که مربوط به دستگاه&zwnj;های اجرایی است امر به معروف کنیم. ... موظف هستیم که هر چیزی که بر خلاف حق است سفارش کنیم که انجام نگیرد.&raquo;<a name="13">[13]</a> &nbsp;</p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/images(2)(3)(4).png" style="float: left; width: 200px; height: 129px;" /><br /> بنابراین به جهت اثربخشی فوق&zwnj;العاده کارگزاران حکومت اسلامی بر فرهنگ و معیشت مردم، لازم است که توجه و حساسیت بیشتری بر عملکرد آنان باشد، چون منشأ بسیاری از کج&zwnj;روی&zwnj;ها و ظلم&zwnj;ها از همین طبقه متنفّذین فرهیخته صاحب منصب است که مستعد روحیه خودبرتربینی، انحصارطلبی و ... هستند.<br /> مقام معظم رهبری (دام&zwnj;ظله) نیز چنین بیان کرد: &laquo;طرف امر به&zwnj; معروف &zwnj;و نهی &zwnj;از منکر فقط طبقه&zwnj; عامه&zwnj; مردم نیستند. حتی اگر در سطوح بالا هم هستند شما باید به او امر کنید نه این&zwnj;که از او خواهش کنید. باید بگویید آقا! نکن؛ این کار یا این حرف درست نیست. امر و نهی باید با حالت استعلا باشد. البته این استعلا معنایش این نیست که آمران حتما باید بالاتر از مأموران و ناهیان بالاتر از منهیان باشند؛ نه! روح و مدل امر به&zwnj; معروف، مدل امر و نهی است؛ مدل خواهش، تقاضا و تضرع نیست. نمی&zwnj;شود گفت که خواهش می&zwnj;کنم شما این اشتباه را نکنید؛ نه، باید گفت: آقا! این اشتباه را نکن؛ چرا اشتباه می&zwnj;کنی؟ طرف هرکسی است! بنده که طلبه حقیری هستم؛ از بنده مهم&zwnj;تر هم باشد، او هم مخاطب امر به&zwnj; معروف &zwnj;و نهی &zwnj;از منکر قرار می&zwnj;گیرد&raquo;.<a name="14">[14]</a>&nbsp;<br /> &laquo;وظیفه ما این است که چه مسؤول و چه غیرمسؤول را در صورت تخطی، امر و نهی کنیم. دایره&zwnj; امر به &zwnj;معروف و نهی &zwnj;از منکر وسیع است و همه&zwnj; امت را از رهبر گرفته تا هر فرد دیگر، دربر می&zwnj;گیرد. ... اشکالات مسؤولان نظام جمهوری اسلامی باید به آنان گوشزد شود اما این دلیل نمی&zwnj;شود که از آنان بدگویی و به آن&zwnj;ها توهین شود؛ یکی از شرایط امر به&zwnj; معروف &zwnj;و نهی &zwnj;از منکر این است که به طرف مقابل توهین نشود مگر این&zwnj;که جلوگیری از فساد اجتماعی، بدون آن امکان&zwnj;پذیر نباشد.&nbsp;<br /> معروف است که وجوب امر به&zwnj; معروف&zwnj; و نهی&zwnj; از منکر، مشروط به تأثیر است و در صورتی که احتمال تأثیر امر و نهی نمی&zwnj;رود، تکلیف از انسان ساقط می&zwnj;شود، اما در اینجا باید توجه داشت که ممکن است اگر کاری به&zwnj;تنهایی انجام پذیرد، تأثیر از خود به&zwnj;جا نگذارد، اما اگر به&zwnj;صورت جمعی و تشکیلاتی صورت پذیرد، تأثیر خود را خواهد داشت؛ در این صورت نمی&zwnj;توان شانه از بار مسؤولیت خالی کرد و کنار نشست. قدرت بر امر به&zwnj; معروف &zwnj;و نهی &zwnj;از منکر فقط قدرت شخصی نیست، بلکه انسان&zwnj;ها به منظور امر به&zwnj; معروف &zwnj;و نهی &zwnj;از منکر می&zwnj;توانند قدرتشان را متمرکز کنند و با جمع&zwnj;کردن قدرت&zwnj;هایشان، قدرتی را ایجاد نمایند که بتوانند در مقابل قدرت فسّاق و فجره، عوامل بیگانه در کشور و بالاخره نوکران شیطان مقاومت کنند&raquo;.<a name="15">[15]</a> &nbsp;<br /> بنابراین مراد از امر به معروف و نهی از منکر، تأمینِ امنیت عمومی و عدالت اجتماعی و صیانت از منافع افراد و جامعه، از طریق پیشگیری از وقوع یا تکرار جرم است؛ البته با رویکرد اصلاح و درمان مجرمان. یکی از موضوعات مهم، مبارزه با مفاسد و تخلفات اداری است اما باید توجه داشت که شناخت و بررسی عوامل بروز جرایم و مفاسد اداری و به&zwnj;کارگیری تدابیر پیشگیرانه می&zwnj;تواند ما را از اعمال روش&zwnj;های قهرآمیز، بی&zwnj;نیاز نماید. از ابزار پیشگیری از وقوع جرایم و اصلاح بزهکاران، دو اصل مهم امر به معروف و نهی از منکر است.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">سلامت اجتماعی</span></h2> <p>همان&zwnj;گونه که در علم طبّ، پیشگیری از بیماری&zwnj;ها برای تأمین سلامت انسان، مقدّم بر درمان است، خداوند متعال نیز، تصریح می&zwnj;کند که قرآن و برنامه&zwnj;های نورانی و حیاتبخش آن، جامعه بشر را به راه&zwnj;های تأمین سلامت، هدایت می&zwnj;کند. &laquo;یهْدِی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ&raquo;<a name="16">[16]</a>&nbsp;خداوند، هر که را از خشنودی او پیروی کند، به وسیله آن [کتاب&zwnj;] به راه&zwnj;های سلامت، رهنمون می&zwnj;شود.<a name="17">[17]</a>&nbsp;<br /> جرم، رفتاری ضداجتماعی است که اسلام اگرچه حاکمیت عمومی را موظف، به حفظ نظم، امنیت و مراعات حقوق جامعه و توسعه عدالت اجتماعی نموده اما قبل از آن با ارائه راهکارهایی مانند امر به معروف و نهی از منکر با مشارکت عمومی، سعی دارد که از وقوع و تکرار جرایم پیشگیری نماید و قبل از مجازات کیفری با نظارت عمومی، افراد خاطی جامعه را تربیت و اصلاح نماید.&nbsp;<br /> با اندک تأمّلی معلوم می&zwnj;شود تمامی مجازات&zwnj;ها در مواردی اجرا می&zwnj;گردد که شخص انسان و خود او به&zwnj;تنهایی مطرح نیست؛ بلکه جرم مربوط به فعل انسان با مال، شخص یا جمع دیگری است.&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">نتیجه&zwnj;گیری</span></h2> <p><br /> نتیجه آنکه سعادت و ترقی جامعه مرهون مشارکت مردمی و نظارت عمومی به&zwnj;ویژه بر عملکرد مسئولان نهادها و دولت است. امر به معروف و نهی از منکر، پیشگیری از جرم است و پیشگیری بهتر از درمان است. در آموزه&zwnj;های اسلامی، پیشگیری و دفع جرایم بر مجازات و رفع آن مقدم است . امر به معروف و نهی از منکر، واجبی توصلی، کفایی و همگانی است که به&zwnj;دلیل متفاوت بودن دایره تأثیرگذاری انسان&zwnj;ها بر دیگران، بایستگی و شایستگی نقش نظارت عمومی بر کاهش جرایم مسئولان به&zwnj;عنوان قشری تأثیرگذار آن&zwnj;قدر واضح است که از تصورش، تصدیقش لازم می&zwnj;آید.&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#c0392b;">فهرست منابع</span></h2> <p>قرآن کریم<br /> نهج البلاغه<br /> 1. احکام بانوان؛ وحیدی، محمد؛ قم، بوستان کتاب، چ48، 1389ش.<br /> 2. بزرگ&zwnj;ترین فریضه؛ &zwnj;مصباح یزدی، محمدتقی؛ قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (رحمه&zwnj;الله)، چ7، 1397ش.<br /> 3. پانزده گفتار؛ مطهری، مرتضی؛ تهران، صدرا، چ1، 1380ش.&nbsp;<br /> 4. پیشگیری از وقوع جرایم و تخلفات اداری؛ الماسی، یوسف؛ کرج، همایش ملی پیشگیری از جرم در قلمرو مطالعات حقوق کیفری، علوم اجتماعی و انتظامی، 1396.<br /> 5. توضیح المسائل؛ مظاهری، حسین؛ قم، مؤسسه فرهنگی مطالعاتی حضرت زهرا (سلام&zwnj;الله&zwnj;علیها)، چ7، 1384ش.<br /> 6. دانش&zwnj;نامه احادیث پزشکی؛ محمدی ری&zwnj;شهری، محمد؛ قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، چ6، 1385ش.&nbsp;<br /> 7. صحیفه امام؛ موسوی خمینی، روح&zwnj;الله؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (رحمه&zwnj;الله)، چ5، 1389ش.<br /> 8. عوامل مؤثر در بروز جرایم و مفاسد اداری و شیوه&zwnj;های پیشگیری از آن؛ قائمی، محمدحسن؛ دادرسی، 1385ش، شماره56.<br /> 9. فرهنگ فقه فارسی؛ هاشمی شاهرودی، محمود؛ قم، مؤسّسه دائرة المعارف فقه اسلامی، چ1، 1387ش.<br /> 10. الفساد الاداري في المنظور الاسلامي؛ &zwnj;کاشف الغطاء، عباس؛ مطبعة النجف الاشرف، چ3، 1431ق.<br /> 11. مجموعه قوانین حقوقی؛ فقیه نصیری، فیروز؛ تهران، نشرصدوق، چ2، 1374ش.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#c0392b;">پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</span></h2> <p><a href="#1">&nbsp;[1]. سوره اعراف، آیه ۱۵۰.</a><br /> <a href="#2">&nbsp;[2]. سوره حدید، آیه ۲۵.</a><br /> <a href="#3">[3]. &nbsp;فرهنگ فقه فارسی، ج3، ص74.</a><br /> <a href="#5">[4]. &nbsp;عوامل مؤثر در بروز جرایم و مفاسد اداری و شیوه&zwnj;های پیشگیری از آن.<br /> &nbsp;[5]. ر.ک: فرهنگ فقه فارسی، ج1، صص689-691.</a><br /> <a href="#6">[6]. &nbsp;بزرگ&zwnj;ترین فریضه، صص14-15.</a><br /> <a href="#7">&nbsp;[7]. ر.ک: احکام بانوان، ص26.</a><br /> <a href="#8">[8]. &nbsp;ر.ک: الفساد الاداري في المنظور الاسلامي، ص28.</a><br /> <a href="#9">&nbsp;[9]. نهج البلاغه، نامه45، ص393.</a><br /> <a href="#10">[10]. &nbsp;همان، نامه79، ص441.</a><br /> <a href="#11">[11]. &nbsp;پانزده گفتار، ص311.</a><br /> <a href="#12">[12]. &nbsp;سوره اعراف، آیه157.</a><br /> <a href="#13">[13]. &nbsp;صحیفه امام؛ج13، ص245.</a><br /> <a href="#14">[14]. &nbsp;بزرگ&zwnj;ترین فریضه، ص14.</a><br /> <a href="#15">&nbsp;[15]. ر.ک: همان، صص 75-77.</a><br /> <a href="#16">&nbsp;[16]. سوره مائده، آیه16.</a><br /> <a href="#17">[17]. &nbsp;دانش&zwnj;نامه احادیث پزشکی، ص7.</a></p> <p><br /> &nbsp;</p> Thu, 06 Jul 2023 19:12:41 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_620176-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_630630-utab جرایم جنسی فردی و راه‌کار‌های پیش‌گیری از آن 
<h1 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/c69509.jpg" style="width: 400px; height: 240px;" /></h1> <h1 style="text-align: center;">جرایم جنسی فردی و راه&zwnj;کار&zwnj;های پیش&zwnj;گیری از آن&nbsp;</h1> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>داوود خاطری&nbsp;</strong></p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">چکیده</span></h2> <p style="text-align: justify;">&nbsp;جرم در معنای لغوی مترادف گناه، تعدّی، خطا و عصیان است و در اصطلاح به معنای فعل یا ترک فعل است که مجرم به&zwnj;دلیل آسیبی که به اجتماع وارد می&zwnj;کند از طرف جامعه مجازات می&zwnj;شود. پیش&zwnj;گیری از جرم نیز به معنای، انجام هر اقدامی که علیه جرم بوده و آن را کاهش دهد.<br /> این مقاله چند عامل جرایم جنسی و پیش&zwnj;گیری از آن را بررسی می&zwnj;کند. یکی از عوامل جرایم جنسی هواهای نفسانی، بروز نفسانیت و ضعف تقوا است. بزرگ&zwnj;ترین دشمن سعادت و رستگاری آدمی، نفس خودبین و هوس&zwnj;مدار اوست که زمینه را برای راه&zwnj;یابی اخلاق ناپسند به وجود انسان فراهم می&zwnj;کند. یکی از راه&zwnj;های مقابله با هواهای نفسانی، تقوای الهی و خود نگهداری است. مقصود از تقوای الهی، حفظ روح و جان از هر نوع آلودگی و متمرکزکردن تمام نیروها در اموری است که رضای خدا در آن است. خداوند متعال و اهل&zwnj;بیت علیهم السلام نیز سفارشات زیادی درباره تقوای الهی و خود نگهداری داشته&zwnj;اند.<br /> <strong>واژگان کلیدی</strong>: جرم، پیش&zwnj;گیری ، جرایم جنسی، تقوا. &emsp;</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">مقدمه</span></h2> <p style="text-align: justify;">&nbsp;جرایم جنسی و پیش&zwnj;گیری از آن، مسأله بسیار مهمی در دین مبین اسلام و جامعه است؛ دین مبین اسلام، راه&zwnj;کارهای مؤثری برای پیش&zwnj;گیری از جرایم جنسی بیان کرده است. هر آدمی اگر ضعف اعتقادی و تقوا و آسیب&zwnj;های روان&zwnj;شناختی را بشناسد و راهکار مقابله با آن&zwnj;ها را بداند، یقیناً از آسیب و خطا مصون می&zwnj;ماند.<br /> ما در این مقاله سعی بر آن داشته&zwnj;ایم که سه عامل اصلی جرایم جنسی، و همچنین راه&zwnj;های پیش&zwnj;گیری از جرایم جنسی را بیان کنیم تا بتوانیم بر جرایم جنسی که امروزه گریبان&zwnj;گیر جامعه اسلامی ما است مقابله کنیم.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>معنای لغوی و اصطلاحی جرم</strong></span><br /> &laquo;جرم در معنای لغوی مترادف گناه، تعدی خطا و عصیان آمده است&raquo;<a id="1" name="1">[1] </a>&nbsp;و &laquo;جمع آن اجرام و جروم است&raquo;.<a name="2">[2]</a> &nbsp;<br /> معانی ارائه&zwnj;شده از جرم را می&zwnj;توان به دو گروه &laquo;مضیق&raquo; و &laquo;موسع&raquo; طبقه&zwnj;بندی کرد. جرم در مفهوم مضیق، همان تعریف قضایی و قانونی است؛ یعنی هر فعل یا ترک فعلی که در قانون برای آن مجازات یا اقدام&zwnj;های تأمینی در نظر گرفته&zwnj;شده است. شاخصه مفهوم جرم در معنای مضیق آن، دخالت قوای حکومتی (قوای مقننّه، قضاییه و مجریه) آن&zwnj;هم بیشتر به&zwnj;شکل سرکوب&zwnj;گرانه است که از آن به &laquo;مجازات&raquo; تعبیر می&zwnj;شود. تصریح قانون&zwnj;گذار به جرم بودن عملی نیز شرط دیگری است که رفتار را مجرمانه می&zwnj;کند؛ ازاین&zwnj;رو؛ اگر عملی به&zwnj;شدت هنجارهای اخلاقی و اجتماعی را نقض کند اما قانون&zwnj;گذار آن را جرم نشناخته باشد، جرم نیست. جرم به معنای بسیار وسیع کلمه، فعل یا ترک فعلی است که مجرم به&zwnj;دلیل آسیبی که به نظم اجتماعی وارد می&zwnj;کند از طرف جامعه مجازات می&zwnj;شود.<a name="3">[3]&nbsp;</a><br /> آن چیزی که در مباحث جرم&zwnj;شناسی و پیش&zwnj;گیری از جرم، از این واژه اراده می&zwnj;شود، معنای وسیع آن است که هر رفتار مخالف باارزش&zwnj;ها و هنجارهای جامعه را دربر می&zwnj;گیرد؛ خواه در قانون مجازاتی برای آن لحاظ شده یا نشده باشد. با این تعریفی که بیان شد می&zwnj;توان جرم را به چند گروه تقسیم نمود.&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">انواع جرم</span></h2> <p style="text-align: justify;">1) جرایم خشونت&zwnj;آمیز: جرایمی که با زور یا تهدید علیه دیگران همراه است؛ مانند: تجاوز و غارتگری.&nbsp;<br /> 2) جرایم مالی: برخی از قانون شکنی&zwnj;ها با آسیب مالی همراه است؛ مانند: اتومبیل دزدی و حریق عمدی.&nbsp;<br /> 3) جرایم اخلاقی: به رفتارهای غیرقانونی داوطلبانه&zwnj;ای گفته می&zwnj;شود که معمولاً به&zwnj;وسیله خود فرد انجام می&zwnj;شود؛ مانند: مصرف مواد مخدر، نقض حقوق شهروندی، فحاشی، جرایم جنسی و... . با توجه به موضوع مقاله به بررسی جرایم جنسی می&zwnj;پردازیم.&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/images-(2)(2).jpg" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin-left: 5px; margin-right: 5px; float: left; width: 275px; height: 183px;" /><br /> <span style="color:#c0392b;">جرایم جنسی</span></h2> <p style="text-align: justify;">جرایم جنسی را می&zwnj;توان به دو دسته تقسیم کرد: 1- عمومی 2- فردی.&nbsp;<br /> در تعریف جرایم جنسی عمومی باید گفت: تنوع در جرایم جنسی و نبودن قدر مشترک میان مصداق&zwnj;های گوناگون آن مانع از ارائه تعریف کامل و دقیقی از این امر می&zwnj;گردد اما تعاریفی از این جرم ارائه &zwnj;شده که به این صورت است: امور جنسی که به&zwnj;حسب عرف و احساسات یک جامعه، شرم&zwnj;آور باشد.<a name="4">[4] </a>&nbsp;<br /> جرم جنسی برحسب دیدگاه قانونی، هرگونه روابط جنسی ناشی از تمایل زن و مرد به یکدیگر است که از حدومرز متعارف جامعه فراتر باشد؛ به&zwnj;نحوی&zwnj;که جامعه نتواند از آن چشم&zwnj;پوشی کند بلکه به&zwnj;عنوان عملی ضد عفت و اخلاق عمومی، مردود و مستحق مجازات است.<a name="5">[5]</a> &nbsp;<br /> براساس دیدگاه دین اسلام، جرم جنسی، عمل منافی شرع است که مشتمل بر نوعی انحراف در ارضای غرایز جنسی، ایراد صدمه جنسی به دیگری یا متضمن آسیب به عفت عمومی است و قانون&zwnj;گذار برای آن&zwnj;ها کیفر پیش&zwnj;بینی کرده است. در حقوق کیفری اسلام، لواط، حتی اگر کاملاً پنهانی باشد، نوعی انحراف در ارضای غریزه جنسی از مجرای طبیعی است، ازاله نامشروع بکارت از زن، نوعی صدمه جنسی به دیگری است، قوّادی تلاش برای به&zwnj;انحراف&zwnj;کشاندن دیگران و در شکل گسترده آن، نوعی تعرّض به عفت عمومی است.<a name="6">[6]&nbsp;</a><br /> جرم جنسی فردی، عمل منافی شرع است که مشتمل بر نوعی انحراف در ارضای غرایز جنسی، ایراد صدمه جنسی به خود فرد است و قانون&zwnj;گذار برای آن&zwnj;ها کیفر پیش&zwnj;بینی نکرده است. این امور جنسی، به&zwnj;حسب عرف و احساسات یک جامعه، شرم&zwnj;آور هستند.<a name="7">[7] </a>&nbsp;</p> <h3 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">پیش&zwnj;گیری از جرم جنسی</span></h3> <p style="text-align: justify;">پیش&zwnj;گیری در لغت به&zwnj;معنای &laquo;پیش&zwnj;دستی کردن&raquo; و &laquo;به جلوی چیزی رفتن&raquo; و نیز &laquo;آگاه کردن و هشدار دادن&raquo; است.<a name="8">[8]</a>&nbsp;<br /> برخی از جرم&zwnj;شناسان، مفهوم گسترده و موسعی را برای معنای اصطلاحی پیش&zwnj;گیری در نظر گرفته&zwnj;اند و گروهی دیگر پیش&zwnj;گیری را در مفهومی محدود و مضیق به&zwnj;کار می&zwnj;برند. براساس مفهوم موسع پیش&zwnj;گیری، هر اقدامی که علیه جرم بوده و آن را کاهش دهد، پیش&zwnj;گیری محسوب می&zwnj;شود؛ بنابراین تدابیر کیفری و غیرکیفری مربوط به قبل یا بعد از وقوع جرم، پیش&zwnj;گیری است. در این تعبیر، حتی تعقیب و دستگیری بزهکاران، اعمال مجازات یا تعلیق اجرای آن، الزام مجرم به جبران خسارت وارده و ... نیز پیش&zwnj;گیری است و طیف وسیعی از اقدامات کیفری و غیر&zwnj;کیفری را در&zwnj;برمی&zwnj;گیرد.<a name="9">[9]</a>&nbsp;<br /> مفهوم مضیق پیش&zwnj;گیری، مجموعه ابزارهایی است که حکومت برای مهار بهتر بزهکاری از طریق حذف یا محدودکردن عوامل جرم&zwnj;زا یا از طریق اعمال مدیریت مناسب نسبت به عوامل محیط فیزیکی و اجتماعی جرم&zwnj;خیز، مورداستفاده قرار می&zwnj;دهد.<a name="10">[10] </a>&nbsp;<br /> بهترین عامل برای پیش&zwnj;گیری جرم و جنایت در جوامع، پایبندی عملی به قانون و اجرای دقیق و سریع عدالت نسبت به افراد، بدون درنظرگرفتن جایگاه آن&zwnj;هاست. برای جلوگیری از انجام جرم در جامعه باید قوانین را درست نوشت که مجرم راهی برای قانون&zwnj;گریزی نداشته باشد و همچنین عدالت را کامل اجرا نمود تا مایه عبرتی برای قانون&zwnj;شکنان باشد. این تفسیر از اجرای قانون نه&zwnj;تنها امری قهری و عقلی است بلکه در منابع دینی نیز تأکید شده است همان&zwnj;گونه که قرآن کریم می&zwnj;فرماید &laquo;وَلَکُمْ فِي الْقِصَاصِ حَياةٌ يا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ&raquo;.<a name="11">[11]</a> &nbsp;<br /> بهترین راه رسیدن به جامعه&not;ای بدون جرم و جنایت، گسترش و اجرای عدالت از سوی مراکز قضایی است؛ اگرچه رسیدن به آن نیز سخت است ولی خارج از دسترس نیست. بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با مسئولان دستگاه قضایی نیز به این مطلب اشاره دارد؛ &laquo;اگر اجرای عدالت به&zwnj;شکل دقیق انجام گرفت، ظلم در جامعه اتفاق نمی&zwnj;افتد. اگر مجرم کما هو حقه تعقیب شد و مُرّ حق و عدل درباره او جاری شد، کسی به جرم گرایش پیدا نمی&zwnj;کند. این، یک امر قهری است. بسط عدالت همین است. پیش&zwnj;گیری از جرم هم همین است. این&zwnj;ها اهداف و آرزوها و غایات قوه قضاییه است و این غایات، با همین کار قضایی که شما انجام می&zwnj;دهید، تحقق پیدا می&zwnj;کند و چیز دیگری لازم ندارد&raquo;.<a name="12">[12]</a> &nbsp;<br /> اجرای عدالت یکی از بازدارنده&zwnj;های مجرمان نسبت به ارتکاب جرم است ولی عوامل دیگر نباید تحت&zwnj;الشعاع این عامل قرار گیرد. مسائلی ازقبیل آسیب&zwnj;های اجتماعی، ریشه&zwnj;های اقتصادی، سیاسی و روانی انجام جرایم، همه نیازمند بررسی دقیق از سوی متخصصان است تا عالمانه و آگاهانه، مشکلات این عرصه مرتفع شود. رهبر معظم انقلاب بیان کرد: &laquo;پیش&zwnj;گیری از جرم یک موضوع کاملا علمی است و بر همین اساس باید برای شناسایی عوامل جرم و آسیب&zwnj;های ناشی از آن با صاحب نظران و کارشناسان این موضوع مشورت و همکاری کرد&raquo;.<a name="13">[13]</a> &nbsp;باید در عرصه عوامل و ریشه&zwnj;های جرم به&zwnj;صورت تخصصی وارد شد تا بتوان با شناسایی آن عوامل، اقدامات متناسب برای پیشگری جرم را صورت داد.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">زمینه&zwnj;های جرایم جنسی</span></h2> <p style="text-align: justify;">با توجه به بیان مطالبی که برای جرم، پیش&zwnj;گیری از جرم و جرایم جنسی بیان شد، حال باید زمینه&zwnj;های جرایم جنسی &zwnj;بررسی شود تا بتوان راه&zwnj;های پیش&zwnj;گیری از این جرایم را بررسی کرد و به نتیجه مطلوب رسید.<br /> یکی از مهم&zwnj;ترین مشکلاتی که در جوامع بشری وجود دارد، پدیده انحرافات اخلاقی و کج&zwnj;روی افراد است که موجب قانون&zwnj;شکنی، تجاوز و تعدی به حقوق دیگران، بی&zwnj;عفتی و ... می&zwnj;گردد و پیوسته رو به فزونی و افزایش است. با توجه به اهمیت مطلب و ضرورت بحث، در این گفتار، زمینه&zwnj;های پیدایش فردی انحرافات و جرایم جنسی براساس دیدگاه قرآن کریم و روایات بررسی و تبیین می&zwnj;شود.&nbsp;</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>1) ضعف اعتقادی</strong></span></p> <p style="text-align: justify;">&laquo;عقیده درست و پاک، تأثیر فراوانی در شخصیت&zwnj;سازی و رسیدن به خوشبختی انسان&zwnj;ها دارد؛ چنان&zwnj;که معتقدات بد و ناپاک، تأثیرات عمیقی در تخریب شخصیت و تیره&zwnj;بختی&zwnj; او دارد؛ زیرا هر انسانی آن&zwnj;گونه زندگی می&zwnj;کند که می&zwnj;اندیشد. اندیشه و عقیده درست، انسان را به حرکت برای دستیابی به فضائل وامی&zwnj;دارد.<a name="14">[14]</a> &nbsp;<br /> اعتقاد به خدای ناظر باعث می&zwnj;شود که خود را هر لحظه در محضر خدا ببیند؛ خدایی که حتی در پنهان&zwnj;ترین مکان&zwnj;ها ناظر بر انسان است &laquo;وَ هُوَ مَعَکُمْ أَيْنَ ما کُنْتُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ&raquo;<a name="15">[15]</a>&nbsp; هر جا باشید، او با شماست و خداوند نسبت به آنچه انجام می&zwnj;دهید، بیناست.<br /> آموزه&zwnj;های اسلامی این بینش&zwnj; را در انسان پدید می&zwnj;آورد که در هر مکان، زمان و حالی در محضر و منظر خداوند است. انسان با چنین فرهنگ و باوری، نه&zwnj;تنها در اجتماع حتی در نهان&zwnj;ترین مکان، زمان و حالت دست به ارتکاب جرایمی مانند جرم جنسی نخواهد زد و حتی به آن فکر نخواهد کرد. کسی که از حضور و آگاهی خداوند باخبر است، شرم دارد، حیا می&zwnj;کند و می&zwnj;داند هیچ جرم کوچک و بزرگی حتی اندیشه مجرمانه از او مخفی نمی&zwnj;ماند. اگر بتواند در این دنیا از چنگال عدالت فرار کند، در آخرت به موجب آن باز&zwnj;خواست خواهد شد. امام علی علیه السلام فرمود: &laquo;من اشتاق الی الجنة سلا عن الشهوات&raquo;،<a name="16">[16]</a> &nbsp;کسی که مشتاق به بهشت (و معتقد به آن) باشد، شهوات سرکش را به فراموشی می&zwnj;سپارد.&nbsp;<br /> وقتی&zwnj; زلیخا خود را آراست و در مکانی پنهان از دیگران، پیشنهاد کام&zwnj;جویی به حضرت یوسف علیه السلام داد، آن حضرت با همین بینش و اعتقاد، بر نفس خود غلبه کرد و دامن خود را به رابطه نامشروع نیالود و فرمود: &laquo;مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ&raquo;<a name="17">[17]</a> &nbsp;پناه می&zwnj;برم به خدا! او پروردگار من است که مقام من را گرامی داشته است. به&zwnj;یقین ظالمان رستگار نمی&zwnj;شوند. آنگاه&zwnj; که حضرت یوسف&nbsp;علیه السلام در برابر گناه و خواهش نفس قرار گرفت، چنین گفت: &laquo;رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ&raquo;<a name="18">[18]</a> &nbsp;پروردگارا! زندان برایم محبوب&zwnj;تر است ازآنچه من را به آن فرامی&zwnj;خوانند.<br /> حضرت یوسف علیه السلام&nbsp;سختی زندان را بر راحتی&zwnj; کاخ عزیز مصر و درد ماندن در زندان را بر لذت جنسی ترجیح داد تا از افرادی که به حکم خداوند بی&zwnj;اعتنا هستند، نباشد. دین با فرامین مراقبت از اعضا و نفس، سفارش&zwnj;هایی را برای ساختن شخصیت افراد جامعه ارائه داده&zwnj; است. فرامین کسب مراحل مختلف ایمان، همه برای این است که شخصیت افراد کامل&zwnj;تر شود؛ زیرا انسانی که کمال شخصیتی بیشتری داشته باشد، کمتر مرتکب جرم می&zwnj;شود. اگر شخصیت از محدوده انسانی بیرون رود و در محدوده حیوانی وارد شود، بروز جرایم، یقینی است.<a name="19">[19]</a>&nbsp;<br /> وقتی شخصیت، حیوانی شد هر کار زشتی را مرتکب می&zwnj;شود، او می&zwnj;خواهد در راستای شخصیت حیوانی به اهداف حیوانی دست پیدا کند و درراه رسیدن به هدف از ستم، دروغ، خلف وعده، خیانت و دیگر جرم&zwnj;ها هراسی ندارد. خداوند در قرآن کریم می&zwnj;فرماید: &laquo;بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسانُ لِيَفْجُرَ أَمامَهُ يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ&raquo;<a name="20">[20]</a> &nbsp;بلکه انسان می&zwnj;خواهد آزاد باشد و بدون ترس از دادگاه قیامت، در تمام عمر، گناه کند؛ ازاین&zwnj;رو می&zwnj;پرسد: قیامت کی خواهد بود؟ پرسشی که نشانه انکار یا تردید است.&nbsp;<br /> اگر ارضای انگیزه&zwnj;ها هدف اصلی انسان شود، انگیزها از اهداف اصلی خود دور شده&zwnj; و دیگر وسیله&zwnj;ای برای ادامه زندگی فرد و بقای نوع نخواهد بود؛ بلکه خودش به&zwnj;تنهایی هدف نهایی می&zwnj;شود؛ در این صورت، اَمیال و غرایزی مانند قوای شهوت جنسی بر انسان حاکم می&zwnj;شود و او را به جرایم جنسی سوق می&zwnj;دهد.<a name="21">[21]</a>&nbsp;<br /> خلقت انسان در دو جنس مذکر و مؤنث برای آن&zwnj; است که مردان و زنان باهم ازدواج کنند اما یکی از انحرافات جنسی، آمیزش با هم&zwnj;جنس است. این عمل، خلاف فطرت، طبیعت و غرایز انسانی است که موجب سقوط و انحطاط انسان می&zwnj;شود و انسان را به ناپاکی و بی&zwnj;بندوباری هدایت می&zwnj;کند. قرآن کریم در چند مورد، داستان قوم لوط را بیان نموده و در ضمن آن، عمل زشت و ناپسند لواط را سرزنش نموده است: &laquo;أَتَأْتُونَ الذُّکْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ وَ تَذَرُونَ ما خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ أَزْواجِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ&raquo;<a name="22">[22] </a>&nbsp;آیا از میان مردم جهان، با مردها درمی&zwnj;آمیزید؟ و آنچه را پروردگارتان از همسرانتان برای شما آفریده، وامی&zwnj;گذارید؟ بلکه شما مردمی تجاوزکارید!<br /> در حالات قوم لوط نوشته&zwnj;اند: یکی از عوامل اصلی آلودگی آن&zwnj;ها به گناه زشت لواط، صفت &laquo;بخل&raquo; بود. شهرهای آن&zwnj;ها در راه کاروان&zwnj;های شام قرار داشت، آن&zwnj;ها با انجام این عمل، نسبت به عابرین و مهمانانشان، می&zwnj;خواستند آن&zwnj;ها را از شهرهای خود دور کنند، ولی کم&zwnj;کم این عمل زشت در میان خودشان نیز رایج شد.<a name="23">[23]</a> &nbsp;حضرت لوط علیه&zwnj;السلام هرچه آن&zwnj;ها را نصیحت کرد، در دل آن آلودگان و منحرفان، اثر ننمود و پاسخ دادند: &laquo;ائْتِنَا بِعَذَابِ اللَّهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ&raquo;<a name="24">[24]</a> &nbsp;اگر راست می&zwnj;گويی، عذاب خدا را برای ما بیاور. لجاجت و هوس&zwnj;بازی آن&zwnj;ها به اندازه&zwnj;ای بود که سرانجام حضرت لوط&nbsp;علیه السلام با قلبی آکنده از اندوه گفت: &laquo;رَبِّ انْصُرْنِي عَلَى الْقَوْمِ الْمُفْسِدِينَ&raquo;<a name="25">[25]</a> &nbsp;پروردگارا! من را بر این قوم مفسد، پیروز گردان.<br /> این قوم، بر خود ستم کردند و سرنوشت ملتشان را به بازی گرفتند. هرقدر رهبر دلسوزشان فریاد زد، گوش ندادند و مسخره کردند.<a name="26">[26]</a> &nbsp;سرانجام عذاب الهی آن&zwnj;ها را فراگرفت &laquo;کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ إنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حاصِباً إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ&raquo;<a name="27">[27]</a> &nbsp;قوم لوط، انذارها و هشدارهای مکرر( پیامبرشان) را تکذیب کردند. ما بر آن&zwnj;ها تند بادی که ریگ&zwnj;ها را به حرکت درمی&zwnj;آورد، فرستادیم؛ جز خاندان لوط که آن&zwnj;ها را سحرگاهان نجات دادیم.&nbsp;</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>2) بروز نفسانیت و ضعف تقوا</strong></span></p> <p style="text-align: justify;">یکی از ویژگی&zwnj;های انسان، &laquo;توانایی کنترل نفس&raquo; است که با این ویژگی می&zwnj;تواند از انحرافات و جرایم در امان باشد. یکی از بزرگ&zwnj;ترین انگیزه&zwnj;های گرایش به بزهکاری، ضعف یا نبود تقوا و معنویت است. ضعف ایمان و اعتقاد، اصلی&zwnj;ترین علت گرایش به منکرات است و اعتقاد و ایمان به قدرت الهی و پاداش و کیفر اعمال انسان، مؤثرترین عامل در برابر انحراف است.&nbsp;</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>3) آسیب&zwnj;های روان&zwnj;شناختی</strong></span></p> <p style="text-align: justify;">توانمندی یا ناتوانی فرد در کنترل هیجانات و عوامل درونی، نقش بسزایی در بروز جرم و بزه&zwnj;کاری دارد. افرادی که توانایی کنترل تجارب هیجانی خود را ندارند هنگامی&zwnj;که می&zwnj;خواهند عواطف و هیجانات منفی خود را مدیریت نمایند احتمال بیشتری دارد که درگیر ارتکاب جرایم گوناگون شوند. یکی از این عوامل روان&zwnj;شناختی درونی که نقش منفی در شخصیت و رفتار فرد دارد، عقده حقارت و خودکم&zwnj;بینی است.<a name="28">[28]</a>&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">راه&zwnj;کارهای پیش&zwnj;گیری از جرایم جنسی</span></h2> <p style="text-align: justify;">با توجه به&zwnj; بیان موارد زمینه&zwnj;های جرایم جنسی، ما می&zwnj;توانیم با قرآن و روایت&zwnj;هایی که در اختیار داریم، راه&zwnj;کارهای لازم برای پیش&zwnj;گیری از جرایم جنسی را ارائه دهیم.</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/images-(3).jpg" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin-left: 5px; margin-right: 5px; width: 335px; height: 150px;" /></p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>الف) تقویت اعتقاد و باورهای دینی</strong></span><br /> نیاز به مکتب الهی، معارف و باورهای دینی در عصر حاضر به&zwnj;دلیل مدرنیته&zwnj;شدن جوامع، تغییرات سریع اجتماعی و فرهنگی، تغییر ساختار خانواده، تنوع و گستردگی منابع اطلاعاتی، بیشتر از هر زمان دیگری احساس می&zwnj;شود. فقدان مهارت و توانایی&zwnj;های عاطفی روانی اجتماعی، انسان&zwnj;ها را در مواجهه با آن&zwnj;ها آسیب&zwnj;پذیر و مستعد اختلالات روانی، اجتماعی و رفتاری قرارداده است. مکاتب بشری در حل این مشکلات عاجز بوده و نتوانسته پاسخگوی آن باشد؛ پس پوچی، سردرگمی، بی&zwnj;معنابودن زندگی و بی&zwnj;هویّتی، گریبان&zwnj;گیر انسان عصر حاضر شده است.<br /> خداوند می&zwnj;فرمایـد: &laquo;وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکری فَإِنَّ لَهُ مـَعیشَةً ضـَنْکاً&raquo;<a name="29">[29]</a> &nbsp;هرکس از یـاد من روی برتابـد به&zwnj;یقین زندگی پرمشقتـی خـواهد داشت. غــفلت از خـداوند، ایـمان، دیـن و باورهای دینی، زنـدگی تـنگ همراه با نگـرانی، ترس، اضطـراب، اسـترس، نـداشتن قرارگاه فکـری و پنـاهگاه معنوی به همـراه دارد و این همان مفقـود شـده انسان عصر حـاضر اسـت که دچــار آن گـردیده اسـت. باید در آمـوزش دینی کمک کنیم تــا مـخـاطب راهی را جـست&zwnj;وجو کند که در آن، باورها بـر اعــمال تــأثیـرگذارد؛ بـه&zwnj;گونه&zwnj;ای که اگـر فردی دیـن خـدا را بــا عــلاقـه به کار بنـدد، به سـویی سـوق داده می&zwnj;شـود کـه رفـتار ویـژه&zwnj;ای مرتکب شود.<br /> ایمـان، همان باور و اعـتقاد قلبی هـمراه دوستی، اعـتماد و اطـمینان اســت که شـوق به سـوی عـمل را در انـسان ایجاد می&zwnj;کند.<a name="30">[30]</a> &nbsp;صرف علم&zwnj;داشتن به چیزی مخالـف خواست ما باعث نمی&zwnj;شود که اراده مستند به آن علم پیدا شود بلکه آن عـلمی مـلازم با اراده موافق است کـه تـوأم با التزام قلب، نسبت به آن باشد؛ وگرنه مثلاً انسان یقین و علم قطعی دارد به این که شراب، قمار یا زنا ضرر دارد اما مرتکب می&zwnj;شود.<a name="31">[31]&nbsp;</a><br /> در افـعال اختیـاری تا انـسان کاری را نـشناسـد و به هـدف و نتیـجه آن پی&zwnj;نبـرد، اقـدام نخواهـد کـرد. انـسان ابتـدا دربـاره هدفی می&zwnj;اندیشد و پی&zwnj;می&zwnj;برد که این هدف یکی از نیازهای او را برطرف می&zwnj;کند، کمالی را در او پدید می&zwnj;آورد، لذت و نـفعی بـه او می&zwnj;رساند یا خطـر و دردی را از او دفـع می&zwnj;کند، پس&zwnj;از آن که اندیشید و هـدف را قبـول نمود، نوبت قلب می&zwnj;شـود. تا حکم عـقلی که پس&zwnj;از اندیشیدن پذیرفته شـده در حـد تصدیق ذهنی باقی بـماند، مـنشأ اثـر نمی&zwnj;شود و زمانی این اتـفاق می&zwnj;افتـد که قـلب به آن معتقـد و دل&zwnj;بستـه شود و شوق رسیـدن به هـدف در کـانـون قــلب آدمی ایجـاد گـردد. این عـلاقه و اشتیـاق که در درون انـسان شکل می&zwnj;گیـرد او را به سـمت اراده و تـصمیم&zwnj;گیـری و در نـهایت بـه اقدام و عمل می&zwnj;کشاند. <a name="32">[32]&nbsp;</a><br /> قرآن کریم در آیات متعددی، باور و نگرش سطحی دین&zwnj;داران را از ایـمان دگـرگـون می&zwnj;سازد و خطاب به آن&zwnj;ها می&zwnj;فرماید: &laquo;یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسـُولِهِ وَ الْکتـابِ الَّذی نَزَّلَ عَلی رَسُولِهِ وَ الْکتابِ الَّذی أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ...&raquo;<a name="33">[33]</a> &nbsp;ای کسانی که (در ظاهر و آشکار و به زبان) ایمان آورده&zwnj;اید! ایمان (واقعی در باطن و پنهان و به دل) به خدا، پیامبرش، کتابی که بر رسولش نـازل کـرد و کتاب&zwnj;هایی که قـبل از او نازل کـرده بیاورید؛ یعنی با زبان و ظاهرتان ایمان آورده&zwnj;اید و با قلبتان ایمان نیاورده&zwnj;اید. این آیه، مؤمنان راخطاب قـرار می&zwnj;دهد تـا به حقیقـت و معنـا در آیـنده بر ایـمانشان ثـابت بـماننـد و در آن مقـاومت کننـد؛ زیـرا تصـدیق کافی نیسـت بـلکه بایـد انـسان در هـر لحـظه، آن را استمرار دهـد.<a name="34">[34]&nbsp;</a><br /> خداوند در آیه دیگـری می&zwnj;فـرمـایـد: &laquo;قَالَتِ الْأَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَ لَاکن قـُولُواْ أَسـْلَمْنَا وَ لَمـَّا یدْخُلِ الْایمَانُ فی قُلُوبِکم&hellip;&raquo;<a name="35">[35]</a> &nbsp;عـرب&zwnj;های بـادیه نشین گفتند: ایمان آوردیم بگو شما ایمان نیاوردید ولی بگویـید اسلام آوردیـم، امـا هنـوز ایمـان وارد قـلب شمـا نـشده اسـت&hellip; . خـداونـد در ایـن آیــه بـه پیــامبـر&nbsp;صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله فرمود: به تـو می&zwnj;گویند: ایمان آوردیم و ادعــای ایـمان می&zwnj;کنند، بگو: نه! هنوز ایمان نیاورده&zwnj;اند و آنان را در ادعایشان تکذیب کن بلکه آن&zwnj;ها بگویند: &laquo;اسلام آوردیم&raquo; اما ایمان وارد قلب آنـان نـشده اسـت اسلام&zwnj;آوردن، کاری زبـانی و ایمان، کـار دل اسـت؛ زیـرا اسلام بـه معنـای تسلیم&zwnj;شدن و گردن نهادن است. تسلیم&zwnj;شدن زبان این است که شهادتین را اقـرار کند و تـسلیم&zwnj;شـدن سایر اعضا به این است که هرچه خداوند دستور می&zwnj;دهد انجام دهـد حـال چه این که واقعاً و قلباً اعتقاد به حقانیت آن&zwnj;چه بر زبان و عملش می&zwnj;گوید، داشته باشد یـا نـداشته بـاشد.<a name="36">[36]&nbsp;</a><br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>ب) جلوگیری از بروز نفسانیت و ضعف تقوا</strong></span><br /> یکی از عوامل جرایم جنسی بروز نفسانیت و ضعف تقوا است. برای ارائه راه&zwnj;کار، ابتدا باید عوامل این آسیب را شناخت؛ و در مرحله بعد با تقویت و کنترل این عوامل، بروز نفسانیت و ضعف تقوا را از بین برد.&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">عوامل بروز نفسانیت و ضعف تقوا در جرایم جنسی</span></h2> <p style="text-align: justify;"><span style="color:#8e44ad;"><strong>1) هواهای نفسانی</strong></span><br /> بزرگ&zwnj;ترین دشمن سعادت و رستگاری آدمی، نفس خودبین و هوس&zwnj;مدار اوست که این مرتبه از نفس، زمینه را برای راه&zwnj;یابی اخلاق ناپسند به عرصه وجود انسان فراهم می&zwnj;کند. هوای نفس، گاه زشتی&zwnj;ها را در نظر انسان زیبا جلوه می&zwnj;دهد و موجب می&zwnj;شود که انسان به اعمال زشت خویش، افتخار نماید و مانع از به&zwnj;وجودآمدن ایمان و اعتقادات صحیح در انسان می&zwnj;شود. تسلیم&zwnj;شدن انسان در برابر هواهای نفسانی موجب سقوط و هلاکت انسان و گرفتاری در منجلاب گناهان و گرفتاری&zwnj;ها می&zwnj;شود.<a name="37">[37]&nbsp;</a><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>2) دوری از عقلانیت در رفتارهای جنسی</strong></span><br /> خداوند در قرآن کریم می&zwnj;فرماید: &laquo;وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ کَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ قَالَ يَا قَوْمِ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ&raquo;<a name="38">[38]</a> &nbsp;قوم او شتابان به سویش آمدند، و پیش از آن کارهای زشت می&zwnj;کردند. لوط گفت: ای قوم من! اینان دختران من&zwnj; هستند، آنان برای شما پاکیزه&zwnj;ترند؛ پس، از خدا بترسید و من را در کار مهمانانم رسوا نکنید. آیا در میان شما آدمی فهمیده پیدا نمی&zwnj;شود؟&nbsp;<br /> خداوند، هم&zwnj;جنس&zwnj;بازی و انحرافات جنسی جامعه را از آثار بی&zwnj;تقوایی انسان معرفی می&zwnj;کند و برای قراردادن جامعه در مسیر درست و بازسازی آن، بر تقویت بنیاد تقوا تأکید فراوان دارد. نبود تقوا، انسان را به&zwnj; رفتارهای خلاف عقل و فاسد سوق می&zwnj;دهد و زمینه را برای رفتارهای پرخطر اجتماعی ازجمله ناهنجاری&zwnj;های جنسی و اباحه&zwnj;گری فراهم می&zwnj;کند.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>3) رفاه&zwnj;زدگی</strong></span><br /> وجود عنصر تقوا در حضرت یوسف&nbsp;علیه السلام موجب شد از آلوده&zwnj;گی به گناهان مصون بماند. زندگی اشرافی و نعمت&zwnj;های بی&zwnj;حد خانه زلیخا نیز نتوانست ذره&zwnj;ای در روح باصفا و ایمان قوی یوسف&nbsp;علیه السلام اثر بگذارد و اراده نیرومندش را درراه مبارزه با انحراف و آلودگی متزلزل سازد،<a name="39">[39]</a> &nbsp;اما نبود تقوا در زلیخا موجب شد، که به&zwnj;سوی انحراف و معصیت کشیده شود.&nbsp;<br /> تکیه&zwnj;گاه روح زلیخا همان بت بی&zwnj;جان در خانه بود که گاهی برای پرستش در برابر او کرنش می&zwnj;کرد؛ پس ایمان پاک و محکم به خدای یکتا نداشت تا جلوی هواهای نفسانی و درخواست&zwnj;های نامشروعش را بگیرد و او را به عفّت و تقوا هدایت کند.<a name="40">[40]</a> &nbsp;هواهای نفسانی بانویی که غرق در امکانات بود، این زمینه&zwnj;ها را برای او فراهم نمود و چون نتوانست شرایط را کنترل کند، هوای نفسانی بر او غلبه کرد و به&zwnj;سوی جرم، سوق داد.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>4) آرامش در سایه تقوا</strong></span><br /> امیر سخن، حضرت علی&nbsp;علیه السلام تقوا و پرهیزگاری را مرکبی فرمان&zwnj;بردار و مطیع دانسته که صاحبش را به بهشت می&zwnj;رساند.<a name="41">[41]&nbsp;</a>همچنین فرمود: &laquo;إِنَّ التَّقْوَى مَطَايَا ذُلُلٌ حُمِلَ عَلَيْهَا أَهْلُهَا وَ أُعْطُوا أَزِمَّتَهَا فَأَوْرَدَتْهُمُ الْجَنَّةَ،فُتِحَتْ لَهُمْ أَبْوَابُهَا وَ وَجَدُوا رِیحَهَا وَ طِیبَهَا وَ قِیلَ لَهُمْ: &laquo;ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِینَ&raquo;<a name="42">[42]</a>&raquo;.<a name="43">[43]</a> &nbsp;همانا تقوا در هر چیزی، مانند مرکبی رام است، که اهل آن را بر آن&zwnj; سوار کنند و مهارش را به دست سواران می&zwnj;دهند که به اختیار خود آن&zwnj; را می&zwnj;رانند تا آن&zwnj;که سواران خود را به بهشت می&zwnj;رساند. درهای بهشت به روی آنان باز است و بوی آن را می&zwnj;شنوند و نسیم خوش آن را درمی&zwnj;یابند و به آن&zwnj;ها گویند: با سلامتی و آسودگی به بهشت درآیید.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>5) ضعف تقوا و طغیان شهوات</strong></span><br /> اگر ایمان، ضعیف و توجه به مبدأ و معاد کم شود، زمینه طغیان شهوات فراهم می&zwnj;شود. انسان در چنین شرایطی مانند حیوان درنده&zwnj;ای است که از قفس خارج&zwnj; شده و هیچ مانعی در برابر خود نمی&zwnj;بیند، به همه&zwnj;جا حمله می&zwnj;کند و اگر کسی در برابرش ظاهر شود، می&zwnj;درد.<a name="44">[44]</a> &nbsp;تقوا، سرچشمه زلال نیّت مؤمنان نسبت به خداوند است. هرگاه انسان بی&zwnj;تقوا شود، به&zwnj;وسیله آرزوهای شهوانی و نفسانی سرکش، ستمگر و منحرف خواهد شد. یکی از نشانه&zwnj;های بی&zwnj;تقوایی، روی برگرداندن از پروردگار و حقیر شمردن سرزنش&zwnj;ها و تهدیدهای خداوند است.&nbsp;<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>6) لغزش در برابر دشمنان درونی و بیرونی</strong></span><br /> دشمنان بیرونی که موجب لغزش و گمراهی انسان می&zwnj;شوند، مواردی مانند: دوستان ناباب، کافران، منافقان و ... هستند که خداوند درجاهای مختلف قرآن کریم آن&zwnj;ها را به&zwnj;عنوان دشمنان انسان معرفی می&zwnj;نماید. چنان&zwnj;که خداوند در سوره نساء می&zwnj;فرماید: &laquo;وَ إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْکُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَکُمُ الَّذِينَ کَفَرُوا إِنَّ الْکَافِرِينَ کَانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِينًا&raquo;<a name="45">[45]</a> &nbsp;چون در زمین سفر کردید، اگر بیم داشتید که آنان که کفر ورزیده&zwnj;اند بر شما آزار برسانند، گناهی بر شما نیست که نماز را کوتاه کنید، چراکه کافران پیوسته برای شما دشمنی آشکارند&raquo;.&nbsp;<br /> &nbsp;دشمنان درونی، همان ضعف&zwnj;های انسان است؛ یعنی اموری که فرصت را برای دشمن فراهم می&zwnj;کند تا از آن نقاط ضعف به درون وجود نفوذ کرده و مدیریت ملک و مملکت را در دست بگیرد. جاذبه&zwnj;ای مانند شهوت به انسان کمک می&zwnj;کند تا نیازهای غذایی، شهوانی، جنسی و مانند آن را برطرف سازد. عملکرد درستش زمانی است که بتوان آن را مدیریت کرد، اما اگر رها باشد، موجب می&zwnj;شود که انسان به&zwnj;سوی رذایل مختلف سوق داده شود که همین امر انسان را در مسیر انحرافات و جرایم قرا می&zwnj;دهد.&nbsp;</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong><span style="color:#27ae60;">ج) مراقبت در برابر آسیب&zwnj;های روان&zwnj;شناختی</span><br /> <span style="color:#8e44ad;">1) عقده حقارت</span></strong><br /> عقده حقارت ریشه بسیاری از مفاسد اخلاقی است. کسی که گرفتار این خصلت پست اخلاقی شود، برای پنهان ساختن ضعف درونی، به برتری&zwnj;جویی روی آورده، اقتدار و سلطه کاذب خود را از طریق ستم به دیگران تثبیت نماید. حتی امکان دارد احساس محرومیت از دست&zwnj;یابی به خواسته&zwnj;های نفسانی حق یا ناحق، فرد را به&zwnj;سوی ارتکاب جرایم گوناگون سوق دهد و چه&zwnj;بسا از انجام جرایم گوناگون احساس شعف و لذت داشته باشد.<a name="46">[46]&nbsp;</a><br /> افرادی که دچار عقده حقارت و خودکم&zwnj;بینی هستند و اعتمادبه&zwnj;نفس ندارند، همواره چشم امید به حمایت و توجه دیگران دارند و در مشکلات زندگی و سختی&zwnj;ها، قدرت مقاومت ندارند. حقارتِ باور نمی&zwnj;گذارد که شخص به خود اعتماد و اطمینان کند؛ زیرا به شخصیت و مقام والای خود آگاهی ندارد. کسی که خود را از همه ضعیف&zwnj;تر می&zwnj;پندارد، قادر به تصمیم&zwnj;گیری نیست و از خواسته&zwnj;ها و تصمیم&zwnj;های دیگران پیروی می&zwnj;کند.<a name="47">[47]</a> &nbsp;حضرت علی&nbsp;علیه السلام فرمود: &laquo;هَلَکَ امْرُؤٌ لَمْ يَعْرِفْ قَدْرَهُ&raquo;<a name="48">[48]</a> &nbsp;کسی که قدر خود را نشناخت هلاک گردید.&nbsp;<br /> شخص مبتلا به عقده حقارت، از قبول مسئولیت&zwnj;ها شانه خالی می&zwnj;کند و حتی مسئولیت&zwnj;های خود را به دیگران واگذار می&zwnj;کند.<a name="49">[49] </a>&nbsp;عقده حقارت موجب می&zwnj;شود که شخص، خود را پست و حقیر بداند. چنین انسانی عزت و آبروی خویش را ازدست&zwnj;رفته می&zwnj;داند و از انجام هیچ کاری ترس و ابایی ندارد؛ همین امر موجب ارتکاب جرایم گوناگونی مانند جرایم جنسی است.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>2) خودبرتربینی</strong></span><br /> یکی از عوامل روان&zwnj;شناختی دیگر، که نقش منفی در شخصیت و رفتار فرد دارد و وجود آن در شخص می&zwnj;تواند باعث ایجاد و بروز رفتار مجرمانه شود، صفت ناپسند تکبّر و خودبرتربینی است. تکبر باعث عدم شناخت واقعی انسان از خود، خدا و جهان می&zwnj;شود؛ همین امر سبب می&zwnj;شود که حدود و مرزها رعایت نگردد، و حقوق متقابلی که افراد در مقابل یکدیگر دارند و ملزم به رعایت آن هستند درک نشود. با تکبّر، حریم شخصی و جنسی دیگران رعایت نشود، و این امر زمینه&zwnj;ساز برخورد خشن حتی در مسائل جنسی می&zwnj;شود.<a name="50">[50] </a>&nbsp;<br /> در دیدگاه قرآن کریم، یکی از رذایل و زشتی&zwnj;های اخلاقی که موجب ارتکاب جرم می&zwnj;شود. چنان&zwnj;که خداوند می&zwnj;فرماید: &laquo;أَفَکُلَّمَا جَاءَکُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا کَذَّبْتُمْ و فَرِيقًا تَقْتُلُونَ&raquo;<a name="51">[51]</a> &nbsp;آیا چنین نیست که هر زمان، پیامبری چیزی برخلاف هوای نفس شما آورد، در برابر او تکبر کردید و از ایمان آوردن به او خودداری نمودید؛ پس عده&zwnj;ای را تکذیب کرده و جمعی را به قتل رساندید؟ روحیه استکبار و خودبرتربینی موجب مخالفت در برابر امر خداوند و ارتکاب گناه می&zwnj;شود.&nbsp;<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>3) احساس آزادی کاذب و غلط</strong></span><br /> از موارد دیگری، که موجب گمراهی انسان و ارتکاب جرایم گوناگون و ازجمله آن&zwnj;ها جرایم جنسی می&zwnj;گردد، احساس آزادی کاذب و غلط است. عده&zwnj;ای از افراد می&zwnj;خواهند هرگونه کام&zwnj;جویی&zwnj;هایی که می&zwnj;خواهند، داشته باشند، بدون آنکه احساس مسئولیت در برابر دیگران و ترس از گناه و عواقب آن داشته باشند، این افراد بااحساس آزادی کاذب و غلط به خود اجازه تعرض به&zwnj;حق و حقوق دیگران را می&zwnj;دهند.&nbsp;<br /> خداوند انسان را آزاد آفریده است. آزادی، مفهومی عمیق و گسترده دارد، انسان برای اینکه بتواند مسیر پیشرفت و کمال را به&zwnj;خوبی طی نماید به آزادی نیازمند است، اما انسان نباید از این حق خویش سوءاستفاده کند، با نام آزادی، مزاحم دیگر افراد جامعه شود و به&zwnj; حقوق دیگران تجاوز نماید.<br /> آزادی حقیقی به معنای توانایی مقابله با هوا و هوس است و پیامبر اکرم صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله دراین&zwnj;باره فرمود: &laquo;أشجَعُ النّاسِ مَن غَلَبَ هَواهُ&raquo;<a name="52">[52]</a> &nbsp;شجاع&zwnj;ترین مردم کسی است که بر هوس خویش تسلط یابد. براساس فرموده پیامبر اکرم صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله&nbsp;شجاع&zwnj;ترین مردم کسی است که اسیر و برده هوا و هوس نباشد؛ این آزادی حقیقی و واقعی است. زلیخا ظاهراً آزاد و حضرت یوسف علیه السلام ظاهراً برده و در زندان اسیر بود اما حضرت یوسف علیه السلام نماینده پاکی و فضیلت&zwnj;ها و مظهر آزادی و کرامت بود و زلیخا نماینده آلودگی و ناپاکی&zwnj;ها بود که غیر از لذت جنسی، محوری در زندگی نداشت و برخلاف حضرت یوسف علیه السلام از آزادی خویش سوءاستفاده کرد.<a name="53">[53]</a>&nbsp;<br /> خداوند می&zwnj;فرماید: &laquo;إِنَّ الإنسَانَ لَیطْغَی أَن رَآهُ اسْتَغْنَی&raquo;<a name="54">[54]</a> &nbsp;حقا که انسان سر کشی می&zwnj;کند، همین&zwnj;که خود را بی&zwnj;نیاز پندارد. زمانی که انسان خود را بی&zwnj;نیاز ببیند، احساس آزادی کاذب می&zwnj;کند و خود را در این دنیا مستقل می&zwnj;بیند. علت طغیان انسان این است که خود را از پروردگار خویش بی&zwnj;نیاز می&zwnj;بیند؛ پروردگاری که بر او انعام کرده و سراپای انسان، انعام پروردگارش است. احساس بی&zwnj;نیازی، موجب سرکشی می&zwnj;شود تاحدومرزی را نشناسد و حقوقی را رعایت نکند؛ درنتیجه به حدود دیگران تجاوز می&zwnj;کند که یکی از مهم&zwnj;ترین آن&zwnj;ها مسائل جنسی است.<a name="55">[55] </a>&nbsp;<br /> گناه و فرار از فرمان&zwnj;های خدای سبحان نشانه آزادی یا زمینه&zwnj;ساز آن نیست، بلکه مایه اسارت انسان و زمینه بردگی و حقارت اوست. آنکه می&zwnj;گوید: &laquo;آزادم تا هر آنچه بخواهم انجام دهم&raquo;، از آزادی کاذب، سخن می&zwnj;گوید. آزادی دروغین، همان بردگی و اسارت است. هر گناهی که با توهم آزادی مرتکب شده و بی توبه از آن گذشته است، حلقه&zwnj;ای از زنجیر اسارت حقیقی را تشکیل می&zwnj;دهد و سرانجام نیز او را به&zwnj;فرمان خدای قهار به دوزخ می&zwnj;افکنند و در زنجیرهای آتشین به بند می&zwnj;کشند.<a name="56">[56] </a>&nbsp;چنان&zwnj;که خداوند می&zwnj;فرماید: &laquo;خُذُوهُ فَغُلَوهُ ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ ثُمَّ فِى سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعاً فَاسْلُکُوهُ&raquo;<a name="57">[57]</a> &nbsp;بگیرید او را و در غل کشید، آنگاه میان آتش&zwnj;اندازید، پس در زنجیری که درازای آن هفتاد گز است وی را در بند کشید.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">نتیجه&zwnj;گیری</span></h2> <p style="text-align: justify;">با توجه به مطالبی که بیان شد می&zwnj;توان به این نتیجه رسید، مادامی که اعتقاد و تقوای خود را قوی نکنیم و همچنین خودسازی&zwnj;های لازم مانند رسیدن به عقلانیت و دوری از رفاه&zwnj;زدگی، عقده حقارت، خودبرتربینی، تکبر، احساس آزادی کاذب و ... را انجام ندهیم تا انسانی با اعتقاد قوی و تقوای بالا باشیم، هوای نفس به&zwnj;دلیل طغیان شهوات بر ما غلبه کرده و سبب ازبین&zwnj;رفتن اعتقاد و تقوای ما می&zwnj;شود. نتیجه چنین رفتاری این است که خود حیوانی بر خود انسانی ما غلبه کرده و جرایم جنسی پدید می&zwnj;آید. اهل&zwnj;بیت علیهم&zwnj;السلام سفارش فراوانی دراین&zwnj;باره داشته&zwnj;اند که اگر ما نتوانیم با نفس خود جهاد کنیم به هلاکت خواهیم رسید. با توکل بر خداوند و عمل به شریعت می&zwnj;توان بر هوای نفس غلبه کرد تا از جرایم جنسی جلوگیری کرد و جامعه&zwnj;ای سالم را به وجود آورد.&nbsp;</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;"><span style="color:#c0392b;">فهرست منابع</span></h2> <p style="text-align: justify;">قرآن کریم<br /> نهج البلاغه<br /> 1. الکافی؛ کلينى، ابوجعفر، محمد بن يعقوب&zwnj;؛ تهران، دار الکتب الإسلامیه، چهارم، ۱۴۰۷ق.<br /> 2. الميزان في تفسير القرآن&rlm;؛ طباطبايى، محمدحسين&rlm;؛ بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات&rlm;،&zwnj; دوم،&zwnj; ۱۳۹۰ق.<br /> 3. انسان، تربیت و روانشاسی اخلاق؛ عالم زاده نوری، محمد؛ نشریه پگاه حوزه، شماره6، 1387ش.<br /> 4. اهداف مجزات&zwnj;ها در جرایم جنسی؛ نوبهار، رحیم؛ قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، اول، 1389ش.<br /> 5. اهمیت حجاب و عفاف و ازدواج در اسلام؛ محمودی ارسنجانی، علی؛ قم، امام علی بن ابی طالب علیه السلام، اوّل، 1390ش.<br /> 6. بحار الأنوار؛ مجلسى، محمد باقر بن محمدتقى&rlm;؛ بیروت، دار إحياء التراث العربي، دوم، 1403ق&rlm;.<br /> 7. بررسی رابطه احساس حقارت و خانواده؛ امیری، معصومه؛ مجله مطالعات پژوهشی زنان با رویکرد اسلامی، بهار و تابستان 1398ش، شماره 10.<br /> 8. تفسير نمونه&rlm;؛&zwnj; مکارم شیرازی، ناصر، تهران، دار الکتب الإسلامية، دهم، ۱۳۷۱ش.<br /> 9. تقابل عقل و هوا در کلام امام علی علیه السلام؛ فقهی&zwnj;زاده، عبدالهادی و چینی&zwnj;فروشان، طاهره؛ پژوهشنامه علوی، سال دوم، پاییز و زمستان 1390ش، شماره 2.<br /> 10. تقریرات درس جرم شناسی: پیشگیری؛ نجفی ابرندآبادی، علی&zwnj;حسین؛ به کوشش شهرام ابراهیمی؛ بی&zwnj;جا، بی&zwnj;نا، 1391ش.<br /> 11. جرم&zwnj;شناسی کاربردی؛ گسن، ریموند؛ ترجمه مهدی کی&zwnj;نیا؛ تهران، مجد، پنجم، 1392ش.<br /> 12. حقوق جزای اختصاصی؛ ولیدی، محمدصالح؛ تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل، چهارم، 1387ش.<br /> 13. حقوق جزای عمومی؛ استفانی، گاستون و دیگران؛ ترجمه حسین دادبان؛ تهران، دانشگاه علامه طباطایی، دوم، 1383ش.<br /> 14. خود و ناخود؛ اکبری، محمود؛ قم، سماء، اول، 1381ش.<br /> 15. خودسازی، (تزکیه و تهذیب نفس)، امینی، ابراهیم؛ قم، شفق، شانزدهم، 1391ش.<br /> 16. دانستنی&zwnj;های علمی پیرامون قاعدگی، هم&zwnj;جنس گرایی، هم&zwnj;جنس&zwnj;بازی و استمناء؛ آقابابایی، مهدی؛ اصفهان، نورالحیات، یکم، 1398ش.<br /> 17. دانستنی&zwnj;های یوسف پیامبر علیه السلام، مرکز تحقیقات رایانه&zwnj;ای قائمیه، اصفهان، مرکز تحقیقات رایانه&zwnj;ای قائمیه، بی&zwnj;چا، 1388ش.<br /> 18. دایرة المعارف طهور: اصول عقاید؛ اصفهان، واحد تحقیقات مؤسسه فرهنگی هنری جام طهور، 1395ش.<br /> 19. در ساحل نهج البلاغه (تقوا در نهج البلاغه)؛ کریم&zwnj;خانی، حمزه، مجله گلبرگ، اسفند 1384.<br /> 20. درسنامه گواهی&zwnj;نویسی از مجموعه درسنامه&zwnj;های آموزش پزشک قانونی تهران؛ هئیت مؤلفان، تهران، سازمان پزشکی قانونی، ش 2، سال 1382ش.<br /> 21. رابطه بین تنظیم هیجانی و بازداری شناختی در گرایش رفتارهای پر خطر نوجوانان دختر شهر مشهد؛ میرزایی فیض آبادی، سارا و دیگران؛ مجله روانشناسی اجتماعی، پاییز 1398ش، شماره 52.<br /> 22. رویکردها در تعلیم و تربیت دینی: رویکرد ایمان مبتنی بر تعقل؛ اعتصامی، محمدمهدی؛ نشریه رشد آموزش معارف اسلامی، شماره ۵۶، سال ۱۳۸۴ش.<br /> 23. شرح فارسی غررالحکم؛ خوانساری، جمال؛ تهران، دانشگاه تهران، چهارم، 1366ش.<br /> 24. غرر الحکم و درر الکلم&rlm;؛ تميمى آمدى، عبدالواحد بن محمد؛ قم، دار الکتاب الإسلامي&rlm;؛ دوم، 1410 ق&rlm;.<br /> 25. فرهنگ صفات (اخلاقی)؛ اسماعیلی یزدی، عباس؛ قم، مسجد مقدس جمکران، بی&zwnj;چا، 1386ش.<br /> 26. فرهنگ فارسی عمید؛ عمید، حسن؛ تهران، امیر کبیر، شش، 1375ش.<br /> 27. لغت نامه دهخدا؛ دهخدا، علی اکبر؛ تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، اول، 1363ش.<br /> 28. مجمع البيان في تفسير القرآن&rlm;؛ طبرسى، فضل بن حسن&rlm;؛ تهران، ناصر خسرو، سوم، 1372 ش.<br /> 29. مجموعه سخنرانی&zwnj;های حسین انصاریان؛ ویرایش و تحقیق: محسن فیض&zwnj;پور و محمدحسین امیدوار ؛ قم، دارالعرفان، 1389ش.<br /> 30. مشکلات جنسی جوانان و بحثی درباره انحرافات جنسی؛ مکارم شیرازی، ناصر؛ قم، نسل جوان، 1368ش.<br /> 31. معارف قرآن در المیزان؛ امین، سید مهدی؛ تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، اول، 1370ش.<br /> 32. نقش خانواده در پیشگیری از انحرافات؛ نحوی، سیف&zwnj;الله؛ قم، سازمان تبلیغات اسلامی، دوم، 1388ش.<br /> 33. نهج الفصاحه؛ شیروانی، علی؛ تهران، دارالفکر، چهارم، 1386ش.</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;"><span style="color:#c0392b;">پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</span></h2> <p style="text-align: justify;"><a href="#1">[1] . لغت نامه دهخدا، ج 5، صص12_13.&nbsp;</a><br /> <a href="#2">&nbsp;[2]. فرهنگ فارسی عمید، ج1، ص686.</a><br /> <a href="#3">[3]&nbsp;. حقوق جزای عمومی، ج 1، صص1_ 5.</a><br /> <a href="#4">[4]&nbsp;. درسنامه گواهی&zwnj;نویسی، ش 2، سال 1382.&nbsp;</a><br /> <a href="#5">&nbsp;[5]. حقوق جزای اختصاصی، ص52.</a><br /> <a href="#6">[6]&nbsp;. اهداف مجزات ها در جرایم جنسی، ص30.&nbsp;</a><br /> <a href="#7">[7]&nbsp;. درسنامه گواهی&zwnj;نویسی، ش 2، سال 1382.&nbsp;</a><br /> <a href="#8">[8]&nbsp;. جرم&zwnj;شناسی کاربردی، ص133.</a><br /> <a href="#9">[9]&nbsp;. تقریرات درس جرم شناسی &laquo;پیشگیری&raquo;، صص502_503.</a><br /> <a href="#10">[10]&nbsp;. همان.</a><br /> <a href="#11">&nbsp;[11]. سوره بقره، آیه 179.</a><br /> <a href="#12">[12]&nbsp;.(https://farsi.khamenei.ir/newspart-&nbsp;index&nbsp;?id=2649&amp;nt=2&amp;year=1371&amp;tid=1586) بیانات مقام معظم رهبری در دیدار مسؤلان دستگاه قضایی 23/10/1371.</a><br /> <a href="#13">[13]&nbsp;.Khamenei.ir .</a><br /> <a href="#14">[14]&nbsp;. نقش خانواده در پیشگیری از انحرافات، ص21.</a><br /> <a href="#15">[15]&nbsp;. سوره حدید، آیه 4.</a><br /> <a href="#16">[16]&nbsp;. شرح فارسی غررالحکم، ح 8591 ؛ نهج البلاغه، ح 31.</a><br /> <a href="#17">[17]&nbsp;. سوره یوسف، آیه 23.</a><br /> <a href="#18">[18]&nbsp;. همان، آیات 33_ 34</a><br /> <a href="#19">[19]&nbsp;. خودسازی، (تزکیه و تهذیب نفس)، صص 27_28.</a><br /> <a href="#20">[20]&nbsp;. سوره قیامة، آیات 5 _ 6.</a><br /> <a href="#21">[21]&nbsp;. دانستنی&zwnj;های علمی پیرامون قاعدگی، هم&zwnj;جنس گرایی، هم&zwnj;جنس&zwnj;بازی و استمناء، ص52.</a><br /> <a href="#22">[22]&nbsp;. سوره شعراء، آیات 165_ 166.</a><br /> <a href="#23">[23]&nbsp;. تفسیر نمونه، ج16، ص254.</a><br /> <a href="#24">[24]&nbsp;. سوره عنکبوت، آیه 29.</a><br /> <a href="#25">[25]&nbsp;. همان، آیه 30.</a><br /> <a href="#26">[26]&nbsp;. اهمیت حجاب و عفاف و ازدواج در اسلام، ص184.</a><br /> <a href="#27">[27]&nbsp;. سوره قمر، آیات 33_ 34.</a><br /> <a href="#28">[28]&nbsp;. رابطه بین تنظیم هیجانی و بازداری شناختی در گرایش رفتارهای پرخطر نوجوانان دختر شهر مشهد، ص131.</a><br /> <a href="#29">[29]&nbsp;. سوره طه، آیه 124.</a><br /> <a href="#30">[30]&nbsp;. رویکردها در تعلیم و تربیت دینی: رویکرد ایمان مبتنی بر تعقل ، ص30.</a><br /> <a href="#31">[31]&nbsp;. الميزان في تفسير القرآن، ج18، ص193.</a><br /> <a href="#32">[32]&nbsp;. رویکردها در تعلیم و تربیت دینی: رویکرد ایمان مبتنی بر تعقل ، ص30.</a><br /> <a href="#33">[33]&nbsp;. سوره نساء، آیه 136.</a><br /> <a href="#34">[34]&nbsp;. مجمع البيان في تفسير القرآن ، ج6، ص94.</a><br /> <a href="#35">[35]&nbsp;. سوره حجرات، آیه 14.</a><br /> <a href="#36">[36]&nbsp;. الميزان في تفسير القرآن ، ج18، ص492.</a><br /> <a href="#37">[37]&nbsp;. تقابل عقل و هوا در کلام امام علی، صص 91_104.</a><br /> <a href="#38">[38]&nbsp;. سوره هود، آیه 78.</a><br /> <a href="#39">[39]&nbsp;. دانستنی های یوسف پیامبر علیه السلام، صص32_ 33.</a><br /> <a href="#40">[40]&nbsp;. همان ص31.</a><br /> <a href="#41">[41]&nbsp;. در ساحل نهج البلاغه (تقوا در نهج البلاغه)، ش 72.</a><br /> <a href="#42">[42]&nbsp;. سوره حجر، آیه 46.</a><br /> <a href="#43">[43]&nbsp;. نهج البلاغه، خطبه 16؛ الکافی، ج8، ص67؛ بحارالانوار، ج8، ص183.</a><br /> <a href="#44">[44]&nbsp;. مشکلات جنسی جوانان، ص16.</a><br /> <a href="#45">[45]&nbsp;. سوره نساء، آیه 101.</a><br /> <a href="#46">[46]&nbsp;. فرهنگ صفات (اخلاقی)، ص678.&nbsp;</a><br /> <a href="#47">[47]&nbsp;. بررسی رابطه احساس حقارت و خانواده، صص 33-36.</a><br /> <a href="#48">[48]&nbsp;. نهج البلاغه، حکمت 141.</a><br /> <a href="#49">[49]&nbsp;. خود و ناخود، ص170.</a><br /> <a href="#50">[50]&nbsp;. انسان، تربیت و روانشاسی اخلاق، ص16.</a><br /> <a href="#51">[51]&nbsp;. سوره بقره، آیه 87.</a><br /> <a href="#52">[52]&nbsp;. نهج الفصاحه، ص56، ح 299.</a><br /> <a href="#53">[53]&nbsp;. مجموعه سخنرانی&zwnj;های حسین انصاریان، ص127.</a><br /> <a href="#54">[54]&nbsp;. سوره علق، آیات 6 _ 7.</a><br /> <a href="#55">[55]&nbsp;. معارف قرآن در المیزان، ج 14، ص494.</a><br /> <a href="#56">[56]&nbsp;. دایرة المعارف طهور: اصول عقاید، ص7369.</a><br /> <a href="#57">[57]&nbsp;. سوره حاقه، آیات 30- 32.</a></p> Sat, 05 Aug 2023 20:04:03 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_630630-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_632404-utab تأثیر عبادات در اخلاق اجتماعی 
<p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/muslim-man-praying-with-prayer-beads-his-hands-desert-Top.jpg" style="margin-top: 5px; margin-bottom: 5px; width: 590px; height: 300px;" /></p> <h1 style="text-align: center;"><span style="color:#16a085;">تأثیر عبادات در اخلاق اجتماعی&nbsp;</span></h1> <p style="text-align: justify;"><br /> مسلم بهرام آبادی&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">چکیده</span></h2> <p style="text-align: justify;">انسان موجودی است که خداوند تبارک و تعالی او را مختار آفریده و هدف از خلقتش &zwnj;رسیدن انسان&zwnj;ها به سعادت، کمال و قرب&zwnj; الهی&zwnj;است. انسان به قرب الهی نمی&zwnj;رسد مگر این&zwnj;که از طریق عبادت بخواهد خود را به معبود نزدیک کند،&zwnj; عبادت&zwnj;، خضوع&zwnj;، خشوع و تسلیم در برابر دستورات خداوند است. عبادتی انسان را به خدا نزدیک می&zwnj;کند و تأثیرگذار خواهد بود که با &zwnj;تفکر و تأمل&zwnj;همراه باشد؛ در چنین صورتی، انسان از تأثیرات اخلاقی فردی نهایت استفاده را خواهد برد. برخی&zwnj; از عبادت&zwnj;ها تأثیرات خاصی در اجتماع می&zwnj;گذارد که ما در این مقاله به برخی از آن&zwnj;ها اشاره &zwnj;کردیم و به&zwnj;صورت مختصر به برخی از آثار اجتماعی آن اشاره کردیم. این آثار اجتماعی از مجموع عباداتی همچون &zwnj;نماز، روزه، امر به معروف و نهی از منکر، انفاق، انتظار فرج و ... حاصل می&zwnj;شود که برخی ازآن&zwnj;ها عبارتنداز: 1- بازدارندگی &zwnj;از فحشا و منکر؛ 2- موجب الفت اجتماعی؛ 3- تسهیل روابط اجتماعی؛ 4- درس مساوات و برادری؛ 5- کاهش جرایم اخلاقی؛ 6- کسب صبر در روابط اجتماعی؛ 7-مواسات و هم&zwnj;دردی با بینوایان؛ 8- حلال شدن درآمدها؛ 9- گرفتن&zwnj;حق؛ 10- نجات&zwnj; در قیامت؛ 11- پیشگیری از هلاکت جامعه؛ 12- امید و رجا نسبت به آینده؛ 13- اصلاح جامعه و ... .<br /> <strong>واژگان کلیدی:</strong> عبادت، اخلاق اجتماعی، روابط اجتماعی، فساد جامعه.</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;"><span style="color:#c0392b;">مقدمه</span></h2> <p style="text-align: justify;">خداوند بلندمرتبه انسان را خلق کرد تا به سعادت و کمال واقعی برساند و هدف از خلقتش را عبودیت قرار داد؛ چراکه انسان اگر می&zwnj;خواهد به درجات عالی برسد باید برای خود سیروسلوکی داشته باشد که به معبود خود تقرب جوید. راه رسیدن به خداوند جز به عبادت میسّر نیست. عبادت، انسان را از تاریکی به سوی نور هدایت می&zwnj;کند و در روح و روان انسان تأثیرگذار است. اگر عبادت با تفکر و تعقل باشد بر اخلاق آدمی تأثیرات مثبت و مهمی خواهد گذاشت. لفظ عبادت، &zwnj;کلی است و منحصر در عمل خاصی نمی&zwnj;شود. دین اسلام بسیاری کارها را عبادت می&zwnj;داند که هر کدام دارای تأثیراتی در اخلاق فردی است. برای این&zwnj;که این موضوع درست تبیین شود به&zwnj;طور مختصر برخی از افعال و اعمال یا هر چیز دیگری که از دیدگاه قرآن و روایات اهل&zwnj;بیت علیهم&zwnj;السلام عبادت معرفی شده و بر آن تاکید شده باشد را بیان خواهیم کرد و تأثیرات آن را در اخلاق فردی بررسی می&zwnj;کنیم.&nbsp;<br /> یکی از مهم&zwnj;ترین فواید این بحث، پاسخ مناسب به پرسش بسیاری از طالبان حقیقت کمال است؛ عبادت که مهم&zwnj;ترین سرمایه عمر انسان است را چگونه می&zwnj;توان تداوم بخشید تا از آثاری که عبادات در اجتماع می&zwnj;گذارد محروم نشد. فایده دیگر آن، استفاده همه مؤمنان از این تحقیق جهت رشد معنوی و رسیدن به درجات عالیه کمال &zwnj;است. احیای ارزش&zwnj;های اصیل عبادی و اخلاقی و بازگشت به اصول فراموش&zwnj;شده اسلامی، شرط لازم برای حاکمیت بخشیدن به اسلام در جامعه ماست؛ زیرا حکومت اسلامی بر دوش فردفرد مسلمانان و بر دل&zwnj;های آکنده از نور ایمان و معرفت آنان تکیه می&zwnj;زند. اسلام به&zwnj;عنوان دین الهی، راه و رسم کامل و جامعی برای زندگی انسان در جهات و ابعاد گوناگون است.&nbsp;<br /> اسلام، تنها مجموعه&zwnj; قوانین نیست بلکه روش عملی برای زندگی فردی، اجتماعی، مادی و معنوی است. عبادات و اخلاق افراد جامعه اصلاح نمی&zwnj;شود مگر این&zwnj;که ما روش درست عبادات را از خداوند و اهل&zwnj;بیت علیهم&zwnj;السلام &nbsp;یاد بگیریم و به دیگران هم تعلیم دهیم. اگر می&zwnj;خواهیم اخلاق در جامعه به&zwnj;سوی بدی&zwnj;ها&zwnj; نرود یکی &zwnj;از مهم&zwnj;ترین راه درمانش این &zwnj;است که به عبادات، اهتمام بیشتری داشته باشیم؛ به&zwnj;ویژه برخی از عبادات خاص که تأثیرشان نسبت به بقیه عبادات در اجتماع بیشتر است.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">&nbsp;مفهوم شناسی</span></h2> <p style="text-align: justify;"><span style="color:#8e44ad;"><strong>1-معنای عبادت</strong></span><br /> عبادت: از ریشه &laquo;عبد&raquo; به معنای اظهار فروتنى، &zwnj;طاعت و فرمانبردارى است.<a id="1" name="1">[1]</a> &nbsp;عبادت یعنی تذلّل با تقديس یا اطاعت.<a name="2">[2]</a> &nbsp;فیومی نیز می&zwnj;گوید: &laquo;اصل عبادت خضوع است&raquo;.<a name="3">[3]&nbsp;</a><br /> قرطبی می&zwnj;گوید:&rlm; &laquo;اصل عبادت خضوع است&raquo;.<a name="4">[4]</a>&nbsp; برخی از منابع به&zwnj;جای لفظ خضوع از واژه &laquo;ذلت&raquo; استفاده کرده&zwnj;اند که به واژه خضوع نزدیک است. برخی از واژه&zwnj;شناسان، عبادت را طاعت همراه با خضوع دانسته&zwnj;اند.<a name="5">[5]</a> &nbsp;<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>2- معنای اخلاق</strong></span><br /> اخلاق، جمع &laquo;خُلق&raquo; در لغت دو معنادارد: برخی&zwnj;اخلاق را به معنای نیرو و سرشت باطنی دانسته&zwnj;اند که تنها با دیده بصیرت قابل درک است، در برابر &laquo;خَلق&raquo; که به شکل و صورت محسوس با چشم ظاهر گفته و قابل درک است. خَلْق&rlm; مخصوص اشکال و اجسام و صورت&zwnj;هایى است که با حواس درک مى&rlm;شود و خُلق، ويژه قوا و سجايایى&zwnj;است که &zwnj;با فطرت و ديد دل، درک مى&rlm;شود.<a name="6">[6]</a> &nbsp;برخی، خُلق را به معنای صفت نفسانی راسخ می&zwnj;دانند که انسان، افعال متناسب با آن را بی&zwnj;درنگ انجام می&zwnj;دهد، مانند شجاعت. کسی&zwnj;که دارای خُلق شجاعت است در رویارویی با دشمن، تردیدی به خود راه نمی&zwnj;دهد&raquo;.<a name="7">[7]</a>&nbsp;<br /> بسیاری از عالمان اخلاق، مانند ابن&zwnj;مسکویه،<a name="8">[8]</a> &nbsp;مرحوم فیض کاشانی،<a name="9">[9]</a>&nbsp;و غزالی<a name="10">[10]</a> &nbsp;واژه اخلاق را به همان معنای لغوی دوم به&zwnj;کار برده&zwnj;اند؛ یعنی معتقد هستند که اخلاق، حال یا ملکه&zwnj;ای برای نفس است که با داشتن آن، رفتار بدون فکر و اندیشه، به&zwnj;آسانی از طرف کسی که دارای این هیئت نفسانی است، صادر&zwnj;شود.<a name="11">[11]</a> &nbsp;برخی دیگر، اخلاق را هر صفتی، چه پایدار و چه غیر&zwnj;پایدار، که منشأ انجام کارهای پسندیده و نیکو یا کارهای بد و ناپسند در انسان می&zwnj;گردد، به کار برده&zwnj;اند. گاهی نیز واژه اخلاق صرفاً به کسی که دارای صفات فاضله و پسندیده باشد، اطلاق می&zwnj;گردد.<a name="12">[12]&nbsp;</a></p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">مصادیق عبادات از منظر قرآن و روایات&nbsp;</span></h2> <p style="text-align: justify;">از منظر و دیدگاه قرآن، نماز، روزه، حجّ، دعا، توبه ، یاد مرگ، جهاد، تفکر و ... از مصادیق عبادت محسوب می&zwnj;شود و برای این عبادات، آثار &zwnj;اجتماعی و اخلاقی بسیاری بیان شده است. آمرزش گناهان، آرامش و سرور، افزایش رزق و روزی، استواری دین، شکر خدا و همنشینی با ابرار و نیکان از آثاری است که برای عبادات بیان شده است. چون مصادیق عبادت زیاد است برای نمونه به چند عبادت مهم اشاره می&zwnj;کنیم و آثار فردی و اجتماعی آن عبادت را بررسی می&zwnj;کنیم.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">آثار اخلاقی فردی و اجتماعی نماز</span></h2> <p style="text-align: justify;">یکی از عبادت&zwnj;های مهم، نماز است که آثار فردی و اجتماعی بسیاری دارد؛ به&zwnj;ویژه اگر نماز به جماعت خوانده شود. خداوند بلندمرتبه درباره نماز می&zwnj;فرماید: &laquo;فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْکُرُوا اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى&rlm; جُنُوبِکُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنينَ کِتاباً مَوْقُوتا&raquo;.<a name="13">[13]</a> &nbsp;هنگامى که نماز را [در ميدان جنگ&rlm;] به پايان برديد، خدا را در حال ايستاده، نشسته و خوابيده ياد کنيد. همين که [از فتنه و آشوب دشمن&rlm;] مطمئن شديد، نماز را [به&zwnj;صورت معمولش&rlm;] اقامه کنيد. به یقین نماز، همواره در اوقاتى مشخص و معيّن، وظيفه&rlm;اى مقرّر و لازم بر مؤمنان است.<br /> همچنین می&zwnj;فرماید: &laquo;إِنَّني&rlm; أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدْني&rlm; وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْري&rlm;&raquo;<a name="14">[14]</a> همانا من خدايم که جز من معبودى نيست؛ پس من را بپرست و نماز را براى ياد من به&zwnj;پا دار.</p> <h3 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#8e44ad;">1)بازدارندگی نماز از فحشا و منکر</span></h3> <p style="text-align: justify;">از آثار فردی و اجتماعی نماز بازداشتن انسان از فحشا و منکرات است. خداوند بلند مرتبه می&zwnj;فرماید: &laquo;اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْکَ مِنَ الْکِتابِ وَ أَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى&rlm; عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ&raquo;<a name="15">[15]</a> &nbsp;در اين آيه خداوند به پيامبرش دستور تلاوت قرآن و نماز را در کنار هم داده؛ زیرا قرآن و نماز، منبع نيروبخش است. خداوند که به پيامبرش از مسئوليّتی سنگين خبر مى&rlm;دهد &laquo;إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْکَ قَوْلًا ثَقِيلًا&raquo;<a name="16">[16]</a> &nbsp;به او مى&rlm;فرمايد: براى انجام اين مسئوليّت سنگين، از دو منبع نيروبخش کمک بگير: يکى تلاوت قرآن &laquo;وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا&raquo;<a name="17">[17]</a> و ديگرى نماز شب &laquo;إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلًا&raquo;.<a name="18">[18]&nbsp;</a><br /> براى جمله&rlm; &laquo;لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ&raquo; چند معنا بيان شده است:<br /> الف: نماز، بزرگ&rlm;ترين ذکر الهى است؛ &laquo;أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِي&raquo;.<a name="19">[19]</a> &nbsp;براساس این آیه، نماز، ذکر خداوند است؛<br /> ب: ياد خدا (و حضور قلب)، بالاتر از ظاهر نماز است؛<br /> ج: ياد خدا براى انسان از همه کارها برتر است؛<br /> د: ياد خدا، براى جلوگيرى از فحشا و منکر، بالاتر از هر اهرم ديگر است.<img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/images(2)(3).jpg" style="margin: 5px 3px; float: left; width: 225px; height: 225px; border-width: 3px; border-style: solid;" /><br /> به پيامبر اکرم صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله گفته شد: فلانى؛ هم نماز مى&rlm;خواند و هم خلاف مى&rlm;کند. فرمود: &laquo;إنَّ صَلاتَهُ تَنهاهُ يوماً&raquo;<a name="20">[20]</a> &nbsp;بالاخره نماز روزى نجاتش خواهد داد.<br /> امام صادق علیه&zwnj;السلام فرمود: هر کسى دوست دارد قبولى يا ردّ نمازش را بداند، ببيند نمازش او را از فحشا و منکر باز داشته است يا نه. سپس امام علیه&zwnj;السلام &nbsp;فرمود: &laquo;فبقدر ما منعته قبلت منه&raquo;<a name="21">[21]</a> &nbsp;به&zwnj;اندازه&rlm;اى که نماز، انسان را از منکرات باز&zwnj;می&zwnj;&rlm;دارد، به همان اندازه، قبول می&zwnj;&rlm;شود.<a name="22">[22]</a> &nbsp;نقش اصلاحى نماز در فرد و جامعه، حدسى و پيشنهادى نيست، بلکه قطعى است؛ زیرا عبارت &laquo;إِنَّ الصَّلاةَ&raquo; جمله&rlm; اسميه است. اگر نماز، انسان را از فحشا و منکر باز نداشت، بايد در قبولى نماز خود شک کند &laquo;إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى&rlm;&raquo;.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">2) موجب الفت اجتماعی</span></strong></p> <p style="text-align: justify;">یکی از آثار اجتماعی نماز، الفت بین مردم است؛ چراکه پیامبر اکرم صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله&nbsp;تأکید می&zwnj;نمود که صفوف نماز باید فشرده و نزدیک به هم باشد تا با فشردگی و نزدیکی صفوف، قلب&zwnj;های نمازگزاران به یکدیگر نزدیک شود.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">3) تسهیل روابط اجتماعی</span></strong></p> <p style="text-align: justify;">تسهیل روابط اجتماعی از آثار نماز است؛ چرا که نماز جماعت باعث می&zwnj;شود که انسان بتواند راحت با دیگر افراد جامعه رابطه اجتماعی داشته باشد. نمازگزار با افراد گوناگون و با تفکرات مختلف، ارتباط دارد که باعث می&zwnj;شود روابط اجتماعیش تسهیل شود و بتواند راحت در جامعه با افراد مختلف روابط اجتماعی برقرار کند.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">2_ آثار اجتماعی روزه&nbsp;</span></h2> <p style="text-align: justify;">یکی دیگر از عبادات مهم دارای آثار اجتماعی، روزه است. خداوند درباره روزه می&zwnj;فرماید: &laquo;يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَيْکُمُ الصِّيامُ کَما کُتِبَ عَلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُون&raquo;<a name="23">[23]</a> &nbsp;اى اهل ايمان! روزه بر شما مقرّر و لازم شده، همان&zwnj;گونه که بر پيشينيان شما مقرّر و لازم شد، تا پرهيزکار شويد.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>الف) درس مساوات و برادری</strong></span><br /> مساوات و برادری درمیان افراد، از آثار اجتماعی روزه است؛ چراکه انسان روزه&zwnj;دار با انجام این تکلیف الهی درمی&zwnj;یابد که افراد گرسنه و فقیر چه سختی&zwnj;هایی را تحمل می&zwnj;کنند و این ماه، فرصت خوبی است که انسان بتواند در حد توان به کمک فقرا بشتابد، دراین&zwnj;باره امام صادق علیه&zwnj;السلام &nbsp;فرمود: &laquo;إِنَّمَا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الصِّيَامَ لِيَسْتَوِيَ بِهِ الْغَنِيُّ وَ الْفَقِير&raquo;<a name="24">[24] </a>خداوند روزه را ازاین&zwnj;رو واجب کرد که دارا و فقیر در آن برابر گردند.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>ب) احترام&zwnj;گذاشتن به جامعه روزه&zwnj;دار</strong></span><br /> &nbsp;یکی از آثار مفید و سودمند روزه بر جامعه در ماه مبارک رمضان، تمرین احترام به دیگر افراد جامعه و پایبندی به قانون الهی است؛ چراکه اگر روزه به&zwnj;عنوان فریضه مهم الهی در جامعه مورد توجه قرار گیرد، همه افراد حتی آن&zwnj;هایی که با وجود شرایطی نمی&zwnj;توانند یا این&zwnj;که نمی&zwnj;خواهند روزه بگیرند، باید به روزه&zwnj;داران احترام بگذارند و از روزه&zwnj;خواری بپرهیزند.&nbsp;</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>ج) کاهش جرایم اجتماعی</strong></span><br /> هرساله با شروع ماه مبارک رمضان، میزان جرایم اجتماعی به میزان قابل&zwnj;توجهی کاهش می&zwnj;یابد که ریشه اصلی این کاهش جرایم را می&zwnj;توان در گرایش افراد جامعه به معنویت در این ایام، دانست علاوه بر قرین بودن این ایام با عبادت معنوی روزه، مصادف با شهادت حضرت علی علیه&zwnj;السلام &nbsp;و شب&zwnj;های عزیز و مهمِ قدر است که تقدیر یک&zwnj;ساله هر انسانی در آن رقم می&zwnj;خورد. این امور سبب می&zwnj;شود که عظمت این ماه به&zwnj;خوبی دانسته شود؛ ازاین&zwnj;رو بعضی از انسان&zwnj;ها دست از خلاف و کارهای ناشایست می&zwnj;کشند.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>د) کسب صبر در روابط اجتماعی</strong></span><br /> داشتن صبر در مواجهه با رفتارها و گفتارهای دیگران از پایه&zwnj;های اساسی رابطه اجتماعی است. انسان ممکن است در ناملایمات و برخورد&zwnj;های اجتماعی با افراد، رفتار نامناسبی مرتکب شود، روزه در ماه مبارک بهترین فرصت است تا آستانه صبر خود را بالا برده و بتوانیم رابطه اجتماعی درستی داشته باشیم.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>هـ) مواسات و همدردی با بینوایان</strong></span><br /> از آثار اجتماعی روزه&zwnj;داری، تحمّل گرسنگی و تشنگی است که همین امر باعث می&zwnj;شود روزه&zwnj;دار به سختی افتد؛ هرچند که در زمان کوتاهی در طول روز باشد. زمانی که روزه&zwnj;دار این سختی را تحمل کرد، به &zwnj;یاد فقیران و بینوایان می&zwnj;افتد و درک می&zwnj;کند که فقرا چه سختی&zwnj;هایی در طول سال و چه&zwnj;بسا در طول عمر می&zwnj;کشند.<br /> &nbsp;روزه&zwnj;داری محدودیت&zwnj;هایی مانند گرسنگی و تشنگی دارد که زنگ خطری برای توجه به گرسنگان است. همچنین از آثار آن، یادآوری روز قیامت است؛ آن تشنگی و گرسنگی که خیل عظیم مردم متحمل می&zwnj;شوند. امام رضا علیه&zwnj;السلام &nbsp;دراین&zwnj;باره فرمود: &laquo;إِنَّمَا أُمِرُوا بِالصَّوْمِ لِکَيْ يَعْرِفُوا أَلَمَ الْجُوعِ وَ الْعَطَشِ فَيَسْتَدِلُّوا عَلَى فَقْرِ الْآخِرَة&raquo;<a name="25">[25]</a> &nbsp;مردم به انجام روزه امر شده&zwnj;اند تا درد گرسنگی و تشنگی را بفهمند و با آن، فقر و بیچارگی آخرت را بیابند.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">3_ آثار اجتماعی امر به معروف و نهی از منکر</span></h2> <p style="text-align: justify;">انسان، موجودی اجتماعی است و در جامعه به&zwnj;عنوان مسئول، خلق شده است. انسان نمی&zwnj;تواند در برابر دیگران بی&zwnj;تفاوت باشد، بلکه باید دربرابر کارهای ناپسند، عکس&zwnj;العمل انجام دهد و انسان &zwnj;خطاکار را با گفتار و رفتارش به خوبی&zwnj;ها و نیکی&zwnj;ها دعوت کند. این فریضه دارای آثار اجتماعی فراوانی است که به برخی از آن&zwnj;ها اشاره می&zwnj;کنیم:</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>الف-حلال شدن درآمدها&nbsp;</strong></span><br /> از آثار اجتماعی امر به معروف و نهی از منکر این &zwnj;است که درآمدها و کسب&zwnj;ها حلال می&zwnj;شود. امام باقر علیه&zwnj;السلام &nbsp;فرمود: &laquo;لَيْسَ مِنْ نَفْسٍ إِلَّا وَ قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَهَا رِزْقَهَا حَلَالًا يَأْتِيهَا فِي عَافِيَةٍ وَ عَرَضَ لَهَا بِالْحَرَامِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ فَإِنْ هِيَ تَنَاوَلَتْ مِنَ الْحَرَامِ شَيْئاً قَاصَّهَا بِهِ مِنَ الْحَلَالِ الَّذِي فَرَضَ اللَّهُ لَهَا وَ عِنْدَ اللَّهِ سِوَاهُمَا فَضْلٌ کَبِيرٌ&raquo;<a name="26">[26]</a> &nbsp;خداوند برای هر کسی، روزی حلالی مقرر داشته که به&zwnj;سلامت به او خواهد رسید. از طرف دیگر روزی حرام نیز در دسترس او قرار داده است که اگر انسان روزی خود را از آن حرام به&zwnj;دست آورد، خداوند روزی حلالی را که برای او مقدّر کرده است از او باز خواهد داشت و غیر از این دو روزی، روزی&zwnj;های فراوان دیگری نیز نزد خداوند است.<br /> فروشنده&zwnj;ای کالای معیوبی را وارد بازار می&zwnj;کند اگر همه مردم فریاد بزنند و دولت او را جریمه یا تنبیه کند، بازار اصلاح می&zwnj;شود. اگر در برابر رباخواری یا گران&zwnj;فروشی همه احساس تکیف کنند و اعتراض کنند، جامعه اصلاح می&zwnj;شود و باعث می&zwnj;شود که کسب&zwnj;ها و درآمدها حلال شود.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>ب-گرفتن حق</strong></span><br /> گرفتن حق از کسی که به وی جفا شده از آثار اجتماعی امر به معروف و نهی از منکر است؛ اگر هر کس در برابر ظالم به وظیفه خود عمل کند، ظالم، میدانی برای ظلم نمی&zwnj;یابد و قهراً حق به صاحبش بر&zwnj;می&zwnj;گردد.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">4_ آثار اجتماعی انفاق</span></h2> <p style="text-align: justify;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/آداب-دعا-کردن-و-استجابت-آن-5.jpg" style="margin: 5px 3px; width: 300px; height: 196px; float: right; border-width: 3px; border-style: solid;" />در آیات متعددی توصیه به انفاق شده و انفاق در شمار اعمال نیک و عبادات بیان شده است که این خود نشان&zwnj;دهنده اهمیت انفاق از دیدگاه قرآن و اسلام است.<br /> خداوند بلند مرتبه درباره انفاق می&zwnj;فرماید: &laquo;وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ الْکِتابِ وَ النَّبِيِّينَ وَ آتَى الْمالَ عَلى&rlm; حُبِّه&rlm;&raquo;<a name="27">[27]</a> &nbsp;بلکه نيکى [واقعى و کامل، که شايسته است در همه امور شما ملاک و ميزان قرار گيرد، منش و رفتار و حرکات&rlm;] کسانى است که به خدا و روز قيامت و فرشتگان و کتاب آسمانى و پيامبران ايمان آورده&rlm;اند، و مال و ثروتشان را با آن&zwnj;که دوستش دارند، انفاق می&zwnj;کنند.&nbsp;<br /> همچنین می&zwnj;فرماید: &laquo;الَّذينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ&raquo;<a name="28">[28]</a> &nbsp;آنان که به غيب ايمان دارند و نماز را برپا مى&rlm;دارند و از آنچه به آنان روزى داده&rlm;ايم، انفاق مى&rlm;کنند.<br /> درباره آثار اجتماعی انفاق می&zwnj;توان به موارد ذیل اشاره کرد:</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">الف) پیشگیری از هلاکت جامعه</span></strong><br /> انفاق، باعث می&zwnj;شود که جامعه از هلاکت در امان باشد. خداوند می&zwnj;فرماید: &laquo;وَ أَنْفِقُوا في&rlm; سَبيلِ اللَّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَيْديکُمْ إِلَى التَّهْلُکَةِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنين&rlm;&raquo;<a name="29">[29]</a> &nbsp;در راه خدا انفاق کنيد و [با ترک اين کار پسنديده يا هزينه کردن مال در راه نامشروع&rlm;] خود را به هلاکت نيندازيد. نيکى کنيد که به&zwnj;يقين خدا نيکوکاران را دوست دارد.<br /> این آیه بیانگر حقیقتی کلی و اجتماعی است و آن حفظ و نجات جامعه از مفاسد است. هنگامی که موضوع مهمّی مانند انفاق فراموش شود، ثروت&zwnj;ها در دست عده&zwnj;ای معدود از افراد جامعه قرار می&zwnj;گیرد و درنتیجه طبقات ضعیف و فقیر در رنج و سختی خواهند بود.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>ب) نجات در قیامت</strong></span><br /> برای نجات از گردنه سخت قیامت یکی از بهترین ابزار، انفاق است. خداوند بلند مرتبه می&zwnj;فرماید: &laquo;يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فيهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ وَ الْکافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ&raquo;<a name="30">[30]</a> &nbsp;اى اهل ايمان! از آنچه به شما روزى کرده&rlm;ايم انفاق کنيد، پيش از آن&zwnj;که روزى بيايد که در آن نه داد و ستدى است و نه دوستى و نه شفاعتى؛ کافرانند که خود ستمکارند.</p> <h2 style="text-align: justify;"><span style="color:#c0392b;">5_ آثار اجتماعی انتظار فرج</span></h2> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>الف) امید و رجا</strong></span><br /> امید و رجا نسبت به آینده، در ترقی انسان واقعی و کسی که در تلاش است که قله&zwnj;های ترقی را طی کند، نقش مهمی دارد؛ چرا&zwnj;که منظور از فرج، گشایش است؛ چه گشایش در سختی&zwnj;ها و چه گشایش در امر فرج امام عصر علیه&zwnj;السلام &nbsp;باشد. انتظار نیاز به تمرین و یقین دارد تا این&zwnj;که انسان از آثار فردی و اجتماعی آن بهرمند شود؛ لذا اهل&zwnj;بیت علیهم&zwnj;السلام &nbsp;توصیه کرده&zwnj;اند که در انتظار فرج باشید. امام سجاد علیه&zwnj;السلام &nbsp;فرمود: &laquo;انتظارُ الفرجِ من أعظمِ العملِ&raquo;<a name="31">[31]</a> &nbsp;انتظار فرج از بزرگ&zwnj;ترین عمل&zwnj;هاست.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>ب) اصلاح جامعه</strong></span><br /> منتظر واقعی تلاش می&zwnj;کند خودش و دیگران را اصلاح کند؛ بنابراین از جمله آثار اجتماعی انتظار فرج، اصلاح فردی و اجتماعی است. در دعایی از معصوم علیه&zwnj;السلام &nbsp;نقل شده: &laquo;اللهم انّا نرغب الیکَ في دولة کریمة تعزّ بها الإسلام و اهله و تذلّ بها النفاق واهله ...&raquo;.<a name="32">[32]</a> &nbsp;این روایت به&zwnj;خوبی وظیفه شیعیان را در عصر غیبت مشخص می&zwnj;کند که همه باید در مقابل فساد جامعه و آثار اجتماعی که دارد، کوشا باشیم.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">نتیجه&zwnj;گیری</span></h2> <p style="text-align: justify;">خداوند، انسان را مختار آفریده و هدف خلقتش را عبادت قرار داده است. انسان برای این&zwnj;که به قرب خداوند برسد باید اعمال و عبادت&zwnj;هایی انجام دهد تا از تأثیرات عبادت در اخلاق فردی و اجتماعی بی&zwnj;نصیب نماند. انسان به&zwnj;تنهایی نمی&zwnj;تواند عبادت را به بهترین شکل انجام دهد و باید به معلّم و راهنما رجوع کند تا روش عبودیت را یاد بگیرد که این معلّم، تنها انبیای الهی و ائمه اطهار علیهم&zwnj;السلام &nbsp;هستند.<br /> عبادتی انسان را به خدا نزدیک می&zwnj;کند و تأثیرگذار خواهد بود که با&zwnj; تفکر و تأمّل &zwnj;همراه باشد؛ در چنین صورتی، انسان از تأثیرات آن نهایت استفاده را خواهد برد. برخی&zwnj;از عبادت&zwnj;ها تأثیرات خاصی در اجتماع می&zwnj;گذارند که این آثار اجتماعی از مجموع عباداتی همچون &zwnj;نماز، روزه، امر به معروف و نهی از منکر، انفاق، انتظار فرج و ... حاصل می&zwnj;شود که برخی از آن&zwnj;ها عبارتند از: 1- بازدارندگی &zwnj;از فحشا و منکر 2- موجب الفت اجتماعی 3- تسهیل روابط اجتماعی 4- درس مساوات و برادری 5- کاهش جرایم اخلاقی 6- کسب صبر در روابط اجتماعی 7-مواسات و هم&zwnj;دردی با بینوایان 8- حلال شدن درآمدها 9- گرفتن&zwnj;حق 10- نجات&zwnj; در قیامت 11- پیشگیری از هلاکت جامعه 12- امید و رجا نسبت به آینده 13- اصلاح جامعه و... .<br /> &emsp;</p> <h2 style="text-align: justify;"><span style="color:#c0392b;">منابع&nbsp;</span></h2> <p style="text-align: justify;">قرآن کریم<br /> نهج البلاغه<br /> صحیفه سجادیه<br /> 1. اخلاق اسلامی؛ سادات، محمدعلی؛ قم، مهر، نهم.<br /> 2. اخلاق زندگی؛ شریفی، عنایت&zwnj;الله؛ قم، چهلچراغ، چاپ اول، 1390ش.<br /> 3. اخلاق مؤمن؛ خالد، عمرو؛ مترجم: سمیه اسکندری&zwnj;فر؛ مشهد، حافظ ابرو، اول، 1393ش.<br /> 4. الکافي؛ کلينى، محمد بن يعقوب؛ محقق مصحح: على&zwnj;اکبر غفارى و محمد آخوندى؛ تهران، دار الکتب الإسلامية، &rlm; 1407ق&rlm;.<br /> 5. بحار الأنوار؛ مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى؛ محقق مصحح: جمعى از محققان&rlm;؛ بيروت، دار إحياء التراث العربي&rlm;، &rlm; 1403ق&rlm;.<br /> 6. بنای بندگی،صفای زندگی؛ ضیاءآبادی، سید محمد؛ تهران، انتشارات بنیاد خیریه الزّهراء؟سها؟، هشتم، 1397ش.<br /> 7. تاج العروس من جواهر القاموس؛ &rlm;حسينی زبيدی، محمدمرتضى&zwnj;؛&rlm; بيروت&rlm;، دارالفکر، 1414ق&rlm;.<br /> 8. تفسير الصافي&rlm;؛ فيض کاشانى، محمدمحسن بن شاه مرتضى؛ &rlm; تهران&rlm;، مکتبة الصدر، 1415ق&rlm;.<br /> 9. تفسير نمونه؛ مکارم شيرازى، ناصر؛ تهران، دار الکتب الإسلامية، 1374ش.<br /> 10. تفسير نور الثقلين&rlm;؛ عروسى حويزى، عبدعلى بن جمعة؛ قم&rlm;، اسماعيليان&rlm;، 1415ق.<br /> 11. الجامع لأحکام القرآن؛ قرطبى محمد بن احمد؛ تهران، انتشارات ناصرخسرو، &rlm;1364ش.<br /> 12. الخصال؛ &rlm; ابن&zwnj;بابويه، محمد بن على؛&rlm;&rlm; قم&rlm;، جامعه مدرسين&rlm;، 1362ش.<br /> 13. درسنامه علم اخلاق؛ جبّاران، محمدرضا؛ قم، هاجر، هفدهم، 1396ش.<br /> 14. غرر الحکم و درر الکلم&rlm;؛ تميمى آمدى، عبدالواحد بن محمد؛ مصحح: سيد مهدى&rlm;، رجائى؛ قم&rlm;، دار الکتاب الإسلامي،&rlm; 1410ق&rlm;.<br /> 15. قاموس&zwnj;قرآن&rlm;؛ قرشى بنايى، على&zwnj;اکبر؛ تهران&rlm;، دار الکتب الاسلامية، 1412ق&rlm;.<br /> 16. کتاب العين&rlm;؛ فراهيدى، خليل بن احمد؛ قم&rlm;، نشر هجرت، 1409ق&rlm;.<br /> 17. کمال الدين و تمام النعمة؛ ابن&zwnj;بابويه، محمد بن على؛&rlm; تهران&rlm;، اسلاميه&rlm;، 1395ق&rlm;.<br /> 18. لسان العرب؛ &rlm;ابن&zwnj;منظور، محمد بن مکرم؛ &rlm;محقق ومصحح: جمال&zwnj;الدين مير دامادى؛ بيروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزيع دار صادر، &rlm; 1414ق&rlm;.<br /> 19. مجمع البيان في تفسير القرآن؛ طبرسى، فضل بن حسن؛ &rlm; تهران، ناصرخسرو، 1372ش.<br /> 20. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل؛ &rlm;نورى، حسين بن محمدتقى؛ قم&rlm;، مؤسسة آل البيت علیهم&zwnj;السلام &rlm;، 1408ق&rlm;.<br /> 21. المصباح المنير في غريب الشرح الکبير؛ فيومى، أحمد بن محمد، &rlm;موسسه دار الهجرة، قم&rlm;، 1414ق.<br /> 22. معراج مومن؛ نجفی، هادی؛ اصفهان، کانون پژوهش، اول، 1389ش.<br /> 23. مفردات ألفاظ القرآن&rlm;؛ راغب اصفهانى، حسين بن محمد؛ محقق و مصحح: صفوان عدنان&rlm; داوودی؛ بيروت- دمشق&rlm;، دار القلم الدار الشامية، 1412ق&rlm;.<br /> 24. وسائل الشيعة؛ حر عاملى، محمد بن حسن؛ قم&rlm;، مؤسسة آل البيت علیهم&zwnj;السلام &rlm;، 1409ق&rlm;.&nbsp;</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;"><span style="color:#c0392b;">پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</span></h2> <p style="text-align: justify;"><a href="#1">&nbsp; [1]. مفردات الفاظ قرآن، ص542.</a><br /> <a href="#2">&nbsp; [2]. قاموس قرآن، ج4، ص279.</a><br /> <a href="#3">&nbsp; [3]. المصباح المنیر، ج2، ص142.</a><br /> <a href="#4">&nbsp; [4]. تفسیر الجامع لأحکام القرآن، ج1، ص225.</a><br /> <a href="#5">&nbsp; [5]. لسان العرب، ج3، ص273.</a><br /> <a href="#6">&nbsp; [6]. ترجمه مفردات الفاظ القرآن، ج1، ص663.</a><br /> <a href="#7">&nbsp;[7] . محجه البیضاء، ج5، ص95؛ ر.ک: اخلاق زندگی، ص14.</a><br /> <a href="#8">&nbsp; [8]. تهذیب الاخلاق، ص221.</a><br /> <a href="#9">&nbsp; [9]. الحقایق، ص54.</a><br /> <a href="#10">&nbsp;[10] . احیاء العلوم الدین، ج3، ص53.</a><br /> <a href="#11">&nbsp;[11] . ر.ک: اخلاق زندگی، ص14.</a><br /> <a href="#12">&nbsp;[12] . فلسفه اخلاق، ص16.</a><br /> <a href="#13">&nbsp;[13] . سوره نساء، آیه103.</a><br /> <a href="#14">&nbsp;[14] . سوره طه، آیه14.<br /> &nbsp;[15] . سوره عنکبوت، آیه45.</a><br /> <a href="#16">&nbsp;[16] . سوره مزمّل، آیه 5.</a><br /> <a href="#17">&nbsp;[17] . همان، آیه 4.</a><br /> <a href="#18">&nbsp;[18] . همان، آیه 6.</a><br /> <a href="#19">[19]&nbsp; . سوره طه، آیه 14.</a><br /> <a href="#20">&nbsp;[20]. تفسير الصافي، ج4، ص118.</a><br /> <a href="#21">[21]&nbsp;. تفسير نور الثقلين، ج4، ص162.</a><br /> <a href="#22">[22]&nbsp;. &nbsp;تفسیر نور، ج4، ص150.</a><br /> <a href="#23">[23]&nbsp; . سوره بقره، آیه 183.</a><br /> <a href="#24">&nbsp;[24] . من لا یحضره الفقیه،ج2، ص73.</a><br /> <a href="#25">&nbsp; [25]. وسائل الشیعه، ج10، ص9.</a><br /> <a href="#26">&nbsp;[26] . بحارالانوار، ج5، ص147.</a><br /> <a href="#27">&nbsp;[27] . سوره بقره، آیه177.</a><br /> <a href="#28">[28]&nbsp; . همان، آیه3.</a><br /> <a href="#29">&nbsp;[29] . همان، آیه195.</a><br /> <a href="#30">&nbsp;[30] . همان، آیه254.</a><br /> <a href="#31">&nbsp;[31] . کمال الدین، ج1، ص437.</a><br /> <a href="#32">&nbsp;[32] . اصول کافی، ج3، ص424.</a></p> Thu, 10 Aug 2023 15:56:31 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_632404-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_633116-utab بررسی عامل محوری فقر مطلوب و فقر مذموم و آثار آن‌ها بر زندگی فردی و اجتماعی با تکیه بر آیات و روایات
<p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/سوره-قرآنی-برای-عزت-یافتن-و-سربلندی-و-سرافرازی-و-شخصیت.jpeg" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin: 5px; width: 500px; height: 500px;" /></p> <h1 style="text-align: center;">بررسی عامل محوری فقر مطلوب و فقر مذموم و آثار آن&zwnj;ها بر زندگی فردی و اجتماعی با تکیه بر آیات و روایات</h1> <p>&nbsp;</p> <h2>صدرالله رنجبر&nbsp;</h2> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#c0392b;">چکیده</span></h2> <p>فقر از نخستین نسل بشری در وجودش نگاشته شده است. در بررسی عامل محوری فقر مطلوب و فقر مذموم و آثار آن به&zwnj;دنبال آن هستیم که فقر از حیث عامل&zwnj;ها و میزان تأثیر این عامل&zwnj;ها بر زندگی فردی و اجتماعی انسان را بررسی نماییم. حال اگر انسان دچار فقر به&zwnj;طور مطلق (مطلوب و مذموم) گردد آیا تأثیرگذاری در انحراف زندگی انسان دارد یا خیر؟ در این بررسی درباره این تأثیرگذاری قائل به تفصیل هستیم؛ به این صورت که در فقر مطلوب و مذموم، پتانسیل و قوه بی&zwnj;تأثیری در زندگی فردی و اجتماعی انسان وجود دارد. دلیل دیگر این نوع بررسی، تغییردادن نگاهی است که در بطن جامعه فعلی وجود دارد که فقر را مجوز ارتکاب گناه و به&zwnj;انحراف رفتن می&zwnj;داند. به این نتیجه رسیدیم که انسان با صبر، تقوا و پرورش روح انسانی خویش می&zwnj;تواند از فقر سربلند بیرون آید و اجازه تأثیر سوء فقر بر زندگی خویش را ندهد. هر کدام از نوع فقر برای انسان&zwnj;های خودساخته نه&zwnj;تنها تأثیر سوئی بر زندگی آن&zwnj;ها نمی&zwnj;گذارد بلکه موجب رشد معنوی و مادی آن&zwnj;ها است؛ این خودسازی، در فقر مذموم بیشتر خودش را نشان می&zwnj;دهد. فقر مذموم، امکان تأثیر سوء را دارد که این امکان می&zwnj;تواند با تقوا دفع شود و منشأ خیر گردد.<br /> کلید واژه: فقر، عامل محوری، فقر مطلوب، فقر مذموم، مصیبت.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">مقدمه</span></h2> <p>از زمانی که زندگی بشری و اجتماع به وجود آمده یکی از مهم&zwnj;ترین مسائل هر فرد و اجتماعی، مسأله فقر است. فقر، دو گونه است؛ فقر مطلوب و فقر مذموم. در این پژوهش درباره این دو گونه بررسی می&zwnj;شود که از حیث لفظ و اصطلاح چه مفهومی دارند؟ فقر مطلوب و فقر مذموم، چه فقری است؟ این مسأله مهم و حیاتی چه اثری بر زندگی فردی و اجتماعی انسان دارد؟ اسلام کدام فقر را قابل ستایش می&zwnj;داند؟ و کدام فقر را مصیبت می&zwnj;داند؟ آیا فقر، علت تامّه ارتکاب معاصی است یا علت ناقصه است؟ فقر مطلوب چه فقری است و مصادیق آن در قرآن و روایات چیست؟ فقر مذموم چه فقری است و مصادیق آن در قرآن و روایات چیست؟&nbsp;<br /> با آرزو و امید به این&zwnj;که این جستار گوشه&zwnj;ای از این شبهه بیان&zwnj;شده در جامعه درباره تأثیر فقر را برطرف نماید و مثمر ثمر واقع شود، این موضوع را بررسی می&zwnj;کنیم.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">واژه&zwnj;شناسی فقر</span></h2> <p>فقر، متضاد بی&zwnj;نیازی و غنا است. در لغت به معنای حاجتمندی است. فقر گاهی حاجت درونی و معنوی است و گاهی نیازی مادی است که انسان حائز آن را &laquo;فقیر&raquo; می&zwnj;نامند.<a id="1" name="1">[1]</a>&nbsp;<br /> در نگاه فقهی به فقر، به&zwnj;جای تعریف فقر، ملاکی برای تشخیص فقیر از غنی را صحیح می&zwnj;داند. فقها فقیر را این&zwnj;گونه تعریف می&zwnj;کنند: به هر انسانی که قادر به تأمین مخارج سالانه خود و خانواده&zwnj;اش نیست، فقیر می&zwnj;گویند.<a name="2">[2] </a>&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">ملاک و ارزیابی فقر&nbsp;</span></h2> <p>در تشخیص فقر و فقیر به&zwnj;خصوص در مواقعی که فقر معنوی است، تشخیص فقر و فقیر کار مشکلی است. ملاک&zwnj;ها و ارزیابی&zwnj;هایی که اقتصاددانان برای تشخیص فقر و فقیر مادی معرفی کرده&zwnj;اند، ایجاد خط فقر است که هر کسی زیر خط فقر باشد او را &laquo;فقیر&raquo; می&zwnj;نامند و افرادی که بالای این خط فقر باشند &laquo;غنی&raquo; می&zwnj;نامند.<a name="3">[3]</a> &nbsp;این نوع تشخیص که به گمان اقتصاددانان مشخص&zwnj;کننده فقیر از غنی است، با آن تنها می&zwnj;توان فقر مادی را تشخیص داد، اما فقر معنوی، ملاک مشخصی ندارد. برخی شاخصه&zwnj;ها که برای فقر معنوی بیان کرده&zwnj;اند، ملاک نیست بلکه نشانه&zwnj;هایی است که می&zwnj;توان با آن مقدار اندکی از فقر معنوی را تشخیص داد. با جست&zwnj;وجوهای فراوان شاید فقر مادی قابل درک باشد ولی درباره ملاک و ارزیابی فقر معنوی برای همه افراد نمی&zwnj;توان ملاکی ساخت.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">فقر مطلوب</span></h2> <p>فقری که در این گفتار به بررسی آن خواهیم پرداخت، موجب تفاخر و مباهات است و از فقرهای قابل ستایش و مطلوب و ستودنی است. فقر مطلوب داری مصادیقی است که به برخی از آن&zwnj;ها اشاره می&zwnj;کنیم:</p> <p><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>1- فقر الی الله&nbsp;</strong></span><br /> قال الله تعالی &laquo;يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ&raquo;.<a name="4">[4]</a> &nbsp;<br /> فقر و نیاز، مخصوص و جزء ذاتی جدا نشدنی انسان است و غنا و بی&zwnj;نیازی فقط مخصوص خداوند است. این نوع فقر، فقر معنوی است که خداوند در وجود هر انسانی گماشته است و این فقر موجب مباهات و فخر و از فقرهای قابل ستایش برای هر انسانی است. فقر مورد بحث، به فقر و نیاز انسان در بندگی خداوند متعال اشاره دارد. انسان اگر غیر خداوند متعال را بپرستد، این پرستش غیر، موجب بی&zwnj;نیازی از خداوند یگانه نمی&zwnj;شود؛ زیرا او بی&zwnj;نیاز قابل ستایش است.&nbsp;<br /> حضرت رسول صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله &nbsp;که به فقر افتخار می&zwnj;کند و آن &zwnj;را قابل ستایش می&zwnj;داند، فرمود: &laquo;الْفَقْرُ فَخْرِي&rlm; وَ بِهِ أَفْتَخِرُ&raquo;.<a name="5">[5]</a>&nbsp;<br /> حضرت رسول صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله &nbsp;به فقیربودن خودش افتخار می&zwnj;کند و فقیربودن را موجب مباهات برای خود می&zwnj;داند. این فقر، فقر الی الله است؛ زیرا فقری که مذوم، مصیبت و خودساخته براساس سوءتدبیر باشد، فخر نیست بلکه علت ناقصه ذلت، خواری و انواع گناهان است.&nbsp;</p> <p><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>2- فقر به معنای ساده&zwnj;زیستی&nbsp;</strong></span><br /> از فقرهای مطلوب و ستودنی فقر به معنای زندگی ساده و بی&zwnj;آلایش است. ساده&zwnj;زیستی در تمامی شؤون زندگی جریان دارد که در ادامه به برخی از آن شؤون اشاره می&zwnj;شود:</p> <p><br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>ساده&zwnj;زیستی در مکان خواب&nbsp;</strong></span><br /> &laquo;وَ کَانَ يَنَامُ عَلَى الْحَصِيرِ لَيْسَ&rlm; تَحْتَهُ&rlm; شَيْ&rlm;ءٌ غَيْرُه&raquo;.<a name="6">[6]&nbsp;</a><br /> زندگی ساده و بی&zwnj;آلایشی که پیغمبر اکرم صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله &nbsp;داشت نشأت گرفته از فقری است که برای زندگیش برگزید.</p> <p><br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>ساده&zwnj;زیستی در اسباب و وسایل زندگی</strong></span><br /> &laquo;وَ يَکُونُ&rlm; السِّتْرُ عَلَى&rlm; بَابِ&rlm; بَيْتِهِ&rlm; فَتَکُونُ فِيهِ التَّصَاوِيرُ فَيَقُولُ يَا فُلَانَةُ لِإِحْدَى أَزْوَاجِهِ غَيِّبِيهِ عَنِّي فَإِنِّي إِذَ نَظَرْتُ إِلَيْهِ ذَکَرْتُ الدُّنْيَا وَ زَخَارِفَهَا&raquo;.<a name="7">[7]</a>&nbsp;<br /> پیامبر اکرم صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله &nbsp;حتی از کوچک&zwnj;ترین وسایلی (مانند پرده خانه) که موجب رغبت و تمایل به دنیا است، دوری می&zwnj;کرد. حضرت، کراهت خود را نسبت به زندگی همراه تفاخر، اعلام می&zwnj;داشت.</p> <p><br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>ساده&zwnj;زیستی در خوراک</strong></span><br /> &laquo;عَيْشَ رَسُولِ اللَّهِ صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله &nbsp;فَإِنَّمَا کَانَ قُوتُهُ&rlm; الشَّعِيرَ وَ حَلْوَاهُ&rlm; التَّمْرَ وَ وَقُودُهُ السَّعَفَ إِذَا وَجَدَه&raquo;.<a name="8">[8]</a>&nbsp;<br /> پیامبر اکرم صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله &nbsp;در خوراک هم مانند طبقه پایین جامعه، زندگی می&zwnj;کرد و ساده&zwnj;زیست بود.<br /> ساده&zwnj;زیستی&zwnj; پیامبر صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله &nbsp;در همه شؤون زندگیش، تأثیرپذیرفته از فقر مطلوب و قابل&zwnj;ستایشی است که برای اهداف بلند و رشد اسلام است.</p> <p><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>3- فقر بر اثر انجام وظیفه</strong></span><br /> گاهی فقر بر اثر انجام وظیفه و تکلیف، دامن&zwnj;گیر انسان می&zwnj;شود. بهترین مصداق آن، شعب ابی&zwnj;طالب است؛ آن واقعه تاریخی که بر اثر ظلم ظالمان و تحریم مسلمانان توسط آنان، مسلمان دچار فقری شدند که حتی برای خوراک خود نیز در مضیقه شدید بودند. مسلمانان برای کمک به پیامبر صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله &nbsp;و اشتغال به جنگ و جهاد متحمل فقر می&zwnj;شدند و خداوند متعال به&zwnj;وسیله گرسنگی، آنها را آزمایش می&zwnj;کرد. این نوع از فقر خدادادی، موجب فخر است؛ زیرا در راه خداوند متعال، گرسنگی و فقر باعث فخر است.&nbsp;</p> <p><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>4- رسیدن به حقیقت ایمان</strong></span><br /> &laquo;فی معاني الأخبار عن فُضَيلَ بنِ يَسار عنِ الإمامِ الباقرِ علیه&zwnj;السلام : لا يَبلُغُ أحدُکُم حقيقةَ الإيمانِ حتّى&rlm; يکونَ فيه ثلاثُ خِصالٍ: حتّى&rlm; يکونَ المَوتُ أحبَّ إليهِ مِن الحياةِ، والفَقرُ أحبَّ إليهِ مِن الغِنى&rlm;، والمَرَضُ أحبَّ إليهِ مِن الصِّحّةِ&raquo;.<a name="9">[9]</a><br /> امام باقر علیه&zwnj;السلام &nbsp;فرمود: هيچ يک از شما به حقيقت ايمان نمى&rlm;رسد مگر آن که سه خصلت در او باشد: مرگ را بيشتر از زندگى، فقر را بيشتر از توانگرى و بيمارى را بيشتر از تندرستى، دوست بدارد. &nbsp;<br /> امام باقر علیه&zwnj;السلام &nbsp;دوست&zwnj;داشتن فقر را نشانه رسیدن به حقیقت ایمان می&zwnj;داند. بعضی از فقرهایی که عاملیت آن فقر خدادادی است، موجب فخر انسان است. این نوع فقر بر زندگی فردی و اجتماعی، نه&zwnj;تنها آثار سوء ندارد بلکه موجب تعالی روح انسانی است.&nbsp;</p> <p><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>5- فقر خودساخته براساس تدبیر</strong></span><br /> فقر خودساخته براساس تدبیر، یکی دیگر از فقرهای مطلوب و ستودنی است. همان&zwnj;گونه که در سیره اهل&zwnj;بیت علیهم&zwnj;السلام &nbsp;این نوع فقر را می&zwnj;بینیم که بر اثر ایثار و از خودگذشتی، فقر بر زندگی آن&zwnj;ها سایه می&zwnj;گستراند. در ادامه، آیات و روایاتی در&zwnj;این&zwnj;باره بیان می&zwnj;شود:<br /> &laquo;وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا&raquo;.<a name="10">[10]</a> &nbsp;این آیه مصداق بارز فقر خودساخته بر اساس تدبیر است. شأن نزول آیه درباره حضرات معصوم علی، حسن، حسین و زهرا علیهم&zwnj;السلام &nbsp;است که غذای شب افطار خویش را سه شب به&zwnj;صورت کامل به مسکین، یتیم و اسیر بخشیدند و خود گرسنه به&zwnj;سربردند. خداوند متعال برای ستایش این رفتار، آیه را نازل نمود.<a name="11">[11]</a> &nbsp;این ایثار، مصادیق بارز فقر خودساخته&zwnj;ای است که انسان براساس تدبیر بر خودش تحمیل کرده است. با این&zwnj;که گرسنه بودند ولی برای رضای خداوند متعال و پیشبرد اهداف اسلام، از جان و مال ایثار نمودند.<br /> &laquo;باع&rlm; عليّ علیه&zwnj;السلام &nbsp;حديقته الّتي غرسها له النّبيّ صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله &nbsp;و سقاها هو بيده باثنى عشر ألف درهم، و راح إلى عياله و قد تصدّق بأجمعها. فقالت له فاطمة علیها&zwnj;السلام &nbsp;تعلم أنّ لنا أيّاما لم نذق فيها طعاما، و قد بلغ بنا الجوع، و ما أظنّک إلّا کأحدنا، فهلّا ترکت لنا من ذلک قوتا؟ فقال: منعني من ذلک وجوه أشفقت أن أرى عليها ذلّ السّؤال&rlm;&raquo;.<a name="12">[12] </a>&nbsp;<br /> این روایت، اشاره به فقر خود ساخته براساس تدبیر دارد؛ امام علی علیه&zwnj;السلام &nbsp;باغی که به دست خودش آن را آباد کرده بود، فروخت و با این&zwnj;که خانواده&zwnj;اش نیاز مبرم به خوراک داشت، پولش را میان نیازمندان پخش کرد تا مبادا بر اثر فقر، خواری در چهره آن&zwnj;ها نمایان شود. این نوع فقر، باعث پس&zwnj;رفت و زیان نمی&zwnj;شود بلکه موجب رشد و تعالی روح انسان است.<br /> انسان می&zwnj;تواند به این درجه از معرفت به خداوند متعال برسد که صاحب حلم و ورع باشد و بتواند از نان شب خویش و خانواده خویش در راه خدا بگذرد و پابه&zwnj;پای پیامبر اکرم صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله &nbsp;در پیشبرد اهداف اسلام کوشش نماید. این دو نوع فقر نه&zwnj;تنها انسان متقی را از خدای خویش باز نمی&zwnj;دارد بلکه او را به خداوند متعال، نزدیک می&zwnj;نماید.&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">فقر مذموم<img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/poor-shoes.jpg" style="border-width: 1px; border-style: solid; margin: 5px 1px; float: left; width: 400px; height: 230px;" /></span></h2> <p>برخی انسان&zwnj;ها دچار فقر و تهدیستی هستند که بر اثر تنبلی، کوتاهی، سوءتدبیر و سوءمدیریت به&zwnj;وجود آمده است. این فقر نه&zwnj;تنها باعث ستایش نیست بلکه علت ناقصه ذلت، خواری، مصیبت و مبتلاشدن به انواع گناهان است. فقر مذموم از علل&zwnj;هایی است که می&zwnj;تواند انسان&zwnj;های دارای ایمان ضعیف را تا سرحد کفر سوق دهد.&nbsp;<br /> فقر و تنگدستی، مجوز و علت تامّه ارتکاب معصیت نیست و هیچ آیه و روایتی برای تأییدش موجود نیست. جهل جامعه و برداشت&zwnj;های ناصحیح از آیات و روایات و فقر فرهنگ،&zwnj; عامل شکل&zwnj;گیری چنین باوری میان مردمان است.&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">آثار فقر مادی&nbsp;</span></h2> <p>در دیدگاه اسلام، فقر می&zwnj;تواند آثاری را در زندگی فردی و اجتماعی داشته باشد که در ادامه به آن اشاره می&zwnj;کنیم.</p> <p><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>1- کرنش و تعظیم در برابر نامحترمان&nbsp;</strong></span><br /> امام علی علیه&zwnj;السلام &nbsp;فرمود: &laquo;اللّهمّ! صن وجهي باليسار، ولا تبذل&rlm; جاهي&rlm; بالإقتار، فأسترزق طالبي رزقک، و أستعطف شرار خلقک، و أبتلي بحمد من أعطاني، و أفتتن بذمّ من منعني، و أنت من وراء ذلک کلّه وليّ الإعطاء و المنع، إِنَّکَ عَلى&rlm; کُلِّ شَيْ&rlm;ءٍ قَدِير&raquo;.<a id="13" name="13">[13]&nbsp;</a><br /> امام علی علیه&zwnj;السلام &nbsp;درباره فقری که موجب کرنش و تعظیم در برابر اشرار و زورگویان، سخن می&zwnj;گوید؛ اين همان فقر مذمومی است که لازمه آن روی&zwnj;گردانی از خداوند و روی&zwnj;آوردن به مخلوق است. از آثار این فقر خودساخته بی&zwnj;تدبیرانه، اعتمادنداشتن به خداوند سبحان است. فقر فردی آبروی انسان و فقر اجتماعی، آبروی جامعه را به&zwnj;خطر می&zwnj;اندازد.&nbsp;</p> <p><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>2- نقص دین، سرگردانی عقل و ایجاد دشمنی&nbsp;</strong></span><br /> امیر مؤمنان علی علیه&zwnj;السلام &nbsp;فرمود: &laquo;فانّ الفَقَر مَنْقَصهٌ لِلدِّينِ، مَدْهَشَهٌ لِلْعقلِ، داعيةٌ لِلْمَقْتِ&raquo;.<a name="14">[14]</a> &nbsp;در این فراز از کلام، منظور از فقر، فقر مادی است. فقر عامل زيان و نقصان به دين انسان است. این روایت برای فقر خودساخته براساس بی&zwnj;تدبیری و تنبلی در مسائل اقتصادی خویش است. فقر حاصل از این نوع بی&zwnj;تدبیری و تنبلی موجب می&zwnj;شود که عقل و خرد آدمى را سرگردان و باعث کينه و دشمنى &rlm;شود. فقر، مؤثر در سستی دین و زیان&zwnj;آور نسبت به دین فرد است و موجب سردرگمی و فقدان عقل مستفاد از دین می&zwnj;شود. این فقر باعث کینه&zwnj;توزی و دشمنی میان افراد جامعه است. فقير بر اثر سختىِ حالِ خود و خانواده&zwnj;اش در معرض اين است که به دزدى و خيانت دچار شود و از غضب و ظلم، نان بخورد.</p> <p><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>3- عاملی برای کفر</strong></span><br /> حضرت رسول اکرم صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله فرمود: &laquo;کاد الفقر أنْ يکون کفراً&raquo;.<a name="15">[15]</a> &nbsp;انسان بر اثر ازدست&zwnj;رفتن مال و و زندگی مادی خویش، نزدیک است که در اعتقاداتش کافر شود. زمانی که انسان، سختى حال خود را ببیند چه&zwnj;بسا که نسبت بى&rlm;عدالتى به خدا بدهد.&nbsp;<br /> تفاسیر و برداشت&zwnj;های گوناگونی درباره این حدیث گفته شده است؛ بعضی این حدیث را به فقر نفسی و بعضی آن را به فقر مالی تعبیر کرده&zwnj;اند، ولی در هر دو صورت، دلالت بر فقر می&zwnj;کند. فقر، این نیرو و توان را دارد که موجب به&zwnj;هم&zwnj;ریختگی، فساد و گناه در جامعه شود.</p> <p><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>4- ناقض حیا و عفت</strong></span><br /> خداوند متعال در قرآن کریم می&zwnj;فرماید: &laquo;وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِکَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْکِتَابَ مِمَّا مَلَکَتْ أَيْمَانُکُمْ فَکَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاکُمْ وَلَا تُکْرِهُوا فَتَيَاتِکُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَنْ يُکْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِکْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ &raquo;.<a name="16">[16]</a> &nbsp;از دیگر آثار فقر خودساخته بی&zwnj;تدبیرانه این است که مردان و زنان بی&zwnj;همسر، به&zwnj;دلیل چیره&zwnj;شدن فقر، به بی&zwnj;عفتی و فساد جنسی آلوده می&zwnj;شوند.</p> <p><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>5- احسان به فقیر</strong></span><br /> &laquo;وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاکِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّکَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْکُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ&raquo;.<a name="17">[17]</a> &nbsp;احسان مادی و معنوی، بهترین و جامع&zwnj;ترین کار در باب نیکی نسبت به هم&zwnj;نوع خود در زمان فقر مادی است. البته احسان به فقیر، تنها شامل کمک مادی نیست بلکه محبت و حفظ حقوق و تعلیم و تأدیب او است. یکی از حقوقی که فقرا بر گردن مسلمانان دارند، حق احسان است.&nbsp;</p> <p><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>6- برخورداری از اطعام توسط دیگران</strong></span><br /> &laquo;أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ * يَتِيمًا ذَا مَقْرَبَةٍ * أَوْ مِسْکِينًا ذَا مَتْرَبَةٍ&raquo;.<a name="18">[18] </a>&nbsp;<br /> اطعام فقیر، وظیفه&zwnj;ای است بر عهده دیگران که باید برای انجام آن اهتمام ورزند و این عمل مبارک بر عهده هر فردی است که باید به آن عمل نماید.&nbsp;</p> <p><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>7- برخوارداری از صدقات مستحبی</strong></span><br /> &laquo;لَيْسَ عَلَيْکَ هُدَاهُمْ وَلَکِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِکُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْکُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ&raquo;.<a name="19">[19]</a> &nbsp;برخورداری فقیر از صدقات مستحبی تا زمانی که فقیربودن بر او صدق می&zwnj;کند وجود دارد و این روحیه &zwnj;بخشش باید در آن انسان بخشنده همیشگی باشد؛ زیرا فعل &laquo;تنفقوا&raquo; دلالت بر استمرار انفاقی می&zwnj;کند.<br /> &laquo;لِلْفُقَرَاءِ الَّذِين أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ&raquo;.<a name="20">[20]</a> &nbsp;این انفاق و بخشش باید شامل انسان&zwnj;هایی شود که برای دین خدا آواره شده&zwnj;اند و در راه خدا جهاد می&zwnj;کنند؛ زیرا با اختیار خود دچار فقر خودساخته براساس بی&zwnj;تدبیری شده&zwnj;اند که برای امرار معاش زندگیشان راهی جز گرفتن این صدقات برای آن&zwnj;ها وجود ندارد.</p> <p><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>8- &nbsp;برخورداری از زکات&nbsp;</strong></span><br /> &laquo;إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاکِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ&raquo;.<a name="21">[21]</a> &nbsp;انسانی که دچار فقر می&zwnj;گردد علاوه بر برخودداری از صدقات مستحبی، از صدقات واجب نیز بهره&zwnj;مند می&zwnj;گردد.</p> <p><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>9- برخوداری از فیء</strong></span><br /> &laquo;فیء&raquo; مالی است که در جنگ بدون خون&zwnj;ریزی با کفار، عاید مسلمانان شده است.<a name="22">[22] </a>&nbsp;<br /> &laquo;مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاکِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ کَيْ لَا يَکُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْکُمْ وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ&raquo;.<a name="23">[23]</a>&nbsp;<br /> &laquo;لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ&raquo;.<a name="24">[24] </a>&nbsp;<br /> از ميان &laquo;مساکين&raquo; و &laquo;ابن السبيل&raquo; باید به سراغ آن گروه از فقرايى برویم که امتيازاتى همچون هجرت در راه خدا و يارى رسول خدا را داشته باشند؛ یعنی کسانی که برای خدا دچار فقر خودساخته&zwnj;ای شده&zwnj;اند که راهی جز برخورداری از صدقات مستحبی و واجب ندارند. کسانی در راه خدا بذل جان و آبرو می&zwnj;کنند و برای پیشبرد اهداف اسلام، تمام وقت و زندگی خود را می&zwnj;گذارند، بر عهده دین است تا مخارج زندگی آنان را سامان بخشد.</p> <p><br /> <strong>10- برخوداری از کفارات</strong><br /> &laquo;أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ کَانَ مِنْکُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْکِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ&raquo;.<a name="25">[25]</a> &nbsp;کسانی که بر اثر بیماری، روزه ماه رمضان برای آن&zwnj;ها مقدور نیست، برای مجوز افطار در روزه&zwnj;های ماه رمضان، باید فدیه (کفاره) به فقیر بدهند.</p> <p><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>11- گمان بد و اعتراض به خداوند</strong></span><br /> خداوند متعال در قرآن کریم می&zwnj;فرماید: &laquo;وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلاَهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ&raquo;.<a name="26">[26]</a> &nbsp;فقر، موجب سوءظن به خداوند متعال و گلایه&zwnj;مندی از اوست. وقتى خداوند او را با تنگ&zwnj;شدن روزی مى&rlm;آزمايد، فقیر مى&rlm;گويد: پروردگارم من را خوار شمرده است&rlm;.</p> <p><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>12- معافیت از جهاد&nbsp;</strong></span><br /> &laquo;وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَکُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ ... وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَکُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْکَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُکُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ&raquo;.<a name="27">[27]</a> &nbsp;جهاد در راه خدا برای کسانی که فقیر هستند، برداشته شده است. این&zwnj;ها کسانی هستند که نه معونه همراهی دارند و نه امکان جسمی برای آن&zwnj;ها است که در جنگ شرکت کنند.<br /> فقر گاهی مربوط به نفس است که انسان از درون، احساس تهی&zwnj;بودن دارد. سرچشمه این فقر گاهی بی&zwnj;تقوایی و گاهی هیچ دانستن خود در برابر خداوند متعال است. فقری که انسان خود را در برابر پروردگارش همیشه محتاج بداند، ستودنی است. منشأ فقر اگر بی&zwnj;تقوایی یا مادی باشد، موجب فساد و آشفتگی جامعه می&zwnj;شود.&nbsp;<br /> خداوند متعال برای آزمودن، رزق را بر انسان تنگ می&zwnj;گیرد که اگر فقر معنوی و بی&zwnj;تقوایی داشته باشد، موجب شکوه و گلایه&zwnj;مندی می&zwnj;شود که نتیجه&zwnj;اش هرج&zwnj;و&zwnj;مرج در زندگی فردی است.&nbsp;<br /> امکان این انحراف جنسی در فقرا وجود دارد که برای برطرف&zwnj;کردن حاجات و نیازهای خود، مرتکب فحشا شوند. با رعایت تقوا می&zwnj;توان از ارتکاب آن جلوگیری نمود. انسان نیاز به ملکه تقوا دارد که حتی در صورت فقر مالی شدید نیز عفت و پاکدامنی پیشه سازد و دامن خود را به گناه آلوده نکند تا اینکه خداوند او را از فضلش بی&zwnj;نیاز سازد.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">&nbsp;نتیجه گیری</span></h2> <p>فقر، متضاد بی&zwnj;نیازی و غنا است. در لغت به معنای حاجتمندی است.&nbsp;<br /> شاید بتوان برای فقر مادی ملاک و معیار تعیین نمود اما فقر معنوی، ملاک مشخصی ندارد. برخی شاخصه&zwnj;ها که برای فقر معنوی بیان کرده&zwnj;اند، ملاک نیست بلکه نشانه&zwnj;هایی است که می&zwnj;توان با آن مقدار اندکی از فقر معنوی را تشخیص داد.<br /> فقر بر دو قسم است: 1- فقر مطلوب و ستودنی؛ 2- فقر مذموم.<br /> فقر مطلوب دارای مصدیق ذیل است:<br /> 1- فقر الی الله؛<br /> 2- فقر به معنای ساده&zwnj;زیستی؛<br /> 3- فقر بر اثر انجام وظیفه؛<br /> 4- رسیدن به حقیقت ایمان؛<br /> 5- فقر خودساخته براساس تدبیر.<br /> برخی انسان&zwnj;ها دچار فقر و تهدیستی هستند که بر اثر تنبلی، کوتاهی، سوءتدبیر و سوءمدیریت به&zwnj;وجود آمده است. این فقر نه&zwnj;تنها باعث ستایش نیست بلکه علت ناقصه ذلت، خواری، مصیبت و مبتلاشدن به انواع گناهان است. فقر مذموم از علل&zwnj;هایی است که می&zwnj;تواند انسان&zwnj;های دارای ایمان ضعیف را تا سرحد کفر سوق دهد.&nbsp;<br /> فقر می&zwnj;تواند آثاری را در زندگی فقیر داشته باشد که ازجمله &zwnj;آن&zwnj;ها موارد ذیل است:<br /> 1- کرنش و تعظیم در برابر نامحترمان&nbsp;<br /> 2- نقص دین، سرگردانی عقل و ایجاد دشمنی&nbsp;<br /> 3- عاملی برای کفر<br /> 4- ناقض حیا و عفت<br /> 5- احسان به فقیر<br /> 6- برخورداری از اطعام توسط دیگران<br /> 7- برخوارداری از صدقات مستحبی<br /> 8- &nbsp;برخورداری از زکات&nbsp;<br /> 9- برخوداری از فیء<br /> 10- برخوداری از کفارات<br /> 11- گمان بد و اعتراض به خداوند<br /> 12- معافیت از جهاد&nbsp;<br /> اگر انسان فاقد روح بلند و نفس متقی باشد، فقر مطلوب و مذموم می&zwnj;تواند موجب انحراف از صراط مستقیم شود.&nbsp;<br /> در هر نوع از انواع فقر هیچ&zwnj;گونه مجوزی برای انحراف و ارتکاب معصیت وجود ندارد. این گونه از معلول، معلول امکانی است و می&zwnj;تواند پدید نیاید.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#c0392b;">منابع&nbsp;</span></h2> <p>قرآن کریم<br /> نهج البلاغه<br /> 1. البرهان في تفسیر القرآن؛ بحرانی، هاشم بن سلیمان؛ قم، مؤسسه البعثه، قسم الدراسات الإسلامیه، 1415ق.<br /> 2. المبسوط فی فقه الامامیه؛ طوسی، ابوجفعر بن محمد بن حسن بن علی بن حسن؛ تهران، المکتبه المترضویه لإحیاء الآثار الجعفریه، 1387ق.<br /> 3. نگاهی به فقر و فقر زدایی از دیدگاه اسلام؛ فراهانی فرد، سعید؛ تهران، کانون اندیشه جوان، 1387 ش.<br /> 4. مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی؛ فیومی، احمد بن محمد؛ قم، مؤسسه دارالجهره، 1414ق.<br /> 5. سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار؛ قمی، عباس؛ مشهد، آستان قدس رضوی؛ 1374ش.<br /> 6. اصول کافی؛کلینی، محمد بن یعقوب؛ تهران، داراکتب الإسلامیه، 1415ق.<br /> 7. بحارالانوار؛ مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی؛ بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.<br /> 8. میزان الحکمه؛ محمدی ری&zwnj;شهری، محمد؛ قم، مؤسسه دارالحدیث، 1389ش.<br /> 9. ترجمه عروة الوثقی؛ قمی، عباس؛ تهران، دریای معرفت، 1392 ش.<br /> 10. لسان العرب&rlm;؛ ابن&zwnj;منظور، محمد بن مکرم&rlm;؛ بیروت، دار صادر،&zwnj; سوم، ۱۴۱۴ ق.<br /> 11. البرهان في تفسير القرآن؛ حسینی بحرانی، سیدهاشم؛ قم، دار التفسير، ۱۴۱۷ق.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#c0392b;">پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</span></h2> <p><a href="#1">&nbsp;[1]&nbsp; .&nbsp;لسان العرب، ج5، ص60.</a><br /> <a href="#2">&nbsp;[2] . ترجمه عروة الوثقی، &nbsp;ج2، ص306.</a><br /> <a href="#3">&nbsp;[3] . نگاهی به فقر و فقرزدایی از دیدگاه اسلام، ص26.</a><br /> <a href="#4">&nbsp;[4] .سوره فاطر، آیه 15.</a><br /> <a href="#5">&nbsp;[5] . بحارالانوار، ج69، ص30.</a><br /> <a href="#6">&nbsp;[6] . بحار الانوار، ج16، ص235.</a><br /> <a href="#7">&nbsp;[7] . نهج البلاغه، خطبه 160.</a><br /> <a href="#8">&nbsp;[8] . الکافی، ج2، ص&zwnj;138.</a><br /> <a href="#9">&nbsp;[9] . میزان الحکمه، ج1، ص409.</a><br /> <a href="#10">&nbsp;[10] . سوره انسان،&zwnj; آیه 8.</a><br /> <a href="#11">&nbsp;[11] . البرهان في تفسیر قرآن، ج 5 ص546.</a><br /> <a href="#12">&nbsp;[12] . سفینه البحار، ج5، ص85.</a><br /> <a href="#13">&nbsp;[13] . نهج البلاغه، خطبه 225.</a><br /> <a href="#14">&nbsp;[14] . همان، حکمت 319.</a><br /> <a href="#15">&nbsp;[15] . الکافي، باب الحسد، ج2، ص307.</a><br /> <a href="#16">&nbsp;[16] . سوره نور، آیه 33.</a><br /> <a href="#17">&nbsp;[17] . سوره بقره، آیه 83.</a><br /> <a href="#18">&nbsp;[18] . سوره بلد، آیات 14_16.</a><br /> <a href="#19">&nbsp;[19] . سوره بقره،&zwnj; آیه 272.</a><br /> <a href="#20">&nbsp;[20] . همان، آیه 273.</a><br /> <a href="#21">&nbsp;[21] . سوره توبه، آیه 60.</a><br /> <a href="#22">[22] . المبسوط في فقه الامامیه، ج2، ص64.</a><br /> <a href="#23">[23]&nbsp; . سوره حشر، آیه 7.</a><br /> <a href="#24">&nbsp;[24] . همان، آیه 8.</a><br /> <a href="#25">&nbsp;[25] . سوره بقره، آیه 184.</a><br /> <a href="#26">&nbsp;[26] . سوره فجر آیه 16.</a><br /> <a href="#27">&nbsp;[27] . سوره توبه، آیات 86_92.</a></p> Sat, 12 Aug 2023 19:18:34 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_633116-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_683736-utab واکاوی حکم فقهی رقص
<h1 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/ترقص1.jpg" style="width: 400px; height: 300px;" /></h1> <h1 style="text-align: center;">واکاوی حکم فقهی رقص</h1> <p>سعید قلوزی</p> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">چکیده</span></h2> <p>از مجموعه احکام و آموزه های اسلام به دست می آید که برخی از محرّمات، به عنوان اینکه مقدمه و زمینه ساز سایر گناهان هستند و انسان را در ورطه فساد و تباهی می کشانند، اهمیّت ویژه ای دارند. مثلاً غناء و آوازه خوانی مطرب، علاوه بر اینکه فی نفسه و به خودی خود، حرام است، چون مقدمه گناهانی نظیر ارتکاب لهو و لعب، تحریک شهوت، اختلاط مردان با زنان، غافل شدن انسان از یاد خدا و ... می شود، اهمیّت بیشتری دارد. همچنین است رقص و رقاصی که طبق نظر برخی از فقها علاوه بر اینکه فی نفسه حرام است، زمینه ساز سایر گناهان مثل تهییج شهوت، ارتکاب ملاهی، شراب خواری، ترویج لودگی و ولنگاری و ... نیز می شود.&nbsp;<br /> امروزه با تغییر سبک زندگی و رسومات اصیل گذشته، متأسفانه در مراسم عروسی، شادی و دورهمی ها شاهد رقص و رقاصی به عنوان یک عمل مرسوم و معمول هستیم؛ غافل از اینکه رقص، منشأ و مقدمه سایر گناهان همچون لهو و لعب، آوازه خوانی و شنیدن آهنگ های مطرب و مبتذل، فراموشی یاد خدا، نگاه شهوت آلود، برانگیختن غریزه و شهوت جنسی، برخورد و تماس جسمی با نامحرم و در نهایت از بین رفتن حیا و ارتباط نامشروع و حرام می شود.&nbsp;<br /> پیامد های منفی رقص و ابهام &nbsp;هایی که درباره آن وجود دارد ما را برآن داشت تا این عمل قبیح را بیشتر مورد بررسی قرار دهیم؛ ازاین رو با جست وجو در کتب لغت، آثار قدما و متأخرین و مطالعه و دسته بندی آن ها، ابتدا معنای لغوی و اصطلاحی رقص بررسی شد. در ادامه حکم رقص از جهت حرمت نفسی و ذاتی یا حرمت عرضی و ... مطرح شد و در پایان، علت حکم و دیدگاه فقها در این مسأله نقد و بررسی شد.</p> <p>واژگان کلیدی: رقص، رقاصی، زفن، لعب. &emsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">مقدمه</span></h2> <p>خداوند، انسان را موجودی هدفمند آفرید و به او امر نمود که با استعانت و یاری از پروردگارش و قدم گذاشتن در راه حقّ، به عبادت و بندگی که هدف اصلی از خلقت انسان است، بپردازد تا به کمال و سعادتمندی و مقام خلافت الهی برسد.<a id="1" name="1">[1]</a> خدای مهربان برای رسیدن بشر به این هدف مهم از هیچ کمکی دریغ نورزید و با کمال کرامت و لطف، تمام وسایل و ابزار مورد نیاز انسان را فراهم کرد؛ فطرتی عنایت کرد که خداخواه است، عقلی که چراغ راه او باشد و پیامبران و اولیایی که راهبر و راهنما هستند. گاهی در همین زندگی هدف مدار، میل آدمی به خاطر ضعف و عدم رشد معنوی، به آسانی تغییر جهت می دهد و با اعمال و حرکات ناشایست و بیهوده، مجال انحراف از هدف اصلی و کشیده &nbsp;شدن به بیراهه را فراهم می کند.&nbsp;<br /> ازجمله این اعمال، &laquo;رقص&raquo; است. &laquo;رقص&raquo; حرکات موزون و هماهنگی است که از شدت خوشحالی بر اساس لعب، به اعضای بدن می دهند و معمولاً همراه با غناء و موسیقی مطرب انجام می شود. &laquo;رقص&raquo; پیشینه تاریخی دارد و از دیرباز یکی از راه های ابراز و تخلیه احساسات فردی و اجتماعی در شادی های فراوان بوده است. هرچند کلمه &laquo;رقص&raquo; به صراحت در آیات قرآن و روایات شیعه وجود ندارد و در زمان حیات پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بحث رقص در جامعه اسلامی مطرح نبود، اما با گذشت زمان و پس از گسترش جامعه اسلامی و رواج انحرافات، به تدریج رقص و رقاصی در اسلام و میان مسلمین نیز شایع شد. در دنیای امروز نیز با ورود مدرنیته و گسترش روزافزون شبکه های مجازی و تکنولوژی، شاهد دگرگونی بیشتر در آداب و رسوم، تغییر سبک زندگی و فاصله گرفتن از فرهنگ اصیل اسلامی در جشن ها و شادی ها هستیم تا آنجا که در بیشتر عروسی ها، رقص و رقاصی به شدت رواج پیدا کرده است که آثار و پیامدهای منفی و زننده ای به دنبال دارد.&nbsp;<br /> برخی از فقها رقص را از مصادیق لهو دانسته و از باب لهو بودن، قائل به حرمت آن شده اند و برخی نیز رقص را از باب مقارنت با امور حرام یا برانگیختن شهوت، حرام می دانند و برخی دیگر نیز حرمت رقص را ذاتی و فی نفسه می دانند. با توجه به ابهام هایی که در مسئله &laquo;رقص&raquo; وجود دارد، برای به دست آوردن جمع بندی کامل درباره مفهوم و معنای &laquo;رقص&raquo; و حکم آن، دیدگاه &nbsp;و ادله فقها در این مسأله را بررسی می کنیم.</p> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">مفهوم شناسی</span></h2> <p>&laquo;رقص&raquo; مصدر &laquo;رَقَصَ&rlm; يَرقُصُ&rlm; رَقْصاً&raquo; دلالت بر جست وخیز و پرش،<a name="2">[2]</a> جوش و خروش، و شور و هیجان دارد. گفته می شود: &laquo;رَقَّصَتِ&rlm; المرأةُ ولدها ترقيصاً و أَرقصته&rlm;: أي نزته&raquo; یعنی مادر کودکش را رقصانید. <a name="3">[3]&nbsp;</a><br /> مقوّم معنا و حقیقت رقص، &laquo;لهو و لعب&raquo; است و اگر حرکاتی که به اندام می دهند بر اساس &laquo;لهو و لعب&raquo; نباشد، رقص محسوب نمی شود لذا گفته اند: &laquo;لا يُقَال يَرْقُصُ&rlm; إِلّا لِلَّاعِب&rlm;&raquo;<a name="4">[4]</a> یعنی اگر لاعب و در حال لعب نباشد، رقص صدق نمی کند؛ بنابراین &laquo;رقص&raquo; حرکات موزون و هماهنگی است که بر اساس لهو و لعب، به اعضای بدن می دهند.<br /> کلمه &laquo;رقص&raquo; به صراحت در آیات قرآن و روایات شیعه وجود ندارد و فقهای شیعه در کتب خود کمتر به بررسی مسأله &laquo;رقص&raquo; و مسائل مرتبط با آن پرداخته اند. در کتب قدما مسأله &laquo;رقص&raquo; و احکام و مسائل مرتبط با آن مستقلاً بیان نشده و اصلاً متعرّض آن نشده اند بلکه در ضمن موضوعات دیگر، اسم رقص ذکر شده است. در رساله عملیه فقهای متأخر مسأله &laquo;رقص&raquo; و حکم آن مطرح شده و به سؤالات پیرامون آن پاسخ داده اند، لکن برای اثبات حرمت آن استدلالی دیده نمی شود و گویا حرمت آن را واضح و از بدیهیاتی دانسته اند که نیاز به تبیین و استدلال ندارد. از مجموع سخنان قدما و متأخرین، به طور کلی سه دیدگاه در مورد حکم فقهی &laquo;رقص&raquo; برداشت می شود:</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;">دیدگاه اول: حرمت به خاطر لهو بودن&nbsp;</span></h2> <p>ابن ادریس رحمه الله در شمارش مکاسب حرام، &laquo;رقص&raquo; را جزو آلات لهو که کاسبی با آن ها همیشه ممنوع و حرام است، معرفی می کند و می گوید: &laquo;مکاسب بر سه قسم است: 1ـ کسب هایی که همیشه حرام و ممنوع است 2ـ کسب های مکروه 3ـ کسب هایی که همیشه مباح هستند. اما کسب هایی که همیشه حرام و ممنوع است عبارتند از: هر آنچه که از محرّمات از خوردنی ها و نوشیدنی های حرام باشد و همه آلات و ادوات لهو مثل طبل، دف، نی و ... رقص&raquo;.<a name="5">[5]&nbsp;</a><br /> کلام ایشان رحمه الله ظهور در حرمت رقص از باب لهوی بودن دارد زیرا رقص را از آلات لهو دانسته است.<br /> علامه حلّی رحمه الله نیز رقص را از جمله آلات و ادوات لهو دانسته که قائل به حرمت آن است لذا می گوید: &laquo;همه آلات لهو و لعب از دف و طبل و نی و سازهای بادی و رقص و ... حرام است&raquo;.<a name="6">[6]&nbsp;</a><br /> ایشان رحمه الله در مقام طعن و سرزنش مخالفین که نسبت های ناروایی به پیامبر صلی الله علیه وآله می دادند می گوید: &laquo;و رووا عنه: انّه لما قدم المدينة غنّت له نساؤها فرقص، و أيّ نقص أعظم من ذلک، مع انّه ذمّ على هذا الفعل في کتابه العزيز فقال: (وَ ما کانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلّا مُکاءً وَ تَصْدِيَةً) <a name="7">[7]</a> &raquo;. <a name="8">[8]</a><br /> در کلام دیگری از علامه حلّی رحمه الله سؤال شده که آیا عملی که برخی انسان ها هنگام ورود به مشاهد شریفه انجام می دهند و چهره و صورت خود را بر زمین می گذارند، حرام است یانه؟ زیرا این عمل شبیه سجده کردن است در حالی که سجده مختصّ به خداست و صوفیّه از این عمل و اعمالی شبیه به آن نهی می کنند. انجام این عمل در مشاهد مشرّفه چه حکمی دارد؟ ایشان رحمه الله در پاسخ می گوید: اگر قصد انجام دهنده این عمل، سجده برای غیر خدا باشد، قطعاً حرام است و مرتکب معصیت شده است اما اگر قصد او سجده برای خدا و به شکرانه رسیدن و توفیق زیارت آن بقعه مبارکه باشد، اشکالی ندارد، و نهی کردن صوفیه از این عمل (سجده شکر در مشاهد شریفه)، ارزش و اعتباری ندارد زیرا این عمل از اعمالی که آنها انجام می دهند یعنی رقص و کف زدن که خداوند در قرآن از آن &nbsp;نهی کرده بهتر است. <a name="9">[9]</a><br /> <img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/1729696669_auto_230(2)(3)(4).jpg" style="float: right; width: 230px; height: 230px; border-width: 0px; border-style: solid; margin: 5px;" /><strong>نقد</strong>: هرچند که علامه حلّی رحمه الله قائل به حرمت رقص و مذمّت آن در قرآن است اما استدلال ایشان رحمه الله به آیه (وَ ما کانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلّا مُکاءً وَ تَصْدِيَةً) به عنوان دلیل بر حرمت رقص، درست نیست زیرا &laquo;مکاء&raquo; به معنای سوت کشیدن<a name="10">[10]</a> و &laquo;تصدیة&raquo; به معنای کف زن (دست زدن) است؛<a name="11">[11]</a> پس در این آیه اصلاً اسمی از رقص نیامده و ارتباطی به مسأله رقص ندارد بلکه در مقام توبیخ و سرزنش مشرکین است که نماز آنان نزد خانه خدا، چيزى جز سوت کشيدن و کف زدن نبود؛ مگر اینکه گفته شود که استدلال ایشان رحمه الله به لهو بودن سوت کشیدن و دست زدن بوده است، یعنی همانطور که سوت کشیدن و دست زدن در مقابل کعبه، لهو و مذموم است، رقص نیز به طریق أولی مذموم و حرام است.<br /> در پاسخ می گوییم اولاً: ما دلیلی نداریم که &laquo;کلُ لهوٍ حرامٌ&raquo;. ثانیاً: واژه &laquo;صلاة&raquo; یا به معنای لغوی آن یعنی دعا است و یا به معنای عبادت خاصّ؛<a name="12">[12] </a>که در هر صورت، دست زدن و سوت کشیدن در مسجدالحرام در صورتی حرام است که این اعمال به عنوان دعا یا عبادت باشد نه مطلق سوت و دست زدن. ثالثاً: چه بسا از این آیه اصلاً استفاده حرمت نیز نشود زیرا در صدد بیان توبیخ مشرکین و سرزنش آنان به خاطر اعمال زشت و ناشایستی است که مرتکب شده اند و این توبیخ، دلالت بر حرمت ندارد.<br /> شهید اول رحمه الله نیز رقص را از مصادیق لهو دانسته و به خاطر لهوی بودن، قائل به حرمت آن شده است لذا در بیان اقسام کسب های حرام می گوید: &laquo;قسم دوم از مکاسب حرام، کسب هایی است که با توجه به غایت آنها حرام است مانند عود (نوعی آلت موسیقی) و آلات لهو که از جمله آن: دف و نی و رقص و دست زدن و... است&raquo;.<a name="13">[13]</a><br /> محقّق نجفی رحمه الله نیز مجلس رقص را از جمله مجالس لهو و لعبی دانسته که نشستن در آن مجلس حرام است. ایشان رحمه الله می گوید: &laquo;نشستن و حضور در مجالس منکر مادامی که به خاطر ردّ و یا از باب ضرورت نبوده بلکه برای تفریح و مانند آن باشد ـ یعنی هر کاری که به سبب آن داخل در اسم لهو و لعب کنندگان بشود ـ حرام است؛ مخصوصاً حضور در مجالس طبل و رقص و نظیر آنها از افعالی که اهل شرع و عرف قائل به تبعیّت حاضرین این مجالس در گناه انجام دهندگان آن هستند و در حقیقت حاضرین را از انجام دهندگان این امور می دانند. ایشان رحمه الله قائلند که اگر مردم حضور در امثال این مجالس را ترک کنند، بدیهی است که لهو و لعب کنندگان (انجام دهندگان لهو و لعب) این امور را برای خودشان انجام نخواهند داد (آن ها لهو و لعب را در حضور و برای دیگران انجام می دهند و وقتی کسی نباشد، این امور را برای خودشان انجام نخواهند داد). <a name="14">[14]</a>&nbsp;<br /> شیخ انصاری رحمه الله نیز رقص را از مصادیق لهو دانسته و به خاطر لهوی بودن، قائل به حرمت آن شده است. ایشان رحمه الله در بحث معنای لهو می گوید: &laquo;اگر لهو را حرکتی بدانیم که از شدت خوشحالی نشأت گرفته باشد، قول قوی تر حرمت آن است و کارهایی مانند: رقص، دست زدن، زدن بر طشت به جای دف و هر آنچه فایده آلات لهو را برساند، داخل در لهو است&raquo;.<a name="15">[15]</a><br /> مرحوم عاملی نیز اجتناب از رقص را لازم می داند زیرا رقص را مصداقی از امور لهو دانسته و قائل به حرمت آن شده است و می گوید: &laquo; أمّا الرقص ... فالحزم اجتنابه بل لعلّه یحرم فعله، لأنّه من اللهو ...&raquo;.<a name="16">[16]</a></p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">نقد دیدگاه اول (حرمت رقص به خاطر لهوی بودن)</span></h2> <p>اگر رقص را از مصادیق لهو بدانیم و به خاطر لهوی بودن آن قائل به حرمت بشویم، این سؤال مطرح می شود که آیا هر لهوی حرام است یا فقط برخی از مصادیق آن حرام است؟<br /> قطعاً هر لهوی حرام نیست زیرا ما هیچ دلیلی نداریم که &laquo;کلُ لهوٍ حرامٌ&raquo; همانطور که این مطلب از سخنان شیخ انصاری؟ره؟ نیز برداشت می شود. <a name="17">[17]</a><br /> امام خمینی رحمه الله نیز مطلق لهو را حرام نمی داند و پس از نقل ادله حرمت لهو از آیات و روایات می گوید: &laquo;فتحصّل من جمیع ذلک عدم قیام دلیل علی حرمة مطلق اللهو&raquo;،<a name="18">[18]</a> بر حرمت مطلق لهو، دلیلی وجود ندارد.<br /> بنابراین برای اثبات حرمت رقص، باید به دنبال دلیل خاص باشیم؛ لذا ادعای لهو بودن رقص، تنها مؤیّد بر حرمت آن است نه دلیل.</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;">دیدگاه دوم:</span></h2> <p>رقص زمانی حرام است که همراه با کار حرامی باشد یا موجب برانگیختن شهوت شود.<br /> برخی از فقها حرمت لهو را منوط به همراهی با سایر محرّمات یا تهییج شهوت کرده اند. محقّق خوئی رحمه الله در پاسخ به این سؤال که آیا رقص و دست زدن مرد و زن در مناسباتی همچون عروسی جایز است یا نه، می گوید:<br /> &laquo;لا بأس بها في نفسها ما لم يتضمن محرّماً کانضمام الرجال بالنساء ونحوه&raquo;.<a name="19">[19]</a> فی نفسه در صورتی که شامل امر حرامی مثل پیوستن مردان به زنان و مانند آن نشود، اشکالی ندارد.<br /> در کتاب صراط النجاة نیز در پاسخ به این استفتاء که آیا رقص به عنوان رقص و فی نفسه حرام است یا به عنوان لهو؟ آمده است: رقص فی نفسه و بدون اینکه مستلزم امور حرامی مثل برانگیختن شهوت نباشد، حرام نیست. <a name="20">[20]</a><br /> حضرت آیت الله خامنه ای حفظه الله&nbsp;می گوید: اگر رقص رقص زن برای زن یا رقص مرد برای مرد بگونه ای باشد که موجب تحریک شهوت شود یا مستلزم فعل حرام یا ترتّب مفسده ای باشد، حرام است. در رقص زن برای شوهر یا رقص شوهر برای زن نیز در صورتی که همراه با ارتکاب عمل حرامی نباشد، اشکال ندارد. <a name="21">[21]</a><br /> لازمه قبول این دیدگاه این است که بگوییم ماهیت و طبیعت رقص حرمتی ندارد و اصل اولی در آن، حلیت است و دلیلی بر حرمت رقص وجود ندارد بلکه امور فاسد و گناه آلود است که آن را به حرمت می کشاند.&nbsp;</p> <h2><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/dancingpartymusicfreevectorgraphiconpixabay(2).png" style="float: left; width: 300px; height: 383px;" /><br /> <span style="color:#8e44ad;">دیدگاه سوم: حرمت ذاتی و نفسی&nbsp;</span></h2> <p>برخی از فقها &laquo;رقص&raquo; را مطلقاً حرام دانسته و حرمت آن را مشروط و منوط به چیزی نکرده اند؛ لذا از سخنان آنان حرمت نفسی و ذاتی رقص استفاده می شود. فقهایی که قائل به حرمت نفسی رقص هستند، فقط یک مورد یعنی رقص زن برای همسرش را استثناء کرده اند.<br /> ممکن است گفته شود که دلیلی برای تفصیل قائل شدن بین رقص زن برای شوهرش با رقص او در مقابل دیگران مخصوصاً محارم او مثل برادر و... وجود ندارد و از طرفی صِرف زوجیّت نیز موجب حلیّت محرمات نمی شود بلکه فقط تمتّعات حلال جایز است نه هر نوع تمتّع.&nbsp;<br /> در پاسخ می گوییم شاید علت جواز رقص زن برای شوهرش، سخن پیامبر صلی الله علیه وآله باشد که امور لهو را در چند مورد از جمله لهو زن برای همسر خود تجویز کرده است چنانکه حضرت صلی الله علیه وآله فرمود: &laquo;کُلُ&rlm; لَهْوِ الْمُؤْمِنِ&rlm; بَاطِلٌ إِلَّا فِي ثَلَاثٍ فِي تَأْدِيبِهِ الْفَرَسَ وَ رَمْيِهِ عَنْ قَوْسِهِ وَ مُلَاعَبَتِهِ امْرَأَتَهُ فَإِنَّهُنَّ حَقٌّ&raquo;.<a name="22">[22]</a> هرگونه لهو از مؤمن نابجا است، مگر در سه چيز: در تربيت کردن اسب و مسابقات تيراندازى و شوخى کردن با همسر، که اينها درست و بجا است.<br /> آیت الله گلپایگانی رحمه الله می گوید: &laquo;لا يجوز الرقص مطلقاً إلا رقص الزوجة لزوجها فقط&raquo;.<a name="23">[23]</a> رقص مطلقاً جایز نیست، مگر رقص زن برای شوهرش.<br /> آیت الله سیستانی حفظه الله نیز &laquo;رقص&raquo; را مطلقاً حرام می داند و فقط قائل به جواز رقص زن در مقابل همسرش است. ایشان حفظه الله&nbsp;به جز رقص زن در مقابل همسرش، همه اقسام رقص را که عبارتند از: 1ـ رقص زن در مقابل سایر مردان 2ـ رقص زن در مقابل زنان 3ـ رقص مرد در مقابل مردان 4ـ رقص مرد در مقابل سایر زنان، حرام می داند. <a name="24">[24]</a><br /> آیت الله مکارم شیرازی حفظه الله&nbsp;نیز فقط رقص زن برای همسر خود را جایز سایر رقص ها را حرام می داند و می گوید: رقص منشأ فساد است و اشکال دارد خواه رقص زن برای زن یا مرد برای مرد و یا زنان برای مردان باشد ولی رقص زن برای همسرش اشکالی ندارد. <a name="25">[25]</a><br /> آیت الله نوری همدانی حفظه&zwnj; الله در پاسخ به این سؤال که رقص مرد برای مرد و رقص زن برای زن و رقص زن برای محارم خود از قبیل برادر و ... چه حکمی دارد می گوید: اشکال دارد مگر رقص زن برای شوهرش.<br /> ظاهراً فقهایی که قائل به حرمت ذاتی رقص هستند، به ظهور و صراحت روایتی که از &nbsp;امام صادق علیه السلام نقل شده استناد کرده اند &nbsp;و حکم و فتوا به حرمت ذات رقص داده اند.<br /> روایت<br /> &laquo;<a name="26">[26]</a> و عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ<a name="27">[27]</a> عَنْ أَبِيهِ<a name="28">[28]</a> عَنِ النَّوْفَلِيِّ<a name="29">[29]</a> عَنِ السَّکُونِيِّ<a name="30">[30]</a> عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله&rlm; أَنْهَاکُمْ عَنِ الزَّفْنِ&rlm; وَ الْمِزْمَارِ وَ عَنِ الْکُوبَاتِ وَ الْکَبَرَاتِ&raquo;.<a name="31">[31]</a> سکونى از امام صادق علیه السلام روايت مى&rlm;کند که پيامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: شما را از رقص و نى و تنبک&rlm;ها و طبل ها نهی می کنم.&rlm;<br /> لغت دانان واژه &laquo;زفن&raquo; را به معنای رقص می دانند لذا در تعریف آن گفته اند: &laquo;الزَّفْنُ&rlm;: الرَّقْص&rlm;&raquo;.<a name="32">[32]</a><br /> قابل ذکر است که همین روایت با تغییراتی جزئی در برخی عبارات، در کتاب &laquo;دعائم الإسلام&raquo; نیز نقل شده است. <a name="33">[33]</a><br /> برخی از علما رحمه الله این روایت را ضعیف می دانند؛<a name="34">[34]</a> زیرا در سلسه سند آن &laquo;نوفلی و سکونی&raquo; هستند که توثیق نشده است.<br /> ابن قولویه رحمه الله در مقدمه کتاب &laquo;کامل الزیارات&raquo; که یکی از توثیقات عامه است، تصریح می کند که روایات کتاب او از ناحیه ثقات از اصحاب نقل شده است؛ لذا هرچند که &laquo;نوفلی و سکونی&raquo; توثیق خاصّ نشده اند، اما از آنجا که در اسانید کتاب &laquo;کامل الزیارات&raquo; آمده اند، توثیق عام شده اند. <a name="35">[35]</a> از طرفی شیخ طوسی رحمه الله می گوید: اصحاب ما، به روایات سکونی عمل کرده اند. <a name="36">[36]</a><br /> بنابراین فقهایی که حرمت رقص را فی نفسه و ذاتی نمی دانند، یا سند روایت را ضعیف دانسته اند و اصلاً به روایت استدلال نکرده اند و یا قائلند که در این روایت، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در مقام بیان جزئیّات و خصوصیّات حکم نیست بلکه در مقام بیان یک امر عام و کلّی است؛ لذا به اطلاق آن فتوا نداده اند و آن را ناظر به حکم ذاتی رقص نمی دانند.&nbsp;<br /> به نظر ما روایت مذکور از جهت سند، قابل اعتماد و از جهت دلالت نیز تامّ است زیرا اولاً: &laquo;نهی&raquo; چه به صورت هیئت باشد و چه به صورت مادّه، دلالت بر زجر، منع و حرمت دارد. ثانیاً: واژه &laquo;زفن&raquo; که به معنای رقص است، به صورت مطلق بیان شده و حرمت آن مقیّد به نوع خاصی از رقص نشده است؛ لذا دلالت بر حرمت نفسی و ذاتی رقص دارد. ثالثاً: اصل این است که متکلّم وقتی سخن می گوید در مقام بیان مرادش است &laquo;أصالة کون المتکلم فی مقام بیان تمام مراده&raquo;؛ یعنی اصل این است که متکلم کلامش را به صورتی القاء می کند که مخاطبین اطلاق را بفهمند نه اجمال و ... .</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#27ae60;">نتیجه گیری</span></h2> <p>از دیدگاه دین اسلام، هر مسلمانی باید متانت و وقار خود را همیشه و مخصوصاً در مجالس و مجامع حفظ کند و از انجام اعمال و حرکات جلف و سخیف که منافی شأن و منزلت اوست و عظمت و متانت او را خدشه دار می کند، اجتناب کند. یکی از این اعمال جلف و سبک، رقص است. &laquo;رقص&raquo; حرکات موزون و هماهنگی است که بر اساس لعب، برای تخلیه احساسات فردی و اجتماعی در شادی های فراوان به اعضای بدن می دهند و اگر به قصد لهو و لعب نباشد، بلکه به هدف دیگری باشد، مانند حرکاتی که برخی ورزشکاران انجام می دهند، عنوان رقص صدق نمی کند.<br /> در کتب قدما بحث &laquo;رقص&raquo; و احکام و مسائل مرتبط با آن مستقلاً بیان نشده بلکه در ضمن موضوعات دیگر، اسم و حکم رقص ذکر شده است و گویا حرمت آن را واضح و از بدیهیاتی دانسته اند که نیاز به تبیین و استدلال ندارد. در رساله عملیه فقهای متأخر نیز هر چند که مسأله &laquo;رقص&raquo; و حکم آن مطرح شده و به سؤالات پیرامون آن پاسخ داده اند، لکن برای اثبات حرمت آن استدلالی دیده نمی شود.<br /> برای بدست آوردن یک جمع بندی کامل در مورد رقص و احکام مربوط به آن، به بررسی اقوال و ادله فقها در این مسأله پرداختیم و در مجموع با توجه به روایتی که در این موضوع وجود دارد به این نتیجه رسیدیم که حرمت رقص، نفسی است و منوط و مشروط به مقارنت و همراهی با سایر گناهان نیست.</p> <h2>&emsp;<br /> <span style="color:#27ae60;">منابع</span></h2> <p>1ـ ابن اثير جزري، مبارک بن محمد؛ النهاية في غريب الحديث و الأثر؛ محقّق/ مصحّح: طناحى، محمود محمد؛ چاپ: چهارم&rlm;؛ ناشر: موسسه مطبوعاتي اسماعيليان&rlm;؛ قم&rlm;؛ 1367 ش&rlm;.<br /> 2ـ ابن حيون، نعمان بن محمد مغربى&rlm;؛ دعائم الإسلام&rlm;؛ محقق/ مصحح: فيضى، آصف&rlm;؛ چاپ: دوم&rlm;؛ ناشر: مؤسسة آل البيت عليهم السلام&rlm;؛ قم&rlm;؛ 1385 ق&rlm;.<br /> 3ـ ابن فارس، أحمد بن فارس؛ معجم مقاييس اللغة؛ محقّق/مصحّح: هارون، عبد السلام محمد؛ چاپ اول؛ ناشر: مکتب الاعلام الاسلامي&rlm;؛ قم&rlm;، 1404 ق&rlm;.<br /> 4ـ ابن قولویه القمی، أبی القاسم جعفربن محمدبن جعفربن موسی؛ کامل الزیارات؛ ناشر: مکتبة الصدوق؛ بی جا؛ بی تا.<br /> 5ـ ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب&rlm;؛ محقّق/ مصحّح: مير دامادى، جمال الدين&rlm;؛ چاپ سوم؛ ناشر: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزيع- دار صادر؛ بيروت&rlm;، 1414 ق&rlm;.<br /> 6ـ انصاری، مرتضی؛ کتاب المکاسب؛ چاپ هفدهم؛ ناشر: مجمع الفکر الاسلامی؛ قم؛ 1422 ه ق.<br /> 7ـ تبریزی، جواد؛ صراط النجاة فی اجوبة الإستفتائات؛ ناشر: دار الصدیقة الشهیدة (س)؛ قم؛ 1433 ه ق.<br /> 8ـ الجوهری، ابونصر اسماعیل بن حماد؛ محقّق: عطار، احمد عبدالغفور؛ چاپ چهارم؛ ناشر: دارالعلم للملایین؛ بیروت؛ 1407 ه ق.<br /> 9ـ حسینی خامنه ای، سید علی؛ اجوبة الاستفتائات؛ چاپ سیزدهم؛ انتشارات بین المللی الهدی؛ تهران؛ 1386 ه ش.<br /> 10ـ حسینی عاملی، سید محمد جواد؛ مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة؛ ناشر: نشر اسلامی (جامعة المدرسین)؛ قم؛ بی تا.<br /> 11ـ حکیم، سید عبدالهادی؛ الفتاوی المیسره؛ چاپ سوم؛ ناشر: مطبعة فائق الملونة؛ بی جا؛ 1417 ه ق.<br /> 12ـ حلّی، شیخ جمال الدین ابومنصور حسن بن یوسف؛ اجوبة المسائل المهنائیّة؛ چاپ اول؛ ناشر: مطبعة الخیام؛ قم؛ 1401 ه ق.<br /> 13ـ حلّی، شیخ جمال الدین ابومنصور حسن بن یوسف؛ الرسالة السعدیه؛ محقق: بقال، عبالحسین محمد علی؛ چاپ اول؛ ناشر: کتابخانه آیت الله مرعشی (ره)؛ قم؛ 1410 ه ق.<br /> 14ـ حلّی، فخرالدین ابوعبدالله محمدبن احمد بن ادریس؛ السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی؛ چاپ دوم؛ ناشر: مؤسسه نشر اسلامی جامعة المدرسین؛ قم؛ 1410 ه ق.<br /> 15ـ خمینی، روح الله؛ المکاسب المحرمة؛ محقّق: لجنة التحقیق؛ چاپ اول، ناشر: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمه الله ؛ قم؛ 1415 ه ق.<br /> 16ـ شيخ حر عاملى، &nbsp;محمد بن حسن؛ تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة؛ محقّق / مصحّح: مؤسسة آل البيت عليهم السلام&rlm;؛ چاپ اول؛ ناشر: مؤسسة آل البيت عليهم السلام&rlm;؛ قم&rlm;، 1409ق&rlm;.<br /> 17ـ طريحي، فخر الدين بن محمد؛ مجمع البحرين؛ &rlm; محقّق/ مصحّح: حسينى اشکورى، احمد؛ چاپ سوم؛ ناشر: مرتضوى&rlm;؛ تهران&rlm;، 1375 ش.<br /> 18ـ طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن؛ العدّة فی اصول الفقه؛ محقّق: انصاری قمی، محمدرضا؛ چاپ اول؛ ناشر: تیزهوش؛ قم؛ 1417 ه ق.<br /> 19ـ فراهيدى، خليل بن أحمد؛ کتاب العين&rlm;؛ چاپ دوم؛ نشر هجرت؛ قم&rlm;، 1409 ق&rlm;.<br /> 20ـ فيومى، أحمد بن محمد؛ المصباح المنير في غريب الشرح الکبير؛ چاپ دوم؛ ناشر: موسسه دارالهجرة؛ قم،&rlm; 1414 ق&rlm;.<br /> 21ـ کلينى، محمد بن يعقوب؛ الکافي؛ محقّق/ مصحّح: غفارى، على اکبر و آخوندى، محمد؛ چاپ چهارم؛ ناشر: دار الکتب الإسلامية؛ تهران&rlm;، 1407 ق&rlm;.<br /> 22ـ گلپایگانی، محمدرضا؛ ارشاد السائل؛ چاپ دوم؛ ناشر: دارالصفوة؛ لبنان؛ 1413 ه ق.<br /> 23ـ مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى&rlm;؛ مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول&rlm;؛ محقق/ مصحح: رسولى محلاتى، سيد هاشم؛ چاپ: دوم&rlm;؛ ناشر: دار الکتب الإسلامية؛ تهران&rlm;؛ 1404 ه ق&rlm;.<br /> 24ـ مکارم شیرازی، ناصر؛ مجموعه استفتائات؛ چاپ دوم؛ ناشر: مدرسه امام علی بن أبی طالب (ع)؛ قم؛ 1376 ه ش.<br /> 25ـ نوری همدانی، حسین؛ هزار و یک مسئله فقهی؛ چاپ اول؛ ناشر: موسسه مهدی موعود(عج)؛ قم؛ 1380 ه ش.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#27ae60;">پی نوشت ها</span></h2> <p><a href="#1">[1] سوره بقره، آیه 30.</a><br /> <a href="#2">[2] معجم مقاييس اللغة، ج&rlm;2 ، ص428.</a><br /> <a href="#3">[3] مجمع البحرین، ج4، ص 172.</a><br /> <a href="#4">[4] کتاب العين، ج&rlm;5، ص62 ؛ تاج العروس من جواهرالقاموس، ج&rlm;9، ص291 ؛ لسان العرب، ج&rlm;7، ص42 ؛ القاموس المحیط، ج2، ص 305.</a><br /> <a href="#5">[5] المکاسب على ثلاثة أضرب: محظور على کل حال، و مکروه، و مباح على کل حال؛ فأمّا المحظور على کلّ حال، فهو کلّ محرّم من المأکل و المشارب ... و آلات جميع الملاهي، على اختلاف ضروبها، من الطبول، و الدفوف، و الزمر و ... الرقص. &laquo;السرائر، ج2، ص 215&raquo;.</a><br /> <a href="#6">&nbsp;[6] يحرم جميع آلات الملاهي من الدفوف و الطبول و الزمر و القصب و الشبر و الرقص و ... . &laquo;نهاية الاحکام، ج2، &nbsp;ص 529&raquo;.</a><br /> <a href="#7">[7] انفال، 35.</a><br /> <a href="#8">[8] الرسالة السعدية، ص 78.</a><br /> <a href="#9">[9] أجوبة المسائل المُهَنّائية، ص24 (تلخیص).</a><br /> <a href="#10">[10] المُکَاءُ: الصفير (سوت کشیدن). کتاب العين، ج&rlm;5، ص 418.</a><br /> <a href="#11">[11] التصدية: التصفيق باليدين (دست زدن)&rlm;. همان.</a><br /> <a href="#12">[12] &laquo;صلاة&raquo; در لغت به معنای دعا، تبريک و تمجيد است. وجه نام گذاری &laquo;صلاة&raquo; به عبادت مخصوص (نماز)، مثل ناميدن چيزى به اسم بعضی از محتواى آن است که آن را در برمى&rlm;گيرد [یعنی نماز شامل دعا هم می شود]. &laquo;مفردات ألفاظ القرآن، ص490&raquo;.</a><br /> <a href="#13">[13] ... ثانیهما: ما حرم لغایته، کالعود والملاهي من الدفّ والمزمار والقصب والرقص والتصفيق و ... . &laquo;الدروس، ج3، ص 166&raquo;.</a><br /> <a href="#14">[14] لا يبعد القول بحرمة الجلوس في مجالس المنکر ما لم يکن للردّ أو للضرورة بل للتنزّه ونحوه ممّا يندرج به في اسم اللّاهين واللّاعبين؛ خصوصاً في مثل حضور مجلس الطبل والرقص ونحوهما من الأفعال التي لا يشکّ أهل الشرع والعرف في تبعيّة حاضريها في الإثم لأهلها، بل هم أهلها في الحقيقة؛ ضرورة أنّ الناس لو ترکوا حضور أمثال هذه المجالس لم يکن اللّاهي واللّاعب يفعلها لنفسه کما هو واضح . &laquo;جواهر الکلام، ج 22، ص 111&raquo;.</a><br /> <a href="#15">[15] نعم، لو خُصَّ اللّهو بما يکون عن بَطَرٍ ـ و فسّر بشدّة الفرح ـ کان الأقوى تحريمه، و يدخل في ذلک الرقص و التصفيق، و الضرب بالطشت بدل الدفّ، و کلّ ما يفيد فائدة آلات اللهو. &laquo;کتاب المکاسب،ج2، ص 47&raquo;.</a><br /> <a href="#16">[16] مفتاح الکرامة، ج12، ص 179.</a><br /> <a href="#17">[17] کتاب المکاسب،ج2، ص 47.</a><br /> <a href="#18">[18] المکاسب المحرمة، ج1، ص 369.</a><br /> <a href="#19">[19] منية السائل ، ص 65.</a><br /> <a href="#20">[20] صراط النجاة، ج1، ص 374.</a><br /> <a href="#21">[21] رساله اجوبة الاستفتاءات، سوال 1171 و 1172.</a><br /> <a href="#22">[22] الکافي، ج&rlm;5 ، ص 50 .</a><br /> <a href="#23">[23] ارشاد السائل، ج1، ص 156.</a><br /> <a href="#24">[24] فأسأل عن رقص الزوجة لزوجها ...؟ يجوز لها ذلک. و رقصها أمام الآخرين؟ لا يجوز لها أنْ ترقص أمام غير زوجها من الرجال، بل ولا يجوز لها أنْ ترقص أمام النساء أيضاً. و رقص الرجل أمام الرجال أو النساء غير زوجته؟ لا يجوز کذلک. &laquo;الفتاوی المیسره، صص ۴۳۶ـ۴۳۷&raquo;.</a><br /> <a href="#25">[25] مجموعه استفتائات، پرسش 534 و 535 .</a><br /> <a href="#26">[26] محمد بن يعقوب: امامی، ثقه و جلیل القدر است&rlm;.&nbsp;</a><br /> <a href="#27">[27] علی بن ابراهیم قمی: امامی، ثقه و جلیل القدر است.</a><br /> <a href="#28">[28] ابراهیم بن هاشم قمی: مورد اختلاف است اما بنابر قول قوی تر، امامی و ثقه است.</a><br /> <a href="#29">[29] الحسين بن زيد النوفلی: مورد اختلاف است اما بنابر قول قوی تر، امامی و ثقه است.</a><br /> <a href="#30">[30] اسماعیل بن أبی زیاد السکونی: عامیّ اما ثقه است.</a><br /> <a href="#31">[31] وسائل الشيعة، ج&rlm;17، صص 313 ـ 314. شیخ حر عاملی رحمه الله این روایت موثقه را از کتاب &laquo;الکافي، ج&rlm;6، ص 432&raquo; نقل کرده است.</a><br /> <a href="#32">[32] کتاب العين، ج&rlm;7، ص 372؛ الصحاح، ج5، ص 2131؛ المحيط في اللغة، ج&rlm;9، ص 65؛ النهاية في غريب الحديث و الأثر، ج&rlm;2، ص 305؛ لسان العرب، ج&rlm;13، ص 197؛ المصباح المنير في غريب الشرح الکبير، ج&rlm;2، ص 254؛ مجمع البحرين، ج&rlm;6، ص 260؛ تاج العروس من جواهر القاموس، ج&rlm;18، ص 260.</a><br /> <a href="#33">[33] &laquo;عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله أَنَّهُ قَالَ: أَنْهَى أُمَّتِي عَنِ الزَّفْنِ&rlm; وَ الْمِزْمَارِ وَ عَنِ الْکُوبَاتِ وَ الْکِنَّارَاتِ&rlm;&raquo;. دعائم الإسلام، ج&rlm;2، ص 207.</a><br /> <a href="#34">[34] مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج&rlm;22، ص 302.</a><br /> <a href="#35">[35] کامل الزیارات، ص 104.</a><br /> <a href="#36">[36] العدّة فی اصول الفقه، ج1، ص 149.</a></p> Mon, 01 Jan 2024 19:20:03 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_683736-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_773517-utab بررسی فقهی حکم هیپنوتیزم و خواب مصنوعی برای دستیابی به اخبار غیبی
<h1 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/هیپنوتیزم-750x430.jpg" style="width: 500px; height: 287px;" /></h1> <h1 style="text-align: center;"><span style="color:#8e44ad;">بررسی فقهی حکم هیپنوتیزم و خواب مصنوعی برای دستیابی به اخبار غیبی</span></h1> <h2 style="text-align: left;"><br /> <span style="color:#f39c12;">قاسم دادآفرین&nbsp;</span></h2> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">چکیده</span></h2> <p>در این مقاله، مفهوم هیپنوتیزم، خواب مصنوعی، کاربردها و سپس حکم فقهی آن با توجه اقوال فقها تبیین و بررسی شده و بعد به ارتباط آن با اخبار غیبی پرداخته است. از آن جایی که این مسأله امروزه مورد توجه بوده و دین اسلام نیز کامل&zwnj;ترین ادیان تا روز قیامت است، پس ضرورت دارد که درباره آن تحقیق شود. از مهم&zwnj;ترین نتایج تحقیق این است که جایگاه هیپنوتیزم و خواب مصنوعی در فقه و کاربردهای مختلف آن در علم پزشکی و غیره برای مردم و محققان ذکر شده است. همچنین ارتباط بین هیپنوتیزم و خواب مصنوعی برای دستیابی به اخبار غیبی با توجه به اقوال فقها تبیین شده است. از یافته&zwnj;های مقاله این است که هرچند امکان دارد که از طریق هیپنوتیزم و خواب مصنوعی دستیابی به اسراری داشته باشند، ولی پذیرفتن صدق آن در همه موارد مشکل است. روش تحقیق این مقاله، کتابخانه&zwnj;ای و توصیفی است.&nbsp;<br /> <span style="color:#16a085;">واژگان کلیدی</span>: خواب مصنوعی، هیپنوتیزم، اخبار غیبی، دستیابی به غیب.<br /> &emsp;</p> <h2><span style="color:#27ae60;">مقدمه</span>&nbsp;</h2> <p>خداوند با تصریح قرآن کریم به همه چیز قادر است &laquo;أَوَلَمْ يرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا کُفُورًا&raquo;<a id="1" name="1">[1]</a> &nbsp;آیا نمی&zwnj;بینند که خدا آسمان&zwnj;ها و زمین را خلق کرده و قادر است که مثل آن را هم بیافریند و برای آن وقتی معین کرده که شکی در آن نیست؛ پس ستمکاران انکار می&zwnj;کنند و ظالمان چیزی جز کفران ندارند.<br /> &nbsp;خداوند، قدرت مطلق دارد، همه چیز، تحت سیطره او است، از روح خودش در انسان قرار داده و آدمی را به&zwnj;عنوان خلیفة&zwnj;الله روی زمین معرفی نموده است؛ ازاین&zwnj;رو انسان دارای قدرت&zwnj;های جسمی و روحی عجیبی است که فراتر از تصور خود اوست، بلکه قدرت روحی بشر به&zwnj;مراتب بالاتر از قدرت جسمانی اوست. ازطرفی، بشریت همواره به&zwnj;دنبال کشف اسرار هستی و مجهولات مخفی و پنهان بر او بوده است تا بتواند از این طریق به مطلوب خود دست یابد. به مرور زمان، انسان به نیرویی درون خود پی&zwnj;برد که می&zwnj;توانست از طریق خواب، به قدرت و اخباری دست یابد که پیش&zwnj;تر بر آدم پنهان بود. علمای گذشته از آن در ضمن کتب خود به &laquo;التنویم الصناعی&raquo; تعبیر کرده&zwnj;اند به معنای خواب مصنوعی و معادل یا نزدیک به هیپنوتیزم است که در عصر حاضر بیشتر مورد توجه قرار گرفته و فقها حکم آن را بررسی کرده اند.&nbsp;<br /> مقالاتی در این زمینه نوشته شده ازجمله &laquo;هیپنوتیزم درمانی در فقه امامیه&raquo; از عباس نوری در سال 1397 و &laquo;نقش هیپنوتیزم در شکل&zwnj;گیری اعمال مجرمانه و بررسی ابعاد فقهی و حقوقی آن&raquo; از محمدتقی فخلعی و هدیه نصیری در سال 1400 ولی امتیاز این تحقیق آن است که ماهیت هیپنوتیزم و خواب مصنوعی تبیین، حکم فقهی آن بررسی شده و سپس به ارتباط آن با اخبار غیبی پرداخته است که تا کنون تحقیقی این&zwnj;گونه نوشته نشده است.</p> <h2>&nbsp;<br /> <span style="color:#27ae60;">1.تعریف هیپتوتیزم و خواب مصنوعی</span></h2> <p>اصل واژه &laquo;هیپنوتیزم&raquo; از واژه یونانی به&zwnj;معنای &laquo;خواب&raquo; مشتق شده است. در &laquo;خواب&zwnj;آلودگی&raquo;، &laquo;خواب مغناطیسی&raquo; و &laquo;خواب مصنوعی&raquo; تمرکز فوق العاده فکر بین خواب&zwnj;گو و خواب&zwnj;رو از حیث عاطفی و روحی خاصی برقرار می&zwnj;شود که موجب یادآوری آموخته&zwnj;های خویش و دیدن افکار خواب&zwnj;گذار در آن موضوع خاص می&zwnj;گردد. گاهی درباره اتفاقاتی که در آینده می&zwnj;خواهد پیش بیاید به فرد، الهام و القا شده و اطلاع داده می&zwnj;شود.<a name="2">[2]</a>&nbsp;<br /> صاحب تفسیر المنار درباره خواب مغناطیسی می&zwnj;گوید: خواب مغناطیسی مشهور و فراگیر شده است که از طریق خواب مصنوعی با استفاده از اراده برخی افراد به دست می&zwnj;آید و تأثیرش بر روح کسانی است که آن&zwnj;ها را می&zwnj;خوابانند یا در برخی اعمال که در اینجا مجالی برای توضیح نیست. با آن، فرد خوابیده، آگاهی و احساس خود را نسبت به همه چیز از دست می&zwnj;دهد به&zwnj;جز کسی که او را می&zwnj;خواباند. روحش در اختیار اوست، پس اگر او را به انجام کاری امر کند، به اندازه&zwnj;ای که آمادگی آن را داشته باشد، تسلیم اراده او می&zwnj;شود.<a name="3">[3] </a>&nbsp;<br /> مرحوم کاشف الغطاء درباره خواب مصنوعی می&zwnj;گوید: هیپنوتیزم، خوابی ساختگی عمیق است که در آن پدیده&zwnj;های ماوراء الطبیعه در حالت خواب ظاهر می&zwnj;شوند و ثابت می&zwnj;کنند که او روحی متمایز از بدن خود دارد.<a name="4">[4]</a> &nbsp;&nbsp;<br /> عامل خواب&zwnj;کننده با پاس&zwnj;های طولی تا به هر درجه که بخواهد و بتواند خواب&zwnj;رونده، آزمایش&zwnj;شونده یا مدیوم را می&zwnj;خواباند، سپس تلقین فکر را به&zwnj;طریقی انجام می&zwnj;دهد که خاطرات زندگانی فعلی را تا هنگام ولادت، در او بیدار کند و همان عمل را امتداد داده و خواب را عمیق&zwnj;تر می کند تا خاطرات زندگانی پیش از حیات فعلی نیز ظاهر گردد.&nbsp;<br /> شخص خواب&zwnj;رونده با مغناطیس فکر می&zwnj;کند، می&zwnj;بیند، درک می&zwnj;کند؛ به&zwnj;طوری که حتی آزادی معنوی خود را هم درک می&zwnj;نماید. کسی که به خواب مصنوعی فرو رفته باشد، اگر خواب&zwnj;کننده او در فاصله دوری با فرد دیگری آهسته و درگوشی حرف بزند، با اینکه اشخاص دیگری در آنجا با صدای بلند، حرف می&zwnj;زنند، معمولی کلمات خیلی آهسته سخنان گوینده خود را شنیده و درک می&zwnj;نماید.&nbsp;<br /> باید دانست که تمام خاطرات زندگانی فرد را می&zwnj;توان با خواب مصنوعی وی به دست آورد؛ چون فرد در خواب مصنوعی، قسمت از خاطرات زندگانی گذشته را بیان می&zwnj;دارد مثل این است که شخص فعلا در همان خاطرات گذشته قرار گرفته است و عادات، رفتار و خصوصیات آن زمان را از خود بروز می&zwnj;دهد. مثلا دختر و یا پسر بیست&zwnj;ساله&zwnj;ای را به خواب مصنوعی می&zwnj;برند و به او می&zwnj;گویند که در شش&zwnj;سالگی بیدار شود؛ درنتیجه شخص خواب&zwnj;رونده، خصوصیات شش&zwnj;سالگی خود را بروز می&zwnj;دهد، کودک&zwnj;وار داد می&zwnj;زند و از این سمت به آن سمت می&zwnj;دود. خواب&zwnj;رونده&zwnj;ها هنگام هیپنوتیسم، معمولا اراده خود را از دست می&zwnj;دهند و اراده عامل بر آن&zwnj;ها مسلط می&zwnj;شود، ولی گاهی با تلقیناتی که با خلق و خوی آن&zwnj;ها بسیار متفاوت است، مخالفت می&zwnj;کنند و در بعضی موارد در این حالت، بلا فاصله بیدار می&zwnj;شوند.<a name="5">[5]</a> &nbsp;<br /> هیپنوتیزم، خوابی ساختگی است که است که توسط متخصصان این علم انجام می&zwnj;شود. خواب&zwnj;شونده به خواب عمیقی فرو می&zwnj;رود که در آن، اعضای بدنش از حرکت و احساس باز می&zwnj;ایستند و تنها صدای هیپنوتیزم&zwnj;کننده را می&zwnj;شنود، تحت تأثیر افکارش قرار می&zwnj;گیرد و بدون تردید به دستوراتش عمل می&zwnj;کند.<a name="6">[6]</a> &nbsp;&nbsp;<br /> شیخ محمد آصف محسنی درباره اولین کسی که درباره هیپنوتیزم کتاب نوشت، می&zwnj;گوید: زمانی که جیمز بوراید (۱۸۴۰ میلادی) کتاب خود را درباره خواب مصنوعی منتشر کرد، پزشکی رسمی به او اهمیتی نداد و احترامی به او نکرد. آنچه ما را به مزایای پزشکی آن کشاند، دو پزشک، &laquo;آدام&raquo; از باردو و به&zwnj;ویژه &laquo;لبوات&raquo; از نانسی بودند. او با آزمایش&zwnj;های متعدد خود، اولین کسی بود که فکر کرد می&zwnj;توان از آن بهره&zwnj;مند شد و از نظر علمی امکان تأثیرگذاری بر بیماران با این هیپنوتیزم را از نظر تلقین و ایجاد تأثیرات عالی در برابر بیماری&zwnj;ها نشان داد.<a name="7">[7]</a>&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">2. شرایط هیپتوتیزم&nbsp;</span></h2> <p>شرط اول: تمایل به هیپنوتیزم شدن، قبل از هر چیز باید خود سوژه قلبا مایل به هیپنوتیزم شدن باشد و تا مایل به هیپنوتیزم نباشد، هیچ تلقین و عمل دیگری موثر نیست. فکر، کاری می&zwnj;کند که جاسوسان می&zwnj;کنند؛ این&zwnj;گونه که جاسوس، طرف مقابل را دستگیر کرده، دست و پای او را می&zwnj;بندند و به&zwnj;زور مواد مخدر را به بازوی وی تزریق می&zwnj;کند. هنگامی که از طریق نارکو هیچنوز به حالت نیمه&zwnj;بیهوشی یا نیمه&zwnj;خواب درآمد، پرسش&zwnj;های لازم را می&zwnj;پرسد. حالت دیگری وجود دارد که وقتی شخصی چندین مرتبه و با میل خود هیپنوتیزم شد، این امکان هست که به کمک علائم قانون بازتاب شرطی، نظیر خواب یا علائم قراردادی دیگر، سوژه را در هر کجا به&zwnj;زور هیپنوتیز می&zwnj;نماید.&nbsp;<br /> شرط دوم: تمرکز فکر: سوژه، پس از اینکه راضی و مایل شد که هیپنوتیزم شود، باید عامل، سعی کند که فکر او را متمرکز نماید و چشم وسیله خوبی برای این کار است. نقش چشم در هیپنوتیزم، ایجاد و تمرکز فکر است؛ معمولا وقتی عامل به سوژه می&zwnj;گوید که به چشم&zwnj;های من با دقت نگاه کن، خودبه&zwnj;خود اکثر &nbsp;سوژه&zwnj;ها قادر نیستند به چیزی فکر کنند و هرچه این نگاه ادامه یابد، تمرکز سوژه بیشتر می&zwnj;شود.<br /> شرط سوم: شُل&zwnj;بودن سوژه، هیپنوتیزم&zwnj;شونده هرچه بیشتر بتواند عضلات دست و پا و تمام بدنش را شل&zwnj;تر و سست&zwnj;تر کند، توجه و تمرکزش آسان&zwnj;تر خواهد بود.&nbsp;<br /> شرط چهارم: تلقین هنگامی در سوژه مؤثر است که فکرش متمرکز باشد و فکر سوژه هنگامی متمرکز می&zwnj;شود که عضلاتش شل و نگاهش به چشم هیپنوتیزم&zwnj;شونده یا شیء براق متمرکز بوده و به هیچ چیز فکر نکند.&nbsp;<br /> شرط پنجم: قانون بازتاب شرطی: برای اینکه تلقین، سریع&zwnj;تر اثر نماید، می&zwnj;توان به سوژه گفت که شما هم&zwnj;اکنون همان&zwnj;گونه که شب&zwnj;ها در رختخواب به خواب می&zwnj;روی، راحت و عمیق خواهی خوابید. واژه خواب و یادآوری خواب شب، همان عامل محرک در قانون بازتاب شرطی است؛ مثلا وقتی بوی ترشی و غذایی را استشمام می&zwnj;کنی بزاق دهان ترشح می&zwnj;شود.&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">3. کاربردهای خواب مصنوعی یا هیپتوتیزم&nbsp;</span></h2> <p>مرحوم کاشف الغطاء درباره کاربرد هیپنوتیزم می&zwnj;گوید: ثمره عملی هیپنوتیزم این است که جسد را به&zwnj;صورت موقت، به&zwnj;گونه&zwnj;ای قرار می&zwnj;دهد که اثرپذیری ندارد و حواس و مشاعر او تعطیل می&zwnj;شود.<a name="8">[8]</a> در خواب مصنوعی، اثر عملی وجود دارد و بدن به&zwnj;گونه&zwnj;ای می&zwnj;شود که تحت تأثیر خارج قرار نمی&zwnj;گیرد و از همین جا کاربرد آن ظاهر می&zwnj;شود که در پزشکی و غیره مورد استفاده قرار می&zwnj;گیرد. &nbsp;&nbsp; &nbsp;<br /> دانشمندان روانشناسی، پزشکان، خطبا و وعاظ از علم هیپنوتیزم بهره&zwnj;های وافری برده&zwnj;اند و کسانی که از این علم برخوردار باشند، می&zwnj;توانند بر مخاطبین خود اثرات فراوانی گذاشته و با تمرکز فکری که این علم دارد افراد را به حالت خلسه برده که هم جنبه درمانی مریض را دارد و هم موجب رضایتمندی مخاطبان و لذت&zwnj;بردن آن&zwnj;ها شود.&nbsp;<br /> این علم نقش عالی در معالجه بیماری&zwnj;های روانی و جسمی دارد که حرف و تلقین، مانند داروها بر اعضای بدن اثر می&zwnj;گذارد. با این علم می&zwnj;توان غده&zwnj;های داخلی بدن را تحریک کرد. با حرف و تلقین از راه اعصاب، غدد مترشحه داخلی را تحریک می&zwnj;کنند؛ در نتیجه غدد مترشحه داخلی هورمون&zwnj;هایی تولید می&zwnj;کنند که شخص را معالجه یا بیمار می&zwnj;کند.<a name="9">[9]</a> از هیپنوتیزم می&zwnj;توان در عمل جراحی استفاده کرد؛ نظیر بریدن پا، کشیدن دندان، جراحی قلب، زایمان و ... .&nbsp;<br /> با این علم می&zwnj;توان کودکان را بهتر تربیت کرد و سرنوشت آن&zwnj;ها را پی&zwnj;ریزی نمود. می&zwnj;توان دانش&zwnj;آموز را به درس خواندن علاقمند کرد، میزان هوش و استعداد او را بالا برد و حافظه را تقویت نمود. با هیپنوتیزم می&zwnj;توان عادت منفی و مضر را از بین برد. با این علم می&zwnj;توان بسیاری از ناراحتی&zwnj;های فکری و اختلالات روانی را معالجه کرد.&nbsp;<br /> از هیپنوتیزم می&zwnj;توان در ارتش و جنگ&zwnj;های امروزی استفاده کرد، ترس و تشویش سربازان را می&zwnj;توان از بین برد و مأموران می&zwnj;توانند از هیپنوتیزم در کتمان یا افشای اسرار و مقاومت در مقابل شکنجه&zwnj;ها استفاده کنند.<a name="10">[10]</a>&nbsp;</p> <h2><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/1_68692.jpg" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin: 5px; float: left; width: 250px; height: 181px;" /><br /> <span style="color:#27ae60;">4. حکم فقهی هیپتونیزم&nbsp;</span></h2> <p>اقوال فقها درباره هیپنوتیزم مختلف است و بعضی قائل به حرمت مطلقا هستند و بعضی درصورت ضرر حکم به حرمت کرده&zwnj;اند و بعضی آن را برای معالجه و اغراض عقلایی جایز دانسته&zwnj;اند.</p> <h3><br /> <span style="color:#8e44ad;">دیدگاه اول: حرمت مطلقا</span></h3> <p>&laquo;هل یجوز تحضیر الارواح و التنویم المغناطیسی؟ کلاهما غیر جائز&raquo;.<a name="11">[11]</a> آیا احضار ارواح و خواب مصنوعی جایز است؟ هر دوی آن&zwnj;ها جایز نیستند.&nbsp;<br /> علامه طباطبایی می&zwnj;گوید: از جمله هنرهایی که امروزه به شعبده ملحق می&zwnj;شود خواب مصنوعی و احضار ارواح است. این دو از تاثیر اراده و تصرف در خیال محقق می&zwnj;شود.<a name="12">[12]</a>&nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله مکارم شیرازی دربرابر کسانی که آن را از اقسام سحر می&zwnj;دانند، معتقد است که ظاهرا خواب مغناطیسی به ذات خود جزء جادو نیست بلکه کاری شایع است که دارای مقدمات شناخته شده&zwnj;ای است. به&zwnj;جای مواد بی&zwnj;حسی از آن در پزشکی امروزی استفاده می&zwnj;کنند یا برای کشف علت بیماری&zwnj;های روانی که در حالات ظاهری آشکار نیست، &zwnj;استفاده می&zwnj;شود؛ چون حواس او جمع است و هنگامی که حواس او از بین رفت، شعور باطنی او می&zwnj;ماند.<a name="13">[13]&nbsp;</a><br /> شهید صدر (رحمه&zwnj;الله) نیز خواب مغناطیسی و احضار ارواح را به سحر ملحق می&zwnj;داند.<a name="14">[14]</a> وی، خواب مصنوعی یا هیپنوتیزم را از فنونی می&zwnj;داند که حرام و ملحق به شعبده و سحر هستند. احضار ارواح نیز همان حکم را دارد.</p> <h3><br /> <span style="color:#8e44ad;">دیدگاه دوم: حرمت درصورت ضرر و خوف</span></h3> <p>درباره هیپنوتیزم از آیت&zwnj;الله تبریزی (رحمه&zwnj;الله) پاسخ داد: چنانچه احتمال ضرر نسبت به آن کسی که هیپنوتیزم روی او انجام گیرد، داده شود، جایز نیست.<a name="15">[15]&nbsp;</a></p> <h3><span style="color:#8e44ad;">دیدگاه سوم: جواز برای معالجه و هدف عقلایی &nbsp;</span></h3> <p>امام خمینی (رحمه&zwnj;الله) معتقد است: اگر برای هدف عقلایی و با رضایت کسی که می&zwnj;خواهد هیپنوتیزم شود صورت گیرد و همراه با کار حرامی نباشد، اشکالی ندارد. به&zwnj;طورکلی یادگیری هیپنوتیزم و استفاده از آن برای غرض عقلایی حلال و اشکال ندارد؛ به&zwnj;شرط اینکه با رضایت کسی که می&zwnj;خواهد به خواب مصنوعی برود و ضرر قابل اعتنایی نداشته باشد.<a name="16">[16]</a>&nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله فاضل (رحمه&zwnj;الله) درباره درمان با هیپنوتیزم می&zwnj;گوید: استفاده از روش&zwnj;های درمانی نامتعارف مانند هیپنوتیزم و نظایر آن اگر اطمینان به تأثیر آنان باشد یا برای مریض، ضرری نداشته باشد، اشکال ندارد.<a name="17">[17]&nbsp;</a><br /> آیت&zwnj;الله موسوی اردبیلی می&zwnj;گوید: خواب مصنوعی هنگامی که اثر بدی بر آن مترتب نباشد یا درمان برخی از بیماری&zwnj;ها متوقف بر آن باشد، دلیلی بر حرمتش نیست، ولی اگر اثر بدی بر آن مترتب باشد یا در آن خطری بر جان کسی باشد، حرام می&zwnj;شود و مسبب آن ضامن است.<a name="18">[18]&nbsp;</a><br /> آیت&zwnj;الله خامنه&zwnj;ای می&zwnj;گوید: به&zwnj;طورکلی یادگیری هیپنوتیزم و استفاده از آن با عقلایی حلال، اشکال ندارد به&zwnj;شرط اینکه با رضایت کسی که می&zwnj;خواهد به خواب مصنوعی برود باشد و ضرر قابل اعتنایی نداشته باشد.<a name="19">[19] </a>&nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله مکارم شیرازی در پاسخ به پرسش درباره استفاده از هیپنوتیزم در معالجه برخی بیماری&zwnj;های روانی و جسمانی مانند آسم، چاقی، بیماری&zwnj;های زنان و مانند آن توسط پزشک می&zwnj;گوید: اگر تجربه و آگاهی کافی داشته باشد و آثار منفی یا خلاف شرعی بر آن مترتب نگردد، اشکالی ندارد.<a name="20">[20]&nbsp;</a><br /> &laquo;الظاهر ان التنویم المغناطیسی مع رضایة الطرف لیس محرما لعدم صدق السحر وعدم الضرر وعدم کونه تصرفا فی الاخر بدون ارادته&raquo;.<a name="21">[21]</a> ظاهرا خواب مغناطیسی با رضایت طرف، حرام نیست؛ چون سحر صدق نمی&zwnj;کند و ضرر هم ندارد و تصرف بر دیگری بدون اراده هم نیست.&nbsp;<br /> &laquo;هل التنویم المغناطیسی محرم فی الاسلام؟ لا باس فیه للاغراض الطبیة وما شابهها واما اذا کان القصد منه کشف الخفایا او الاخبار عن الماضی او المستقبل او الحاضر فلا یجوز&raquo;.<a name="22">[22]</a> آیا خواب مغناطیسی در اسلام حرام است؟ اگر برای اهداف پزشکی و مانند آن باشد، اشکالی ندارد ولی هنگامی که قصد از آن کشف امور پنهان یا خبرهای گذشته، آینده یا حال باشد، جایز نیست.&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">5. جایگاه اخبار غیبی در اسلام &nbsp;</span></h2> <p>غیب در آموزه&zwnj;های دینی دو قسم است: غیب مطلق و غیب نسبی. غیب مطلق آن واقعیت ناشناخته&zwnj;ای است که هیچ گاه و در هیچ شرایطی برای آدمیان آشکار نخواهد شد و آدمی در هر درجه&zwnj;ای از تعالی که باشد به کنه آن پی نمی&zwnj;برد؛ مانند غیب ذات احدیت حق که نه در دسترس عقل حکیم است و نه مشهود دل عارف هر حکیمی و هر عارفی. امام علی بن الحسین (علیهما&zwnj;السلام) در دعای عرفه فرمود: &laquo;انت الذی قصرت الاوهام عن ذاتیتک وعجزت الاوهام عن کیفیتک ولم تدرک الابصار موضع اینیتک&raquo;.<br /> غیب نسبی آن قسم واقعیت&zwnj;هایی است که به اعتباری نهان و به اعتباری عیان است؛ مانند رخدادهای آینده که برای اکنون ما غیب است و نمی&zwnj;دانیم فردا و پس از آن چه رخدادهایی پدید می آید، ولی با گذشت زمان برای ما مشهود می&zwnj;گردد. البته موضوع آگاهی پیامبران و امامان از غیب و غایب در مورد آدمیان است، وگرنه برای خداوند همه چیز آشکار است و هیچ چیز از قلمرو علم خداوند پنهان و پوشیده نیست.<a name="23">[23]&nbsp;</a><br /> در قرآن کریم در آیات متعدد خداوند به &laquo;عالم الغیب و الشهادة&raquo; &nbsp;توصیف شده است چنان که در برخی آیات دیگر، علم غیب به خداوند اختصاص یافته است.&nbsp;<br /> از سوی دیگر، مفاد روایات متعدد برخورداری پیامبران الهی و جانشینان آنان به&zwnj;ویژه رسول خاتم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) و اهل&zwnj;بیت آن حضرت (علیه&zwnj;السلام) از علم غیب است. شاهدش این آیه است: &laquo;عَالِمُ الْغَيبِ فَلَا يظْهِرُ عَلَى غَيبِهِ أَحَداً؛ إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ...&raquo;<a name="24">[24]</a> &nbsp;دانای غيب اوست و هيچ کس را بر اسرار غيبش آگاه نمی&zwnj;سازد، مگر رسولانی که آنان را برگزيده.<br /> خداوند در این آیه به&zwnj;صراحت از اعطای علم غیب به پسندیده و برگزیده خود، سخن می&zwnj;گوید. البته منشأ علم غیب خدا و حجت&zwnj;های او متفاوت است. منشأ علم غیب خدا پیدایش هستی از مشیت او و آفرینندگیش است؛ او این خصیصه را از کسی نگرفته است. منشا علم غیب حجت&zwnj;های او افاضه و اعطای خدای تعالی است. بر پایه روایاتی ائمه (علیه&zwnj;السلام) علم غیب را از خود نفی کرده&zwnj;اند که ممکن است مراد از علم غیب در این روایات، ذات الهی باشد که دست نایافتنی است و امکان علم به آن برای احدی میسر نیست.&nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله سبحانی دیدگاه بعضی از علمای اسلام را درباره علم غیب ذکر می&zwnj;کند: شیخ بزرگوار محمد بن نعمان مفید می&zwnj;نویسد: کسی را می توان به&zwnj;طورمطلق دارای صفت عالم به غیب دانست که علم او ذاتی باشد و از کسی نیاموخته باشد. علم هیچ کس جز خداوند بزرگ، ذاتی نیست؛ ازاین&zwnj;رو شیعه معتقد است که نباید درباره امامان به&zwnj;طورمطلق گفته شود که عالم به غیب هستند، بلکه علم آنان مستفاد از از پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) و سرانجام به تعلیم الهی است.&nbsp;<br /> مفسر عالی&zwnj;قدر شیعه، مرحوم شیخ طبرسی می&zwnj;نویسد: به عقیده شیعه کسی را می&zwnj;توان با جمله عالم به غیب توصیف کرد که همه غیبها را بداند و علم او ذاتی باشد، هیچ کس جز خدا چنین نیست. خبرهای غیبی فراوانی که دانشمندان شیعه و سنی از علی (علیه&zwnj;السلام) و دیگر امامان (علیه&zwnj;السلام) نقل کرده&zwnj;اند همه از رسول خدا به آنان رسیده و رسول خدا نیز از خداوند آموخته است.&nbsp;<br /> محمد بن شهر آشوب می&zwnj;نویسد: پیامبر و امام از غیب آگاهی دارند، اما نه به این معنا که علم آنان ذاتی باشد، بلکه خداوند بخشی از علم غیب را به آنان آموخته است. عقیده به اینکه علم آنان ذاتی است و با علم خدا تفاوتی ندارد، مستلزم شرک است.&nbsp;<br /> ابن&zwnj;میثم بحرانی می&zwnj;نویسد: منظور از علم غیبی که جز خدا نمی&zwnj;داند علم غیبی است که بدون تعلیم و آموختن باشد و علم غیب بدون تعلیم، اختصاص به خدا دارد و جز خدا هر کس از غیب آگاهی یابد به تعلیم الهی بوده است.&nbsp;<br /> ابن&zwnj;ابی&zwnj;الحدید معتزلی می&zwnj;نویسد: ما انکار نمی&zwnj;کنیم که در میان افراد بشر اشخاصی باشد که از غیب خبر بدهند اما می&zwnj;گوییم که آگاهی آنان از غیب مستند به خداوند است و خداوند وسیله آگاه&zwnj;شدن آنان را از غیب فراهم می&zwnj;آورد.<a name="25">[25]</a><br /> چنانچه فردی از راه هیپنوتیزم و خواب مصنوعی به دزدی یا فسق کسی پی ببرد، نمی تواند آثار دزدی یا فسق بر آن مترتب کند. در روایات متعدد از مراجعه و تصدیق کسانی مانند کاهنان و رمالان که مدعی علم غیب هستند نهی شده است. تکلیف انسان درباره دیگران مبتنی بر علمی است که از راه&zwnj;های عادی که شرع مقدس آن&zwnj;ها را ملاک و میزان قرار داده به دست می&zwnj;آید، نه از راه&zwnj;های غیرعادی که شرع آن را ملاک قرار نداده است.<a name="26">[26]</a>&nbsp;</p> <h2><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/58225186-d4ea-4fc8-bc92-7bcfccbd3c4a.jpeg" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin: 5px; float: right; width: 225px; height: 225px;" /><br /> <span style="color:#27ae60;">6. ارتباط هیپتوتیزم و خواب مصنوعی با اخبار غیبی&nbsp;</span></h2> <p>بعضی از فقها در ضمن مباحث خود درباره هیپنوتیزم یا خواب مصنوعی و ارتباط آن برای دستیابی به غیب، مطالبی را ذکر کرده&zwnj;اند که به آن اشاره می&zwnj;کنیم. &nbsp;<br /> رشیدرضا درباره ارتباط خواب مصنوعی با اخبار غیبی می&zwnj;گوید: از طریق تجربه بسیار ثابت شده که خواب&zwnj;کننده از خواب&zwnj;شده درباره چیزهای غایب یا پنهان می&zwnj;پرسد: آن&zwnj;ها چه هستند و کجا هستند؟هنگامی که از او درباره آن&zwnj; می&zwnj;پرسد، روحش به&zwnj;سوی آن متوجّه می&zwnj;شود، آن را می&zwnj;بیند و به او می&zwnj;گوید؛ پس راست می&zwnj;گوید.<a name="27">[27] </a>&nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله تبریزی می&zwnj;گوید: در صورت ترس از آسیب&zwnj;رساندن به کودک یا شخص دیگری، هیپنوتیزم جایز نیست. درهرصورت وقایع و حوادثی که از این طریق به دست می&zwnj;آید، اعتباری ندارد.<a name="28">[28]</a> &nbsp;<br /> &laquo;در نتیجه، پدیده&zwnj;های ماوراء طبیعی از او ظاهر می&zwnj;شود که ثابت می&zwnj;کند، روحی متمایز از بدن دارد. روح او ممکن است به مناطق دور از محل خواب او حرکت کند و اسرار آن آشکار شود که در بیداری نمی&zwnj;داند. او ممکن است به زبان&zwnj;هایی صحبت کند که تسلط ندارد و درباره چیزهایی بگوید که از آن&zwnj;ها اطلاعی ندارد.<a name="29">[29]</a> &nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله مکارم درباره دستیابی از طریق هیپنوتیزم به اخبار غیبی می&zwnj;گوید: هیپنوتیزم شامل حرکت در اطراف، رفتن به مناطق مختلف، انجام بسیاری از فعالیت&zwnj;ها و موارد دیگر است. برخی از روح&zwnj;های قدرتمند می&zwnj;توانند در دنیای بیداری نیز به مناطق دوردست سفر کنند و اسرار آن مناطق را بیاموزند<a name="30">.[30]</a> &nbsp;<br /> خواب مصنوعی یا هیپنوتیزم انسان را دارای این قوه می&zwnj;کند که روح می&zwnj;تواند حرکت داشته باشد، فعالیت انجام دهد و حتی اطلاعاتی از اسرار به دست بیاورد. درمقابل کسانی هستند که اصل آن را انکار می&zwnj;کنند یا شک دارند که روح با این ابزار بتواند اخباری را &nbsp;کسب کند.&nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله سبحانی می&zwnj;گوید: آن&zwnj;ها از طریق هیپنوتیزم با ارواح ارتباط برقرار می&zwnj;کنند و خواب&zwnj;شده از ارواح درباره واقعیت، گذشته و شرایطشان، پرسش می&zwnj;کند. شاید خواب&zwnj;شده به برخی از این پرسش&zwnj;ها پاسخ دهد و بگوید فلان روح در این دنیا در بدن گیاه یا حیوان یا انسان است، اما او از کجا می&zwnj;دانست که آنچه از سوی واسطه گفته شده درست بوده و از شیطان یا قوای خیالی او الهام نشده است.<a name="31">[31] </a>&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">7. حکم فقهی اخبار غیبی از راه هیپنوتیزم یا خواب مصنوعی</span></h2> <p>فقها درباره کسی که با هیپنوتیزم، خبر غیبی دهد قائل به عدم جواز هستند و اعتبار ندارد.&nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله مکارم شیرازی دراین&zwnj;باره می&zwnj;گوید: هیپنوتیزم و مانند آن ظاهرا در بسیاری از مفاسد و ملاکات با طالع&zwnj;بینی شریک هستند. اگر اخبار آن با قاطعیت یا استقلال یا به&zwnj;گونه&zwnj;ای باشد که منکر حکم خداوند و اراده او و عدم تأثیر دعا و افشای اسرار مردم و علم به اسرار آنان و ادعای علم غیب باشد، حرام است.<a name="32">[32]&nbsp;</a><br /> خواب مغناطیسی یا همان هیپنوتیزم، اگر برای اهداف پزشکی و مانند آن باشد، اشکالی ندارد، ولی هنگامی که هدف از آن کشف امور پنهان یا خبرهای گذشته، آینده یا حال باشد، جایز نیست.&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">نتیجه&zwnj;گیری&nbsp;</span></h2> <p>بعضی فقها درباره هیپنوتیزم و خواب مصنوعی قائل به عدم جواز هستند و آن را ملحق به سحر و کهانت دانسته&zwnj;اند. &nbsp;بیشتر فقهای حاضر معتقدند که اگر برای معالجه، ضرورت و هدفی عقلایی همراه با اراده و رضایت، باشد جایز است.&nbsp;<br /> پذیرش صدق اخبار به دست آمده از هیپنوتیزم مشکل است. در دین اسلام خبرهای غیبی مسلّم و موثق، معطوف به سخن انبیا و ائمه طاهرین (علیه&zwnj;السلام) است، مگر اینکه ثابت شود و در همه موارد قابل صدق باشد که در این موضوع اگر به صورت کلی مردود نباشد حداقل مورد تردید است. &nbsp;&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">منابع&nbsp;</span></h2> <p>قرآن کریم<br /> 1. اردبیلی، سیدعبدالکریم، نهج الرشاد، 1431ق، چ چهارم، قم، مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیت&zwnj;الله العظمی موسوی اردبیلی.<br /> 2. آورماند، مک گیل، دائرة المعارف هیپنوتیزم، 1371ش، بی&zwnj;چا، بی&zwnj;جا.<br /> 3. تبریزی، میرزاجواد، استفائات جدید، 1385ش، چ3، قم، سرور.<br /> 4. تبریزی، میرزاجواد، صراط النجاة في أجوبة الإستفتائات&zwnj;، 1433ق، بی&zwnj;چا، قم، دار الصديقة الشهيدة (علیهاالسلام).<br /> 5. حسینی خامنه&zwnj;ای، سیدعلی، اجوبة الاستفتائات، 1424ق، چ1، قم.<br /> 6. حسینی شیرازی، سیدمحمد، ایصال الطالب الی المکاسب، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;چا، تهران، اعلمی.<br /> 7. رشیدرضا، محمد، &nbsp;تفسیر المنار، 1990م، بی&zwnj;چا. &nbsp;قاهره، الهيئة المصرية العامة للکتاب.<br /> 8. سبحانی، جعفر، مفاهیم القرآن، 1385ش، چ پنجم، قم، موسسه امام صادق (علیه&zwnj;السلام).<br /> 9. سبحانی، جعفر، منشور جاوید، 1388ش، چ سوم، قم، دار القرآن الکريم.<br /> 10. صدر، سیدمحمد، ما وراء الفقه، 1420ق، چ اول، بیروت، المحبين للطباعة والنشر.<br /> 11. طاووس&zwj;ی، &zwnj;ش&zwj;ع&zwj;ب&zwj;ان&zwnj;، روان&zwj;ش&zwj;ن&zwj;اس&zwj;ی&zwnj; ه&zwj;ی&zwj;پ&zwj;ن&zwj;وت&zwj;ی&zwj;زم&zwnj;، 1362ش، &nbsp;چ چهارم، تهران، انتشارات ایران.<br /> 12. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان في تفسیر القرآن، 1374ش، چ پنجم، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم.<br /> 13. کاشف الغطاء، سیدمحمدرضا، الغیب و الشهادة، 1364ق ، بی&zwnj;جا، بی&zwnj;چا، بی&zwnj;نا.<br /> 14. گلپایگانی، سیدمحمدرضا، ارشاد السائل، 1413ق، چ دوم، بیروت، دارالصفوة.<br /> 15. گلپایگانی، سیدمحمدرضا، مجمع المسائل، 1409ق، چ2، قم، دارالقرآن الکريم&zwnj;.<br /> 16. لنکرانی، محمدفاضل، احکام پزشکان و بیماران، 1427ق، چ اول، قم، مرکز فقهى ائمه اطهار (علیه&zwnj;السلام).<br /> 17. لنکرانی، محمدفاضل، پاسداران وحی، 1387ش، چ اول، قم، مرکز فقهى ائمه اطهار (علیه&zwnj;السلام).<br /> 18. محسنی، محمدآصف، المعاد فی ضوء الدین و العقل و العلم، 1395ش، چ دوم، تهران، بی&zwnj;نا.<br /> 19. مکارم شیرازی، ناصر، الفتاوی الجدیدة، 1427ق، چ دوم، قم، مدرسة الامام على بن ابى &zwnj;طالب (علیه&zwnj;السلام).<br /> 20. مکارم شیرازی، ناصر، انوار الفقاهة-کتاب التجارة، 1426ق، چ اول، قم، مدرسة الامام على بن ابى &zwnj;طالب (علیه&zwnj;السلام).<br /> 21. مکارم شیرازی، ناصر، نفحات القرآن، 1426ق، چ اول، قم، &nbsp;مدرسة الامام على بن ابى &zwnj;طالب (علیه&zwnj;السلام).<br /> 22. موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، توضیح المسائل، 1424ق، چ هشتم، قم.<br /> 23. موسوی کعبی، سیدعلی، المعاد یوم القیامة، 1381، چ اول، &nbsp;قم، آل&zwnj;البیت (علیه&zwnj;السلام).&nbsp;<br /> 24. هاشمی&zwnj;شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیه&zwnj;السلام)، 1382ش، چ اول، بی&zwnj;جا، موسسه دایره المعارف فقه اسلامی.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#27ae60;">پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</span></h2> <p><a href="#1">&nbsp; [1]. سوره اسراء، آیه 99.</a><br /> <a href="#2">&nbsp; [2]. آورماند، مک گیل، دائرة المعارف هیپنوتیزم، ص73.</a><br /> <a href="#3">&nbsp; [3]. رشیدرضا، محمد، تفسیر المنار، ج9، ص141.</a><br /> <a href="#4">&nbsp; [4]. کاشف الغطاء، سیدمحمدرضا، الغیب و الشهادة، ج1، ص31.</a><br /> <a href="#5">&nbsp; [5]. محسنی، محمدآصف، المعاد فی ضوء الدین و العقل و العلم، ج1، صص 319-320.</a><br /> <a href="#6">&nbsp; [6]. موسوی کعبی، سیدعلی، المعاد یوم القیامة، ج1، ص69.</a><br /> <a href="#7">&nbsp; [7]. محسنی، محمدآصف، المعاد فی ضوء الدین و العقل و العلم، ج1، ص264.</a><br /> <a href="#8">&nbsp;[8] . کاشف الغطاء، سیدمحمدرضا، الغیب و الشهادة، ج1، ص31.</a><br /> <a href="#9">&nbsp; [9]. طاووس&zwj;ی، &zwnj;ش&zwj;ع&zwj;ب&zwj;ان&zwnj;، روان&zwnj;شناسی هیپنوتیزم، ص19.</a><br /> <a href="#10">&nbsp;[10] . همان، &nbsp;ص106.</a><br /> <a href="#11">[11] &nbsp;. گلپایگانی، سیدمحمدرضا ، ارشاد السائل، ص185.</a><br /> <a href="#12">[12] . طباطبائی، سیدمحمدحسین، المیزان في تفسیر القرآن، ج1، ص245.</a><br /> <a href="#13">&nbsp;[13] . مکارم شیرازی، ناصر، انوار الفقاهة- کتاب التجارة، ص233.</a><br /> <a href="#14">&nbsp;[14] . صدر، سیدمحمد، ما وراء الفقه، ج3، ص73.</a><br /> <a href="#16">&nbsp;[15] . تبریزی، میرزاجواد، استفائات جدید، ج2، ص460.<br /> &nbsp;[16] . موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، توضیح المسائل، ج2، ص981.</a><br /> <a href="#17">[17] &nbsp;. لنکرانی، محمدفاضل، احکام پزشکان، ص55.</a><br /> <a href="#18">&nbsp;[18]. اردبیلی، سیدعبدالکریم، نهج الرشاد، ج1، ص458.</a><br /> <a href="#19">&nbsp; [19]. حسینی خامنه&zwnj;ای، سیدعلی، اجوبة الاستفتائات، ص270.</a><br /> <a href="#20">&nbsp;[20] . مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، ج3، ص516.</a><br /> <a href="#21">[21] &nbsp;. حسینی شیرازی، سیدمحمد، ایصال الطالب الی المکاسب، ج2، ص296.</a><br /> <a href="#22">&nbsp;[22] . مکارم شیرازی، ناصر، الفتاوی الجدیدة، ج1، ص144.</a><br /> <a href="#23">&nbsp;[23] . لنکرانی، محمدفاضل، پاسداران وحی، ج1، ص167.</a><br /> <a href="#24">&nbsp; [24]. سوره جن، آیات 26-27.</a><br /> <a href="#25">&nbsp;[25] . سبحانی، جعفر، منشور جاوید، ج10، صص 48-49.</a><br /> <a href="#26">&nbsp;[26] . هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهم&zwnj;السلام)، ج5، صص 461-462.</a><br /> <a href="#27">[27] &nbsp;. رشید رضا، محمد، تفسیر المنار، ج9، ص141.</a><br /> <a href="#28">[28] . تبریزی، میرزاجواد، صراط النجاة في أجوبة الإستفتائات&zwnj;، ج9، ص145.</a><br /> <a href="#29">&nbsp;[29] . موسوی کعبی، سیدعلی، المعاد یوم القیامة، ج1، ص69.</a><br /> <a href="#30">&nbsp; [30]. مکارم شیرازی، ناصر، نفحات القرآن، ج5، ص366.</a><br /> <a href="#31">&nbsp;[31] . سبحانی، جعفر، مفاهیم القرآن، ج8، ص156.</a><br /> <a href="#32">&nbsp; [32]. مکارم شیرازی، ناصر ، انوار الفقاهة-کتاب التجارة، ص196.</a></p> <p><br /> &nbsp;</p> Wed, 09 Oct 2024 18:43:34 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_773517-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_773961-utab بررسی گونه‌های هیپنوتیزم و دستیابی به اخبار غیبی توسط آن
<p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/66a0b5ebbac82.jpg" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin: 5px; width: 500px; height: 313px;" /></p> <h1 style="text-align: center;"><span style="color:#c0392b;">بررسی گونه&zwnj;های هیپنوتیزم و دستیابی به اخبار غیبی توسط آن</span></h1> <h2 style="text-align: left;"><br /> <span style="color:#8e44ad;">مجید عباسی</span></h2> <h2><br /> <span style="color:#16a085;">چکیده</span></h2> <p>با توجه به استعدادهای وجودی انسان که خداوند در وجود هر انسانی قرار داده، انسان با تمرین و کمک ابزارهای گوناگون می&zwnj;تواند به کارهای غیرطبیعی دست بزند. انسان با حس کنجکاوی خود در صدد جست&zwnj;وجوی ابعاد ناشناخته خود و پیرامون خود است. متافیزیک یکی از این جستارهاست که هیپنوتیزم یکی از مباحث ذیل متافیزیکی است. در این نوشتار، حکم دستیابی به اخبار غیبی به&zwnj;وسیله هیپنوتیزم بررسی شد. در بررسی این جستار، ابتدا تعریف و اقسام و انواع حالات هیپنوتیزم بیان شد و سپس حکم اخبار از غیب که در دو جهت بحث صورت گرفته مورد بررسی قرار گرفت: 1. اخبار از گذشته بدون وساطت جن و روح 2. اخبار از گذشته و آینده به&zwnj;واسطه روح و جن.&nbsp;<br /> واژگان کلیدی: هیپنوتیزم، خبری غیبی، روح، جن.</p> <h2><br /> <span style="color:#16a085;">مقدمه&nbsp;</span></h2> <p>علم&zwnj;جویی و علم&zwnj;خواهی که خداوند به&zwnj;صورت فطری در وجود هر انسانی نهادینه کرده، باعث پیشرفت سریع علم و گستردگی آن شده است. یکی از موهبت&zwnj;های الهی به انسان، قدرت&zwnj;های ناشناخته در وجود اوست. انسانی که مخلوق خالقی نامحدود است، هر روز به&zwnj;دنبال آگاهی از ناشناخته&zwnj;های وجودی خود و پیرامون خود است. چون سرعت آگاهی و گسترش علوم زیاد است، انسان محدود نمی&zwnj;تواند &nbsp;همه&zwnj;جانبه بر همه علوم، سیطره یابد؛ بنابراین باید به&zwnj;صورت کارشناسانه در چند مورد که توانایی دارد، کسب علم نماید. یکی از مباحث به&zwnj;روز که برخی به&zwnj;دنبال فراگیری آن هستند، &laquo;انرژی&zwnj;درمانی&raquo; و &laquo;هیپنوتیزم&raquo; است که در بُعد مباحث متافیزیک از آن بحث می&zwnj;شود و به بحث&zwnj;های دقیق فقهی نیاز دارد.<br /> هیپنوتیزم دارای حالت&zwnj;های گوناگون است که با ورود شخص به برخی از این حالت&zwnj;ها پدیده&zwnj;های غیرعادی به وجود می&zwnj;آید که ذهن فقیه را برای استنباط حکم آن&zwnj;ها درگیر می&zwnj;کند. در این مقاله قصد داریم از مباحث کهانت، حکم هیپنوتیزم را بررسی و بیان کنیم.</p> <h2><br /> <span style="color:#16a085;">معنای هیپنوتیزم&nbsp;</span></h2> <p>برخی، خواب مغناطیسی را که در آن شخص، تحت&zwnj;تأثیر تلقین&zwnj;های کس دیگری به خواب می&zwnj;رود، هیپنوتیزم دانسته&zwnj;اند.<a id="1" name="1">[1]</a> گروهی نیز هیپنوتیزم را عملی می&zwnj;دانند که طی آن کسی را با افسون به خواب مصنوعی فرو می&zwnj;برند.<a name="2">[2]&nbsp;</a><br /> در فرهنگ لغت پزشکی استدمن چنین آمده است: حالت هیپنوز حالتی شبیه خواب عمیق است که به&zwnj;طور مصنوعی ایجاد شده یا حالتی مانند خلسه است که هیپنوزشونده به میزان زیادی تلقین پذیر می&zwnj;گردد و به آسانی به تلقین&zwnj;های هیپنوتیزور پاسخ می&zwnj;دهد.<br /> در کتاب جامع روان&zwnj;پزشکی (کاپلان و سادوک) چاپ ششم چنین آمده است: هیپنوز، حالت یا وضعیتی است که در آن شخص، قادر است به تلقین&zwnj;های مناسب با تغییراتی در زمینه درکی، حافظه و خلق پاسخ بدهد. ویژگی اصلی این پدیده، تغییرات تجربی شخصی است و رفتار آشکار باید در زمینه تجربیات شخص تحقیق و ارزیابی گردد.&nbsp;<br /> &nbsp;دیوید واکسمن. هیپنوز را چنین تعریف می&zwnj;کند: حالت تغییر یافته&zwnj;ای از آگاهی است که در نتیجه تمرکز مطلق به صدای هیپنوتیزور ایجاد می&zwnj;گردد و بدین&zwnj;سان تغییراتی قابل&zwnj;اندازه&zwnj;گیری در جسم، فیزیولوژی عصبی و روان به وجود می&zwnj;آید و باعث دگرگونی در احساس، خلق، تصوّر و درک زمان می&zwnj;گردد.&nbsp;<br /> به نقل از بوریس سیدیس در کتاب &laquo;روش نوین استادشدن در هیپنوتیزم&raquo; ترجمه جمالیان و همکاران، هیپنوز چنین تعریف شده است: هیپنوتیزم حالتی غیرطبیعی (یا فوق طبیعی) مغز است که به&zwnj;صورت مصنوعی پدید آمده و عمدتاً با ویژگی تلقین&zwnj;پذیری اغراقی مشخص می&zwnj;شود.&nbsp;<br /> توماس ساس در کتاب &laquo;نگاه دوم&raquo; حالت هیپنوز را چنین می&zwnj;نگارد: هیپنوز حالتی است که دو نفر به یکدیگر دروغ می&zwnj;گویند. هر دو وانمود می&zwnj;کنند که دروغ&zwnj;های خود و طرف مقابل را باور دارند (منظور از دو نفر هیپنوتیزور و شخص هیپنوزشونده است).<br /> آلکساندر کانون، هیپنوز را چنین تعریف می&zwnj;کند: هیپنوز حالتی فیزیکی است که در آن قسمت&zwnj;هایی از مغز که تلقین&zwnj;پذیر است فعال می&zwnj;گردند و نیروهایی که برای پذیرش تلقین فعالیت دارند، افزایش می&zwnj;یابند.&nbsp;<br /> &nbsp; ملوین پاور، مؤلف چند کتاب در هیپنوز و از هیپنوتیزورهای حرفه&zwnj;ای در کتاب &laquo;چگونه می&zwnj;توان هیپنوز نمود&raquo; می&zwnj;گوید: هیپنوز حالتی است که در آن شخص به&zwnj;طور خارق&zwnj;العاده&zwnj;ای تلقین&zwnj;پذیر می&zwnj;گردد که به&zwnj;وسیله هیپنوتیزور و یا خود شخص ایجاد می&zwnj;شود. حالتی روانی شبیه خواب و با تلقین&zwnj;ها تأثیرگذار بر روان ایجاد می&zwnj;شود.&nbsp;<br /> کیشور در کتاب خود به نام &laquo;هیپنوتیزم&raquo; این حالت را چنین بیان می&zwnj;کند: واژه هیپنوتیزم که از واژه یونانی هیپنوز hypnos مشتق شده، به&zwnj;معنای ایجاد حالتی مصنوعی شبیه خواب که در آن سوژه به تلقین&zwnj;ها خارجی پاسخ می&zwnj;دهد. هیپنوتیزم یک حالت خواب&zwnj;واره است که به&zwnj;وسیله عاملی ایجاد شده و سوژه به دنیای خارج، غیرحساس شده، ولی در هیپنوتیزور هر چه به او دستور داده می&zwnj;شود، انجام می&zwnj;دهد. کیشور، هیپنوز را حالتی ویژه از روان و حالتی از یک جذبه عمیق می&zwnj;داند.&nbsp;<br /> ساموئل هانمان پدر طب همیوپاتی که هم&zwnj;زمان با مسمر می&zwnj;زیسته، حالت هیپنوز را در کتاب &laquo;اصول طب&raquo; چنین بیان می&zwnj;کند: مغناطیس حیوانی یا مسمریسم، حالتی پرارزش و هدیه گران&zwnj;بهایی است که خداوند به بشر عطا نموده تا با کمک آن، نیروی قوی و شفابخش هیپنوتیزور به بدن بیماری که نیروی حیاتی او نامتقارن شده، وارد گردد و با دادن پاسخ&zwnj;های منفی و مثبت (هیپنوز مثبت و منفی) این نیرو متعادل گردیده و شخص درمان می&zwnj;گردد. ساموئل هانمان هیپنوز را با ماساژدرمانی ژیروپراکتیک، از درمان&zwnj;های طبیعی و روان&zwnj;درمانی&zwnj;های رایج و موفق قرن هجدهم و نوزدهم می&zwnj;داند.<br /> &nbsp;بیشتر صاحب&zwnj;نظران، هیپنوز را از روی پدیده&zwnj;هایی که در آن اتفاق می&zwnj;افتد تعریف می&zwnj;کنند. به&zwnj;هرحال هیپنوز حالتی روحانی است و واقعاً وجود دارد. هر دانشمندی از دیدگاه و تجربیات خود به تعریف این حالت و پدیده پرداخته است. بیشتر عرفا در حالت هیپنوز به مکاشفه کشف و شهود می&zwnj;رسند و با بررسی بیشتر پدیده&zwnj;هایی که در حالت ترانس یا خلسه اتفاق می&zwnj;افتد، این حقیقت بیشتر ملموس و قابل فهم می&zwnj;گردد.<a name="3">[3]&nbsp;</a></p> <h2><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/unnamed(2).jpg" style="margin: 5px; float: left; width: 450px; height: 376px;" /><br /> <span style="color:#16a085;">اقسام هیپنوتیزم</span></h2> <p>برای هیپنوتیزم اقسام مختلفی گفته شده است بنا به جهت تقسیمی که دارد. که چند مورد آن بیان می&zwnj;شود.<br /> گونه&zwnj;ای هیپنوتیزم از جهت دور یا نزدیک&zwnj;بودن هیپنوتیزم&zwnj;کننده است که به دو قسم هیپنوتیزم از راه نزدیک و هیپنوتیزم از راه دور تقسیم می&zwnj;شود. هیپنوتیزم از راه نزدیک خود به دو قسم تقسیم می&zwnj;شود: خودهیپنوتیزم و دگرهیپنوتیزم.<br /> 1. خودهیپنوتیزم: در این روش شخص با دو یا سه جلسه شیوه به&zwnj;کارگیری آن و روش درمان و تلقین به خود را می&zwnj;آموزد و با شیوه&zwnj;ای که یاد گرفته، خود را در حالت خلسه قرار می&zwnj;دهد و خود را هیپنوتیزم می&zwnj;کند و فرد دیگری در هیپنوتیزم شدن او دخیل نیست.<br /> 2. دگرهیپنوتیزم: در این روش عمل هیپنوتیزم توسط شخص دیگری بر روی سوژه صورت می&zwnj;گیرد.<br /> نوع دوم هیپنوتیزم از راه دور است که با نام &laquo;تله هیپنوتیزم&raquo; شناخته می&zwnj;شود. هیپنوتیزم&zwnj;کننده از راه دور، بدون تماس نزدیک، بر هیپنوتیزم&zwnj;شونده تأثیر می&zwnj;گذارد. در این نوع، هیپنوتیزم&zwnj;شونده اطلاعی از این تأثیر ندارد و اجازه&zwnj;اش انجام می&zwnj;شود. برای انجام این گونه هیپنوتیزم، هیپنوتیزم&zwnj;کننده باید از قدرت تله&zwnj;پاتی عالی برخوردار باشد، انرژی&zwnj;های فراحسی را بشناسد و روش به&zwnj;کارگیری آن را بداند.<br /> در تقسیم دیگر، هیپنوتیزم به فردی و گروهی تقسیم می&zwnj;شود که در گونه نخست، هیپنوتیزم&zwnj;شونده یک نفر است؛ اما در نوع دوم، عمل هیپنوتیزم زمان&zwnj;بر روی چند نفر انجام می&zwnj;شود. در هیپنوتیزم گروهی، عمل پذیرش افراد افزایش می&zwnj;یابد و وقوع خلسه، آسان شود.<a name="4">[4]</a>&nbsp;<br /> آنچه در انجام هیپنوتیزم بی&zwnj;اندازه مهم است، جنبه تلقین&zwnj;پذیری است. در حالت هیپنوتیزم، تلقین&zwnj;پذیری فرد و قدرت تفکر، تخیّل و تصویرسازی ذهن افزایش می&zwnj;یابد و هرچه درجه هیپنوتیزم عمیق&zwnj;تر شود، این ویژکی نیز قوی&zwnj;تر می&zwnj;شود. اهمیتش ازاین&zwnj;رو است که این هیپنوتیزم نیست که عصبانیت شما را کاهش می&zwnj;دهد یا بیماری را درمان می&zwnj;کند، بلکه در خواب مغناطیسی به شما تلقین می&zwnj;شود که شما بی&zwnj;اندازه خون&zwnj;سردید و پس از بیدارشدن احساس آرامش می&zwnj;کنید؛ زیرا در حالت خلسه هیپنوتیزم، شما با رجوع به ضمیر ناخودآگاه خود، رویدادهای خوب و بد فراموش&zwnj;شده رابه خاطر می&zwnj;آورید. روان&zwnj;شناس با تلقین، تفکرات مثبت را جایگزین تفکرات منفی می&zwnj;کند و شما پس از بیدارشدن، تفکرات مثبتی را که روان&zwnj;شناس تلقین کرده به&zwnj;صورت واقعیت انکارناپذیر، می&zwnj;پذیرید. این تلقین&zwnj;ها باید به&zwnj;گونه&zwnj;ای باشد که با حالت&zwnj;های ذهنی، روانی و جسمی سوژه متناسب باشد؛ یعنی تلقین&zwnj;ها هیپنوتیزم&zwnj;کننده با تلقین به نفس هیپنوتیزم&zwnj;شونده همراه باشد تا تأثیر خود را در سوژه ظاهر کند وگرنه مؤثر نخواهد بود.&nbsp;<br /> حالات و درجات خواب هیپنوتیزمی<br /> به طورکلی سه نوع خواب برای هیپنوتیزم&zwnj;شونده تعریف می&zwnj;شود.<br /> 1. حالت خواب ولتاژی (موت کاذب): این خواب، مانند مرگ است، ثپش قلب بسیار آرام است، تنفس خفیف، چهره رنگ&zwnj;پریده و عضلات دست و پا کاملا شل می&zwnj;شود. ایجاد این حالت برای رفع خستگی است.<br /> 2. حالت کاتالاپسی (انجماد بدن): در این حالت، تمام عضلات دست و پای بدن سوژه کاملا سفت و محکم می&zwnj;شود و سر تا پای بدنش مانند چوبی خشک می&zwnj;شود. در این حالت اگر سوژه را روی صندلی قرار دهند، نه&zwnj;تنها خم نخواهد شد، بلکه قادر خواهد بود وزن دو تا چهار نفر را تحمل کند.<br /> 3. خواب سمنامبول (خواب&zwnj;گردی): برخی افراد خودبه&zwnj;خود سمنامبول هستند؛ یعنی شب&zwnj;ها در خواب راه می&zwnj;روند؛ حتی کارهایی انجام می&zwnj;دهند و دوباره به رختخواب خود باز می&zwnj;گردند و دراز می&zwnj;کشند. در هیپنوتیزم هم در حالت خلسه که قرار می&zwnj;گیرند، دستورهایی به آنان داده می&zwnj;شود و انجام می&zwnj;دهند؛ مانند نوشیدن آب، خوردن غذا، بو کردن گل&zwnj;ها، ایجاد احساس سردی و گرمی، خنداندن و گریاندن، &nbsp;خواندن و کارهایی از این دست.<a name="5">[5]&nbsp;</a><br /> تقسیم دقیق&zwnj;تری در این بحث، تقسیمی است که آرونزائه ارائه کرده است.<br /> &nbsp;خواب هیپنوتیزمی به شش حالت درجه&zwnj;بندی شده است.&nbsp;<br /> درجه اول (رخوت یا موت کاذب): شل&zwnj;شدن دست&zwnj;ها و چسبیدن چشم&zwnj;ها؛&nbsp;<br /> درجه دوم (سفت&zwnj;شدن دست&zwnj;ها): سفت&zwnj;شدن ماهیچه&zwnj;ها، احساس سبکی و سنگینی اعضا؛&nbsp;<br /> &nbsp;درجه سوم (کنترل کامل عضلات): کنترل حواس چشایی و بویایی، با تکلم؛<br /> درجه چهارم (فراموشی نسبی، بیهوشی سطحی): فراموشی و کرختی غیرارادی دست؛&nbsp;<br /> درجه پنجم (توهم نسبی): توهم مثبت چشم و گوش و دیدن عجایب؛<br /> درجه ششم (بی&zwnj;حسی عمیق): توهم منفی، دیدن چیزهایی که وجود ندارد، اغمای کامل.<a name="6">[6]</a>&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#16a085;">هیپنوتیزم و اخبار از غیب</span></h2> <p>با توجه به درجاتی که برای هیپنوتیزم بیان شد، در برخی از درجه&zwnj;های هیپنوتیزم، هیپنوتیزم&zwnj;کننده با تسخیر هیپنوتیزم&zwnj;شونده، او را به گذشته&zwnj;اش می&zwnj;برد و از رویدادهای دوران کودکی&zwnj;اش خبر می&zwnj;دهد یا اینکه این توانایی را دارد که او را واسطه با جن یا روح قرار دهد و از رویدادهای گذشته یا آینده، خبر دهد؛ بنابراین درباره اخبار از غیب می&zwnj;توان از دو جهت بحث کرد: 1. اخبار از گذشته بدون وساطت جن و روح 2. اخبار از گذشته و آینده به&zwnj;واسطه روح و جن.<br /> اخبار از گذشته بدون وساطت جن و روح&nbsp;<br /> در اخبار جزمی از رویدادهای گذشته یا آینده، گاهی اخباردهنده جزم و یقین و گاهی شک و ظن دارد. چنانچه شک و ظن دارد، و آن را جزمی و یقینی بیان کند، حرام است؛ زیرا برخی آیات و روایات دلالت بر حرمت اخبار به بدون علم دارد. مانند روایت حسنه علی بن جعفر:<br /> &laquo;ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ (علیهما&zwnj;السلام) قَالَ: قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ (علیهما&zwnj;السلام): وَلَیْسَ لَکَ أَنْ تَتَکَلَّمَ بِمَا شِئْتَ لِأَنَّ اللَّهَ (عزوجل) قَالَ: وَلا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْم&zwnj;&raquo;.<a name="7">[7]</a>&nbsp;<br /> &nbsp;و صحیحه ابی&zwnj;رجا:&nbsp;<br /> &laquo;وَعَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ الْأَحْمَرِ عَنْ زِیَادِ بْنِ أَبِی رَجَاءٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه&zwnj;السلام) قَالَ: مَا عَلِمْتُمْ فَقُولُوا وَمَا لَمْ تَعْلَمُوا فَقُولُوا اللَّهُ أَعْلَم&raquo;.<a name="8">[8]</a>&nbsp;<br /> &nbsp;آنچه را می&zwnj;دانید، بگویید و آنچه را نمی&zwnj;دانید، بگویید: خدا داناتر است.<br /> &laquo;الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ الْهَیْثَمُ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه&zwnj;السلام) إِنَّ عِنْدَنَا بِالْجَزِیرَةِ رَجُلًا رُبَّمَا أَخْبَرَ مَنْ یَأْتِیهِ یَسْأَلُهُ عَنِ الشَّیْءِ یُسْرَقُ أَوْ شِبْهِ ذَلِکَ أَ فَنَسْأَلُهُ؟ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) مَنْ مَشَی إِلَی سَاحِرٍ أَوْ کَاهِنٍ أَوْ کَذَّابٍ یُصَدِّقُهُ بِمَا یَقُولُ فَقَدْ کَفَرَ بِما أَنْزَلَ اللّهُ مِنْ کِتابٍ&raquo;.<a name="9">[9]&nbsp;</a><br /> راوی از امام صادق (علیه&zwnj;السلام) پرسید: در محل زندگی ما مردی است که برخی به او مراجعه می&zwnj;کنند و او خبرهایی می&zwnj;دهد. چیزی دزدی شده و از او می&zwnj;پرسند که دزد کیست؟ یا مانند آن. آیا من هم از او بپرسم؟ امام (علیه&zwnj;السلام) فرمود: پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: کسی که نزد ساحر، کاهن یا دروغگویی برود و آنچه را می&zwnj;گوید تصدیق کند، همانا به کتاب خدا کافر شده است.<br /> ظاهر روایت انحصار حرمت اخبار در ساحر و کاهن و کذاب است نه هر کس از غیب خبر بدهد مرتکب حرام شده است؛<a name="10">[10]</a> بنابراین شامل مواردی نمی&zwnj;شود که هیپنوتیزم&zwnj;کننده با جن و روح در ارتباط نیست؛ درنتیجه وجهی برای حرمت اخبار کسی که درباره مضمون خبرش جزم و یقین نسبت به حوادث و رویدادهای گذشته دارد، نداریم.&nbsp;<br /> اخبار از حوادث گذشته و آینده به&zwnj;واسطه جن و روح&nbsp;<br /> از اخبار به&zwnj;واسطه جن، به &laquo;کهانت&raquo; تعبیر می&zwnj;شود. درباره اینکه کهانت، اخبار از گذشته است یا آینده یا هر دو اختلاف است.<br /> &laquo;کِهانت&raquo; با کسره یا &laquo;کَهانت&raquo; با فتحه در کتب لغت، بیان شده است برخی توضیح داده&zwnj;اند که با فتحه، مصدر است و با کسره، اسم&zwnj;مصدر است. اگر گفته شود &laquo;کِهانت&raquo; حرام است، در این صورت، انجام این عمل حرام است. گاهی ممکن است گفته شود، یادگیری آن هم حرام است در این صورت &laquo;کَهانت&raquo; حرام است.<br /> برخی گفته&zwnj;اند: &laquo;الکاهن الذی یتعاطی الخبر عن الکائنات فی مستقبل الزمان&raquo;.<a name="11">[11]</a> &nbsp;کاهن کسی است که ادعا می&zwnj;کند از آینده خبر می&zwnj;دهد.<br /> راغب می&zwnj;گوید: کاهن کسی است که از اخبار گذشته پنهانی از روی ظن خبر می&zwnj;دهد.<br /> با توجه به کتب لغت، کهانت سه قید دارد:<br /> قید اول :خبردادن از غیب؛ خواه از گذشته، حال یا آینده باشد.<br /> قید دوم: برخی قید دیگر را &laquo;صنعت بودن&raquo; بیان کرده&zwnj;اند.<br /> قید سوم: برخی از کاهن&zwnj;ها حکم قطعی می&zwnj;کنند.</p> <h2><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/power-of-mind-1.jpg" style="margin: 5px; width: 400px; height: 267px; float: right;" /><br /> <span style="color:#16a085;">تفسیر کهانت در روایت احتجاج</span></h2> <p>عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه&zwnj;السلام): &laquo;مِنْ أَیْنَ أَصْلُ الْکِهَانَةِ وَمِنْ أَیْنَ یُخْبَرُ النَّاسُ بِمَا یَحْدُثُ: قَالَ (علیه&zwnj;السلام): &laquo;إِنَّ الْکِهَانَةَ کَانَتْ فِی الْجَاهِلِیَّةِ فِی کُلِّ حِینِ &laquo;فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ&raquo;<a name="12">[12]</a> &nbsp;کَانَ الْکَاهِنُ بِمَنْزِلَةِ الْحَاکِمِ یَحْتَکِمُونَ إِلَیْهِ فِیمَا یَشْتَبِهُ عَلَیْهِمْ مِنَ الْأُمُورِ بَیْنَهُمْ فَیُخْبِرُهُمْ عَنْ أَشْیَاءَ تَحْدُثُ وَذَلِکَ مِنْ وُجُوهٍ شَتَّی فِرَاسَةِ الْعَیْنِ وَذَکَاءِ الْقَلْبِ وَوَسْوَسَةِ النَّفْسِ وَفِتْنَةِ الرُّوحِ مَعَ قَذْفٍ فِی قَلْبِهِ؛ لِأَنَّ مَا یَحْدُثُ فِی الْأَرْضِ مِنَ الْحَوَادِثِ الظَّاهِرَةِ فَذَلِکَ یَعْلَمُ الشَّیْطَانُ وَیُؤَدِّیهِ إِلَی الْکَاهِنِ وَیُخْبِرُهُ بِمَا یَحْدُثُ فِی الْمَنَازِلِ وَالْأَطْرَافِ. وَأَمَّا أَخْبَارُ السَّمَاءِ فَإِنَّ الشَّیَاطِینَ کَانَتْ تَقْعُدُ مَقَاعِدَ اسْتِرَاقِ السَّمْعِ إِذْ ذَاکَ وَهِیَ لَا تَحْجُبُ وَلَا تُرْجَمُ بِالنُّجُومِ وَإِنَّمَا مُنِعَتْ مِنِ اسْتِرَاقِ السَّمْعِ لِئَلَّا یَقَعَ فِی الْأَرْضِ سَبَبٌ تُشَاکِلُ الْوَحْیَ مِنْ خَبَرِ السَّمَاءِ فَیَلْبَسُ عَلَی أَهْلِ الْأَرْضِ مَا جَاءَهُمْ عَنِ اللَّهِ لِإِثْبَاتِ الْحُجَّةِ وَنَفْیِ الشُّبْهَةِ وَکَانَ الشَّیْطَانُ یَسْتَرِقُ الْکَلِمَةَ الْوَاحِدَةَ مِنْ خَبَرِ السَّمَاءِ بِمَا یَحْدُثُ مِنَ اللَّهِ فِی خَلْقِهِ فَیَخْتَطِفُهَا ثُمَّ یَهْبِطُ بِهَا إِلَی الْأَرْضِ فَیَقْذِفُهَا إِلَی الْکَاهِنِ؛ فَإِذَا قَدْ زَادَ کَلِمَاتٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیَخْلِطُ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ فَمَا أَصَابَ الْکَاهِنُ مِنْ خَبَرٍ مِمَّا کَانَ یُخْبِرُ بِهِ فَهُوَ مَا أَدَّاهُ إِلَیْهِ الشَّیْطَانُ لِمَا سَمِعَهُ وَمَا أَخْطَأَ فِیهِ فَهُوَ مِنْ بَاطِلِ مَا زَادَ فِیهِ، فَمُنْذُ مُنِعَتِ الشَّیَاطِینُ عَنِ اسْتِرَاقِ السَّمْعِ انْقَطَعَتِ الْکِهَانَةُ وَالْیَوْمَ إِنَّمَا تُؤَدِّی الشَّیَاطِینُ إِلَی کُهَّانِهَا أَخْبَاراً لِلنَّاسِ بِمَا یَتَحَدَّثُونَ بِهِ وَمَا یُحَدِّثُونَهُ وَالشَّیَاطِینُ تُؤَدِّی إِلَی الشَّیَاطِینِ مَا یَحْدُثُ فِی الْبُعْدِ مِنَ الْحَوَادِثِ مِنْ سَارِقٍ سَرَقَ وَمِنْ قَاتِلٍ قَتَلَ وَمِنْ غَائِبٍ غَابَ وَهُمْ بِمَنْزِلَةِ النَّاسِ أَیْضاً صَدُوقٌ وَکَذُوب...&raquo;.<a name="13">[13]</a><br /> راوی از امام صادق (علیه&zwnj;السلام) پرسید که کهانت چیست؟ امام (علیه&zwnj;السلام) فرمود: کاهن کسی است که از حوادث دنیا خبر می&zwnj;دهد. این خبر از حوادث، برآمده از امور مختلفی است مانند زیرکی، قلب پاک، نفس متزلزل و جادو. در قلبش چیزی یافت می&zwnj;شود و آن را تفسیر و بیان می&zwnj;کند؛ زیرا آنچه از حوادث ظاهری در زمین اتفاق می&zwnj;افتد شیطان از آن اطلاع دارد و خبر آن را به کاهن می&zwnj;دهد. شیطان برای تزلزل ایمان مردم، این خبر را به کاهن می&zwnj;دهد و کاهن با بیان خبر، اعتماد عمومی برای خود به دست می&zwnj;آورد و مردم را از پیامبران و رهبران واقعی دور می&zwnj;کند.&nbsp;<br /> از این روایت معلوم می&zwnj;شود که اگر منشأ خبر، شیطان باشد، کهانت صدق می&zwnj;کند، اما اگر از روی علم تجربی باشد، کهانت نیست. در کتب لغت این نکته وجود داشت که کاهن خبر از غیب می&zwnj;دهد.</p> <h2><br /> <span style="color:#16a085;">حکم فقهی کهانت</span></h2> <p>درباره حکم کهانت، چهار دیدگاه وجود دارد:<br /> دیدگاه اول: کهانت مطلقا حرام است.<br /> دیدگاه دوم: کهانت حرام است، مگر برای حل مشکل یا مبارزه با ادعای معجزه باشد.&nbsp;<br /> دیدگاه سوم: اگر خبری که کاهن می&zwnj;دهد، جزمی باشد، حرام است، اما اگر احتمالی باشد، اشکالی ندارد. اگر بگوید شاید این اتفاق برای شما بیفتد، اشکال ندارد، اما اگر بگوید که حتماً فلان اتفاق برای شما می&zwnj;افتد، اشکال دارد.<br /> دیدگاه چهارم: اگر از نشانه&zwnj;های پنهانی چیزهایی را به دست آورد، اشکالی ندارد.<br /> اصل حرمت کهانت اجماعی است و علما با توجه به تعریف لغوی و اصطلاحی که اختلاف در آن وجود داشت و با توجه به مبانی خودشان، قیود یا شرایطی یا تفصیلی برای حرمت به کهانت در نظر گرفته و حکم داده&zwnj;اند.<br /> برخی روایاتی که دلالت بر حرمت کهانت دارد عبارتند از:<br /> روایت اول: &laquo;حَدَّثَنَا أَبِی رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍعَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه&zwnj;السلام) قَالَ: مَنْ تَکَهَّنَ أَوْ تُکُهِّنَ لَهُ فَقَدْ بَرِئَ مِنْ دِینِ مُحَمَّدٍ (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) قُلْتُ فَالْقَافَةُ قَالَ مَا أُحِبُّ أَنْ تَأْتِیَهُمْ وَقَلَّ مَا یَقُولُونَ شَیْئاً إِلَّا کَانَ قَرِیباً مِمَّا یَقُولُونَ وَقَالَ الْقِیَافَةُ فَضْلَةٌ مِنَ النُّبُوَّةِ ذَهَبَتْ فِی النَّاسِ&raquo;.<a name="14">[14]</a><br /> امام صادق (علیه&zwnj;السلام) فرمود: کسی که کهانت کند یا برای او کهانت کنند، از دین پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) دور شده است: کسی که به&zwnj;سراغ کاهن می&zwnj;رود، یعنی اعتقاد به خداوند ندارد و دین پیامبر را کنار گذاشته است.<br /> روایت دوم: &laquo;الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ الْهَیْثَمُ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه&zwnj;السلام) إِنَّ عِنْدَنَا بِالْجَزِیرَةِ رَجُلًا رُبَّمَا أَخْبَرَ مَنْ یَأْتِیهِ یَسْأَلُهُ عَنِ الشَّیْءِ یُسْرَقُ أَوْ شِبْهِ ذَلِکَ أَفَنَسْأَلُهُ؟ قَالَ: فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) مَنْ مَشَی إِلَی سَاحِرٍ أَوْ کَاهِنٍ أَوْ کَذَّابٍ یُصَدِّقُهُ بِمَا یَقُولُ فَقَدْ کَفَرَ بِما أَنْزَلَ اللّهُ مِنْ کِتابٍ&raquo;.<a name="15">[15]</a><br /> راوی از امام صادق (علیه&zwnj;السلام) پرسید: در محل زندگی ما مردی است که برخی به او مراجعه می&zwnj;کنند و او خبرهایی می&zwnj;دهد. چیزی دزدی شده و از او می&zwnj;پرسند که دزد کیست؟ یا مانند آن. آیا من هم از او بپرسم؟ امام (علیه&zwnj;السلام) فرمود: پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: کسی که نزد ساحر، کاهن یا دروغگویی برود و آنچه را می&zwnj;گوید تصدیق کند، همانا به کتاب خدا کافر شده است.<br /> روایت سوم: &laquo;أَیُّهَا النَّاسُ إِیَّاکُمْ وَتَعَلُّمَ النُّجُومِ إِلَّا مَا یُهْتَدَی بِهِ فِی بَرٍّ أَوْ بَحْرٍ فَإِنَّهَا تَدْعُو إِلَی الْکَهَانَةِ وَالْمُنَجِّمُ کَالْکَاهِنِ وَالْکَاهِنُ کَالسَّاحِرِ وَالسَّاحِرُ کَالْکَافِرِ وَالْکَافِرُ فِی النَّارِ&raquo;.<a name="16">[16]</a>&nbsp;<br /> &nbsp;ای مردم! به&zwnj;دنبال علم نجوم نروید مگر برای یافتن راه در خشکی یا دریا. نجوم به کهانت دعوت می&zwnj;کند، منجّم مانند کاهن است، کاهن مانند ساحر است، ساحر مانند کافر است و کافر در آتش جهنم است.<br /> با توجه به آنچه بیان شد، وضعیت اخبار از غیب توسط روح نیز روشن می&zwnj;شود و افزون بر اینکه احتمال دارد کاهن و ساحر و کذاب خصوصیت داشته باشند؛ بنابراین روایات ناهی از این موارد شامل اخبارگویی توسط روح نمی&zwnj;شود.<br /> حاصل مطلب اگر هیپنوتیزم&zwnj;کننده به خبری از گذشته جزم داشته باشد، اخبار از آن بی&zwnj;اشکال است، ولی اگر به خبر جزم نداشت باشد، اخبار به&zwnj;نحو جزمی صحیح نیست بلکه به&zwnj;صورت یک احتمال است.</p> <h2><br /> <span style="color:#16a085;">منابع</span></h2> <p>قرآن کریم<br /> 1. ابن&zwnj;بابویه، محمد بن علی&zwnj;، الخصال&zwnj;، 1362 ش، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.<br /> 2. انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، 1386ش، قم، مجمع الفکر الاسلامی.<br /> 3. حر عاملی، محمد بن حسن&zwnj;، وسائل الشیعه، 1409ق، قم، مؤسسة آل&zwnj;البیت (علیهم&zwnj;السلام).<br /> 4. حسینی زبیدی، محمدمرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، &nbsp;1414ق، بیروت، دارالفکر.<br /> 5. طاووسی، شعبان، روان&zwnj;شناسی هیپنوتیزم، 1356ش، تهران، انتشارات ایران.<br /> 6. طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، 1403ق، مشهد، نشر مرتضی.<br /> 7. عمید، حسن، فرهنگ عمید، 1395ش، تهران، امیرکبیر.<br /> 8. &nbsp;فیض&zwnj;الاسلام اصفهانی، علی&zwnj;نقی، نهج البلاغه، &nbsp;تهران، مؤسسه چاپ و نشر تالیفات فیض الاسلام.<br /> 9. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، 1429ق، قم، دارالحدیث.<br /> 10. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الانوار، 1403ق، چ&zwnj;دوم، بیروت، مؤسسة الوفاء.<br /> 11. محدثی، قاسم، تازه&zwnj;های روان درمانی، ش 3و4.<br /> 12. معین، محمد، فرهنگ معین، امیرکبیر، 1388ش، تهران<br /> 13. موسوی خویی، سیدابوالقاسم، مصباح الفقاهه، 1377ق، قم، داوری.<br /> 14. ولی&zwnj;زاده، صمد، و ولی&zwnj;زاده، علی اکبر، پژوهشی در روان شناسی هیپنوتیزم، ص 135.</p> <p>&nbsp;</p> <h2>پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</h2> <p><a href="#1">&nbsp; [1]. معین، محمد، فرهنگ معین، ج 5، ص1446.</a><br /> <a href="#2">&nbsp;[2]. عمید، حسن، فرهنگ عمید، ج2، ص1985.</a><br /> <a href="#3">[3] . محدثی، قاسم، تازه&zwnj;های روان&zwnj;درمانی، ش 3و4، صص91-93.</a><br /> <a href="#4">[4] . ولی&zwnj;زاده، صمد، پژوهشی در روان&zwnj;شناسی هیپنوتیزم، ص135.</a><br /> <a href="#5">[5]. &nbsp;طاووسی، شعبان، روان&zwnj;شناسی هیپنوتیزم، ص54.</a><br /> <a href="#6">&nbsp;[6]. همان.</a><br /> <a href="#7">&nbsp;[7]. مجلسى، محمدباقر، بحار الأنوار، ج74، ص193.</a><br /> <a href="#8">&nbsp; [8]. کلينى، محمد بن يعقوب،&rlm; الکافی، ج1، ص43.</a><br /> <a href="#9">[9] . حر عاملى، محمد بن حسن&rlm;، وسائل الشیعه، ج17، ص150.</a><br /> <a href="#10">[10]. &nbsp;موسوی خویی، سیدابوالقاسم، مصباح الفقاهه، ح 1، ص419.</a><br /> <a href="#11">&nbsp;[11]. زبيدی، مرتضى، تاج العروس، ج36، ص82.</a><br /> <a href="#12">&nbsp;[12]. سوره مائده، آیه 19.</a><br /> <a href="#13">&nbsp;[13]. طبرسی، ابومنصور، الاحتجاج، ج2، ص339.</a><br /> <a href="#14">&nbsp;[14]. ابن&zwnj;بابویه، محمد بن علی، &zwnj;الخصال&zwnj;، ج1، ص19.</a><br /> <a href="#15">&nbsp;[15]. حر عاملى، محمد بن حسن&rlm;، وسائل الشیعه، ج 17، ص150.</a><br /> <a href="#16">&nbsp;[16]. فیض&zwnj;الاسلام اصفهانی، علی&zwnj;نقی، نهج البلاغه، ف ج1، ص177، خطبه 87.</a><br /> &nbsp;</p> Thu, 10 Oct 2024 19:25:24 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_773961-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_775148-utab بررسی حکم فقهی کهانت براساس دیدگاه فریقین
<p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/images(2)(3)(4).jpg" style="margin: 5px; width: 400px; height: 229px;" /></p> <h1 style="text-align: center;"><span style="color:#c0392b;">بررسی حکم فقهی کهانت براساس دیدگاه فریقین</span></h1> <h2 style="text-align: left;"><br /> <span style="color:#16a085;">محمدصادق اردلان</span></h2> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;">چکیده</span></h2> <p>یکی از مسائل مهم جامعه، &laquo;کهانت&raquo; است که معنای پیشگویی و آگاهی از غیب را می&zwnj;دهد. روایات انبوهی در مذمت کهانت از فریقین نقل گردیده و به&zwnj;صورت کلی کهانت را حرام دانسته&zwnj;اند. مراجعه به کاهن اگر از اخبار جزمی اطلاع دهد، حرام است. در این نوشتار با روش توصیفی- تحلیلی تلاش شده تا بعد از مفهوم&zwnj;شناسی کهانت از نظر لغوی، به بررسی شواهد کهانت در متون امامیه و اهل&zwnj;سنت پرداخته شود تا حدود و ثغور کهانت و مراجعه به کاهن به&zwnj;صورت تفصیلی واکاوی و تحلیل شود. از یافته&zwnj;های این پژوهش این است که هیچ&zwnj;کدام از روایات حرمت کهانت، سند تامی ندارد، اما از تمام این روایات، اثبات حرمت نزد برخی فقها، ماهیت کهانت که غالباً دوستی و ارتباط با شیاطین است و با نگاه نامناسبی که متشرعه و اسلام به کاهن دارد، این عمل حرام گردیده است. براساس برخی از روایات اهل&zwnj;سنت که فقهای اهل&zwnj;سنت طبق آن فتوا داده&zwnj;اند، رسول اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) با برحذرداشتن مردم از تصدیق کاهنان، می&zwnj;فرماید: هر کس با رفتن نزد کاهن و ساحری، او را در گفته&zwnj;هایش تصدیق نماید، به چیزی که بر رسول اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) نازل گردیده، کافر شده است.<br /> واژگان کلیدی: کهانت، پیشگویی، اخبار از غیب، امامیه، اهل&zwnj;سنت.&emsp;</p> <h2><br /> مقدمه</h2> <p><br /> &laquo;کهانت&raquo; از دیدگاه لغت، معنای آگاهی از غیب و پیشگویی را می&zwnj;دهد.<a id="1" name="1">[1]</a> این واژه غالباً واژگانی مانند &laquo;پیشگویی&raquo;، &laquo;سحر&raquo; و &laquo;رمالی&raquo; را در ذهن انسان مجسّم می&zwnj;نماید. به&zwnj;راستی، کسی که ادعای اشراف بر امور غیبی را از طریق اسلوب&zwnj;های مختلف دارد، کاهن است و ازاین&zwnj;رو &laquo;کهانت&raquo; انواع گوناگونی مانند &laquo;طالع&zwnj;بینی&raquo;، &laquo;پیشگویی&raquo; و &laquo;رمالی&raquo; دارد. طالع&zwnj;بین با غروب و طلوع ستاره، از آینده انسان&zwnj;ها خبر می&zwnj;دهد و رمال با سنگ&zwnj;ریزه و شن، امور را بررسی می&zwnj;نماید. ادعای پیشگو این است که دوستی میان اجنّه دارد که او را از حوادث باخبر می&zwnj;نماید.<a name="2">[2]</a> برخی مانند ابن&zwnj;تیمیّه، پیشگو را از الفاظ مشترک برای رمّال، کاهن و انسانی که طالع&zwnj;بینی می&zwnj;نماید و افرادی که با این اسلوب&zwnj;ها پیرامون شناسایی امور و حوادث سخن می&zwnj;گویند، تعریف نموده است.<a name="3">[3]</a> برخی نیز در لغت عربی &laquo;کاهن&raquo; را کسی می&zwnj;دانند که از اسرار امور و آینده خبر می&zwnj;دهد و واژه طاغوت را با &laquo;کاهن&raquo; مترادف دانسته و معانی متفاوتی مانند شعبده&zwnj;باز، ساحر، بت&zwnj;پرست و جادوگر بر آن ترتّب دارد.<a name="4">[4]</a> برخی، کهانت را به اکتسابی و غیراکتسابی تقسیم نموده&zwnj;اند و بر این باورند که کهانت غیراکتسابی در برخی از نفوس ذاتاً وجود دارد، اما کهانت اکتسابی با اشتغال به اموری مانند ستاره&zwnj;شناسی، قابل اکتساب است.<a name="5">[5]</a> برخی مانند مسعودی &laquo;کهانت&raquo; را حالتی نفسانی و لطیف دانسته که از قوت نفس، احساس دقیق و صفای باطن، سرچشمه می&zwnj;گیرد. وی کهانت را اِخبار از آینده از راه ارتباط با ارواحِ تنها (جن) می&zwnj;داند.<a name="6">[6]</a>&nbsp;<br /> در این تعاریف، میان مفهوم &laquo;کهانت&raquo; و &laquo;وحی&raquo; خلط شده است. ابن&zwnj;خلدون &laquo;کهانت غیراکتسابی&raquo; را تنها درصورت تجرد از انسان و نیل به روحانیت خاص میسور می&zwnj;داند. او چنین حالتی را صرفاً در برخی افراد که در جرگه پیامبران به آن می&zwnj;رسند، با مفهوم وحی ارتباط داده و آن&zwnj;ها را از کهانت&zwnj;های هم&zwnj;ردیف سحر و جادو متمایز می&zwnj;کند. باید گفت: در &laquo;کهانت اکتسابی&raquo;، کاهن به&zwnj;جهت فقدان استطاعتی که بتواند از انسان تجرّد یابد، با کمک از اعمال بدنی و تشبّث به امور حسّی و خیالی، مدّعی آگاهی از غیب و پیشگویی می&zwnj;شود.<a name="7">[7]</a>&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;">پیشینه تحقیق</span></h2> <p>با توجه به تتبعاتی که صورت گرفت، کتاب &laquo;علم سحر و کهانت&raquo; تألیف خدیجه محمدی (1395) انتشارات اراده و کتاب &laquo;جن، جادو، کهانت و روش حفاظت و علاج آن در پرتو قرآن و احادیث صحیح&raquo; تألیف رشید لیزون، افضل ده&zwnj;مردنژاد (1399) انتشارات نسیم کویر را می&zwnj;توان اشاره کرد. از مقالات نگاشته شده دراین&zwnj;باره به مقاله &laquo;معناشناسی واژه&zwnj;های اعجاز، سحر و کهانت&raquo; (1395)، یوسف فرجی و هانیه ولی&zwnj;زاده، مقاله &laquo;تأثیر کهانت بر پیدایش متنبیان صدر اسلام&raquo; (1397)، راضیه سیروسی و محمدحسن الهی&zwnj;زاده، می&zwnj;توان اشاره نمود. آثار مذکور هرچند کهانت را بررسی نموده&zwnj;اند، اما هیچ&zwnj;کدام حکم فقهی کهانت را با ذکر ادله و شواهد از دیدگاه فریقین بررسی ننموده&zwnj;اند.&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;">حرمت کهانت</span></h2> <p>&laquo;کاهن&raquo;، اخبار کائنات مربوط به زمان آینده را می&zwnj;گیرد و به رازها، ادعای معرفت دارد. کاهنانی در عرب مانند شِق، سطیح و برخی دیگر، گمان می&zwnj;کردند که رفیقی از جن، خبرها را به آن&zwnj;ها می&zwnj;رساند. برخی هم گمان می&zwnj;کردند کارها را با کمک اسباب و مقدماتی می&zwnj;شناختند که توسط آن به رویدادهایی که در جای خویش واقع می&zwnj;گردد، منتقل می&zwnj;شوند. باید گفت که این کاهن را &laquo;عرّاف&raquo; نیز گفته&zwnj;اند؛ مانند ادعاکننده&zwnj;ای که می&zwnj;داند شیء گم&zwnj;شده و مسروق کجاست.</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;">کاهن در عبارات فقها</span></h2> <p>غالب فقها بر این باورند که کاهن از جن صاحب رأی است و اخبار را از او می&zwnj;گیرد.<a name="8">[8]</a> این تعریف در کتاب &laquo;التّنقیح الرائع&raquo; به مشهور منسوب گشته، اما در کتاب &laquo;سرائر&raquo; به &laquo;قیل&raquo; منسوب شده است.<a name="9">[9]</a>&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;">کاهن در احادیث</span></h2> <p>روایت محکمی درباره این مسأله وجود ندارد، اما علامه طبرسی روایت مفصلی را در کتاب احتجاج به&zwnj;صورت مرسل ذکر نموده که مقداری از تعریف ابن&zwnj;کثیر درباره کاهن و کهانت را تأیید می&zwnj;نماید. زندیقی از حضرت صادق (علیه&zwnj;السلام) پرسش بسیار کرد و امام (علیه&zwnj;السلام) پاسخش را داد. ازجمله پرسید: &laquo;کهانت&raquo; از کجا آمده و چگونه برخی به حادثه&zwnj;ها خبر می&zwnj;دهند؟ امام (علیه&zwnj;السلام) فرمود: کاهن را به&zwnj;مثابه حاکم و قاضی قبول داشتند و در امور مشتبه بر مردم قرار می&zwnj;دادند. کاهن از امور آینده اطلاع می&zwnj;یافت و با اسباب متعددی مانند بینایی چشم، روشنی قلب و چیزهایی که در درون خویش پرورانده و زیرکی و فطانت او با القای چیزهایی بر روح و قلبش خبر می&zwnj;داد. رویدادهای حادث در زمین را شیطان دانسته و به کاهن انتقال می&zwnj;دهد و چیزهای اطراف منازل را به اطلاع او می&zwnj;رساند. اخبار آسمان&zwnj;ها را شیطان&zwnj;ها در زمان فترت پیامبران، هنگام صحبت ملائکه با هم، شنود می&zwnj;کردند؛ زیرا در آن برهه از زمان از آسمان محجوب نبودند و با ستارگان رجم نمی&zwnj;گشتند، اما پس از بعثت رسول اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) مانع از استراق سمع آن&zwnj;ها شدند تا چیزی شبیه وحی برای اخذ اخبار آسمان&zwnj;ها در زمین واقع نگردد و بر مردم چیزهایی را که از جانب خداوند آمده مشتبه نگردد. به&zwnj;جهت زدودن اشتباه و اثبات حجت، استراق سمع و شنود شیاطین ممنوع گشت ولی پیش از بعثت رسول اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله)، شیطان&zwnj;ها، عباراتی را از خبرهای آسمان&zwnj;ها درباره وقایع پیش&zwnj;رو، شنود و استراق سمع می&zwnj;نمودند و با آوردن آن به زمین در قلب کاهنان قذف می&zwnj;نمودند. کاهن نیز آن را زیاد و کم می&zwnj;کرد و هرگاه کلماتی را به آن می&zwnj;افزود، باطل و حق را به&zwnj;هم می&zwnj;بافت.&nbsp;<br /> چیزهایی که کاهن به&zwnj;صورت صحیح و مطابق واقع بیان می&zwnj;نمود، اخبار قذف شده در قلب او پس از شنود و استراق سمع بود و چیزهای نادرست به&zwnj;جهت موارد باطلی بود که از جانب خود بر آن می&zwnj;افزود. پس از ممنوعیت شیطان&zwnj;ها از شنود، کهانت به&zwnj;صورت کامل، قطع و اخبار امروزی که شیطان&zwnj;ها به کاهنان ارسال می&zwnj;نمایند، درباره صحبت&zwnj;ها و کارهای مردم است. برخی شیطان&zwnj;ها به برخی دیگر، رویدادهایی را که در زمان آینده حاد ث می&zwnj;شود؛ مانند قتل، گم&zwnj;شدن و سرقت خبر می&zwnj;دهند. شیطان&zwnj;ها نیز مانند مردم، صادق و کذّاب دارند.&nbsp;<br /> به نظر می&zwnj;رسد تعریف کامل و جامع این است که شخص کاهن، غیب&zwnj;گوست و سرچشمه غیب&zwnj;گویی او، نمی&zwnj;تواند امری عقلانی و قطعی باشد. مستفاد از روایت و لغت این است که سرچشمه غیب&zwnj;گویی، نوعی ابهام دارد. اگر کسی براساس قوانین علمی و محاسبات بررسی کند و مطلبی را به&zwnj;صورت قطع و ظن بگوید، نمی&zwnj;توان گفت که کهانت نموده یا کاهن است و مقدماتی که یک کاهن استعمال می&zwnj;نماید، نباید چیز مشخصی باشد، بلکه نوعی ابهام را می&zwnj;طلبد که افراد منحصر به فرد و استثنایی، می&zwnj;توانند آن را درک کنند و امام معصوم (علیه&zwnj;السلام) بر فرض صدور این روایت، وجوه ابهامات را بیان نموده&zwnj;اند.<br /> کهانت، خبردادن از کائنات به&zwnj;وسیله رابطه با نیروهای اهریمنی و شیاطین است که برای غالب مردم، نامحسوس و غیرعادی است. نمی&zwnj;توان انسان هوشیار و بافراستی که هنگام نگاه به چشم دیگران، خیلی مسائل را از حالات او درک می&zwnj;نماید، ولی با جنیان و شیاطین ارتباط نمی&zwnj;گیرد را کاهن نامید. برخی از روایات نیز ذکر کرده&zwnj;اند که از راه القاء شیطان کاهن اطلاع&zwnj;رسانی می&zwnj;کند.<a name="10">[10]</a> برخی از قیافه&zwnj;پردازان بافراست که از چهره و حرکات انسان&zwnj;ها قادر به تشخیص نسب او هستند، کاهن نیستند.&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;">شواهد حرمت کهانت در دیدگاه شیعه</span></h2> <p>1-دوستی با شیاطین<br /> اگر دوستی با شیاطین از ارکان تعریف کهانت ذکر گردد، چه&zwnj;بسا از ماهیت این کهانت، حرمت آن را استعمال کنیم. بله! اگر شیطان نکته&zwnj;ای را القا کرد و پذیرشی صورت نگیرد که مورد عنایت شیطان باشد، نمی&zwnj;توان گفت حرام است. اگر شخصی حبّ به شیطان داشته باشد، به&zwnj;صورت یقینی نمی&zwnj;توان حکم به حرمت آن داد، ولی زمینه&zwnj;ساز اثبات حرمت می&zwnj;گردد.&nbsp;<br /> ب) احادیث حرمت کهانت&nbsp;<br /> انبوهی از احادیث، کهانت را حرام می&zwnj;داند، اما غالباً سند کاملی ندارد.&nbsp;<br /> روایت اول: &laquo;حَدَّثَنَا أَبِی رَضِیَ اللهُ عَنهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعدُبنُ عَبدُاللهِ عَن یَعقُوبَ بنَ یَزِیدَ عَن مُحَمَّدِبن أَبِی عُمَیرٍ عَن عَلِیِّ&zwnj;بنِ أَبِی حَمزَةَ عَن أَبِی بَصِیرٍ عَن أَبِی عَبدِاللهِ (علیه&zwnj;السلام) قَالَ: مَن تَکَهَّنَ أَو تُکُهِّنَ لَهُ فَقَد بَرِئَ مِن دِینِ مُحَمَّدٍ (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله). قُلتُ: فَالقِیَافَةُ؟ قَالَ: مَا اُحِبُّ أَن تَأتِیَهُم وَقَلَّ مَا یَقُولُونَ شَیئاً إِلّا کَانَ قَرِیباً مِمَّا یَقُولُونَ وَقَالَ: القِیافَةُ فَضلَةٌ مِنَ النُّبُوَّةِ ذَهَبَت فِی النَّاسِ&raquo;.<a name="11">[11] </a>امام صادق (علیه&zwnj;السلام) فرمود: هرکس تکهّن نماید یا با درخواست خودش برای او تکهّن گردد، از دین پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) برائت نموده است. گفتم: تکلیف قیافه چیست؟ امام (علیه&zwnj;السلام) فرمود: مایل نیستم نزد قیافه&zwnj;شناس بروی و به ندرت آنچه می&zwnj;گویند، مطابق واقع باشد. سپس حضرت فرمود: قیافه، درحقیقت، سرریزی از نبوّت بوده که بین مردم رفته است.&nbsp;<br /> این روایت بر حرمت کهانت و طلب آن با تعبیر اکید &laquo;فَقَد بَرِئَ مِن دِینِ مُحَمَّدٍ (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله)&raquo; تمامیت دارد.&nbsp;<br /> روایت دوم: &laquo;عَنِ الصَّفَارِ عَنِ الحَسَنِ بنِ عَلِیِ الکُوفِی عَن إِسحَاقِ بنِ إِبرَاهِیمِ عَن نَصرِ بنِ قَامُوسِ قَالَ: سَمِعتُ اَبَاعَبدِاللهِ (علیه&zwnj;السلام) یَقُولُ: المُنَجِّمُ مَلعُونٌ وَالکَاهِنُ مَلعُونٌ وَالسَاحِرُ مَلعُونٌ وَالمُغَنِّیَةُ مَلعُونَةٌ وَمَن آوَاهَا مَلعُونٌ وَآکِلُ کَسبِهَا مَلعُونٌ&raquo;.<a name="12">[12]</a>&nbsp;<br /> این روایت از نظر سندی به&zwnj;جهت اسحاق بن ابراهیم که از مجاهیل و مشترک میان چند نفر است، توثیقی برای آن&zwnj;ها ذکر نگردیده، تمامیت ندارد، اما بر حرمت، دلالت دارد؛ زیرا کاهن را لعنت نموده است. اگرچه در احادیث و موارد غیرحرام نیز ملعون اطلاق گردیده، اما اگر قرینه&zwnj;ای بر کراهت وجود نداشته باشد یا بر وجود حرمت، قرینه&zwnj;ای دلالت نماید، بر حرمت حمل می&zwnj;گردد.&nbsp;<br /> روایت سوم: &laquo;وَمُحَمَّدُ بنُ عَلِیُّ بنُ الحُسَین فِی المَجَالِسِ الحُسینِ بنِ احمَدِ بنِ اِدریسَ عَن أَبِیهِ عَن سَعدٍ عَن یَعقُوبِ &zwnj;بنِ یَزیِدَ عَن مُحَمَّدِ بنِ أَبِی عُمَیرٍ عَن مُعَاوِیَةَ بنِ وَهبٍ عُن أَبٍی سَعِیدٍ هَاشِمٍ عَن أَبِی عَبدِاللهِ الصَّادِقِ (علیه&zwnj;السلام) قَالَ: &laquo;أَربَعَةٌ لَایَدخُلُونَ الجَنَّةَ الکَاهِنُ وَالمُنَافِقُ وَمُدمِنُ الخَمرِ والقَتَّاتُ وَهُوَ النَّمَّامُ&raquo;.<a name="13">[13]&nbsp;</a><br /> روایت مذکور از نظر سندی به&zwnj;جهت ابوسعید هاشم و حسین بن احمد بن ادریس که توثیقی برای آنها ذکر نگردیده، تمام نیست. از نظر دلالت نیز باید گفت که این حدیث، دلالتی تام بر حرمت کهانت دارد، اما باید به این نکته توجه کرد که به&zwnj;صرف یکی&zwnj;دو بار کهانت، بر او عنوان کاهن صدق نمی&zwnj;کند و باید به میزانی باشد که عنوان کاهن بر او صدق نماید. در چنین صورتی روایت بر حرمت آن دلالت دارد و فراتر از آن استفاده نمی&zwnj;گردد.<br /> روایت چهارم: &laquo;أَیُّهَا النَّاسُ إِیَّاکُم وَتَعَلُّمَ النُّجُومِ إِلّا مَا یُهتَدَی بِهِ فِی بَرٍّ أَو بَحرٍ فَإِنَّهَا تَدعُو إِلَی الکَهَانَةِ وَالمُنَجِّمُ کَالکَاهِنِ وَالکَاهِنُ کَالسَّاحِرِ وَالسَّاحِرُ کَالکَافِرِ وَالکَافِرُ فِی النَّارِ&raquo;.<a name="14">[14]</a>&nbsp;<br /> دلالت این فراز از نهج&zwnj;البلاغه بر حرام&zwnj;بودن کهانت تمام است؛ زیرا کاهن را مانند ساحر و ساحر را شبیه کاهن می&zwnj;داند که در آتش است. از جهت سندی نیز هرچند در کلیت نهج&zwnj;البلاغه و صدور آن از امام علی (علیه&zwnj;السلام) یقین وجود دارد و کسی غیر از امام (علیه&zwnj;السلام) نمی&zwnj;تواند چنین سخنانی را بفرماید، اما به تک&zwnj;تک عبارات و کلمات به&zwnj;صورتی که از نظر فقهی حجت باشد، اطمینان حاصل نمی&zwnj;گردد.&nbsp;<br /> روایت پنجم: &laquo;وَمُحَمَّدُ بنُ یَعقُوب عَن عَلِیِّ بنِ إِبرَاهِیمَ عَن أَبِیهِ عَنِ النَّوفِلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَن أَبِی عَبدِاللهِ (علیه&zwnj;السلام) قَالَ: &laquo;السُّحتُ ثَمَنُ المَیتَةِ وَثَمَنُ الکَلبِ وَثَمَنُ الخَمرِ وَمَهرُ البَغِیِّ وَالرِّشوَةُ فِی الحُکمِ وَاَجرُ الکَاهِنِ&raquo;.<a name="15">[15]</a>&nbsp;<br /> این حدیث بر حرمت دلالت نمی&zwnj;کند، بلکه صرفا آن را تأیید می&zwnj;نماید؛ زیرا چه&zwnj;بسا اجرت چیزی حرام باشد، ولی خود آن چیز حرام نباشد؛ مانند اجرت بر قضاوت یا اذان. اگر بگوییم حرام است، این روایت بر حرمت دلالتی ندارد، هر چند مؤیدی بر آن است؛ زیرا در محل بحث بر اینکه حرمتی برای کهانت نباشد ولی اجرت بر آن باشد، وجهی نداریم.&nbsp;<br /> روایت ششم: &laquo;وَنَروِی أَنّهُ لَایَجُوزُ شَهَادَةُ عَرَّافٍ وَلَا کَاهِنٍ وَیَجُوزُ شَهَادَةُ المُسلِمِینَ فِی جَمِیعِ أَهلِ المِلَلِ وَلَا یَجُوزُ شَهَادَةُ أَهلِ الذِّمَةِ عَلَی المُسلِمِینَ&raquo;.<a name="16">[16]</a>&nbsp;<br /> این حدیث بر حرمت، دلالت نمی&zwnj;کند؛ زیرا نفوذنداشتن شهادت کاهن از جهت فسق اثبات نمی&zwnj;گردد، اما ممکن است شهادت او از رهگذر کهانت یا جهات دیگری نفوذ نداشته باشد؛ به همان صورتی که درباره هلال، شهادت زنان پذیرفته نیست و مانند صحیحه محمد بن &zwnj;قیس که امام علی (علیه&zwnj;السلام) می&zwnj;فرماید: &laquo;لَا آخُذُ بِقَولِ عَرَّافٍ وَ لَا قَائِفٍ وَ لَا لِصٍ وَ لَا اَقبَلُ شَهَادَةَ الفَاسِقِ إلّا عَلَی نَفسِهِ&raquo;.<a name="17">[17]</a>&nbsp;<br /> برخی مانند ابن&zwnj;اثیر، عرّاف را به کاهن معنا نموده&zwnj;اند<a name="18">[18]</a> و برخی نیز آن را به منجّم معنا نموده&zwnj;اند.<a name="19">[19]</a>&nbsp;<br /> روایت هفتم: &laquo;وَمُحَمَّدُبنُ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ فی معانی الأخبار عَن اَحمَدَبنِ حَسَنِ القَطَّانِ عَن اَحمَدَبنِ یَحیَی بنِ زَکَرِیَّا عَن بَکرِبنِ عَبدِاللهِ بنِ حَبِیبٍ عَن تَمِیمِ بنِ بُهلُولٍ عَن أَبِیهِ عَن عَبدِاللهِ بنِ الفَضلِ عَن أَبِیهِ عَن أبِی خَالِدٍ الکَابُلِیِّ قَالَ: سَمِعتُ زَینَ العَابِدیِنَ (علیه&zwnj;السلام) یَقُولُ: الذُّنُوبُ اللَّتِی تُغَیِّرُ النِّعَمَ، البَغیُ عَلَی النَّاسِ إِلَی أَن قَالَ: وَالذُّنُوبُ اللَّتِی تُظلِمُ الهَوَاءَ السِّحرُ وَالکِهَانَةٌ وَالإیمَانُ بِالنُّجُومِ وَالتَّکذِیبُ بِالقَدَرِ وَعُقُوقُ الوَالِدَینِ&raquo;.<a name="20">[20]</a><br /> ابوخالد کابلی می&zwnj;گوید از حضرت سجاد (علیه&zwnj;السلام) شنیدم که فرمود: معصیت&zwnj;هایی که نعمت&zwnj;های الهی را تغییر می&zwnj;دهد، بغی و ظلم بر مردم است. تا جایی که امام (علیه&zwnj;السلام) فرمودند: معصیت&zwnj;هایی که از نظر معنوی هوا را تاریک می&zwnj;نماید، کهانت، سحر و ایمان به ستارگان است.&nbsp;<br /> این حدیث بر حرمت، دلالت می&zwnj;کند؛ زیرا در آن تعبیر به &laquo;ذنوب&raquo; نموده. مضاف بر آنکه محرمات دیگری مانند ایمان به ستارگان، سحر و موارد دیگر در کنار آن ذکر گردیده، اما از نظر سندی ناتمام است.</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;">خلاصه کلام در حکم حرمت کهانت</span></h2> <p>هیچ یک از روایاتی که بر حرمت کهانت دلالت می&zwnj;کرد، از نظر سندی تمامیت ندارد، اما از تمام این روایات (و اینکه نزد برخی فقها حرمت کهانت به اثبات رسیده) و با توجه به اینکه غالبا ماهیت کهانت، دوستی و ارتباط با شیاطین است، همراه با نگاه نامناسبی که متشرعه و اسلام به کاهن دارد و در قرآن کریم نیز می&zwnj;فرماید: &laquo;وَ لَا بِقَولِ کَاهِنٍ وَ مَجنُون&raquo;<a name="21">[21]</a> و &laquo;فَذَکِّر فَمَا اَنتَ بِنِعمَةِ رَبِّکَ&raquo;.<a name="22">[22]</a> از تمام این آیات و روایات استفاده می&zwnj;شود که در دین مبین اسلام، کهانت حرام است، اما دلیلی که مطلق باشد و از نظر سندی و دلالتی تمام باشد، وجود ندارد.</p> <h2><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/file.jpg" style="margin: 5px; width: 300px; height: 200px; float: left;" /><br /> <span style="color:#8e44ad;">احکام مراجعه به کاهن&nbsp;</span></h2> <p>برخی فقها براساس روایت ابن&zwnj;ادریس در کتاب سرائر که ادعای تمامیت سندی آن را نیز دارند، بر این باورند که مراجعه به کاهن، رجحان شرعی ندارد و ابن&zwnj;ادریس، حدیث را از مشیخه حسن&zwnj;بن&zwnj;محبوب نقل نموده است.</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;">ادله حرمت داشتن مراجعه به کاهن</span></h3> <p>1-روایت هیثم<br /> &laquo;مُحَمَّدُبنُ إِدرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقلاً مِن کِتَابِ المَشِیخَةِ لَلحَسَنِ بنِ مَحبُوبٍ عَنِ الهَیثَمِ قَالَ: قُلتُ لِأَبِی عَبدِاللهِ (علیه&zwnj;السلام): إِنَّ عِندَنَا بِالجَزِیرَةِ رَجُلاً رُبَّمَا اَخبَرَ مَن یَأتِیهِ یَسأَلُهُ عَنِ الشَّیءِ یُسرَقُ أَو شِبهِ ذَلِکَ فَنَسأَلُهُ: فَقَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله): مَن مَشَی إِلَی سَاحِرٍ أَو کَاهِنٍ أَو کَذَّابٍ یُصَدِّقُهُ بِمَا یَقُولُ فَقَد کَفَرَ بَمَا اَنزَلَ اللهُ مِن کِتَابٍ&raquo;.<a name="23">[23]</a><br /> هیثم&zwnj;بن&zwnj;واقد می&zwnj;گوید: به حضرت صادق (علیه&zwnj;السلام) گفتم: در جزیره نزد ما مردی هست که اگر کسی نزد او برود و درباره اشیاء دزدیده شده و مانند آن بپرسد، به او خبر می&zwnj;دهد. آیا ما نیز می&zwnj;توانیم نزد او برویم و سؤال کنیم؟ امام (علیه&zwnj;السلام) فرمود: پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: هر کس به&zwnj;سوی کاهن، ساحر یا کذّاب رفته و سخن او را تصدیق نماید، قطعا به کتاب الهی کافر شده است؛ درحقیقت انسانی که نزد کاهن، ساحر و کذّاب می&zwnj;رود و سخن او را تصدیق می&zwnj;نماید، ایمان ندارد که همه&zwnj;چیز تحت قدرت خداوند است؛ اما قرآن کریم می&zwnj;فرماید: &laquo;یَمحُو اللهُ مَا یَشَاء وَیُثبِتهُ وَعِندَهُ اُمُّ الکِتَاب&raquo; و &laquo;قُل إِنَّ الأَمرَ کُلَّهُ لله&raquo;. مضاف بر آن، در کلامی که علم&zwnj;آور نبوده تکیه می&zwnj;نماید، اما قرآن کریم می&zwnj;فرماید: &laquo;وَلَا تَقفُ مَا لَیسَ لَکَ بِهِ عِلمٌ&raquo;؛ برخی از کتاب&zwnj;هایی که در مستطرفات از ابن&zwnj;ادریس نقل شده، معروف است و اگر نسخه&zwnj;ای نیز مغلوط بود، به&zwnj;صورت کامل مشخص می&zwnj;گردید.&nbsp;<br /> هیثم &zwnj;بن واقد که از امام (علیه&zwnj;السلام) روایت می&zwnj;نماید، توثیق ندارد؛ اگرچه ابن&zwnj;داود در رجال خود از برقی و کشّی، توثیقی را نقل نموده است، اما هنگام مراجعه به کتاب برقی و کشّی، چنین توثیقی مشاهده نمی&zwnj;شود؛ لذا پرواضح است ابن&zwnj;داود خطا کرده و شخص دیگری غیر از او مانند علامه در کتاب &laquo;خلاصة&zwnj;الاقوال&raquo;، چنین توثیقی را از کشّی ذکر ننموده تا اینکه قائل شویم در برخی نسخ، برقی و کشّی بوده و به ما نرسیده است؛ بنابراین، چنین حدیثی اگرچه به&zwnj;صورت فی&zwnj;الجمله بر حرمت مراجعه و تصدیق کاهن دلالت دارد، اما از نظر سندی تمام نبوده؛ هرچند برخی مانند شیخ انصاری از آن به صحیحه تعبیر نموده&zwnj;اند.<a name="24">[24]</a>&nbsp;<br /> 2- تحریض بر فعل حرام<br /> رفتن نزد کاهنی که از راه کهانت خبر می&zwnj;دهد و سبب تأیید و تشویق حرام می&zwnj;گردد، جایز نیست؛ زیرا ادله&zwnj;ای که بر وجوب منع و نهی از کهانت دلالت دارد، به&zwnj;طریق&zwnj;اولی بر عدم تشویق و تأیید کهانت دلالت دارد. اگر این مراجعه سبب تأیید و تشویق عمل حرام نگردد، به&zwnj;ویژه اگر با تذکر حرام&zwnj;بودن عملش باشد، نمی&zwnj;توان گفت که عمل حرامی را مرتکب شده است.&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#8e44ad;">ترتیب اثر به خبر کاهن&nbsp;</span></h3> <p><br /> اگر ترتیب اثردادن بر خبر کاهن، مباح باشد و حرام دیگری را در پی نداشته باشد، بدون اشکال است. ترتیب اثر به خبر اینکه فلان چیز گم&zwnj;شده کجاست، این&zwnj;گونه است که برود و ببیند که چیز گم&zwnj;شده در مکانی که کاهن از آن خبر داده وجود دارد یا نه. اگر خود ترتیب اثر، گار حرامی باشد یا حرام دیگری را در پی داشته باشد، جایز نیست؛ مثلا کاهن بگوید چیز گم&zwnj;شده را فلان شخص دزدیده و براساس این گفتار به او سوء&zwnj;ظن پیدا کند و بدون &zwnj;حجّت به آن شخص تهمت زده شود. اگر بدون سوء&zwnj;ظن و تهمت، با رعایت حرمت مسلمان و با توجه به احتمال خطا و نبود قصد دزدی، درباره گم&zwnj;شده بپرسد، به امید اینکه به سرنخی دست یابد، اشکالی ندارد. کاهن گاهی باطل و حق را خلط می&zwnj;کند و این پرس&zwnj;وجو با روایتی که فرمود: &laquo;اگر شخصی این&zwnj;ها را تصدیق نماید، از دین پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) برائت جسته&raquo;، منافات ندارد؛ زیرا تصدیق نکرده است.&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#8e44ad;">رجوع به خبردهنده&zwnj; مرتبط با شیاطین&nbsp;</span></h3> <p>اگر شخصی با زیرکی و فراست و از راهی غیر از کهانت بدون اینکه با نیروهای شیطانی و شرور در ارتباط باشد، از غیب خبر بدهد یا در برخی از موارد با نیروهای خیر در ارتباط باشد، آیا مراجعه به چنین انسانی جایز است یا خیر؟ به نظر می&zwnj;رسد که شیخ انصاری معتقد است که خبردادن از غیب به&zwnj;صورت کلی حرام است.<a name="25">[25]</a> دلیلش حدیثی است که امام (علیه&zwnj;السلام) می&zwnj;فرماید: &laquo;مَن مَشَی إِلَی سَاحِرٍ أَو کَاهِنٍ أَو کَذَّابٍ، یُصَدِّقُهُ بِمَا یَقُولُ فَقَد کَفَرَ بِمَا اَنزَلَ اللهُ مِن کِتَابٍ&raquo;<a name="26">.[26]&nbsp;</a><br /> شیخ انصاری خواهان استفاده حصر از این روایت صحیحه است؛ به این معنا که هر کس از غیب خبر دهد، ساحر، کذّاب یا کاهن است. راوی از امام (علیه&zwnj;السلام) درباره رجوع به غیب&zwnj;گو می&zwnj;پرسد و امام (علیه&zwnj;السلام) در پاسخ، سه عنوان کاهن، کذّاب و ساحر را نام می&zwnj;برد؛ پس خبردهنده از غیب، یکی از این سه مورد است و تصدیق او، کفر است. همچنین شیخ انصاری از این روایت استفاده می&zwnj;کند که امام (علیه&zwnj;السلام) درباره دلیل قطع شنود شیاطین می&zwnj;فرماید: &laquo;لِئَلَا یَقَعَ فِی الاَرضِ سَبَبٌ تُشَاکِل الوَحیَ مِن خَبَرِ السَّمَاءِ فَیَلبَسُ عَلَی اَهلِ الاَرضِ مَا جَاءَهُم عَنِ اللهِ لِاِثبَاتِ الحُجَّةِ وَ نَفیِ الشُّبهَةِ&raquo;؛ امر مانند وحی صورت نگیرد تا اینکه بر مردم مشتبه شود؛ پس آشکار است که آنچه شبیه وحی باشد، ممنوع بوده و خبردادن از غیب هرچند از غیرارتباط با شیاطین، ممنوع است.&nbsp;<br /> نقد: قطع&zwnj;نظر از ضعیف&zwnj;بودن سند حدیث، این روایت بر انحصار غیب&zwnj;گویی بر سه دسته دلالت ندارد و می&zwnj;فرماید: اگر شخصی نزد این سه دسته رفته و آن&zwnj;ها را تصدیق نماید، حرام است. روایت احتجاج نیز بیان می&zwnj;کند که شنود از عالم بالا به&zwnj;دلیل استفاده بد شیاطین و تشبّه با وحی، تکوینا ممنوع گردید، ولی از حدیث استفاده نمی&zwnj;گردد که هر خبر غیبی اگر از راه نیروهای طاهر و خیر باشد، حرام است، اما اخبار نیروهای طاهر و خیر، می&zwnj;تواند بر وحی صحّه بگذارد؛ زیرا برای خویش استقلالی قائل نبوده و در راه حقند. پس عبارت شیخ انصاری در اثبات حرمت مراجعه به شخصی که بدون رابطه با اهریمن، غیبگویی می&zwnj;کند، تمامیت ندارد.&nbsp;<br /> درباره کسی که از راه&zwnj;های غیرحرام و بدون اتصال به شرور و از راه اتصال به نیروهای خیر به خبری رسیده، باید گفت: اگر یقین به مضمون خبر پیدا نماید، می&zwnj;تواند براساس آن اخبار، عمل کند، مگر در مواردی که قطع موضوعی شاخصی درباره موضوع جایزبودن خبردادن، اخذ شده باشد که نمی&zwnj;تواند به غیر آن عمل نماید. برای نمونه، علم در حصول اجرای حق از راه قیام بینه باشد، با یقینی که از غیر راه قیام و بینه حاصل گردد، نمی&zwnj;تواند اجرای حد نماید ولی در مواردی که علم به&zwnj;صورت موضوعی اخذ نگردد و طریق محض باشد، به یقینی که از راه اتصال به نیروهای خیر به دست می&zwnj;آورد، می&zwnj;تواند عمل نماید، اما در مواردی که عمل، شرعاً براساس یقین مجاز باشد؛ به این معنا که مثلا اگر با علم عادی به گناه پنهانی کسی پی می&zwnj;برد، نمی&zwnj;توانست آن را افشا نماید. اگر با علم غیرعادی نیز آگاهی یابد، قادر نخواهد بود که آن را افشا کند. مکاشفه نیز حجت نیست، مگر اینکه شرع یا عقل بر آن صحّه بگذارد. درحقیقت، به همان صورت که منطق، میزان فلسفه است، شرع و عقل نیز منطق و معیار مکاشفات بوده و نشانه این است که چنین اتصالاتی یقین&zwnj;آور نیست و با غیرحق مخلوط است و انسان نمی&zwnj;تواند به آن ترتیب اثر دهد؛ زیرا اگر از اعمال اعتقادی باشد و امور اعتقادی نیازمند یقین است، نمی&zwnj;توان معتقد شد. اثر عملی نیز بر آن مترتب نمی&zwnj;گردد؛ زیرا خداوند متعال می&zwnj;فرماید: &laquo;إِن یَتَّبِعُونَ إِلّا الظَّنّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَایُغنِی مِنَ الحَقِّ شَیئاً&raquo;.<a name="27">[27]</a><br /> درباره حکم مراجعه به افرادی که بدون ارتباط با نیروهای اهریمنی خبر می&zwnj;دهند باید گفت: با توجه به چنین اشخاصی که ساحر، کاهن و کذّاب نیستند، مراجعه و اخذ خبر از آن&zwnj;ها نه&zwnj;تنها حرام نیست، بلکه دلیلی بر مکروه&zwnj;بودن آن نیز در دست نیست، ولی درهرصورت انسان نمی&zwnj;تواند چنین خبری را تصدیق کند، مگر اینکه به آن یقین داشته باشد که در چنین صورتی، در موارد شرعی، ترتیب اثر جایز است<a name="28">.[28]</a><br /> سید مرتضی بر این باور است که علم غیب، صرفاً در اختیار خداوند متعال است: &laquo;وَعِندَهُ مَفَاتِحَ الغَیب لَایَعلَمُهَا إِلّا هُوَ&raquo;.<a name="29">[29]</a> هرچند برای برخی از انسان&zwnj;ها مانند ائمه (علیهم&zwnj;السلام) اختصاصاتی وجود دارد، اما اگر منجّم یا کاهن مدّعی علم غیب باشد، مخالف قرآن کریم و احادیث عمل نموده است. از معجزات رسول اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله)، خبردادن از عالم غیب است؛ پس کهانت که چنین ادّعایی را دارد، حرام است.<a name="30">[30]</a>&nbsp;<br /> برخی بر این باورند که برای مبارزه با ادعای معجزه یا رفع مشکل، می&zwnj;توان به کهانت استناد نمود، ولی در غیر این حالت، کهانت حرام است. سیدبحرانی می&zwnj;نویسد: &laquo;إلّا للحلِّ وَ المُعَارضَةِ دَعوَی المُعجِزَةِ&raquo;<a name="31">.[31]</a>&nbsp;<br /> به نظر می&zwnj;رسد با عنایت به قرائن موجود، صرفا هنگام ضرورت مانند حفظ آبرو، مال و جان، هنگامی که کهانت تنها راه باشد می&zwnj;توان از آن استفاده نمود. اگر از راه دیگری مانند ارجاع به مراکز امنیتی و گفت&zwnj;وگو بتوان معضل را حل نمود، مراجعه به کاهن ضرورتی ندارد. برای نمونه، جایز نیست زنی برای جلب علاقه شوهرش به کاهن مراجعه نماید. برخی بر این باورند کاهن اگر از پاره&zwnj;ای وقایع به&zwnj;صورت جزمی خبر دهد، حرام است، اما با گمان و احتمال، حرمت ندارد. این دیدگاه خالی از اشکال نیست؛ زیرا اخبار غیرجزمی از بحث کهانت، موضوعا خارج است.<a name="32">[32]</a>&nbsp;<br /> برخی مانند محقق خویی معتقدند که اگر از امارات خفیّه، کاهن مواردی را به دست آورد، نمی&zwnj;توان بر آن اشکال کرد؛ &laquo;إِذَا کَانَ إِعتِقَاداً عَلَی بَعضِ الأَمَارَاتِ الخَفِیَّةِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا بَأسَ بِهِ، إِذَا اعتَقَدَ صِحَّتَهُ أَو اطمَئَنَّ بِهِ&raquo;.<a name="33">[33]&nbsp;</a><br /> برخی مانند محمد اسحاق فیاض نیز بر این باورند: تمسک به برخی از اماره&zwnj;های مخفی، یا با یقین از صحت چنین اماراتی اگر خبرهای کاهن یقینی نباشد، جایز است ولی خبرهای قطعی حرام است.<a name="34">[34]</a> این دیدگاه، خروج موضوعی از کهانت دارد؛ زیرا کهانت در محلی امکان&zwnj;پذیر است که فرد، مدّعی ارتباط با عالم غیب است و از آن خبر جزمی می&zwnj;دهد، ولی اگر با امارات، ذکاوت شخصی و زهد، چیزی را بگوید، با کهانت بی&zwnj;ارتباط است.&nbsp;</p> <h3><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/Leadspace-11581091711.jpg" style="margin: 5px; float: left; width: 400px; height: 241px;" /><br /> <span style="color:#8e44ad;">دیدگاه فقهای امامیه درباره حکم کاهن</span></h3> <p>با عنایت به فکر مبغوض و عمل کهانت، برخی از فقها درباره کاهن گفته&zwnj;اند: اگر توبه نکند، کشته می&zwnj;شود. &laquo;یُقتَل ... إِلّا أَن یَتُوبَ&raquo;.<a name="35">[35]</a>&nbsp;<br /> کاشف الغطاء می&zwnj;نویسد: &laquo;هُوَ کَالسَّاحِرِ یُقتَل مَا لَم یَتُب، بَل أَشَدٌّ مِنهُ&raquo;.<a name="36">[36]</a><br /> انسانی که کهانت را حلال بداند نیز اگر توبه نکند به قتل می&zwnj;رسد.<a name="37">[37]</a><br /> به نظر می&zwnj;رسد قتل مستحلّ کهانت یا کاهن مستندی ندارد؛ اگر ما بگوییم کاهن شبیه کافر است، کافر کشته نمی&zwnj;شود. کافر اگر حربی باشد، باید به قتل برسد، امّا اگر کافر حربی نیست و ارتباط خوبی با دولت اسلامی دارد، مال، جان و ناموس او احترام دارد و واجب است که حفظ شود.<a name="38">[38]</a>&nbsp;<br /> درباره تعلیم کهانت نیز برخی مانند صاحب جواهر معتقدند: علم، تعلّم و تعلیم کهانت، خالی از اشکال است، اما نباید مقصود، عمل به آن باشد؛ زیرا با تردید در جواز کهانت، اصل اولی بر جایز بودن آن است. کاهن و کهانت به موردی انصراف دارد که در آن عمل وجود داشته باشد، مگر اینکه نتوان بین علم و عمل تفکیک کرد؛ زیرا انسانی که عالم است، به آن عمل می&zwnj;کند<a name="39">.[39]</a>&nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله خوانساری معتقد است: با ریاضت&zwnj;کشیدن، علم کهانت حاصل می&zwnj;شود؛ چنین ریاضتی سبب تسخیر اجنّه و کسب قدرت به&zwnj;جهت انجام اعمال خارق&zwnj;العاده است؛ خواه ریاضت&zwnj;ها باطل و یا صحیح باشد. ممکن است انسان با روزه&zwnj;گرفتن سالیانه به قدرت&zwnj;هایی برسد یا ممکن است انسان با ریاضت&zwnj;های حلال و شرعی از جانب خداوند متعال قدرتی را کسب نماید که در این حالت، نباید گفت که چنین علمی حرام است.<a name="40">[40]</a>&nbsp;<br /> علامه حلّی و کاشف&zwnj;الغطاء، اجرت برای کاهن را نیز حرام نموده&zwnj;اند.<a name="41">[41]</a>&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#8e44ad;">دیدگاه اهل&zwnj;سنت درباره کهانت&nbsp;</span></h3> <p>ابن&zwnj;قدامه بر این باور است که عرّاف صرفا با ظن و حدس نظر می&zwnj;دهد، اما کاهن به&zwnj;وسیله اجنّه، اخبار را ذکر می&zwnj;کند. براساس دیدگاه احمد بن حنبل باید کاهن را محبوس کرد تا توبه نماید. همچنین از دیدگاه او عرّافه به سحر نزدیکی دارد و درحقیقت، بدتر از کاهن، ساحر است. علت آن نیز شاخه&zwnj;ای از کفربودن سحر است؛ بنابراین کاهن و ساحر به قتل می&zwnj;رسند و یا او را باید زندانی کنند تا توبه نماید؛ زیرا این دو نفر عمل خویش را کتمان می&zwnj;کنند و در کلام خلیفه دوم ذکر گردیده: هر کاهن یا ساحری را که به اسلام ارتباطی ندارد، به قتل برسانید.<a name="42">[42] </a>خلیفه دوم بر این باور بود که کشتن ساحر وجوب دارد و از او طلب توبه نمی&zwnj;شود، اما هنگامی که محرز شود سحر را برای فساد در زمین استعمال نموده، به&zwnj;صرف سحر به قتل نمی&zwnj;رسد؛ البته به شرطی که باور او کفرآلود نباشد.<a name="43">[43]</a>&nbsp;<br /> از دیدگاه فقه شافعی در اهل&zwnj;سنت، اگر کاهن به چیزی که سبب کفر است باور داشته باشد، به این معنا که نزدیکی به ستارگان و درباره خواسته&zwnj;های خویش فاعلیت ستارگان را دخیل بداند، از اسلام خارج شده و به کفر رسیده است.&nbsp;<br /> زندانی&zwnj;نمودن کاهن بر این اساس است که تعزیر، زندانی&zwnj;کردن را در بر می&zwnj;گیرد و برای ممانعت از حرام خداوند، طرف را محبوس می&zwnj;کند. درحقیقت، هنگامی که عنوان مفسد و کافر بر او همخوانی نداشته باشد، این چنین است، وگرنه به قتل می&zwnj;رسد؛ مگر براساس دیدگاه برخی از اهل&zwnj;سنت که عقیده دارند مرتد را باید محبوس نمود.&nbsp;<br /> فخر رازی از علمای بزرگ اهل&zwnj;سنت بر این باور است که کهانت به دو قسم غیراکتسابی و اکتسابی تقسیم می&zwnj;شود. کهانت اکتسابی به&zwnj;شکل ذاتی در برخی از نفوس دیده می&zwnj;شود و از خواص برخی از نفوس است، اما کهانت اکتسابی با اشتغال به برخی از اعمال مانند ستارگان به دست می&zwnj;آید.<a name="44">[44]</a>&nbsp;<br /> براساس برخی از روایات اهل&zwnj;سنت، رسول اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) با برحذرداشتن مردم از تصدیق کاهنان، می&zwnj;فرماید: هر کس با رفتن نزد کاهن و ساحری، او را در گفته&zwnj;های خویش تصدیق نماید، به چیزی که بر رسول اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) نازل گردیده، کافر شده است.[<a name="45">45]&nbsp;</a><br /> برخی از دایرة&zwnj;المعارف&zwnj;های غربی کهانت، جادو و سحر را مترادف می&zwnj;دانند<a name="46">[46]</a> و وحی را نیز به&zwnj;معنای کهانت گرفته&zwnj;اند؛ اما در نقد این برداشت اشتباه باید گفت: اگر مقصود آن&zwnj;ها از وحی، حقیقت شرعی باشد، یک اشتباه فاحش است. افسانه&zwnj;ها و داستان&zwnj;های کتب مقدس موجود مسیحی-یهودی، تعاریف این&zwnj;چنینی را از وحی ذکر نموده&zwnj;اند. راهی که تمام کاهنان جهت اصطیاد امور غیبی ذکر کرده بودند، با شیوه انبیا تفاوت اساسی دارد. کاهنان به اسلوبی متمسک می&zwnj;شدند که کذب محض بود و صداقت در آن وجود نداشت. یکی از طرق کاهنان برای اصطیاد خبر از عالم غیب، متوسل شدن به جنیان بود،<a name="47">[47]</a> اما آیا اجنه در تمام موارد صادق هستند؟ براساس آموزه&zwnj;های قرآن، اجنه نیز شبیه انسان&zwnj;ها صالح و غیرصالح دارند؛ پس اخبار کاهنان، صدق و کذب را شامل می&zwnj;گردد.&nbsp;<br /> رسول اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) برای کشف حال ابن&zwnj;صیاد یکی از کاهنان عصر خود از او درباره اخباری که می&zwnj;گوید پرسید که این خبرها چگونه به دست تو می&zwnj;رسد؟ ابن&zwnj;صیاد گفت: به من، هم اخبار صدق و هم اخبار کذب می&zwnj;رسد. رسول اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: بر تو امر مشتبه گردیده است. به این معنا که از خواص نبوت، صداقت و راستی است و هیچ&zwnj;گاه دروغ به آن راه پیدا نمی&zwnj;کند؛ زیرا مسأله پیامبری، متصل بودن ذات رسول اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) به جهان برین (ملأ اعلی) است، بدون آنکه مشوّق و محرکی در کار باشد و به&zwnj;وسیله اموری که از ذات خویش بیگانه هستند، یاری طلبد. کاهن به&zwnj;جهت عجز خود ناچار است به تصوراتی که از ذات خویش بیگانه هستند، یاری جوید و چنین تصوراتی در ادراک او نفوذ نموده و با ادراکی که به آن اهتمام دارد مشتبه می&zwnj;گردد و با آن&zwnj;ها خلط می&zwnj;شود، پس کذب به آن&zwnj;ها ورود می&zwnj;کند و نمی&zwnj;توان پیشگویی او را صحیح دانست.<a name="48">[48]</a> &nbsp; &nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;">&nbsp;نتیجه&zwnj;گیری</span></h2> <p>1-هیچ یک از روایاتی که بر حرمت کهانت دلالت می&zwnj;کرد، از نظر سندی تمامیت ندارد. به بیان دیگر، از تمام آیات و روایات استفاده می&zwnj;شود که در دین مبین اسلام کهانت حرام است، اما دلیلی که مطلق باشد و از نظر سندی و دلالتی تمام باشد، وجود ندارد.<br /> 2- درباره تعلیم کهانت، برخی فقیهان مانند صاحب جواهر معتقدند: علم، تعلّم و تعلیم کهانت، خالی از اشکال است، اما نباید مقصود، عمل به آن باشد؛ زیرا با تردید در جواز کهانت، اصل اولی بر جایز بودن آن است. کاهن و کهانت به موردی انصراف دارد که در آن عمل وجود داشته باشد، مگر اینکه نتوان بین علم و عمل تفکیک کرد.<br /> 3- درباره زندانی&zwnj;نمودن کاهن باید گفت: تعزیر، زندانی کردن را در بر می&zwnj;گیرد و برای ممانعت از حرام خداوند، طرف را محبوس می&zwnj;کنند. درحقیقت، هنگامی که عنوان مفسد و کافر بر او هم&zwnj;خوانی نداشته باشد، این چنین است، همان&zwnj;گونه که برخی ادعا نموده&zwnj;اند؛ وگرنه به قتل می&zwnj;رسد، مگر براساس دیدگاه برخی از اهل&zwnj;سنت که عقیده دارند مرتد را باید محبوس نمود.<br /> 4- براساس برخی از روایات اهل&zwnj;سنت، رسول اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) با برحذرداشتن مردم از تصدیق کاهنان، می&zwnj;فرماید: هرکس با رفتن نزد کاهن و ساحری، او را در گفته&zwnj;های خویش تصدیق نماید، به چیزی که بر رسول اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) نازل گردیده، کافر شده است.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;">منابع</span></h2> <p>قرآن کریم<br /> 1. ابن&zwnj;اثیر جزری، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، 1367ش، چ چهارم، قم، انتشارات اسماعیلیان،.&nbsp;<br /> 2. ابن&zwnj;ادریس حلّی، محمد بن منصور، السّرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، 1410ق، چ دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.<br /> 3. ابن&zwnj;تیمیّه، احمد بن عبدالحلیم، مجموع فتاوی شیخ الإسلام، عبدالرحمان &zwnj;بن محمد بن قاسم، 1415ق، مدینه، وزارة &zwnj;الشؤن الإسلامیّه والدّعوة والإرشاد السّعودیّه.&nbsp;<br /> 4. ابن&zwnj;خلدون، عبدالرحمن بن محمد، مقدمه، ترجمه: محمد پروین گنابادی، 1375ش، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.<br /> 5. ابن&zwnj;عابدین، محمد امین بن عمر، حاشیة إبن&zwnj;عابدین، 1386ق، مصر، مصطفی البابی الحلبی.<br /> 6. ابن&zwnj;منظور، محمد بن &zwnj;مکرم، لسان &zwnj;العرب، 1335ق، بیروت، دارصادر.<br /> 7. احمد بن&zwnj; حنبل، المسند، بی&zwnj;تا، بیروت، دارإحیاء التّراث العربی.<br /> 8. اردبیلی، احمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان، 1362ش، چ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.&nbsp;<br /> 9. انصاری، مرتضی، المکاسب المحرّمه والبیع والخیارات، 1415ق، چ اوّل، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاری.&nbsp;<br /> 10. انصاری، مرتضی، المکاسب المحرّمه والبیع والخیارات، سیداحمد حسینی و محمدجواد رحمتی، 1411ق، چ اوّل، قم، انتشارات دارالذّخائر.&nbsp;<br /> 11. ایازی، سیدمحمدعلی، آشنایی با علوم قرآنی، با همکاری محمدکاظم شاکر و عرفان حائری، بی&zwnj;تا، قم، انتشارات دارالحدیث.<br /> 12. آل&zwnj;عصفور، شیخ&zwnj;حسین، سداد العباد و الرّشاد العباد، 1379ش، قم، انتشارات محلاتی.&nbsp;<br /> 13. بروجردی، آقاحسین، جامع احادیث&zwnj;الشّیعة، 1386ش، چ اول، تهران، انتشارات فرهنگ صدر.<br /> 14. بطاش کبری&zwnj;زاده، احمد بن مصطفی، &nbsp;موسوعة مصطلحات مفتاح السّادة و مصباح السیّادة في موضوعات العلوم، 1998 م، بیروت، مکتبة لبنان.<br /> 15. جزیری، عبدالرّحمان، الفقه علی المذاهب الأربعه، 1424ق، چ دوم، بیروت، لبنان، دارالکتب العلمیّه.<br /> 16. جوهری، اسماعیل &zwnj;بن &zwnj;حماد، الصّحاح (تاج اللغه و صحاح العربیّه)، 1410ق، چ اول، بیروت-لبنان، دارالعلم للملایین.&nbsp;<br /> 17. حاجی خلیفه، مصطفی، کشف الظنون عن أسامی الکتب والفنون، 1941م، بغداد، مکتبة المثنی.<br /> 18. حرّ عاملی، محمد بن &zwnj;حسن، وسائل الشّیعه (تفصیل وسائل الشّیعه إلی تحصیل مسائل الشّریعه)، 1409ق، چ اول، قم، مؤسسة آل&zwnj; البیت (علیهم&zwnj;السلام).&nbsp;<br /> 19. حسینی زبیدی، سیدمحمدمرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، علی شیری، 1414ق، چ اول، بیروت، انتشارات دارالفکر.<br /> 20. حکیم، سیدمحمدسعید، منهاج الصالحین، 1415ق، چ اول، بیروت، لبنان، دارالصّفوة.<br /> 21. حلّی، حسن &zwnj;بن &zwnj;یوسف مطهر، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، 1412ق، چ اول، مشهد، مجمع البحوث الإسلامیّة.&nbsp;<br /> 22. حلّی، مقداد بن عبدالله سیوری، تحریر الأحکام الشرعیه علی مذهب الإمامیه، 1410ق، چ اول، قم، مؤسسه امام صادق (علیه&zwnj;السلام).&nbsp;<br /> 23. حلّی، مقداد بن عبدالله سیوری، قواعد الأحکام في معرفة الحلال و الحرام، 1413ق، چ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.<br /> 24. حلّی، مقداد بن عبدالله سیوری، التنقیح الرّائع لمختصر الشرائع، 1404ق، چ اول، قم، کتابخانه آیت&zwnj;الله مرعشی نجفی.&nbsp;<br /> 25. خوانساری، سیداحمد، جامع المدارک، 1355ش، چ دوم، تهران، مکتبة الصدوق.&nbsp;<br /> 26. خویی، سیدابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرّجال، 1372ق، قم، مرکز نشر الثّقافة الإسلامیّه.<br /> 27. خویی، سیدابوالقاسم، منهاج الصالحین، بی&zwnj;تا، قم، مؤسسة الخویی الإسلامیة.<br /> 28. &nbsp; خویی، سیدابوالقاسم، مصباح&zwnj;الفقاهه، 1417ق، قم، مؤسسه انصاریان.<br /> 29. سبحانی، جعفر، المواهب فی تحریر احکام المکاسب، 1416ق، قم، مؤسسه امام صادق (علیه&zwnj;السلام).<br /> 30. سبزواری، محمدصادق، ؛ کفایة الأحکام، 1396، چ سوم، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.&nbsp;<br /> 31. سیروسی، راضیه و الهی&zwnj;زاده، محمدحسن، &nbsp;تأثیر کهانت بر پیدایش متنبیان صدر اسلام، 1397ش، مجله پژوهش&zwnj;های ادیانی، سال ششم، شماره دوازدهم.<br /> 32. صدوق، محمد بن&zwnj; علی &zwnj;بن&zwnj; بابویه قمی، معانی الأخبار، علی اکبر غفاری، 1403ق، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین قم. &nbsp;<br /> 33. صدوق، محمد بن&zwnj; علی &zwnj;بن&zwnj; بابویه قمی، الأمالی، 1376ش، چ ششم، تهران، انتشارات کتابچی.<br /> 34. صدوق، محمد بن&zwnj; علی &zwnj;بن&zwnj; بابویه قمی، من لایحضره الفقیه، علی اکبر غفاری، 1413ق، چ دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،.&nbsp;<br /> 35. صدوق، محمد بن&zwnj; علی &zwnj;بن&zwnj; بابویه قمی، الخصال، علی اکبر غفاری، 1362ش، چ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.<br /> 36. طاش کبری&zwnj;زاده، احمد بن &zwnj;مصطفی، شرح المقدمة الجزریة، 1421ق، ناشر: المملکة العربیة السعودیة.<br /> 37. طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، 1412 ق، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.<br /> 38. طبرسی، احمدبن&zwnj;علی، ، الإحتجاج علی اهل اللجاج، محمدباقر خرسان، 1403ق، چ اول، قم، انتشارات مرتضی.<br /> 39. طوسی، ابوجعفر محمد بن &zwnj;الحسن، الغیبة، عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح، 1411ق، چ اول، قم، دارالمعارف&zwnj;الإسلامیّة.&nbsp;<br /> 40. علی &zwnj;بن &zwnj;موسی (علیهما&zwnj;السلام)، &nbsp;الفقه المنسوب إلی الإمام الرّضا (علیه&zwnj;السلام)، 1406ق، چ اول، مشهد، مؤسسة آل &zwnj;البیت (علیهم&zwnj;السلام).&nbsp;<br /> 41. علی، جواد، المفصّل فی تاریخ العرب قبل الإسلام، 1422ق، بیروت، دارالسّاقی.<br /> 42. فاضل موحدی لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعة- المکاسب المحرمه&zwnj;، 1385ش، چ اول، قم، مرکز فقه الائمة الاطهار (علیهم&zwnj;السلام).&nbsp;<br /> 43. فقیهی، محسن، درس خارج فقه، 24/07/1401، سایت فقاهت.<br /> 44. فناری، محمد بن&zwnj; حمزه، مصباح&zwnj;الاُنس، شرح مفتاح الغیب، 1394، تهران، آیت اشراق.&nbsp;<br /> 45. فیاض، محمد اسحاق، منهاج &zwnj;الصالحین، بی&zwnj;تا، چ اول، قم، مکتب سماحة آیة الله العظمی الحاج الشیخ محمد إسحاق الفیاض&zwnj;.&nbsp;<br /> 46. فیروزآبادی، مجدالدین ابوطاهر محمد بن &zwnj;یعقوب، قاموس&zwnj;المحیط، 1426ق، بیروت، مؤسسة الرسالة للطباعة و النشر و التوزیع.<br /> 47. فیّومی، احمد بن &zwnj;محمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، 1414ق، چ دوم، قم، مؤسسه دارالهجره.<br /> 48. قمی، علی&zwnj; بن&zwnj; ابراهیم، تفسیر القمّی، 1367ش، چ چهارم، قم، دارالکتاب.<br /> 49. کاشف&zwnj;الغطاء، جعفر، شرح القواعد، 1420ق، چ اول،نجف، مؤسسة کاشف الغطاء-الذخایر. &nbsp;<br /> 50. کشّی، ابوعمرو محمد بن عمر، رجال الکشّی، تصحیح و تعلیق: میرداماد استرآبادی، محمدباقر حسینی، تحقیق: سید مهدی رجایی، 1363ش، چ اول، قم، مؤسسة آل البيت (علیهم&zwnj;السلام).&nbsp;<br /> 51. کشّی، ابوعمرو محمد بن عمر، رجال الکشّی، حسن مصطفوی، 1490ق، مشهد، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد. &nbsp;<br /> 52. کلینی، محمد بن &zwnj;یعقوب، الکافی، علی&zwnj;اکبر غفاری و محمد آخوندی، 1407ق، تهران، انتشارات دارالکتب الإسلامیه.&nbsp;<br /> 53. مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار الجامع لدرر الأخبار الأئمة الاطهار (علیهم&zwnj;السلام)، 1410ق، چ اول، بیروت، مؤسسة الطبع و النّشر.&nbsp;<br /> 54. مدرسی طباطبایی یزدی، سیدمحمدرضا، بررسی گسترده فقهی: قمار، قیادت، قیافه، کهانت و...، 1392ش، قم، دارالتّفسیر.&nbsp;<br /> 55. مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، 1409ق، دارالحجره.<br /> 56. مفید، محمد بن &zwnj;محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، مؤسسه آل&zwnj;البیت (علیهم&zwnj;السلام)، دوجلد، 1413ق، چ اول، قم، کنگره شیخ مفید.&nbsp;<br /> 57. مقدسی، ابن&zwnj;قدامه، المغنی، 1388ق، مکتبة القاهرة.<br /> 58. مکارم شیرازی، ناصر، &nbsp;انوار الفقاهة (کتاب البیع)، 1425ق، چ اول، قم، مدرسه الامام علی بن ابی&zwnj;طالب (علیه&zwnj;السلام).&nbsp;<br /> 59. موسوی بغدادی، سیدابوالقاسم علی بن حسین، رسائل الشّریف المرتضی، بی&zwnj;تا، قم، دارالقرآن الکریم، مطبعة الخیام.&nbsp;<br /> 60. موسوی، سیدرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، فیض الإسلام صبحی صالح ، 1414ق، چ اوّل، قم، نشر هجرت.&nbsp;<br /> 61. نجاشی، ابوالحسن احمد بن &zwnj;علی، رجال &zwnj;النّجاشی، سید موسی شبیری زنجانی، 1407ق، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.<br /> 62. نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، 1362ق، چ هفتم، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;">پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</span></h2> <p><a href="#1">&nbsp;[1] . ابن&zwnj;منظور، محمد بن &zwnj;مکرم، لسان العرب، ج13، ص313.</a><br /> <a href="#2">&nbsp;[2] . ابن&zwnj;عابدین، محمد امین بن عمر، حاشیة إبن&zwnj;عابدین، ج2، ص242.</a><br /> <a href="#3">&nbsp;[3] . ابن&zwnj;تیمیّه، مجموع فتاوی شیخ الإسلام، ج35، ص360.</a><br /> <a href="#4">&nbsp;[4] . علی، جواد، المفصّل فی تاریخ العرب قبل الإسلام، ج12، ص232.</a><br /> <a href="#5">&nbsp;[5] . بطاش کبری&zwnj;زاده، احمد بن مصطفی، &nbsp;موسوعة مصطلحات مفتاح السّادة و مصباح السیّادة في موضوعات العلوم، ص753.</a><br /> <a href="#6">&nbsp;[6] . مسعودی، علی بن حسین، مُروج الذهب و معادن الجوهر، ج1، ص526.</a><br /> <a href="#7">&nbsp;[7] . سیروسی، راضیه، تأثیر کهانت بر پیدایش متنبیان صدر اسلام، ص90.</a><br /> <a href="#8">&nbsp;[8] . حلّی، مقداد بن عبدالله، قواعد الأحکام في معرفة الحلال و الحرام، ج2، ص9؛ انصاری، مرتضی، المکاسب المحرّمه والبیع والخیارات، 1411ق، ص205؛ حلّی، مقداد بن عبدالله، التنقیح الرّائع لمختصر الشرائع، ج2، ص13.</a><br /> <a href="#9">&nbsp;[9] . حلّی، مقداد بن عبدالله، تحریر الأحکام الشرعیه علی مذهب الإمامیه، ج15، ص389.</a><br /> <a href="#10">&nbsp;[10] . قمی، علی&zwnj; بن&zwnj; ابراهیم، تفسیر القمّی، ج2، ص389.</a><br /> <a href="#11">&nbsp;[11] . صدوق، محمد بن&zwnj; علی &zwnj;بن&zwnj; بابویه، الخصال، ج1، ص19.</a><br /> <a href="#12">&nbsp;[12] . طوسی، ابوجعفر محمد بن &zwnj;الحسن، الغیبة، ص297؛ 18. حرّ عاملی، محمد بن &zwnj;حسن، وسائل الشّیعه، ج17، کتاب تجارت، باب&zwnj;های ما یکتسب به، باب 24، حدیث 17، ص143.</a><br /> <a href="#13">&nbsp;[13] . صدوق، محمد بن&zwnj; علی &zwnj;بن&zwnj; بابویه، الأمالی، ص304؛ حرّ عاملی، محمد بن &zwnj;حسن، وسائل الشّیعه، ج12، انتهای کتاب الحج، باب&zwnj;های احکام دهگانه، باب 164، حدیث 11، ص309.</a><br /> <a href="#14">&nbsp;[14] . موسوی، سیدرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، خطبه 79.</a><br /> <a href="#15">&nbsp;[15] . کلینی، محمد بن &zwnj;یعقوب، الکافی، ج5، ص127؛ صدوق، مقداد بن علی، قواعد الأحکام في معرفة الحلال و الحرام، ج3، ص171؛ حرّ عاملی، محمد بن &zwnj;حسن، وسائل الشّیعه، ج17، کتاب التجارة، باب&zwnj;های ما یکتسب به، باب 5، حدیث 8، ص94.</a><br /> <a href="#16">&nbsp;[16] . علی&zwnj; بن &zwnj;موسی (علیهما&zwnj;السلام)، الفقه المنسوب إلی الإمام الرّضا (علیه&zwnj;السلام)، ص308.</a><br /> <a href="#17">&nbsp;[17] . کلینی، محمد بن &zwnj;یعقوب، الکافی، ج7، ص395؛ حرّ عاملی، محمد بن &zwnj;حسن، وسائل الشّیعه، ج17، کتاب التّجارة، ابواب ما یکتسب به، باب 5، حدیث 5، ص93.</a><br /> <a href="#18">&nbsp;[18] . ابن&zwnj;اثیر جزری، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، ج4، ص214.</a><br /> <a href="#19">&nbsp;[19] . فیّومی، احمد بن &zwnj;محمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، ج2، ص404.</a><br /> <a href="#20">&nbsp;[20] . صدوق، محمد بن&zwnj; علی &zwnj;بن&zwnj; بابویه قمی، معانی الأخبار، ص270؛ حرّ عاملی، محمد بن &zwnj;حسن، وسائل الشّیعه، ج11، کتاب&zwnj;الحج، باب&zwnj;های آداب&zwnj;السّفر إلی الحج، باب 14، حدیث 6، ص373.</a><br /> <a href="#21">&nbsp;[21] . سوره حاقّه، آیه 42.</a><br /> <a href="#22">&nbsp;[22] . سوره طور، آیه 29.</a><br /> <a href="#23">&nbsp;[23] . ابن&zwnj;ادریس حلّی، محمد بن منصور، السّرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج3، ص593؛ حرّ عاملی، محمد بن &zwnj;حسن، وسائل الشّیعه، ج17، کتاب التّجارة، ابواب ما یکتسب به، باب 26، حدیث 3، ص150.</a><br /> <a href="#24">&nbsp;[24] . نجاشی، ابوالحسن احمد بن &zwnj;علی، رجال &zwnj;النّجاشی، ص436.</a><br /> <a href="#25">&nbsp;[25] . انصاری، مرتضی، المکاسب المحرّمه والبیع والخیارات، 1411ق، ج2، ص38.</a><br /> <a href="#26">&nbsp;[26] . ابن&zwnj;ادریس حلّی، محمد بن منصور، السّرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج3، ص593؛ حرّ عاملی، محمد بن &zwnj;حسن، وسائل الشّیعه، ج17، کتاب&zwnj;التّجارة، باب&zwnj;های ما یکتسب به، باب 26، حدیث 3، ص150.</a><br /> <a href="#27">&nbsp;[27] . سوره نجم، آیه 28.</a><br /> <a href="#28">&nbsp;[28] . مدرسی طباطبایی یزدی، سیدمحمدرضا، بررسی گسترده فقهی: قمار، قیادت، قیافه، کهانت و...، صص301-304.</a><br /> <a href="#29">&nbsp;[29] . سوره انعام، آیه 59.</a><br /> <a href="#30">&nbsp;[30] . موسوی بغدادی، سیدابوالقاسم علی بن حسین، رسائل الشّریف المرتضی، ج1، ص417.</a><br /> <a href="#31">&nbsp;[31] . آل&zwnj;عصفور، شیخ&zwnj;حسین، سداد العباد و الرّشاد العباد، ج1، ص429.</a><br /> <a href="#32">&nbsp;[32] . فقیهی، محسن، درس خارج فقه.</a><br /> <a href="#33">&nbsp;[33] . خویی، سیدابوالقاسم، منهاج الصالحین، ج2، ص8.</a><br /> <a href="#34">&nbsp;[34] . فیاض، محمد اسحاق، منهاج &zwnj;الصالحین، ج2، ص111.</a><br /> <a href="#35">&nbsp;[35] . حلّی، حسن &zwnj;بن &zwnj;یوسف مطهر، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج15، ص389.</a><br /> <a href="#36">&nbsp;[36] . کاشف الغطاء، جعفر، شرح القواعد، ج1، ص64.</a><br /> <a href="#37">&nbsp;[37] . اردبیلی، احمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان، ج8، ص79.</a><br /> <a href="#38">&nbsp;[38] . فقیهی، محسن، درس خارج فقه.</a><br /> <a href="#39">&nbsp;[39] . نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج22، ص91.</a><br /> <a href="#40">&nbsp;[40] . خوانساری، سیداحمد، جامع المدارک، ج3، ص25.</a><br /> <a href="#41">&nbsp;[41] . حلّی، حسن &zwnj;بن &zwnj;یوسف مطهر، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج2، ص1014.</a><br /> <a href="#42">&nbsp;[42] . مقدسی، ابن&zwnj;قدامه، المغنی، ج9، ص32.</a><br /> <a href="#43">&nbsp;[43] . جزیری، عبدالرّحمان، الفقه علی المذاهب الأربعه، ج5، ص462.</a><br /> <a href="#44">&nbsp;[44] . حاجی نوری، مصطفی، کشف الظنون عن أسامی الکتب والفنون، ج2، ص989؛ طاش کبری&zwnj;زاده، احمد بن مصطفی، &nbsp;موسوعة مصطلحات مفتاح السّادة و مصباح السیّادة في موضوعات العلوم، ص753.</a><br /> <a href="#45">&nbsp;[45] . احمد بن&zwnj; حنبل، المسند، ج12، ص429.</a><br /> <a href="#46">&nbsp;[46] . Mircea Eliade, The Encyclopedia of Religion، ج12، ص156.</a><br /> <a href="#47">&nbsp;[47] . سوره جن، آیه 6.</a><br /> <a href="#48">&nbsp;[48] . ابن&zwnj;خلدون، عبدالرحمن بن محمد، مقدمه، ج1، صص185-186؛ ایازی، سیدمحمدعلی، آشنایی با علوم قرآنی، صص21-22.</a><br /> &nbsp;</p> Mon, 14 Oct 2024 19:26:07 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_775148-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_776538-utab تأثیر کهانت بر پیدایش مدّعیان پیامبری در صدر اسلام
<p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/Designer-(22).jpeg" style="margin: 5px; width: 500px; height: 500px;" /></p> <h1 style="text-align: center;"><span style="color:#c0392b;">تأثیر کهانت بر پیدایش مدّعیان پیامبری در صدر اسلام</span></h1> <p>&nbsp;</p> <h2 style="text-align: left;"><span style="color:#8e44ad;">ابوالفضل حسنی&nbsp;</span></h2> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#16a085;">چکیده</span></h2> <p>&nbsp;در صدر اسلام برخی از جهالت و ناآگاهی مردم سوءاستفاده کرده و ادعای دروغین پیامبری داشتند. چنین رویدادی در جزیرة&zwnj;العرب به&zwnj;دلیل سلطه نظام قبیله&zwnj;ای و فرهنگ جاهلی، بسیار بود. مدعیان دروغین پیامبری در صدر اسلام از کهانت&zwnj;، جادو، سجع&zwnj;گویی و ... استفاده کرده و مردم را فریب داده و اغفال می&zwnj;کردند. ادعای آن&zwnj;ها ارتباط تنگاتنگی با کهانت داشت و برای رسیدن به اهداف خود به آن متوسّل می&zwnj;شدند. در این مقاله پس از تعرف کهانت، ارتباط آن با دین و نیز تأثیر آن با مدّعیان دروغین پیامبری را روشن ساختیم تا معلوم شود معجزه&zwnj;ای که آن&zwnj;ها به&zwnj;ظاهر اقامه می&zwnj;کردند و مردم عوام را فریب می&zwnj;دادند، درواقع کهانت و جادو بوده که مردم عادی به&zwnj;دلیل جهالت، از تزویر آن&zwnj;ها آگاه نمی&zwnj;شدند و گمان می&zwnj;کردند که ادعای آن&zwnj;ها درست است، درحالی&zwnj;که جز دروغ، چیزی دیگر نبود. در پایان به بررسی چهار نفر از افراد مشهوری که از طریق کهانت و جادو، ادعای پیامبری داشتند و درصدد فریب مردم و سوء&zwnj;استفاده از آنان بودند، پرداخته&zwnj;ایم تا ارتباط کهانت با مدعیان پیامبری به&zwnj;وضوح، روشن شود.<br /> واژگان کلیدی: کهانت، جادو، مدعیان پیامبری.&emsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#16a085;">مقدمه</span></h2> <p>&nbsp;ظهور مدعیان دروغین در هر عصر و زمانی وجود داشته، ولی در صدر اسلام، بیشتر بود؛ به&zwnj;گونه&zwnj;ای که سودجویان برای رسیدن به مقام بالاتر، از چیزی استنکاف نمی&zwnj;کردند. آن&zwnj;ها برای جلب توجه عموم و ثابت کردن ادعای خود، به هر طریقی متوسل می&zwnj;شدند و با تقلید، پیشگویی، خبردادن از غیب، تزویر و ... درصدد فریب و اغفال مردم برمی&zwnj;آمدند تا به مقام و منصب دلخواه خود برسند.<br /> در صدر اسلام، جهل و ناآگاهی بر جزیرةالعرب حاکم بود. برخی سودجویان از این فرصت سوءاستفاده کرده و ادعای پیامبری می&zwnj;کردند و برای اثبات مدعای خود به کهانت، جادو، سجع&zwnj;گویی، تقلید و ... رو می&zwnj;آوردند.<br /> درباره مدعیان دروغین پیامبری، پایان&zwnj;نامه و کتاب بسیاری نگارش یافته، ولی ارتباط مدعیان دروغین پیامبری با کهانت را بررسی نکرده&zwnj;اند. آیا مدعیان دروغین برای اثبات مدعا خود به کهانت متوسل می&zwnj;شدند؟<br /> ازاین&zwnj;رو ابتدا به شناسایی ملاک&zwnj;های جامعه&zwnj;شناسان درباره جادو پرداختیم. از منظر آن&zwnj;ها، جادو زیرشاخه کهانت است. برای رسیدن به نتیجه مطلوب، تعاریف کهانت را بررسی نموده و در ادامه، چهار نفر از افراد مشهوری که مدعی پیامبری بودن را مورد بررسی قرار دادیم که آن&not;ها هم برای اثبات مدعای خود از کهانت وجادو استفاده کرده بودند.</p> <h2><br /> <span style="color:#16a085;">تعریف لغوی کهانت&nbsp;</span></h2> <p>کهانت در لغت هم با کسره کاف (کِهانت) و هم با فتح کاف (کَهانت) آمده است. اگر با فتحه باشد، مصدر و اگر با کسره باشد، اسم مصدر است. با حرمت &laquo;کِهانت&raquo;، انجام آن حرام است و با حرمت یادگیری آن، &laquo;کَهانت&raquo; هم حرام است.<br /> &laquo;الکاهن، الذی یتعاطی الخبر عن الکائنات فی مستقبل الزمان&raquo;.[<a id="1" name="1">1</a>] کاهن کسی است که به اخبار موجودات در زمان آینده می&zwnj;پردازد و از آینده خبر می دهد.&nbsp;<br /> برخی دیگر گفته اند: &laquo;کهن یکهن من باب قتل ـ کهانةـ- بالفتح ـ فَهُوَ کَاهِنٌ&zwnj; و الْجَمْعُ کَهَنَةٌ و کُهَّانٌ؛&zwnj; مِثْلُ کَافِرٍ و کَفَرَةٍ و کُفَّارٍ و تَکَهَّنَ&zwnj; مِثْلُهُ، فَإِذَا صَارَتِ الکَهَانَةُ لَهُ طَبِیعَةً و غَرِیزَةً، قِیلَ: کَهُنَ&zwnj;- بالضمّ- و الکهانة- بالکسر- الصناعة&raquo;.[<a id="2" name="2">2</a>] کاهن کسی است که کاهن بودن برای او ملکه یا غریزه شده باشد که در این صورت به آن شخص، &laquo;کاهن&raquo; و به عمل او &laquo;کهانت&raquo; می&zwnj;گویند.<br /> &laquo;کهن&raquo; با فتح کاف، به معنای خبردادن از غیب است؛ پس کاهن، کسی است که از غیب خبر بدهد. کاهن به&zwnj;وسیله ارتباط با جن یا شیطان یا ادعای علم به غیب، از گذشته، حال یا آینده افراد، خبر می&zwnj;دهد.[<a name="3">3</a>]&nbsp;<br /> &nbsp;با دقت در تعاریف لغوی فوق می تواند چنین برداشت نمود که در کهانت دو قید است:<br /> قید اول :خبردادن از غیب؛<br /> قید دوم: صنعت&zwnj;بودن آن.&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#16a085;">تعریف اصطلاحی کهانت&nbsp;</span></h2> <p>آیت&zwnj;الله مکارم می&zwnj;گوید: از مجموع آیات و روایات استفاده می&zwnj;شود که کهانت عبارت است از اینکه شخصی از آینده یا از غائبی خبر بدهد به طریقی غیر از طرق عرفی و عقلانی با اتصال به جن و غیره؛ یعنی انسانی با اتصال به جن، اخباری از غیب و آینده بدهد که برای عموم عادی نباشد.[<a name="4">4</a>]<br /> همچنین شهید ثانی می&zwnj;گوید: کهانت، به کسر کاف، آن عملی است که بعضی از اجنه با آن از انسان اطاعت می کنند و هرچه را امر می کند آن را انجام می دهند.[<a name="5">5</a>]&nbsp;<br /> برخی از فقها گفته&zwnj;اند: کهانت، گفتن اخبار غیبی و پوشیده است و فرقی هم ندارد آن امور غیبی، از مسائل زمین باشد یا آسمان و نیز فرقی ندارد از اخبار گذشته خبر بدهد یا از اخبار آینده یا حال، و همچنین فرقی بین آن نیست که از امور جزئی باشد یا کلی؛ همه آن&zwnj;ها تحت کهانت بوده و تعریف کهانت شامل آن می&zwnj;شود.[<a name="6">6</a>]&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#16a085;">ارتباط کهانت با دین&nbsp;</span></h2> <p>جواد علی می نویسد: کاهن به معنای خبر از آینده و اسرار امور است که معنای مختلفی چون ساحر، جادوگر، شعبده&zwnj;باز و بت&zwnj;پرست بر آن اطلاق می&zwnj;شود و می&zwnj;توان آن را مرادف طاغوت هم گرفت. پس در عرف، جادو و کهانت را می&zwnj;توان به یک معنا دانست، چنانچه کهانت بیشتر در میان عرب معمول بود ولی جادو در عصر حاضر، بیشتر مورد توجه است.[<a name="7">7</a>]&nbsp;<br /> ملکم همیلتون قائل شده است که عملکردهای جادویی، غالبا رابطه نزدیکی با باورهای دینی داشته و در بستر موارد جزئی از مناسک مذهبی هستند به&zwnj;گونه&zwnj;ای که تفکیک میان جادو و دین، همیشه امکان&zwnj;پذیر نیست.[<a name="8">8</a>]&nbsp;<br /> جامعه&zwnj;شناسان دیگر نیز نگاه جامعی به مقوله دین و جادو داشتند، مثلاً فریزر می گوید: گرچه در عصر ما دین و جادو در مقابل هم قرار می گیرند، ولی در جوامع ابتدایی، جادو همکار دین بوده و نقش کشیش و جادوگر اغلب به هم آمیخته است.[<a name="9">9</a>] هورتون به انواع همانندی میان باورداشت&zwnj;ها وعملکرد جادویی مذهبی، نیروها و موجودیت قائل شده و آن&zwnj;ها را مفصل مطرح می&zwnj;کند.[<a name="10">10</a>]&nbsp;<br /> بنابراین جادو با دین، ارتباط تنگاتنگی دارد و دو مقوله جدا نیستند؛ هرچند در عصر ما تشخیص دین و جادو راحت&zwnj;تر است ولی در عصر پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) و در صدر اسلام که اکثرا جاهل بودند، برای سوءاستفاده از جهل مردم، راحت&zwnj;تر می&not;شد از عواملی مثل سحر و کهانت استفاده نمود. ازاین&zwnj;رو قرآن می&zwnj;فرماید: &lt;اکثرهم لایعقلون&gt;[<a name="11">11</a>] یعنی بیشتر آن ها از عقل خود استفاده نمی&zwnj;کردند بلکه فریب سحر وجادو می&zwnj;شدند.<br /> با توجه به اوضاع و احوال شبه جزیره عربستان در صدر اسلام، مدعیان پیامبرانی، ظهور کردند که خواهان مقام ریاست دینی و دنیوی با تکیه بر جهالت عوام و توانایی خود بودند. جواد علی می&zwnj;نویسد: مردم جزیرةالعرب در صدر اسلام برای امور مهمی چون شرکت در جنگ، ، پیداکردن اشیای گمشده و تفسیر رؤیاهایشان به کاهنان رجوع می&zwnj;کردند و در هر قبیله، کاهنانی از طبقه اشراف و روسا بودند که حکمشان بر مردم، نافذ بوده و مردم برای مشورت به آن&zwnj;ها رجوع می&zwnj;کردند. مردم را دست خود نگه داشته بودند، به&zwnj;گونه&zwnj;ای که مردم، حکم آن&zwnj;ها را حکم خدا می&zwnj;دانستند.[<a name="12">12</a>]&nbsp;</p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/Designer-(20).jpeg" style="margin: 5px; float: left; width: 300px; height: 300px;" /></p> <h2><span style="color:#16a085;">بررسی مصادیق مدعیان پیامبری</span></h2> <p>اکنون که دریافتیم در صدر اسلام کهانت از دین جدا نبوده و همه مردم برای مشاوره در امور مهم به کاهنان مراجعه می&zwnj;کردند، با بررسی چند مورد مشهور از افرادی که ادعای پیامبری &zwnj;کردند، مشخص می شود که ادله مدعیان پیامبری، جادو و کهانت بوده که عوام مردم گمان می&zwnj;کردند آن&zwnj;ها هم پیامبر هستند.&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#c0392b;">1- مسیلمه</span></h3> <p>مُسَیْلِمه که طبق روایات به مسیلمه کذاب مشهور است، مسیلمة بن ثمامة بن کبیر بن حبیب حنفی وائلی، ملقب به رحمان الیمامه بود در دوران جاهلیت به رحمان یمامه شناخته می&zwnj;شد.[<a name="13">13</a>]&nbsp;<br /> اسم او را هارون و مسلمه نیز گفته&zwnj;اند. گفته شده، نام او مسلمه بوده و پس از ادعای نبوت مسلمانان برای تحقیر، او را مسیلمه (مسلمان کوچک) می&zwnj;خواندند.[<a name="14">14</a>]<br /> پس از فتح مکه در سال نهم هجری، قبایل عرب، اسلام را قبول کرده و به دین خدا داخل می&zwnj;شدند . قبایلی که اسلام می&zwnj;آوردند، چند نفر نماینده از قبیله خود ، خدمت پیامبر می&zwnj;فرستادند تا اسلامشان را بر پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) عرضه دارند و بیعت کنند. پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) نیز اسلامشان را می&zwnj;پذیرفت و به هر یک جایزه&zwnj;ای می&zwnj;داد. آن فرستادگان را در زبان عربی اصطلاحا &laquo;وفد&raquo; می&zwnj;نامند؛ ازاین&zwnj;رو، سال نهم هجری به کعام الوفود&raquo; مشهور شد.[<a name="15">15</a>] یعقوبی در کتاب تاریخش 26 قبیله را نام می&zwnj;برد که رئیس هر قبیله با گروهی به مدینه عازم شدند.[<a name="16">16</a>]<br /> مسیلمه نیز در آن سال همراه هیات نمایندگی قبیله خود (بنی&zwnj;حنیفه) وارد مدینه شد.[<a name="17">17</a>] &nbsp;&nbsp;<br /> درباره وقوع دیدار مسیلمه با پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) در عام الوفود دو نقل موجود است:&nbsp;<br /> نقل اول: مسیلمه با همراهانش به ملاقات پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) رفت. او می&zwnj;گفت: اگر محمد من را جانشین خود قرار دهد، از او تبعیت می&zwnj;کنم. پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) که تکه&zwnj;ای از شاخه نخل در دست داشت فرمود: &laquo;اگر چیزی که در دست من است را درخواست کنی، به تو نخواهم داد. در کار خود با آنچه خدا برایت در نظر گرفته، دشمنی مکن و اگر رویگردان شوی خداوند دنباله&zwnj;ات را خواهد برید&raquo;.[<a name="18">18</a>]<br /> نقل دوم: مسیلمه موفق به دیدار پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) نشد. بر اساس روایات تاریخی، وقتی قبیله بنی&zwnj;حنیفه به مدینه رسید وخواستند که به محضر پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) بروند، مسیلمه را برای مراقبت از بارهای خود، پیش بارها گذاشتند. آن&zwnj;ها به پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) عرض کردند: ما یکی از یاران خویش را پیش بارها و مرکب&zwnj;های خویش نهادیم تا مراقب آنان باشد. پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) که معمولا به این نمایندگان هدیه&zwnj;ای می&zwnj;داد، به کسی که مسئول اعطاء هدایا بود فرمود: هرچه به نمایندگان دادید به مسیلمه نیز بدهید و فرمود: &laquo;او (مسیلمه) بدتر از شما نیست&raquo;. نمایندگان وقتی نزد مسیلمه رفتند، هدیه او را دادند و سخن رسول خدا (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) را به او گفتند.[<a name="19">19</a>]<br /> اسلام&zwnj;آوردن مسیلمه در آن زمان، مبهم است. اکثرا تصریحی دراین&zwnj;باره نکرده&zwnj;اند، مگر یعقوبی که می&zwnj;نویسد: &laquo;مسیلمه اسلام آورد و در سال دهم، مدعی پیامبری شد&raquo;.[<a name="20">20</a>]<br /> پس از این سفر، هنگامی که مسیلمه به یمامه بازگشت، ادعای پیامبری کرد.[<a name="21">21</a>] مسیلمه وقتی به یمامه رسید به دروغ مدعی شد که من در کار پیامبری با محمد شریکم و به همراهیان خویش می&zwnj;گفت: &laquo;مگر وقتی نام من را پیش محمد یاد کردید نگفت که او بدتر از شما نیست؟ محمد این سخن را از این جهت گفت که می&zwnj;دانست من شریک پیامبری او هستم&raquo;.[<a name="22">22</a>] &nbsp;&nbsp;<br /> مسیلمه متوهم شد که چون پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) نام او را به&zwnj;خصوص گفته، پس در مقام و منزلت از دیگران بالاتر و هم&zwnj;ردیف پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) است، درحالی که نبی اعظم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: &laquo;منزلت مسیلمه کمتر از شما یعنی مردم قبیله ی بنی حنیفه نیست&raquo; . او با استفاده از این گونه سخنان به خود تلقین کرد که محمد می&zwnj;داند فرمانروایی پس از او با من است و کسی صلاحیت فرمانروایی را ندارد.&nbsp;<br /> می توان علت گرایش مردم بنی&zwnj;حنیفه به مسلیمه و پذیرش ادعای او را در دو چیز خلاصه نمود:<br /> یک: فردی به نام &laquo;رحّال بن عُنْفَوَه&raquo; از قبیله بنی&zwnj;حنیفه، به مدینه رفت، مسلمان شد و برگشت. او شهادت دروغ داد که پیامبر، مسیلمه را در امر نبوت، شریک خود ساخته است. شاید بتوان گفت که مهم&zwnj;ترین دلیل گرایش مردم یمامه این باشد.[<a name="23">23</a>]<br /> پس بدون شک این شهادت دروغ در گرایش مردم به مسیلمه تاثیر زیادی داشت؛ چون اکثر مردم دسترسی به پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) نداشته و چنین گمان کردند که سخن آن&zwnj;ها سخن پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) است.&nbsp;<br /> &nbsp;دو: از دیگر عوامل گرایش مردم به مسیلمه را می&zwnj;توان سخنان سجع گونه و مهارت او در ترتیب کلمات دانست. علاوه بر قبیله خودش افرادی از قبیله ربیعه نیز از او حمایت کرده و مریدش بودند.[<a name="24">24</a>] &nbsp;<br /> سه: او تعصبات قومی را تحریک می&zwnj;کرد و از این طریق، طرفدارانی بسیار جلب کرد. او به قبیله خود می&zwnj;گفت: چگونه قریش نسبت به خلافت و امامت از شما سزاوارتر هستند؟ درحالی&zwnj;که جمعیت آنان افزون&zwnj;تر از شما و همچنین شجاع تر از شما نیستند و سرزمین و اموال شما از آن&zwnj;ها زیادتر است؛ پس به خود آمده و من را یاری کنید.[<a name="25">25</a>]<br /> مسیلمه برای جذب دیگران، سخنانی سجع&zwnj;گونه می&zwnj;گفت و مدعی بود که آن&zwnj;ها را جبرئیل بر او نازل کرده است. جملاتی که او به گمانش هم&zwnj;طراز با قرآن می&zwnj;گفت، جملاتی خنده&zwnj;آور و بی&zwnj;محتوا بودند که از سبک&zwnj;مغزی ولی زبردستی او در جورکردن جملات عربی و فریب&zwnj;دادن اکثر مردم حکایت می&zwnj;کرد. در زیر به چند نمونه از سخنان سجع&zwnj;گونه که در تاریخ به او نسبت داده شده، اشاره می&zwnj;کنیم:<br /> 1ـ مسیلمه جملاتی در معارضه با سوره القارعه گفت: &laquo;اَلفیلُ مَا الفیلُ وَ ما أَدراکَ مَا الفیلُ؟! لَهُ ذَنَبٌ وَ بیلُ وَ خُرطومٌ طَویلٌ&raquo;؛[<a name="26">26</a>] فیل! کدام فیل؟ چه می&zwnj;دانی که آن فیل چگونه است؟ دارای دمی کلفت و زمخت است و خرطومی دراز.<br /> 2ـ همچنین در معارضه با سوره کوثر چنین گفت: &laquo;انّا أَعطَیناکَ الجَماهِرَ فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ جاهِر اِنَّ مُبغِضَکَ رَجُلٌ کافِرٌ&raquo;؛[<a name="27">27</a>] ما به تو توده&zwnj;های مردم را عطا کردیم! پس برای پروردگارت نماز بخوان و صدای خویش را به هنگام نماز بلند کن! همانا دشمن تو مردی کافر است.&nbsp;<br /> مسیلمه اکثر الفاظ سوره مبارکه کوثر را سرقت نموده است و با ترکیب آن&zwnj;ها مثلا به قول خودش آیاتی گفته است.<br /> 3ـ او همچنین درباره قورباغه، آیاتی ساخته است. او خطاب به قورباغه می&zwnj;گوید: &laquo;یا ضَفدَعُ بِنتَ ضَفدَعَینِ نَقَیِ ما تَنِقَینَ نِصفُکِ فِی الماءِ وَ نِصفُکِ فِی الطینِ اَلماءَ تُکَدِّرینَ وَ لَاالشّارِبَ تَمنَعینَ&raquo;. ای قورباغه خانم! دختر دو قورباغه! (خانم قورباغه و آقا قورباغه) هرچه می&zwnj;خواهی آواز بخوان! نیمی از تو در آب است و نیمی دیگر در گل! نه آب را تیره می&zwnj;سازی و نه نوشنده را مانعی&raquo;.[<a name="28">28</a>]&nbsp;<br /> 4ـ یکی از آیات ساختگی مسیلمه درباره مفلسان و ورشکستگان است: &laquo;اِنَّ الَّذینَ یَغسِلُونَ ثِابَهُم و لا یَجِدُونَ ما یَلبِسُونَ أُولئِکَ هُمُ المُفلِسُونَ&raquo;؛[<a name="29">29</a>] همانا کسانی که لباس&zwnj;های خویش را می&zwnj;شویند و دیگر چیزی برای پوشیدن نمی&zwnj;یابند، آنان حقیقتاً مفلس و ورشکسته&zwnj;اند.<br /> کارهای مسیلمه کذاب زیاد هستند[<a name="30.">30</a>] و به&zwnj;خاطر اطاله کلام و عدم گنجایش این مقاله از بیان آن&zwnj;ها خودداری می&zwnj;کنیم.<br /> مسیلمه در سال یازدهم هجری نامه&zwnj;ای خطاب به پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) نوشت: &laquo;من با تو در امر نبوت، شریک شده&zwnj;ام؛ پس نیمی&zwnj; از زمین از تو و نیمی&zwnj; از من است؛ لیکن قریش مردمی&zwnj; بیدادگرند&raquo;.[<a name="31">31</a>] &nbsp;<br /> پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) در پاسخ نامه او نوشت: &laquo;به نام خدای بخشاینده و مهربان، این نامه&zwnj;ای است از محمد فرستاده خدا به مسیلمه کذاب. درود بر کسانی که از هدایت پیروی کنند. اما بعد، زمین متعلق به خداست و به هر کس از بندگان خود که بخواهد واگذار می&zwnj;کند، و سرانجام نیک از آن پرهیزکاران است&raquo;.[<a name="32">32</a>]&nbsp;<br /> &nbsp;به عقیده بیشتر مفسران، آیه &lt;وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری&zwnj; عَلَی اللَّهِ کَذِبا&gt;[<a name="33">33</a>] درباره مسیلمه کذّاب نازل شده است.[<a name="34">34</a>]&nbsp;<br /> پس از آشنایی با مسیلمه، بررسی می&zwnj;شود که آیا او از کهانت برای مدعای خود استفاده کرد؟ با دقت و تأمل در افعال و اعمال او آشکار می&zwnj;شود که اعمالش بیشتر بر عنصر شبیه&zwnj;سازی معجزات پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) تأکید دارد. وی گویی خود نیز باور داشت که قدرت ماورایی دارد و می&zwnj;تواند با آن، مشکلات مردم را رفع کند. این همان تعریف کهانت است که عبارت از قدرت ماورایی داشتن است. مسیلمه می&zwnj;پنداشت که قدرت ماورایی طبیعت دارد و کسی غیر از او این قدرت ندارد؛ پس می&zwnj;تواند مشکل مردم را حل کند.&nbsp;<br /> گفته&zwnj;اند: کودکی را نزد رسول خدا (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) آوردند تا برایش دعا کند و چون سرش را کچل دید، دست بر سرش کشید و در همان زمان، مو درآورد و شفا یافت. چون خبر به مردم یمن رسید، کودکی را نزد مسیلمه بردند تا برایش دعا کند و چون دست بر سرش کشید، کودک کچل شد.[<a name="35">35</a>] &nbsp;<br /> قوم مسیلمه از او درخواست کردند همان&zwnj;گونه که پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) در چاهی آب دهان&zwnj; انداخت و به برکت آن، آب چاه بالا آمد، او نیز این کار را انجام دهد. مسیلمه در چاه آب دهان&zwnj; انداخت؛ اما آب چاه، شور و بدمزه شد.[<a name="36">36</a>]&nbsp;<br /> هنگامی که از او پرسیدند چرا معجزه تو برعکس جواب می&zwnj;دهد، مدعی شد که کرامات من تنها درباره افرادی نتیجه می&zwnj;هد که به من ایمان داشته باشند.<br /> &nbsp;با تامل در این مطالب، می&zwnj;توان ارتباط کهانت با ادعای پیامبری مسیلمه را یافت؛ چون به نظر مردم معجزه بود، درحالی&zwnj;که درواقع جادو و کهانت بود. مسیلمه با جادو از عوام مردم سوء&zwnj;استفاده می&zwnj;کرد.<br /> کهانت و پیش&zwnj;گویی، سه ریشه و سرچشمه دارد:<br /> الف) هوش و ذکاوت کاهن: معمولًا پیش&zwnj;گوها آدم&zwnj;های باهوش، زرنگ و تیزبینی هستند؛ از قرائن و شواهد می&rlm;توانند آینده افراد را تا حدودی حدس بزنند. همان&rlm;&zwnj;گونه که سیاست&zwnj;مداران کهنه&zwnj;کار و حرفه&zwnj;ای، با ملاحظه آثار و نشانه&rlm;&zwnj;ها، حوادث و قرائن، آینده سیاسی کشوری را حدس می&zwnj;زنند، و بعضاً تحلیل آن&zwnj;ها درست درمی&zwnj;&rlm;آید.<br /> ب) ارتباط با شیاطین و أجنّه: برخی از کاهن&zwnj;ها مدّعی&zwnj;اند که با جنیان و شیاطین ارتباط داشته، خبرها را از آن&zwnj;ها می&rlm;&zwnj;گیرند. آیه 121 سوره انعام: &lt;وَإِنَّ الشَّیَاطِینَ لَیُوحُونَ إِلَی أَوْلِیَائِهِمْ&gt;؛ نیز این ارتباط را ممکن می&zwnj;داند؛ همان&zwnj;گونه که ارتباط با اجنّه هم از نظر عقلی، امکان&zwnj;پذیر است، امّا اینکه این&zwnj;ها در این ادّعا چقدر صادقند، بحث دیگری است.<br /> ج) کذب و دروغ: در بسیاری از موارد، نه قرائن و شواهد کمکی به پیشگوها می&zwnj;&rlm;کند، و نه ارتباطی با اجنّه و شیاطین حاصل می&rlm;&zwnj;شود، بلکه پیش&zwnj;گویی آن&zwnj;ها حدس و گمان بی&zwnj;پایه&zwnj;ای بیش نیست و گذشت زمان هم کوس رسوایی آن&zwnj;ها را به صدا درمی&zwnj;آورد. امّا این افراد که سرمایه زندگی آن&zwnj;ها دروغ است و با این سرمایه، کسب درآمد می&zwnj;کنند، پس از افشای دروغ&zwnj;هایشان ساکت ننشسته، بلکه به ناچار دست به توجیه دروغ&zwnj;های خود می&zwnj;زنند؛ مثل اینکه می&rlm;&zwnj;گویند: &laquo;اطّلاعات شما ناقص بوده&raquo;، و یا &laquo;طبق دستورالعملی که دادیم عمل نکردید&raquo; و از این قبیل توجیهات نادرست.<br /> مصداق بارز قسم سوم، همان مسیلمه است که از کهانت استفاده می&zwnj;کرد، به&zwnj;گونه&zwnj;ای که اصلا کهانت به معنای اعم را انجام نمی&zwnj;داد بلکه تنها با سجع&zwnj;گویی و دروغ&zwnj;گویی، از کهانت استفاده کرده و در صدد فریب و تزویر مردم بود که آن هم مصداقی از کهانت است.&nbsp;</p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/Designer-(21).jpeg" style="margin: 5px; float: right; width: 300px; height: 300px;" /></p> <h3><span style="color:#c0392b;">2- اسود عنسی</span></h3> <p>&laquo;اسوَد عَنْسی&raquo;، عبهلة &zwnj;بن کعب&zwnj; بن&zwnj; عوف[<a name="37">37</a>] (غوث)[<a name="38">38</a>] از قبیله بنی&zwnj;عنس، ملقب به &laquo;ذوالحمار&raquo; و &laquo;ذوالخمار&raquo; است[<a name="39">39</a>]. اسود عنسی از بزرگان یمن و بازماندگان خاندان شاهی بود[<a name="40">40</a>] که در میان اهالی مردم نجران و به&zwnj;ویژه مذحج، نفوذ بیشتری داشت.&nbsp;<br /> &nbsp;از شرح حال اسود وحالات زندگی او مطالبی اندکی در کتب است. او متولد &laquo;کهف خُبّان&raquo; نزدیک نجران بود و در همان محل نیز بزرگ شد و زندگی کرد. او فردی دانا، کاهن،[<a name="41">41</a>] سخن&zwnj;دان و سخنران قوم بود. وی شعبده می&zwnj;دانست و کارهای خارق&zwnj;العاده&zwnj;ای انجام می&zwnj;داد. با گفتار و کهانت خود، دل و دین مردم را می&zwnj;ربود. در اعماق قلوب مردم نفوذ داشت و راحت می&zwnj;توانست حرفش را به کرسی بنشاند[<a name="42">42</a>]. او به&zwnj;حدی بین قبیله خود و مردم، مشهور و نفوذ داشت که &laquo;اعشی&raquo;، شاعر بزرگ جاهلی، درباره او قصیده&zwnj;ای سرود و از وی جایزه&zwnj;ای بسیار گران&zwnj;بها دریافت کرد.[<a name="43">43</a>]&nbsp;<br /> درباره اسلام&zwnj;آوردن اسود عنسی مطالبی موجود نیست، بلکه تاریخ، خلاف آن را ثابت نموده است؛ چون اکثر منابع اسلامی را که بررسی می&zwnj;کنیم از ارتداد او سخن گفته&zwnj;اند که کاشف از سابقه ارتداد اوست.[<a name="44">44</a>] &nbsp;<br /> بلاذری نویسنده می&zwnj;نویسد: &laquo;پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) در سال ۱۱ هجری، شخصی به نام جریر &zwnj;بن&zwnj; عبداللّه بجلی را به&zwnj;سوی اسود فرستاد، تا او را به اسلام دعوت نموده و از خطای خود آگاه کند، ولی اسود، دعوت وی را نپذیرفت&raquo;. همچنین می&zwnj;گوید: &laquo;برخی از راویان چنین دعوتی را انکار کرده&zwnj;اند.[<a name="45">45</a>]&raquo;<br /> &nbsp;اسود چون پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) را مشاهده نمود که در امر دعوت خود موفق شده، مردم و قبیله&zwnj;های زیادی را جذب دین کرده و دین اسلام را گسترش داده، او نیز با این خیالات و توهمات ادعای پیامبری نمود و به انگیزه دستیابی به حکومت نیاکان، خود را &laquo;رحمان یمن[<a name="46">46</a>]&raquo; نامید و اعلام داشت که با دو فرشته به نام&zwnj;های &laquo;سحیق&raquo; و &laquo;شریق&raquo; بر او وحی نازل می&zwnj;شود. او کارها و تبلیغات خود را مخفیانه آغاز نمود و با گفتار فریب&zwnj;کارانه و کارهای شگفت&zwnj;انگیزه (کهانت) مردم را جذب کرد. قبیله خود (مذحج) و شمار فراوانی از مردم نجران، کم&zwnj;کم به وی پیوسته و وعده ریاستش دادند[<a name="47">47</a>].<br /> با دقت در عبارات فوق روشن می&zwnj;شود که اسود نیز در ادعای پیامبری خود از کهانت استفاده کرده است؛ مثلا ادعا کرد &nbsp;که از خیانت &laquo;قیس بن عبد یغوث&raquo; از طریق فرشتگان وحی آگاهی یافته است[<a name="48">48</a>]. شاگرد اسود برای از بین بردن مخالفان، مدعی سخن گفتن با فرشته&zwnj;ای در زیر زمین شد و با این طریق، افرادی همچون &laquo;ابن&zwnj;مکشوح&raquo; و پسر دیلمی را کشت. اسود در جمع مردم حرکات نمایشی انجام می&zwnj;داد؛ مثلا الاغی داشت که وقتی می&zwnj;گفت به خدا سجده کن، انجام می داد. او پس از اعلان عمومی، یکصد گاو یا شتر را در ردیفی قرار داد، خطی کشید و به آن&zwnj;ها ضربه زد ولی از خطی که کشیده بود جلوتر نرفتند. او براساس کهانت و جادو از جهل مردم سوءاستفاده کرده و ادعای پیامبری کرد.</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#c0392b;">3- طلیحه</span></h3> <p>سومین شخصی که در این مقاله مورد بررسی قرار می&zwnj;دهیم &laquo;طلیحة بن خویلد بن نوفل اسدی&raquo; از قبیله بنی&zwnj;اسد است. در محرم سال چهارم هجری، عده زیادی به فرماندهی طلیحة بن خویلد، جمع شده بودند و می&zwnj;خواستند به مدینه حمله کنند[<a name="49">49</a>].&nbsp;<br /> چون نسب طلیحه به قبیله&zwnj;ای از &laquo;فَقْعَس&zwnj; بن طَریف&raquo;، از تیره&zwnj;های بنی&zwnj;اسد بن خُزَیمه، از اعراب مُضَری می&zwnj;رسید، او را &laquo;اسدی فقعسی&raquo; خوانده&zwnj;اند و در برخی از منابع، نام وی &laquo;طلحه&raquo; نیز ذکر شده است[<a name="50">50</a>]، ولی مسلمانان &nbsp;خشمگین از او به&zwnj;دلیل اعتقاداتش وی را طُلَیحه، یعنی طلحه کوچک، نامیدند.&nbsp;<br /> او در دوره جاهلی، کاهن معتبر و رئیس قبیله خود بود. او را شاعر، خطیب، نثر مسجع&zwnj; نویس و دارای معلومات عمومی وصف کرده&zwnj;اند، که احتمالاً این قبیل توصیفات به&zwnj;سبب نقش مذهبی او بوده است. اشاره&zwnj;های راجع به دلاوری و دیدارهای او از دربار ایران در پیش از اسلام، نقش او را به&zwnj;عنوان رهبر قبیله نشان می&zwnj;دهد. او در سال نهم هجری یا سال عام الوفود که نمایندگان بسیاری خدمت پیامبر رسیدند و اسلام آوردند، همراه قبیله خود بر پیامبر وارد شدند و اسلام آوردند[<a name="51">51</a>]. قول شاذ و اشتباهی نیز هست که گمان&zwnj; کرده که طلیحه و قبیله&zwnj;اش نامسلمان باقی ماندند تا آن&zwnj;که نخستین&zwnj; بار، خالد بن ولید آنان را به اسلام دعوت کرد.[<a name="52">52</a>]&nbsp;<br /> طلحیه پس از بازگشت از سفر عام&zwnj;الوفود، مرتد شد[<a name="53">53</a>] و ادعای پیامبری کرد. او ادعا کرد که جبرئیل بر او نازل می&zwnj;شود و وحی می&zwnj;آورد.[<a name="54">54</a>] می&zwnj;گفت &laquo;ذالنون&raquo; فرشته&zwnj;ای است که وحی را بر من نازل می&zwnj;کند[<a name="55">55</a>].<br /> طلیحه با کارهای این چنینی و با دروغ، کار خود را پیش برد. سخنانی سجع&zwnj;گونه همانند قرآن گفت و مردم را به ترک سجود، امر کرد. او به پیروانش می&zwnj;گفت: خداوند به سجده&zwnj;کردن شما و ... نیازی ندارد. شما می&zwnj;توانید ایستاده عبادت کنید و غیر از این حرف&zwnj;ها.[<a name="56">56</a>]<br /> &nbsp;طلحیه توانست طرفداران زیادی جمع کند و افراد قبیله&zwnj;اش به&zwnj;آسانی پیامبری او را پذیرفتند؛ چون مردم را از روزه و نماز معاف کرد و ربا را مباح دانست.[<a name="57">57</a>] پس از رحلت پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله)، طلیحه به&zwnj;عنوان رئیس قبیله، شاعر، کاهن و جنگجو، توانست طرفدارانی زیادی به&zwnj; دست آورد[<a name="58">58</a>].<br /> طلحیه با قراردادن سجده و رکوع در ردیف امور ظاهری، پیروان خود را به دوری از سطحی&zwnj;نگری و شناخت&zwnj;نگری عمیق خداوند فرا خواند. او در افعال و اعمال خود از پیشگویی وکهانت استفاده می&zwnj;کرد. پیشگویی او در میدان جنگ درباره رسیدن آب[<a name="59">59</a>] یا اطلاع از آمدن لشکر خالد به سوی او[<a name="60">60</a>] نمونه&zwnj;ای از کهانت و پیشگویی اوست، درحالی&zwnj;که هر فرمانده سیاس جنگی باید از این موارد، آگاه باشد.&nbsp;<br /> نقل شده که در جنگ با نماینده پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) ضرار بن عمرو، با وجود اصابت ضربت شمشیر بر وی، جراحتی برنداشت که انتشار این خبر، شایعه به وجود آورد که طلیحه، راستگو و پیامبر است. او با خبر کذب، به&zwnj;عنوان حرکت نمادین و نمایشی سعی کرد به&zwnj;سوی هدف ریاست دینی و دنیوی، حرکت کند.</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#c0392b;">4- سجاح</span></h3> <p>&laquo;سجاح&raquo; از مردم موصل[<a name="61">61</a>] و از جزیره در شمال عراق بود که نسبش از طرف پدر به &laquo;بنوتمیم&raquo; و از طرف مادر به &laquo;بنوتغلب&raquo; می&zwnj;رسید[<a name="62">62</a>]. سجاح، دختر &laquo;حارث بن سُوید بن عقفان&raquo;[<a name="63">63</a>] یا دختر &laquo;اوس بن حق&raquo;[<a name="64">64</a>] یا &laquo;اوس بن حریز&raquo;[<a name="65">65</a>] بود. او نیز از جمله پیامبران دروغین بود که همزمان با مسیلمه در میان قبیله بنی&zwnj;تمیم ادعای پیامبری کرد.[<a name="66">66</a>] درباره وی گفته شده که قبل از ادعای پیامبری، کاهنه و مسیحی بوده است.[<a name="67">67</a>]&nbsp;<br /> سجّاح زنی شاعر، دارای اطلاعات دینی، استعداد فرماندهی و طالب قدرت بود. او علاوه بر جادوگری[<a name="68">68</a>] و کهانت[<a name="69">69</a>] برای جذب دیگران، همانند مسیلمه، سخنانی سجع&zwnj;گونه می&zwnj;گفت. او پیام&zwnj;های خود را به&zwnj;صورت مسجع و به تقلید از قرآن، با خطاب&zwnj;های جمعی می&zwnj;گفت و خداوند را &laquo;رب السحاب&raquo; می&zwnj;نامید. او در یکی از سخنان سجع&zwnj;گونه چنین گفت: &laquo;اعدوا الرکاب و استعدوا للنهاب، ثم اغیروا علی الرباب، فلیس دونهم حجاب&raquo; سواران را آماده کنید و برای غارت آماده شوید. به&zwnj;سوی قبیله رباب حمله برید که مانعی در مقابل آن&zwnj;ها نیست&raquo;.[<a name="70">70</a>]&nbsp;<br /> سجاح ادعا می&zwnj;کرد این سخنان را جبرئیل به او وحی می&zwnj;کند. از عقاید انحرافیش این بود که زن را در گرفتن دو شوهر آزاد می&zwnj;دانست و تعصبات قومی را تحریک می&zwnj;نمود و به همین سبب، طرفداران بسیاری جلب کرد.[<a name="71">71</a>]</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#16a085;">نتیجه&zwnj;گیری</span></h2> <p>یکی از عوامل مؤثر در پیدایش مدعیان پیامبری در صدر اسلام، کهانت بود؛ زیرا کهانت و پیشگویی در جزیزة&zwnj;العرب، پیشینه قوی داشت و بیشتر صاحبان قدرت و رهبران قبایل می&zwnj;توانستند از جهالت و سادگی مردم به&zwnj;راحتی استفاده کنند.<br /> در بررسی که ما در این تحقیق منحصرا در چهار نفر انجام دادیم، به&zwnj;وضوح مشخص شد که آن&zwnj;ها نیز در پیشبرد هدف ریاست دینی و دنیوی بر مردم (پیامبری)، از کهانت، جادو، سجع&zwnj;گویی و شباهت&zwnj;سازی اعمال و گفتار پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) استفاده می&zwnj;کردند. دلیل آن را می&zwnj;توان سادگی مردم، ناآگاهی و عدم&zwnj;تشخیص تزویر آن&zwnj;ها از کهانت و غیره دانست.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#16a085;">منابع</span></h2> <p>&nbsp;قرآن الکریم<br /> 1. ابن&zwnj;اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، ۱۴۰۷ق، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> 2. شبانکاره&zwnj;ای، محمد بن علی، مجمع الأنساب، 1393ش، چ دوم، بی&zwnj;جا، امیرکبیر.<br /> 3. سیدمحمدحسین طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1373ش، چ6، اسماعیلیان.<br /> 4. مقریزی، احمد بن علی، إمتاع الأسماع بما للنبي من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، محمد عبدالحمید نمیسی، 1420ق، بیروت، دار الکتب العلمية.<br /> 5. حائری، محمدمهدی، شجرة طوبی، 1385ش، چ اول، بقیة العترة.<br /> 6. ذهبی، محمد بن احمد، العبر فی خبر من غبر، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;چا، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> 7. ابن&zwnj;هشام، عبد الملک بن هشام، السیرة النبویة، بی&zwnj;تا، بیروت، دار المعرفة.<br /> 8. ابن&zwnj;اثیر، عزّالدین، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ۱۴۰۹، بیروت، دار الفکر.<br /> 9. ابن&zwnj;اعثم کوفی، محمد بن علی، الفتوح، محمد بن احمد مستوفی هروی و غلامرضا طباطبایی مجد، ۱۳۷۲ش، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.<br /> 10. ابن&zwnj;اعثم کوفی، محمد بن علی، الردة، محمد بن عمر واقدی و یحیی وهیب جبوری، ۱۴۱۰ق، بیروت، دار الغرب الإسلامی.<br /> 11. ابن&zwnj;جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، ۱۴۱۲ق، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> 12. ابن&zwnj;کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، محمدحسین شمس&zwnj;الدین، ۱۴۱۹ق، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> 13. ابن&zwnj;کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة والنهایة، عبدالله بن عبدالمحسن، ۱۴۱۷ق، جیزه مصر، هجر.<br /> 14. ابن&zwnj;سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۰۵ق، بیروت، دار بیروت.<br /> 15. ابن&zwnj;منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، علی شیری، ۱۴۰۸ق، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.<br /> 16. ابن&zwnj;حزم، علی، جمهرة انساب العرب، 1403ق، چ اول، بیروت، دارالکتب العلمیه.<br /> 17. ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، الأغانی، محمد مسعود و احمد شنقیطی، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;چا، مصر، مطبعة التقدم.<br /> 18. احمدی میانجی، علی، مکاتیب الرسول (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله)، نعمان نصری، &nbsp;۱۴۱۹ق، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر.<br /> 19. اوچ&zwnj; اوک، بحریه، تاریخ پیامبران دروغین در صدر اسلام، ترجمه وهاب ولی، 1364ش، چ اول، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.<br /> 20. امینی، عبدالحسین، نظرة فی کتاب البدایة و النهایة للحافظ ابن کثیر الدمشقی، اسماعیل بن عمر ابن&zwnj;کثیر &nbsp;و احمد کنانی، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;چا، بی&zwnj;جا، بی&zwnj;نا.<br /> 21. بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، بیروت، دار و مکتبة الهلال.<br /> 22. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;چا، بی&zwnj;جا، بی&zwnj;نا.<br /> 23. بیهقی، احمد بن حسین، دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة، عبدالمعطی امین قلعجی، ۱۴۰۵ق، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> 24. علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام، ۱۳۹۱ق، بیروت، دار العلم للملایین.<br /> 25. رسولی، هاشم، زندگانی محمد (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) پیامبر اسلام: ترجمه سیرة النبویه، ۱۳۷۵ش، تهران، کتابچی.<br /> 26. زمخشری، محمود بن عمر، ربیع الأبرار و نصوص الأخبار، عبدالامیر مهنا، ۱۴۱۲ق، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.<br /> 27. شهید ثانی، زین&zwnj;الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، محمد کلانتر، ۱۴۱۰ق، قم، مکتبة الداوری.<br /> 28. طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، حسن خرسان، بی&zwnj;تا، تهران، دار الکتب الإسلامیة.<br /> 29. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری: تاریخ الأمم و الملوک، محمد ابوالفضل ابراهیم، بی&zwnj;تا، بیروت، بی&zwnj;نا.<br /> 30. همیلنون، ملکم، جامعه&zwnj;شناسی دین، ترجمه محسن ثلاثی،1387ش، چ چهارم، تهران، نشر ثالث.<br /> 31. فقیهی،محسن، درس خارج فقه، مورخ 9/07/1401 الی 12/07/1401.<br /> 32. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، ۱۴۱۵ق، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> 33. فریز، جیمز جرج، پژوهشی در جادو و دین، ترجمه کاظم فیروزمند، 1388ش، چ ششم، تهران، آگاه.<br /> 34. فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، یوسف شیخ محمد، ۱۴۲۸ق، بیروت، المکتبة العصریة.<br /> 35. مکارم شیرازی، ناصر، &nbsp;أنوار الفقاهة فی أحکام العترة الطاهرة: کتاب التجارة، ۱۴۲۶، قم، مدرسه امام علی بن ابی&zwnj;طالب (علیه&zwnj;السلام).<br /> 36. مسعودی، علی بن حسین، التنبیه والإشراف، عبدالله اسماعیل صاوی، قاهره، دار الصاوی.<br /> 37. مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء والتاریخ، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;چا، بی&zwnj;جا، مکتبة الثقافة الدینیة.<br /> 38. مرتضی زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، ۱۳۰۶ق، بیروت، دار مکتبة الحیاة.<br /> 39. یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بی&zwnj;تا، بیروت، دار صادر.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#16a085;">پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</span></h2> <p><a href="#1">&nbsp;[1] . مرتضی زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس، ج36، ص82.</a><br /> <a href="#2">&nbsp;[2] . فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنير في غريب الشرح الکبير، ج1، ص543.</a><br /> <a href="#3">&nbsp;[3] . فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحيط، ج4، ص264.</a><br /> <a href="#4">&nbsp;[4] . مکارم شیرازی، ناصر، انوار الفقاهة(کتاب التجارة)، ج1، ص338.</a><br /> <a href="#5">&nbsp;[5] . شهید ثانی، زین&zwnj;الدین بن علی، الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية، ، ج3، ص215.</a><br /> <a href="#6">&nbsp;[6] . فقیهی، محسن، درس خارج فقه، مورخ 11/07/1401.</a><br /> <a href="#7">&nbsp;[7] . علی، جواد، المفصل في تاريخ العرب قبل الاسلام، ج12، ص332.</a><br /> <a href="#8">&nbsp;[8] . همیلنون، ملکم، جامعه&zwnj;شناسی دین،ص55</a><br /> <a href="#9">[9] . فریز، جیمز جرج، پژوهشی در جادو و دین، ص120</a><br /> <a href="#10">&nbsp;[10] . همیلنون، ملکم، جامعه&zwnj;شناسی دین،ص68</a><br /> <a href="#11">&nbsp;[11] . سوره عنکبوت، آيه 63.</a><br /> <a href="#12">&nbsp;[12] . علی، جواد، المفصل في تاريخ العرب قبل الاسلام، ج12، ص339.</a><br /> <a href="#13">&nbsp;[13] . طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الورى بأعلام الهدى، ج۷، ص۲۲۶؛ بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان،ص۱۰۹.</a><br /> <a href="#14">&nbsp;[14] . بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان،ص۱۰۹.</a><br /> <a href="#15">&nbsp;[15] . ابن&zwnj;هشام، عبد الملک بن هشام، السيرة النبوية ،ج2 ص559؛ ابن&zwnj;کثیر، اسماعیل بن عمر، البدايه والنهايه، ج7، ص231؛ ذهبی، محمد بن احمد، العبر في خبر من غبر، ج1، ص10.</a><br /> <a href="#16">&nbsp;[16] . یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاريخ اليعقوبي ، ج2 ص79.</a><br /> <a href="#17">&nbsp;[17] . ابن&zwnj;اثیر، علی بن محمد، الکامل في التاريخ ،ج 2، ص298.</a><br /> <a href="#18">&nbsp;[18] . ابن&zwnj;هشام، عبد الملک بن هشام، السيرة النبوية، ج4، ص998؛ ابن&zwnj;جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم في تاريخ الأمم و الملوک، ج3 ص383؛ بخاری، محمد بن اسماعیل، صحيح البخاري، ج9، ص136.</a><br /> <a href="#19">&nbsp;[19] . ابن&zwnj;هشام، عبد الملک بن هشام، السيرة النبوية، ج2، ص576.</a><br /> <a href="#20">&nbsp;[20] . یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاريخ اليعقوبي، ج2، ص130.</a><br /> <a href="#21">&nbsp;[21] . ابن&zwnj;جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم في تاريخ الأمم و الملوک، ج۳، ص۳۸۳.&nbsp;</a><br /> <a href="#22">&nbsp;[22] . طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج۲، ص۳۹۳.</a><br /> <a href="#23">&nbsp;[23] . علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۱۱، ص۸۹.&nbsp;</a><br /> <a href="#24">&nbsp;[24] . یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۳۰؛ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری،ج۲، ص۳۹۴؛ بیهقی، احمد بن حسین، دلائل النبوة، ج۵، ص۳۳۱.&nbsp;</a><br /> <a href="#25">&nbsp;[25] . ابن&zwnj;اعثم کوفی، محمد بن علی، الفتوح، ج۱، ص۲۱؛ ابن&zwnj;اعثم کوفی، محمد بن علی، الردة، ص۱۰۸.&nbsp;</a><br /> <a href="#26">&nbsp;[26] . ابن&zwnj;کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، ج۴، ص۲۵۵.&nbsp;</a><br /> <a href="#27">&nbsp;[27] . احمدی میانجی، علی، مکاتیب الرسول (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله)، ج۲، ص۳۸۶.&nbsp;</a><br /> <a href="#28">&nbsp;[28] . زمخشری، محمود بن عمر، ربیع الابرار، ج۵، ص۴۰۱.&nbsp;</a><br /> <a href="#29">&nbsp;[29] . حائری، محمدمهدی، شجرة طوبی، ج۱، ص۵۲.&nbsp;</a><br /> <a href="#30.">&nbsp;[30] . طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج۲، ص۳۹۴؛ ابن&zwnj;جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم في تاريخ الأمم و الملوک، &nbsp;ج۴، ص۲۱؛ علی، جواد، المفصل في تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۱۶، ص۳۸۹؛ ابن&zwnj;هشام، عبد الملک بن هشام، السیرة النبویة، ج۴، ص۹۹۹.&nbsp;</a><br /> <a href="#31">&nbsp;[31] . ابن&zwnj;هشام، عبد الملک بن هشام، السیرة النبویة، ج۲، ص۶۰۰.&nbsp;</a><br /> <a href="#32">&nbsp;[32] . یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۳۰.&nbsp;</a><br /> <a href="#33">&nbsp;[33] . سوره انعام، آیه 21.</a><br /> <a href="#34">&nbsp;[34] . طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۷، ص۳۰۵.&nbsp;</a><br /> <a href="#35">&nbsp;[35] . طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، ج۱، ص۸۳.&nbsp;</a><br /> <a href="#36">&nbsp;[36] . همان.&nbsp;</a><br /> <a href="#37">&nbsp;[37] . بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ص۱۰۹.&nbsp;</a><br /> <a href="#38">&nbsp;[38] . ابن&zwnj;حزم، علی، جمهرة أنساب العرب، ص&zwnj;۴۰۵.&nbsp;</a><br /> <a href="#39">&nbsp;[39] . بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ص&zwnj;۱۱۳.&nbsp;</a><br /> <a href="#40">&nbsp;[40] . ابن&zwnj;منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج&zwnj;۹، ص&zwnj;۲۷.</a><br /> <a href="#41">&nbsp;[41] . همان، ص&zwnj;۱۰۹.&nbsp;</a><br /> <a href="#42">&nbsp;[42] . مسعودی، علی بن حسین، التنبیه والإشراف، ج1 صفحه : 240</a><br /> <a href="#43">&nbsp;[43] . ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، الأغانی، ج&zwnj;۹، ص&zwnj;۱۴۱.</a><br /> <a href="#44">&nbsp;[44] . طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج&zwnj;۲، ص&zwnj;۲۵۲.</a><br /> <a href="#45">&nbsp;[45] . بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ص&zwnj;۱۰۹.&nbsp;</a><br /> <a href="#46">&nbsp;[46] . همان، ص&zwnj;۱۱۳.&nbsp;</a><br /> <a href="#47">&nbsp;[47] . علی، جواد، المفصل في تاریخ العرب قبل الاسلام، ج&zwnj;۴، ص&zwnj;۱۹۱.</a><br /> <a href="#48">&nbsp;[48] . ابن&zwnj;کثیر، اسماعیل بن عمر، البداية والنهاية، ج6، ص308.</a><br /> <a href="#49">&nbsp;[49] . ابن&zwnj;حزم، علی، جمهرة أنساب العرب، ص۱۹۶.</a><br /> <a href="#50">&nbsp;[50] . ابن&zwnj;سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۹۲؛ اوچ&zwnj; اوک، بحریه، تاریخ پیامبران دروغین در صدر اسلام، ج۱، ص۶۹.</a><br /> <a href="#51">&nbsp;[51] . ابن&zwnj;اثیر، عزّالدین، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۲، ص۴۷۷.&nbsp;</a><br /> <a href="#52">&nbsp;[52] . اوچ&zwnj; اوک، بحریه، تاریخ پیامبران دروغین در صدر اسلام، &zwnj;ص۷۰-۷۱،&nbsp;</a><br /> <a href="#53">&nbsp;[53] . مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء والتاریخ، ج۲، ص۸۴۱.</a><br /> <a href="#54">&nbsp;[54] . ابن&zwnj;اثیر، عزّالدین، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۲، ص۴۷۷.</a><br /> <a href="#55">&nbsp;[55] . مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء والتاریخ، ج۵، ص۱۵۷.&nbsp;</a><br /> <a href="#56">&nbsp;[56] . مقریزی، احمد بن علی، إمتاع الأسماع، ج۱۴، ص۲۳۲.&nbsp;</a><br /> <a href="#57">&nbsp;[57] . اوچ&zwnj; اوک، بحریه، تاریخ پیامبران دروغین در صدر اسلام، ج۱، ص۹۴،&nbsp;</a><br /> <a href="#58">&nbsp;[58] .همان ص95</a><br /> <a href="#59">&nbsp;[59] . همان ص93</a><br /> <a href="#60">&nbsp;[60] .بیهقی، ظهيرالدين علی بن زيد، تاریخ بیهقی، ص33.</a><br /> <a href="#61">&nbsp;[61] . شبانکاره&zwnj;ای، محمد بن علی، مجمع الانساب، ج۱، ص۲۶۰.</a><br /> <a href="#62">&nbsp;[62] . بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ج۱، ص۱۱۸.&nbsp;</a><br /> <a href="#63">&nbsp;[63] . همان</a><br /> <a href="#64">&nbsp;[64] . همان</a><br /> <a href="#65">&nbsp;[65] . ابن&zwnj;حزم، علی، جمهرة أنساب العرب، ص۲۲۶.&nbsp;</a><br /> <a href="#66">&nbsp;[66] . ابن&zwnj;اثیر، عزّالدین، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۴، ص۲۷۷.&nbsp;</a><br /> <a href="#67">&nbsp;[67] . علی، جواد، المفصل في تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۷، ص۲۱۷.&nbsp;</a><br /> <a href="#68">&nbsp;[68] . مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء والتاریخ، ج۵، ص۱۶۴.&nbsp;</a><br /> <a href="#69">&nbsp;[69] . علی، جواد، المفصل في تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۷، ص۲۱۷؛ بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ص۱۱۸.&nbsp;</a><br /> <a href="#70">&nbsp;[70] . طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج۲، ص۴۹۷.&nbsp;</a><br /> <a href="#71">&nbsp;[71] . ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، الأغانی، ج۲۱، ص۲۶.&nbsp;</a><br /> &nbsp;</p> Sat, 19 Oct 2024 19:32:15 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_776538-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_777304-utab امکان‌شناسی ارتباط با ارواح واجنه
<p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/3742914.jpg" style="margin: 5px; width: 500px; height: 333px;" /></p> <h1 style="text-align: center;"><span style="color:#f39c12;">امکان&zwnj;شناسی ارتباط با ارواح واجنه</span></h1> <h2 style="text-align: left;"><br /> <span style="color:#16a085;">عباس&zwnj;مراد فتحی</span></h2> <h2><br /> <span style="color:#2980b9;">چکیده</span></h2> <p>روح پديده&zwnj;ای از عالم غيب است که به پدیده&zwnj;های عالم، ماده حیات می&zwnj;بخشد. روح انسان همان جان اوست که پس از مرگِ پیکرِ انسان، ماندگار خواهد ماند و در عالم دیگر به زندگی خود ادامه می&zwnj;دهد. &laquo;جن&raquo; چیزی است که از حس انسان پوشیده باشد. در متون دین اسلام، موجودی اسرارآمیز است که مانند انسان دارای شعور، اختیار و تکلیف است. حقیقت و ماهیت روح و جن، از پیچیده&zwnj;ترین مسائلی است که تا&zwnj;کنون دانش بشری قادر به درک آن نشده و بهترین راه شناخت و درک آن، مراجعه به آیات قرآن وروایات است. درباره ارتباط انسان با ارواح و اجنه، دو بحث وجود دارد : آیا ارتباط با ارواح و اجنه ممکن است؟ در صورت امکان ارتباط، حکم آن چیست و فقها چه نظری درباره آن دارند؟ در این پژوهش ابتدا مفهوم جن و روح و اهمیت آن&zwnj;ها بررسی می&zwnj;شود و سپس مصادیقی از ارتباط پیامبران و امامان (علیهم&zwnj;السلام) با ارواح و اجنه بیان می&zwnj;شود. سپس نظریه دو گروه از اندیشمندان درباره ارتباط با ارواح و اجنه ذکر شده و درنهایت به بررسی حکم مسأله ارتباط با آن&zwnj;ها می پردازد.&nbsp;<br /> واژگان کلیدی: روح، جن، احضار، تسخیر.</p> <h2><br /> <span style="color:#2980b9;">مقدمه</span></h2> <p>روح، جن، جهان پس از مرگ و&hellip; همه از پدیده&zwnj;هایی هستند که پس از قرن&zwnj;ها که بشر به علم و آگاهی و دانش مجهز شده، باز هم از میزان رازآلودبودن و ابهام آن&zwnj;ها کاسته نشده است. شاید بیشتر از علم و دانش، اتکا به امر قدسی بوده که توانسته کم و کیف جهان پیچیده عالم معنا را برای بشر بازگشایی کند. این عالم رازآلود، پیچیده و ناشناخته، همواره انسان را بر آن داشته که بیشتر و حریص&zwnj;تر به آن گرایش یابد تا بتواند به دریافت&zwnj;هایی شخصی و تجربی به آنچه ندیده یا جهل داشته، برسد. همین کشش و کنجکاوی بشر باعث شده که با رشد علم و دانش، انسان متمدن نه&zwnj;تنها از خرافات فاصله نگیرد، بلکه جلوه&zwnj;های مدرنی به آن ببخشد و با انواع عرفان&zwnj;های کاذب و نوظهور به سمت نادیده&zwnj;ها قدم بگذارد.&nbsp;<br /> درباره حکم استخدام جن و ارواح، میان علما اختلاف&zwnj;نظر وجود دارد که برخی قائل به جواز و برخی قائل به حرمت هستند. مهم&zwnj;ترین دلیل حرمت استخدام جن و ارواح، سحر و جادوگری دانستن آن موارد است.&nbsp;<br /> ساحری سابقه دیرینه در تاریخ بشر دارد که بیشترین زمان گسترش آن، زمانی بود که انبیای الهی یا در جامعه حضور نداشتند و یا حاکمیت آن&zwnj;ها کم بود؛ بیشترین زمان حضور آن&zwnj;ها بعد از حضرت نوح و سلیمان بود. ساحران ضررهای زیای اعم از ضررهای دینی و معنوی به جامعه بشری زدند؛ ازاین&zwnj;رو راه&zwnj;های دسترسی به اجنه و ارواح و اطلاعات و تاثیراتی که اجنه و ارواح می&zwnj;دهند یا می&zwnj;گذارند، خلاف دین است و چه بسا که ساحران ادعای نبوت یا مهدو یت کرده&zwnj;اند.<br /> برخی قائل به سحر و جادو بودن این موارد نیستند اما آن&zwnj;ها را حرام می&zwnj;دانند؛ زیرا موجب ضرر می&zwnj;شود و ادله شرعی، حرمت سحر و کهانت را مطلق می&zwnj;دانند. اکثر علما استخدام جن و ارواح را فی&zwnj;نفسه جایز می&zwnj;دانند؛ زیرا این موارد تخصصا از بحث سحر و جادوگری خارج هستند. در سحر و جادوگری ضرر، فریب و خدعه وجود دارد که در استخدام جن و ارواح یافت نمی&zwnj;شوند. برخی به&zwnj;دلیل کهانت دانستن ارتباط با جن، آن را حرام می&zwnj;دانند. اصل رابطه با جن، ضرر ندارد، بلکه ضرر بر آن عارض می&zwnj;شود؛ بنابراین تا ارتباط موجب ضرر نشود، جایز است.</p> <h2><br /> <span style="color:#2980b9;">معنی روح</span></h2> <p>ریشه روح، &laquo;ر-و-ح&raquo; یکی از پرمعناترین ریشه&zwnj;های لغت عربی است که در سه معنای عمده به کار رفته که این هر سه معنا در ارتباط نزدیکی با هم هستند:<br /> 1. هوا، باد و بوی خوش؛[<a id="1" name="1">1</a>]<br /> 2. راحتی؛[<a name="2">2</a>]&nbsp;<br /> 3. نفس[<a name="3">3</a>] (روان).<br /> در فارسی هم واژه روان، روانی و باد، دارای قرابت معنایی هستند که شباهت به واژه روح دارد. روح در قرآن کریم در هر سه معنا به کار رفته است.<br /> 1. &laquo;وَ هُوَ الَّذی یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ&raquo;.[<a name="4">4</a>] و &laquo;إِنِّی لَأَجِدُ ریحَ یُوسُفَ لَوْ لا أَنْ تُفَنِّدُونِ&raquo;.[<a name="5">5</a>]&nbsp;<br /> 2. &laquo;تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوح&raquo;.[<a name="6">6</a>]&nbsp;<br /> 3. &laquo;فَرَوْحٌ وَ رَیْحانٌ وَ جَنَّةُ نَعیمٍ&raquo;.[<a name="7">7</a>] و &laquo;وَ لَکُمْ فیها جَمالٌ حینَ تُریحُونَ وَ حینَ تَسْرَحُونَ&raquo;.[<a name="8">8</a>]&nbsp;<br /> ریحان به معنای گل نیز از همین ریشه است که به&zwnj;دلیل بوی خوش به این نام گفته شده است.<br /> کلمه روح در هر علمی معنای اصطلاحی خاص خود را دارد و در اصطلاح قرآنی نیز با تعبیرات متفاوتی به کار رفته است. روح از نظر لغت به معنای &laquo;نفس&raquo; و &laquo;دویدن&raquo; است بعضی بیان کرده&zwnj;اند که روح و ریح (باد) از یک معنا گرفته شده است.[<a name="9">9</a>] وجه تسمیه روح انسانی به دلیل این است که از نظر تحرک و ناپیدابودن مانند نفس و باد است.<br /> روح، پديده&zwnj;ای از عالم بالا و غيب است که حیات&zwnj;بخش پديده&zwnj;های عالم ماده و دنیا است. در برخی باورهای مذهبی، اعتقاد بر این است که روح انسان درواقع همان جان اوست و پس از مرگِ پیکر انسان، ماندگار خواهد ماند.<br /> واژه روح در قرآن، همان موجودی است که مبدأ حیات و زندگی است و منحصر به انسان یا انسان و حیوان نیست، بلکه شامل غیرانسان و حیوان نیز می&zwnj;شود.&nbsp;<br /> &laquo;فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا&raquo;؛[<a name="10">10</a>] مریم میان خود و آنان، حجابی افکند و در این هنگام، ما روح خود را به&zwnj;سوی او فرستادیم.<br /> &laquo; وَکَذَلِکَ أَوْحَيْنَا إِلَيْکَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا&raquo;؛[<a name="11">11</a>] همان&zwnj;گونه (که بر پیامبران پیشین، وحی فرستادیم) بر تو نیز روحی را به فرمان خود وحی کردیم.&nbsp;<br /> این دو آیه و آیات دیگر به صراحت بر وجود روح در انسان و برخی موجودات دیگر غیر از انسان، دلالت دارد.<br /> گاهی مراد از روح، روح انسانی است، &laquo;وَيسْأَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا&raquo;؛[<a name="12">12</a>] (ای پیامبر!) از تو درباره روح می&zwnj;پرسند، بگو روح از کار خداست و به شما جز اندکی از علم داده نشده است.<br /> در این آیه گرچه روح، مطلق آمده، ولی از قراین موجود در آیه، استفاده می&zwnj;شود که مراد از روح، روح انسانی است که به امر خدا انجام گردیده است. بنا بر عقیده بیشتر مفسران، روح در آیه به معنای روان و عامل حیات به کار رفته است.[<a name="13">13</a>] مفسر بزرگ &laquo;شیخ ابوالفتوح رازی&raquo; با بیان اقوال مختلف درباره مفهوم و معنای روح می&zwnj;گوید: &laquo;آنچه در این آیه مورد سؤال قرار گرفته، روح آدمی است که قوام حیات به آن است و آدمی به آن زنده و با فقدان آن، زنده نمی&zwnj;ماند&raquo;.[<a name="14">14</a>]&nbsp;<br /> علامه طباطبایی (رحمه&zwnj;الله) می&zwnj;گوید: &laquo;واژه روح آن&zwnj;گونه که در لغت معرفی شده، به معنای مبدأ حیات است که جاندار با آن قادر بر احساس و حرکت ارادی می&zwnj;شود، ولی مراد از روح در این آیات، همان روح و نفس به نام &laquo;نفس ناطقه&raquo; است که در کالبد همه افراد انسان&zwnj;های موجود، وجود دارد که وجودش از سوی خدا و وابسته به اوست&raquo;.[<a name="15">15</a>]&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#2980b9;">معنای جن</span></h2> <p>این واژه مشتق از ریشه &laquo;ج ن ن&raquo; به معنای پوشش و استتار است[<a name="16">16</a>] و برخی معتقدند معنای اصلی پوشش و استتار در بیشتر مشتقات این ریشه وجود دارد؛ مانند جَنین که در رحم مادر پنهان است.[<a name="17">17</a>] برخی واژه &laquo;الجانّ&raquo;[<a name="18">18</a>] که در قرآن همراه انس به کار رفته را اسمِ جمعِ &laquo;جنّ&raquo; دانسته&zwnj;اند.[<a name="19">19</a>]&nbsp;<br /> در اصل کلمه&zwnj; &laquo;جن&raquo; به معنای چیزی است که از حس انسان پوشیده باشد. قرآن در ۲۲ آیه از جن یاد می&zwnj;کند و هفتادودومین سوره آن نیز جن نام دارد. جن در قرآن، موجودی است با شعور و اراده که به اقتضای طبیعتش، بشر آن را نمی&zwnj;بیند و در شرایط عادی، قابل درک حسی نیست. او مانند انسان، تکلیف دارد و هدف از خلقت او، همانند انسان، عبادت و بندگی خداست. مانند آدمیان&zwnj; در روز قیامت&zwnj; از آن&zwnj;ها بازخواست&zwnj; می&zwnj;شود[<a name="20">20</a>] و می&zwnj;تواند مؤمن یا مشرک باشد.<br /> لغت&zwnj;دانان به نوعِ ارتباط میان دو واژه جن و جان اشاره کرد&zwnj;ه&zwnj;اند؛ برخی جان را اسم جمعِ جن دانسته&zwnj;اند و گروهی، جن را فرزند جان می&zwnj;دانند و جان را &laquo;ابوالجن&raquo; نامیده&zwnj;اند.[<a name="21">21</a>]&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#2980b9;">ماهیت روح و جن</span></h2> <p>حقیقت و ماهیت روح یکی از پیچیده&zwnj;ترین مسائلی است که تا&zwnj;کنون دانش بشری قادر به درک آن نشده و باعث اختلاف دیدگاه اندیشمندان درباره آن شده است. به گفته بعضی از دانشمندان، حدود هزار دیدگاه درباره حقیقت روح و دیگر مسائل مربوط به آن، گفته شده است.[<a name="22">22</a>]&nbsp;<br /> واژه روح در قرآن ۲۱ بار در و معانی مختلفی استفاده شده است؛ مانند جبرئیل فرشته وحی که با عنان &laquo;روح القدس&raquo; و &laquo;روح الامین&raquo; تعبیر شده، فرشته&zwnj;ای که بالاتر از همه فرشتگان است و روح جدا از تن در انسان . خدا پس از پایان آفرینش انسان، از روح خویش در او دمید و سپس به فرشتگان دستور داد بر او سجده کنند.[<a name="23">23</a>]&nbsp;<br /> یکی از آیات مهمی که در قرآن کریم اشاره اجمالی به ماهیت روح دارد، آیه ۸۵ سوره اسراء است: &laquo;یسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی ومَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلاً&raquo;؛ از تو درباره روح می&zwnj;پرسند، بگو: روح از امر پروردگار من است و جز اندکی از علم آن به شما داده نشده است.<br /> منظور آیه نمی&zwnj;تواند روح حیوانی باشد که در دانش پزشکی از آن بحث می&zwnj;شود؛ چراکه شناخت ماهیت آن، دور از دسترس علوم نبوده و در پزشکی قدیم و علوم روحی جدید درباره ماهیت آن مطالب مختلفی گفته شده است. همچنین مراد از آن، جبرئیل نیست؛ چون در بسیاری از آیات قرآن تکرار شده و به قرینه اینکه در کنار ملائکه و متمایز از آن&zwnj;ها آمده (الملائکه و الروح) به&zwnj;یقین چیزی غیر از ملائکه است و صریح برخی از روایات نیز به این تمایز اشاره دارد.<br /> &nbsp;علامه طباطبایی (رحمه&zwnj;الله) درباره چیستی روح در آیه &laquo;یسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ ...&raquo; می&zwnj;گوید: روح ظاهراً خَلقی بسیار وسیع&zwnj;تر از جبرئیل و غیرجبرائیل است.<br /> &nbsp;در این جا به برخی از روایات دال بر این که روح غیر از ملائکه و غیر از جبرئیل است اشاره می&zwnj;شود:<br /> الف-&laquo;أَتَى رَجُلٌ أَمِيرَ اَلْمُؤْمِنِينَ (علیه&zwnj;السلام) يَسْأَلُهُ عَنِ اَلرُّوحِ أَ لَيْسَ هُوَ جَبْرَئِيلَ فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ (علیه&zwnj;السلام) جَبْرَئِيلُ (علیه&zwnj;السلام) مِنَ اَلْمَلاَئِکَةِ وَاَلرُّوحُ غَيْرُ جَبْرَئِيلَ&raquo;؛[<a name="24">24</a>] شخصی از حضرت علی (علیه&zwnj;السلام) پرسید: آیا روح همان جبرئیل است؟ حضرت فرمود: جبرئیل از ملائکه است و روح غیر از جبرئیل است.<br /> ب-&laquo;عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه&zwnj;السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ (عزوجل) یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی قَالَ خَلْقٌ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ کَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) وَهُوَ مَعَ الْأَئِمَّةِ وَهُوَ مِنَ الْمَلَکُوتِ&raquo;[<a name="25">25</a>]؛ابوبصیر از امام صادق (علیه&zwnj;السلام) آیه &laquo;یسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ ...&raquo; پرسید. حضرت فرمود: خلقی است بلندمرتبه&zwnj;تر از جبرائیل و میکائیل که همراه با پیامبر خدا (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) بود و با ائمه (علیهم&zwnj;السلام) همراه است و از عالم ملکوت است.<br /> اما در برخی آیات، جبرئیل را روح&zwnj;الامین معرفی کرده است.[<a name="26">26</a>] وجه جمع این دو را علامه طباطبایی (رحمه&zwnj;الله) می&zwnj;گوید که از اشارات قرآن استنباط که جبرئیل و ملائکه، حاملان روح هستند و روح را در تنزلات و ترقیات خود، همراهی می&zwnj;کنند؛ ازاین&zwnj;رو روح به وجهی ملازم ملائکه و جبرئیل است و به وجهی جدای از آن&zwnj;هاست.[<a name="27">27</a>]<br /> درباره ماهیت و حقیقت این روح، خدای سبحان در آیه مذکور با بیانی اجمالی چنین فرموده: &laquo;قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي&raquo; بگو روح از امر پروردگار من است. این آیه نشان می&zwnj;دهد روح که از سنخ امر خداوند و منسوب به ذات است. از آنجا که &laquo;امر الهی&raquo; عبارت است از کلمه &laquo;کن&raquo; که همان کلمه ایجادی است و اشاره به فعل مختص ذات خدا دارد. روح که از سنخ امر الهی است، با مقیاس زمان، مکان و هیچ خصیصه مادی دیگری اندازه&zwnj;گیری نمی&zwnj;شود.&nbsp;<br /> درباره ماهیت روح همین اندازه می&zwnj;توان گفت که حقیقتی مجرد و از سنخ امر خداوند است، ولی درک چگونگی این امر ربوبی و مراتب آن، نیاز به علمی شهودی دارد و چون اکثر مردم فاقد چنین ادراکی هستند، سخن&zwnj;گفتن در این مورد باعث حیرت عقول بوده و شاید باعث گمراهی نیز باشد. درباره شناخت روح در ظاهر قرآن تفصیل بیشتری گفته نشده، اما نباید گمان کرد که خود پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) از این علم بی&zwnj;بهره بوده است.[<a name="28">28</a>]&nbsp;<br /> از موجوداتی که در منابع دینی از آن&zwnj;ها نام برده شده و در سرنوشت انسان&zwnj;ها تأثیر&zwnj;گذارند، جنیان هستند. ابلیس نیز از همین طایفه است؛ ازاین&zwnj;رو، آگاهی از حقیقت، اوصاف، نحوه حیات و سرنوشت این موجودات و چگونگی ارتباط آن&zwnj;ها با آدمی، همیشه برای بشر جذاب بوده است.<br /> در مورد حقیقت جن میان عالمان اختلاف است: میرداماد می&zwnj;گوید: &laquo;به اعتقاد حکمای اسلام، جن نه جسم است و نه جسمانی، بلکه موجودی مجرد و مخالف با ماهیت نفوس بشری است که به پیکری آتشی و هوایی تعلق می گیرد و قدرت بر تصرف در این عالم را دارد&raquo;.[<a name="29">29</a>] &nbsp;<br /> ملاصدرا قائل به دو وجود برای جن است؛ وجودی در عالم حس و وجودی در جهان غیب و مثال. وی معتقد است چون این موجودات دارای تنی لطیف مانند هوا هستند به&zwnj;دلیل تراکم کمی که دارند، دیده نمی&zwnj;شوند، اما اگر متراکم شوند مانند ابر، قابل&zwnj;دیدن می&rlm;شوند. در دنیا هیچ بدنی نیست که دارای نوعی نرمی و اعتدال باشد، مگر اینکه روحی داشته باشد که مناسب آن باشد.[<a name="30">30</a>]&nbsp;<br /> برخی نیز گفته&rlm;اند جن مخلوقی از مخلوقات خداوند متعال است که از حواس ما پنهان بوده و مانند انسان شعور و اراده داشته و مکلف است و در بینشان مطیع، عاصی، مؤمن و مشرک وجود دارد و در آخرت نیز مبعوث می&zwnj;شوند.[<a name="31">31</a>] &nbsp;<br /> تنها منبعی که درباره خلقت جن می&zwnj;تواند اطلاعات کافی بدهد، قرآن است؛ زیرا احتمال هیچ&zwnj;گونه اشتباهی در آن نیست. قرآن می&zwnj;فرماید: &laquo;وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نار&raquo;؛[<a name="32">32</a>] جن را از شعله&rlm;&zwnj;هاى مختلط و متحرّک آتش خلق کرد.<br /> براساس نظر قرآن&zwnj;، &laquo;جن&raquo; مخلوقی غیرمادی است که با حواس پنجگانه قابل&zwnj;لمس و درک نیست. به &zwnj;عبارت دیگر، این موجود را با عوامل و حواس ملکی نمی&zwnj;توان دریافت کرد و برای انسان&zwnj; قابل رؤیت نیست؛ زیرا کارهای عجیب و حرکات سریع انجام می&zwnj;دهند.[<a name="33">33</a>] قرآن&zwnj;کریم می&zwnj;فرماید: &laquo;إِنَّهُ یَراکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لا تَرَوْنَهُم&rlm;&raquo;؛[<a name="34">34</a>] او و همکارانش شما را مى&rlm;بینند از جایی که شما آن&zwnj;ها را نمى&rlm;بینید.<br /> جن موجودی لطیف است که اگر تغییر حالت بدهد در قوه حس و ادراک انسان به صورت&zwnj;های مختلف، محسوس می&zwnj;شود. او روی زمین قبل از خلق&zwnj;شدن انسان&zwnj;ها به وجود آمده است.[<a name="35">35</a>] &laquo;وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ&raquo;؛[<a name="36">36</a>] و جن را پیش از آفریدن انسان از آتش بى&rlm;دود و لطیف خلق کردیم. جن از آتش آفریده شده است. &laquo;سموم&raquo; باد داغی است که تأثیری همچون سم دارد.[<a name="37">37</a>] برخی معتقدند که سموم، باد بسیار داغی است که هم زبانه و هم سوزندگی دارد. سموم نامیده&zwnj;اند؛ زیرا به&zwnj;دلیل ظرافت و لطافتش، در منفذهای زیر پوست (مسام) نفوذ می&zwnj;کند.[<a name="38">38</a>] در آیه &laquo;وَخَلَقَ الْجَانَّ مِن مَّارِجٍ مِّن نَّار&raquo;[<a name="39">39</a>] مفسران &laquo;مارج&raquo; را شعله خاص بدون دود دانسته&zwnj;اند؛[<a name="40">40</a>] آتش مشتعل متحرک که همیشه در جنبش است و جابجا می&zwnj;شود.&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#2980b9;">ارتباط انسان با ارواح و اجنه</span></h2> <p>از آنجا که روح، امری مادی نیست، محدودیت ماده را ندارد و مانند اشعه خورشید که از پشت شیشه و ابر به داخل منزل می&zwnj;تابد و چیزی نمی&zwnj;تواند مانع از حضور و حرکت ذرات آن شود، می&zwnj;تواند در همه&zwnj; جا حاضر شود.<br /> از آیات و روایات استفاده می&zwnj;شود که روح انسان&zwnj; پس از مرگ می&zwnj;تواند از مسائل دنیا آگاهی یابد و ارواح مؤمنان برحسب قدر و اندازه فضیلتشان، کم&zwnj;وبیش خانواده&zwnj;شان را زیارت می&zwnj;کنند.[<a name="41">41</a>] این امتیاز، اختصاص به ارواح مؤمنان دارد که به اذن خداوند از آزادی نسبی برخوردارند، اما ارواح کافران و کسانی که اهل پلیدی و ظلمند، در وادی برهوت به بند کشیده شده، در عقاب اعمال خود گرفتارند و نمی&zwnj;توانند آزادانه رفت&zwnj;وآمد کنند.&nbsp;<br /> قرآن مجید از جن&zwnj;هایی صحبت کرده که خدمت پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) می آمدند و درنتیجه گوش&zwnj;دادن به آیات قرآن، ایمان آوردند.[<a name="42">42</a>] همچنین از جن&zwnj;هایی صحبت شده که در خدمت حضرت سلیمان (علیه&zwnj;السلام) بودند.[<a name="43">43</a>] از انسان&zwnj;هایی صحبت شده که به جن پناه می&zwnj;بردند.[<a name="44.">44</a>]&nbsp;<br /> در روایات اهل&zwnj;بیت (علیهم&zwnj;السلام) نیز به روایاتی برمی&zwnj;خوریم که حاکی از خدمت&zwnj;نمودن برخی از طایفه جن به افراد صالح است.[<a name="45">45</a>]</p> <h2><br /> <span style="color:#2980b9;">مصادیق ارتباط با ارواح و اجنه</span></h2> <p>در میان آیات قرآن و احادیث و منابع تاریخی، مصادیق بسیاری مورداتفاق میان دانشمندان شیعه و اهل سنت وجود دارد که گویای ارتباط و مکالمه با مردگان است.<br /> &laquo;وَقَدْ رَجَعَ مِنْ صِفِّينَ فَأَشْرَفَ عَلَى الْقُبُورِ بِظَاهِرِ الْکُوفَةِ: يَا أَهْلَ الدِّيَارِ الْمُوحِشَةِ وَالْمَحَالِّ الْمُقْفِرَةِ وَالْقُبُورِ الْمُظْلِمَةِ، يَا أَهْلَ التُّرْبَةِ، يَا أَهْلَ الْغُرْبَةِ، يَا أَهْلَ الْوَحْدَةِ، يَا أَهْلَ الْوَحْشَةِ، أَنْتُمْ لَنَا فَرَطٌ سَابِقٌ وَنَحْنُ لَکُمْ تَبَعٌ لَاحِقٌ؛ أَمَّا الدُّورُ فَقَدْ سُکِنَتْ، وَأَمَّا الْأَزْوَاجُ فَقَدْ نُکِحَتْ، وَأَمَّا الْأَمْوَالُ فَقَدْ قُسِمَتْ. هَذَا خَبَرُ مَا عِنْدَنَا، فَمَا خَبَرُ مَا عِنْدَکُمْ؟ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ: أَمَا [وَاللَّهِ] لَوْ أُذِنَ لَهُمْ فِي الْکَلَامِ لَأَخْبَرُوکُمْ أَنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى&raquo;.[<a name="46">46</a>] از صفين بازگشته بود، گذارش به گورستان بيرون کوفه افتاد. چنين فرمود: اى ساکنان خانه&zwnj;هاى وحشتزا و محله&zwnj;هاى تهى و گورهاى تاريک! اى در خاک غنودگان! اى غريبان! اى ترسندگان! شما در رفتن بر ما پيشى گرفته&zwnj;ايد و ما از پى شما مى&zwnj;آييم. اما خانه&zwnj;هايتان، ديگران در آن&zwnj;ها آرميده&zwnj;اند. اما زنانتان، ديگران آنان را به زنى گرفته&zwnj;اند. اما اموالتان به ميان ديگران تقسيم شده. اين&zwnj;ها خبرهايى بود که ما داشتيم، شما چه خبر داريد؟ سپس، به اصحابش رو کرد و فرمود: اگر اينان رخصت سخن گفتن &zwnj;داشتند، به شما مى&zwnj;گفتند که بهترين توشه&zwnj;ها پرهيزگارى است.<br /> &nbsp;از ظاهر کلام امام عل (علیه&zwnj;السلام) (چنين برمى&zwnj;آيد که او با ارواح مردگان سخن مى&zwnj;گويد و آن&zwnj;ها سخنان امام (علیه&zwnj;السلام) را درک مى&zwnj;کنند. همچنین اگر اذن پروردگار باشد، آن&zwnj;ها نيز مى&zwnj;توانند با انسان&zwnj;ها ارتباط برقرار کنند؛ پس اين روایت دليلى بر امکان ارتباط با ارواح است؛ هرچند بسيارى از مدعيان دراين&zwnj;باره دروغ مى&zwnj;گويند و با خيالات خود، ارتباط یافته&zwnj;اند، ولى اصل ارتباط، امکان&zwnj;پذير است.<br /> آيا اين تعبيرات با آنچه در قرآن مجيد آمده که مى&zwnj;فرمايد: &laquo;وَ مَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَّنْ فِى الْقُبُورِ&raquo;[<a name="47">47</a>] هماهنگ است؟<br /> مشرکان، سخنان پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) را مى&zwnj;شنيدند و گوششان از اين نظر ناشنوا نبود ولى اين سخنان در دل و جانشان نفوذ نمى&zwnj;کرد؛ بنابراين آيه شريفه می&zwnj;گوید: همان&zwnj;گونه که توانایی هدایت مردگان را نداری اين قوم مشرک لجوج و متعصب را نيز نمى&zwnj;توان هدايت کرد؛ چراکه گوشی برای شنیدن ندارند، گوشى که مطالب را بشنود و به درون جان انسان منتقل کند.<br /> &laquo;وَقَف النَّبِیُّ (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) عَلَی قَلِیبِ بَدْرٍ فَقَالَ بِئْسَ عَشِیرَهْ الرَّجُلِ کُنْتُمْ لِنَبِیِّکُمْ کَذَّبْتُمُونِی وَصَدَّقَنِی النَّاسُ وَأَخْرَجْتُمُونِی وَآوَانِی النَّاسُ وَقَاتَلْتُمُونِی وَنَصَرَنِی النَّاسُ ثُمَّ قَالَ هَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا فَقَدْ وَجَدْتُ مَا وَعَدَنِی رَبِّی حَقّاً ثُمَّ قَالَ إِنَّهُمْ یَسْمَعُونَ مَا أَقُولُ&raquo;.[<a name="48">48</a>]&nbsp;<br /> پیامبر بر چاه بدر ایستاد و فرمود: &laquo;چه بد قومی برای پیامبرتان بودید. من را تکذیب کرده و از دیارتان بیرون کردید، درحالی&zwnj;که مردم پناهم دادند. با من جنگیدید درحالی&zwnj;که مردم یاریم دادند&raquo;. سپس فرمود: &laquo;آیا آنچه پروردگارتان وعده داده بود را درست یافتید؟ به&zwnj;راستی که من وعده&zwnj; پروردگارم را راست و درست یافتم&raquo;. سپس فرمود: &laquo;آنان سخنان من را می&not;شنوند&raquo;.&nbsp;<br /> پیامبر خدا (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) کشته&zwnj;شدگان جنگ بدر را مخاطب قرار داد و فرمود: &laquo;فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا&raquo;[<a name="49">49</a>] گفتند: ای پیامبر خدا آن&zwnj;ها مرده&zwnj;اند، چرا آن&zwnj;ها را صدا می&zwnj;زنید&raquo;؟ حضرت فرمود: &laquo;آن&zwnj;ها اکنون از شما شنواترند.&nbsp;<br /> ممکن است در موارد عادى، ارواح صداى کسى را نشنوند، اما در مواقع فوق&zwnj;العاده، هنگامى که پيامبر، امام معصوم يا يکى از اوليای الهی با آن&zwnj;ها سخن خاصى بگويد، آن را خواهند شنيد.<br /> در آیات و روایات، مواردی از حضور جنیان و ارتباط آنان با پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) و ائمه اطهار (علیهم&zwnj;السلام) آمده است.<br /> جن به تسخیر آدمی درمی&zwnj;آید و انسان می&zwnj;تواند او را به خدمت گیرد، حتى افراد سرکش آن&zwnj;ها را به زنجیر و بند بکشد. جنیان در تسخیر حضرت سلیمان بودند و از آن&zwnj;ها کار می&zwnj;کشید. برخی اجنه برای حضرت سلیمان غواصی و کارهای سنگین انجام می&zwnj;دادند که در توان انسان نبوده است.[<a name="50">50</a>]<br /> یکی از جنیان به حضرت سلیمان گفت: پیش از آنکه برخیزی، می&zwnj;توانم تخت بلقیس را برایت بیاورم.[<a name="51">51</a>] معلوم می&zwnj;شود که جن می&zwnj;تواند برخی کارها را برای آدمی انجام دهد. گرچه در داستان بلقیس بالاخره &laquo;آصف بن برخیا&raquo; تخت بلقیس را قبل از چشم برهم&zwnj;زدن حاضر کرد، ولی از آن آیه به دست می&zwnj;آید که جن نیز قدرتی انجام برخی کارهای سریع را برای انسان دارد.<br /> به اذن الهی، اجنه مؤمن برای پیامبران و امامان مسخر می&zwnj;شدند و به آن&zwnj;ها خدمت می&zwnj;کردند. ممکن است برخی صالحان دارای معنویت نیز جنیان را به تسخیر خود درآورند.&nbsp;</p> <h2><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/5739584.jpg" style="margin: 5px; float: right; width: 400px; height: 225px;" /><br /> <span style="color:#2980b9;">امکان ارتباط با ارواح و جن</span></h2> <p>در مسأله ارتباط انسان بار ارواح و اجنه، دو بحث مطرح است : 1- امکان و عدم امکان ارتباط؛ 2- حکم ارتباط. آیا امکان ارتباط هست در صورت عدم ارتباط، حکمی بر آن بار نمی&zwnj;شود و کسانی که ادعای ارتباط با آن&zwnj;ها دارند، دروغگو هستند، اما در صورت امکان ارتباط، بحث این است که چه حکمی دارد؟<br /> ارتباط با ارواح به معنای امکان گفت&zwnj;وگو و کسب اطلاعات از روح درگذشتگان، از موضوعاتی است که در امکان یا عدم امکان آن اختلاف&zwnj;نظر وجود دارد. این موضوع به مباحث اعتقادی مثل توسل به امامان و زیارت اهل قبور ارتباط دارد. قائلان به امکان ارتباط با ارواح به آیاتی از قرآن استناد کرده&zwnj;اند که به زنده بودن شهدا و ارتباط با ارواح پیامبران اشاره دارد. آنان همچنین به روایات و تجربه کسانی که با ارواح ارتباط برقرار کرده&zwnj;اند، استناد می&zwnj;کنند. در مقابل، باورمندان به عدم امکان رابطه با ارواح نیز به آیاتی تمسک کرده&zwnj;اند که مردگان را موجوداتی غیرشنوا معرفی کرده که توان پاسخگویی به هیچ سخنی را ندارند.&nbsp;<br /> امکان ارتباط با ارواح و آگاهی روح مردگان از زندگان با چند مسأله دینی پیوستگی دارد. برخی از عالمان شیعه، مسأله ارتباط با روح را از مسائل پیچیده و رایج روز دانسته و هدف از طرح این بحث را نه صحّه&zwnj;گذاشتن بر تمام ادعاهای مدعیان ارتباط با ارواح، بلکه اثبات اصل ارتباط با ارواح گذشتگان می&zwnj;داند. در پرتو این بحث به دنبال پاسخ به شبهاتی هستند که برخی درباره زیارت قبور و توسل شیعیان به پیشوایان اسلام مطرح کرده&zwnj;اند.[<a name="52">52</a>] برخی ادّعا کرده&zwnj;اند که می&zwnj;توانند ارواح گذشتگان را احضار کرده و با آن&zwnj;ها ارتباط برقرار کنند و پاسخ برخی پرسش&zwnj;ها را بیابند.&nbsp;<br /> درباره امکان ارتباط با روح یا عدم آن، دو دیدگاه وجود دارد:<br /> دیدگاه عدم امکان ارتباط با ارواح<br /> انسان&zwnj;ها در طول تاریخ با عقیده&zwnj;های مختلف، معتقد بوده&zwnj;اند که مردگان، حیات ویژه&zwnj;ای دارند و برای شادی آنان اعمالی را انجام می&zwnj;دهند.&nbsp;<br /> منکران ارتباط با ارواح دو گروه هستند:<br /> اوّل مادّی&zwnj;گرایان و طبیعت&zwnj;گرایان هستند که اصل وجود روح را انکار می&zwnj;کنند. می&zwnj;گویند: مادّه چیزی است که قابل لمس و رؤیت باشد، هرچند بسیار کوچک باشد، براساس این دیدگاه، آنچه با چشم ظاهر دیده نمی&zwnj;شود و قابل&zwnj;درک نیست، وجودش را نمی&zwnj;توان پذیرفت. دوام و بقای هر چیزی قائم به وجود مادّه است. روحی در کار نیست و نیروبخش حیات انسان، سلسله اعصاب است که ادراکات را به مغز رسانده و آگاهی به وجود می&zwnj;آورد. فکر و اندیشه از سلّول&zwnj;های مغز سرچشمه می&zwnj;گیرد. انسان می&zwnj;میرد، می&zwnj;پوسد و از بین می&zwnj;رود؛ پس معادی وجود ندارد &laquo;إِنْ هی إِلَّا حَیَاتُنَا الدُّنْیَا نَمُوتُ وَنَحْیَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِین&raquo;؛[<a name="53">53</a>] به&zwnj;یقین غیر از این زندگى دنیاى ما، چیزى در کار نیست. پیوسته گروهى از ما مى&rlm;میریم و نسل دیگرى جاى ما را مى&rlm;گیرد و ما هرگز برانگیخته نخواهیم شد.<br /> با پیشرفت علم و تحقیق درباره علم روحی، این نظریه اعتبار ندارد. آن نیروی ناپیدا که جسم آدمی را اداره می&zwnj;کند و نظام و هماهنگی مخصوص در تمام اعضای ظاهری انسان به وجود می&zwnj;آورد، چیست؟! آیا چون آن&zwnj;ها را نمی&zwnj;بینیم می&zwnj;شود انکار کنیم؟ اگر حواسّ انسان از درک برخی عوالم ناپیدا عاجز باشد، دلیل بر نبود آن عوالم نیست.&nbsp;<br /> گروه دیگر منکر ارتباط با ارواح معتقد است که مردگان هیچگاه چیزی نمی&zwnj;شنوند و چیزی نمی&zwnj;فهمند. آن&zwnj;ها به آیات سوره فاطر استناد کرده&zwnj;اند:<br /> &laquo;يُولِجُ اللَّيْلَ فِى النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالقَمَرَ کُلٌّ يَجْرى لأَجَل مُسَمّىً ذلِکمُ اللّهُ رَبُّکُمْ لَهُ المُلْکُ وَالّذين تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ ما يَمْلِکُونَ مِنْ قِطْمِير * إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعاءَکُمْ وَلَو سَمِعُوا مَا استَجابُوا لَکُمْ وَيَومَ القِيامَةِ يَکْفُرونَ بِشِرکِکُمْ وَلا يُنَـبِّـئُکَ مِثْلُ خَبير * يا أَيُّهَا النّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللّهِ وَاللّهُ هُوَ الغَنِىُّ الْحَميد&raquo;؛[<a name="54">54</a>] شب را در روز و روز را در شب وارد مى کند و خورشيد و ماه را به (نفع شما) تسخير کرده و همگى تا مدت معيّنى جريان دارند. اين است خداى شما، براى اوست ملک جهان هستى. کسانى را که جز او پرستش مى&zwnj;کنيد، رشته هسته خرمايى را مالک نمى&zwnj;شوند. اگر آنان را بخوانيد، دعاى شما را نمى&zwnj;شنوند و اگر بشنوند براى شما پاسخ نمى&zwnj;گويند. در روز رستاخيز بر شرک شما کفر مى&zwnj;ورزند و هرگز تو را مانند خبير آگاه نمى&zwnj;کند .اى مردم! شما به خدا محتاجيد وخداوند بى&zwnj;نياز و ستوده است.<br /> از اين استدلال به دو گونه مى&zwnj;توان پاسخ داد:<br /> اين آيات مربوط به بت&zwnj;هاى چوبى و فلزى عرب جاهلى است. اگر قرآن مى&zwnj;فرمايد: &laquo;إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعاءکُمْ&raquo; مربوط به اين&zwnj;گونه از خدا نماها است و از محل بحث برقرارى ارتباط با ارواح خارج است.&nbsp;<br /> اگر آيات، مربوط به قديسان و پيامبرانی باشد که پرستیده می&zwnj;شدند، مقصود، نفى قدرت ذاتى در &laquo;سماع&raquo; و &laquo;استجابت&raquo; است و نفى چنين امرى ملازم با نفى سماع و استجابت به اذن الهى نيست.&nbsp;<br /> &laquo;أَفَمَنْ يَخْلُقُ کَمَنْ لا يَخْلُقُ أَفلا تَذَکَّرُون*وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللّهَ لَغَفُورٌ رَحيمٌ * وَاللّهُ يَعْلَمُ ما تُسِرُّون وَما تُعْلِنُونَ * وَالّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ لايَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُون * أَمواتٌ غَيْرُ أَحْياء وما يَشْعُرُونَ أَيّانَ يُبْعَثُونَ * إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَالّذِينَ لا يُؤمِنُونَ بِالآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَکْبِرونَ&raquo;؛[<a name="55">55</a>] آيا آن کسى که مى&zwnj;آفريند، مانند کسى است که خلق نمى&zwnj;کند؟ چرا متذکر نمى&zwnj;شويد. اگر نعمت&zwnj;هاى خدا را بشماريد نمى&zwnj;توانيد احصا کنيد. خداوند آمرزنده و رحيم است. خداوند از آنچه پنهان مى&zwnj;سازيد يا آشکار مى&zwnj;کنيد آگاه است. آن&zwnj;ها را که جز خدا مى&zwnj;خوانيد (پرستش مى&zwnj;کنيد) چيزى را خلق نمى&zwnj;کنند، درحالى&zwnj;که خود، مخلوق هستند. مردگانند، زنده نيستند و نمى&zwnj;دانند (که پرستندگان آن&zwnj;ها) کى مبعوث مى&zwnj;شوند. خداى شما خداى يگانه است، قلوب آن گروه که به سراى ديگر ايمان ندارند، منکر (حق) است و از خضوع (در برابر حق) کبر مى&zwnj;ورزند&raquo;.<br /> مورد استدلال آنان آيه بيست&zwnj;ويکم است. در اين آيه چيزهايى که مورد پرستش امت&zwnj;هاى پيشين بود با جمله &laquo;أَمْواتٌ غَير أَحياء...&raquo; توصيف شده و چنين موجوداتى نمى&zwnj;توانند سخن طرف مقابل را بشنوند و به درخواست او پاسخ بگويند و مقصود از چنين موجودات که در جمله &laquo;أَمْواتٌ غَير أَحياء...&raquo; آمده، قديسان و پيامبران است؛ در اين صورت، آيه گواه بر نفى ارتباط با چنين افراد خواهد بود.<br /> ممکن است که اين نوع آيات، ناظر به اجساد طبيعى و مادى افراد باشد که پس از خروج روح به&zwnj;صورت جمادى در مى&zwnj;آيند، ولى طرف ارتباط، ارواح اوليا و شهدا است که در جهان ديگر يا بدن&zwnj;هاى متناسب با آن جهان به سر مى&zwnj;برند. سلب شنوايى و ناآگاهى از مردگان، حکمی طبيعى است، ولى چنين حکمى مانع از آن نخواهد بود که بخشى از اموات در پرتو الطاف الهى، منزلتى دارند که آگاه و شنوا باشند.<br /> &laquo;أَيُشْرِکُونَ ما لا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ* وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ* وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الهُدى لا يَتَّبِعُوکُمْ سَواءٌ عَلَيْکُمْ أَدَعَوتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ* إِنَّ الّذينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ عِبادٌ أَمْثالُکُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجيبُوا لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقينَ* أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْد يَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ اذانٌ يَسْمَعُونَ بِها قُلِ ادْعُوا شُرَکاءَکُمْ ثُمَّ کِيدُونِ فَلا تُنْظِرُون&raquo;؛[<a name="56">56</a>] آيا موجوداتى را که چيزى خلق نمى&zwnj;کنند و خودشان مخلوق هستند، شريک قرار مى&zwnj;دهند. موجوداتى که نمى&zwnj;توانند به آن&zwnj;ها و نه خودشان را کمک نمايند. اگر آن&zwnj;ها را به هدايت دعوت کنيد، شما را پيروى نمى&zwnj;کنند چه آن&zwnj;ها را بخوانيد و يا ساکت بمانيد، نتيجه يکسان است. آن&zwnj;ها را که مى&zwnj;خوانيد بسان شما بندگان خدا هستند. اگر راست مى&zwnj;گوييد آن&zwnj;ها را بخوانيد تا شما را اجابت کنند. مگر آن&zwnj;ها پا دارند که با آن راه بروند يا دست دارند که با آن چيزى را بگيرند يا چشم دارند که با آن ببينند يا گوش دارند که با آن بشنوند؟ بگو شريکان پندارى را بخوانيد و درباره من حيله کنيد، و مهلتم ندهيد.<br /> مقصود این آيات، همان اصنام و بت&zwnj;هاست ولى چرا ضماير مخصوص ذوالعقل در اين آيات به کار رفته است &laquo;وَهُمْ يُخلقُون&raquo;، &laquo;لا يَسْتَطِيعُون&raquo;، &laquo;ولا أَنْفسهُمْ&raquo;؟ می&zwnj;توان گفت که قرآن در اين آيات از ديدگاه کافران، سخن مى&zwnj;گويد. آنان با بت&zwnj;هاى خود بسان موجودات عاقل رفتار مى&zwnj;کردند، آن&zwnj;ها را مى پرستيدند، از آن&zwnj;ها حاجت مى&zwnj;خواستند، براى آن&zwnj;ها قربانى مى&zwnj;کردند و ...؛ ازاين&zwnj;رو حسن تخاطب ايجاب کرد که ضماير مخصوص به ذوالعقل به کار رود.<br /> زمخشری با استناد به آیه &laquo;إِنَّهُ يَرَاکُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ&raquo;[<a id="57" name="57">57</a>] معتقد است که دیدن جن، ممتنع است و کسی که ادعای دیدن کند، دروغ گفته است،[<a name="58">58</a>] درحالی&zwnj;که مفاد آیه، ندیدن جنیان است نه محال بودن آن.</p> <h2><br /> <span style="color:#2980b9;">امکان ارتباط با ارواح</span></h2> <p>طرف&zwnj;داران امکان ارتباط، برای اثبات مدعای خود به دلایل قرآنی، روایی و سیره&zwnj;ای استناد کرده[<a name="59">59</a>] و بر این باورند که دلیلی برای انکار آن وجود ندارد، اما این کار نیازمند شرایط و آمادگی&zwnj;های فراوان است و بدون داشتن تخصّص، امکان ندارد.[<a id="60" name="60">60</a>] نظريه انکار امکان ارتباط با ارواح، نه&zwnj;تنها با آيات قرآن مخالف است، بلکه با سنت مسلّم اسلامى که از پيامبر گرامى و پيشوايان معصوم (علیهم&zwnj;السلام) به دست ما رسيده و همچنین با احاديثى متواتر که دراين&zwnj;باره نقل شده، مخالف است.[<a name="61">61</a>]</p> <h3><br /> <span style="color:#c0392b;">ادله معتقدان به امکان ارتباط با ارواح</span></h3> <p><span style="color:#8e44ad;"><strong>الف- آیات قرآن</strong></span><br /> 1- آیاتی که خداوند در آن&zwnj;ها شهدا را زنده می&zwnj;داند؛ &laquo;وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ&raquo;؛[<a name="62">62</a>] هرگز کسانى را که در راه خدا کشته شده&zwnj;اند، مرده مپندار، بلکه زنده&zwnj;اند و نزد پروردگارشان روزى داده مى&zwnj;&rlm;شوند. عبارت &laquo;أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ&raquo; گواه بر امکان ارتباط با ارواح شهداست.[<a name="63">63</a>] همچنین در قرآن از شادشدن ارواح شهیدان و نیز بشارت&zwnj;دادن این روح&zwnj;ها به دیگران یاد شده است[<a name="64">64</a>] و این نیز نشانه دیگری است که امکان ارتباط با روح را بیان می کند.<br /> 2- آیات مربوط به ارتباط با ارواح پیامبران. پیامبر اسلام (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) می&zwnj;توانست با پیامبرانی که در این دنیا نبودند، ارتباط برقرار کند.[<a name="65">65</a>]&nbsp;<br /> 3- آیاتی که در آن&zwnj;ها، به پیامبران مانند نوح،[<a id="66" name="66">66</a>] &nbsp;ابراهیم،[<a name="67">67</a>] &nbsp;موسی و هارون[<a name="68">68</a>] (علیهم&zwnj;السلام) سلام داده شده است. سلام&zwnj;های قرآن بر پیامبران، زمانی واقعی است که ارواح آنان زنده باشند و آن را بشنوند. برخی به سلام در نماز هم استناد کرده&zwnj;اند؛ اگر ارتباط و پيوند ما با پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) مقطوع باشد، سلام&zwnj;دادن به&zwnj;صورت خطاب، بی&zwnj;معنا خواهد بود.[<a name="69">69</a>]&nbsp;<br /> &nbsp;4- آیاتی که درباره کافران است: &laquo;فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَکُمْ فَکَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ کَافِرِينَ&raquo;؛ آن&zwnj;گاه شعیب از آن مردم بی&zwnj;ایمان روی گردانید و گفت: ای قوم! من به شما رسالت&zwnj;های خدای خود را ابلاغ کردم و شما را اندرز و نصیحت نمودم، اکنون من چگونه بر هلاک کافران غمگین باشم؟&raquo; با توجه به &laquo;فَتَولّى عَنْهُمْ وَقالَ يا قَومِ...&raquo; می&zwnj;توان گفت که هدف از این آیه سرزنش افرادی که مرده اند وعذاب می بینند، نه افرادیکه در آنجا حاضرند.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>ب- روایات</strong></span><br /> در میان احادیث موارد فراوانی وجود دارد که گواه ارتباط و مکالمه با ارواح است.<br /> محمّد بن&zwnj; اسحاق گوید: پیامبر بر سر چاه بدر ایستاد و فرمود: &laquo;چه بد قومی برای پیامبرتان بودید، من را تکذیب نمودید و از دیارتان بیرون کردید، درحالی&zwnj;که مردم من را پناه دادند. با من جنگیدید، درحالی&zwnj;که مردم من را یاری دادند&raquo;. سپس فرمود: &laquo;آیا آنچه را پروردگارتان وعده داده بود راست و درست یافتید؟ به&zwnj;راستی که من وعده&zwnj;ی پروردگارم را راست و درست یافتم&raquo;. سپس فرمود: &laquo;آنان سخنان من را می&zwnj;شنوند&raquo;.[<a name="70">70</a>]<br /> روایت شده که پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) هنگام دفن &laquo;فاطمه بنت اسد&raquo; او را با دست خود درون قبر نهاد و با وی سخنانی گفت. اصحاب پرسیدند: امروز کاری کردی که برای کسی تاکنون نکرده&zwnj;ای؟ پیامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: از اوصاف روز قیامت سخن می&zwnj;گفتم که مردم لخت مادرزاد، محشور می&zwnj;شوند. در این هنگام فاطمه از رسوایی آن روز وحشت کرد. به او گفتم: &laquo;من از خدا می&zwnj;خواهم تو را پوشیده برانگیزد&raquo;.[<a name="71">71</a>]<br /> رسول خدا (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) به سلمان خبر داد که قبل از مرگ سلمان، شخص مرده&zwnj;ای با او سخن خواهد گفت. سلمان، به قبرستان رفت و بر اهل قبرستان سلام&zwnj;هایی فرستاد و آن&zwnj;ها را به خدا و پیامبر قسم داد تا جواب او را بدهند، در این هنگام روح شخصی جواب سلام سلمان را داد و میان آن روح و سلمان گفت&zwnj;وگویی صورت گرفت؛ سلمان بعد از ارتباط با آن روح، یقین به مرگ خود کرد.[<a name="72">72</a>]&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#2980b9;">ارتباط با جن</span></h2> <p>قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی&zwnj;&rlm;های زیر را برای او برمی&zwnj;شمارد:<br /> 1. از آتش آفریده شد، برخلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[<a name="73">73</a>]&nbsp;<br /> 2. دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال است.[<a name="74">74</a>]&nbsp;<br /> 3. دارای تکلیف و مسئولیت است.[<a name="75">75</a>]&nbsp;<br /> 4. گروهی از آن&zwnj;ها مؤمن و صالح و گروهی کافرند.[<a name="76">76</a>]&nbsp;<br /> 5. دارای حشر و نشر و معاد است.[<a name="77">77</a>]<br /> 6. قدرت نفوذ در آسمان&zwnj;&rlm;ها و خبرگیری و استراق سمع داشته و سپس منع شد.[<a name="78">78</a>]<br /> 7. با بعضی از انسان&zwnj;&rlm;ها ارتباط برقرار می&zwnj;کردند و با آگاهی محدودی که نسبت به بعضی از اسرار نهایی داشتند، انسان&zwnj;&rlm;ها را اغوا می&zwnj;کردند.[<a name="79">79</a>]&nbsp;<br /> 8. میان آن&zwnj;ها افرادی یافت می&zwnj;شوند که قدرت زیادی دارند، همان&zwnj;گونه که میان انسان&zwnj;&rlm;ها چنین است.[<a name="80">80</a>]<br /> 9. قدرت بر انجام بعضی از خواسته&zwnj;های انسان را دارند.[<a name="81">81</a>]&nbsp;<br /> 10. خلقت آن&zwnj;ها روی زمین قبل از خلقت آدم بود.[<a name="82">82</a>]<br /> عفریتى از جن مدعى شد که می&zwnj;تواند تخت بلقیس را به نزد سلیمان (علیه&zwnj;السلام) آورد، پیش از آن&zwnj;که از مجلسش برخیزد،[<a name="83">83</a>] حضرت سلیمان (علیه&zwnj;السلام) آن جن را تکذیب نکرد؛ هرچند در قرآن نیامده که آن جن تخت را آورد.[<a name="84">84</a>]&nbsp;<br /> از مجموع این آیات استفاده می&zwnj;شود که جن موجودی واقعی و مادی است که ارتباط با او امکان&zwnj;پذیر است و عده&zwnj;ای هم با او ارتباط برقرار کرده&zwnj;اند. اگرچه از روزگاران قدیم بین انسان و جن، شیوه&zwnj;&rlm;های مختلفی از روابط تصور می&zwnj;شد، اما تنها شیوه&zwnj;&rlm;هایی که در آیات و روایات معتبر آمده، پذیرفته است.<br /> در قرآن مجید آمده است: &laquo;همانا مردانی از انس به مردانی از جن پناه می&zwnj;بردند، پس به سختی&zwnj;های ایشان می&zwnj;افزودند&raquo;.[<a name="85">85</a>] رسم عرب چنین بود که هرگاه به بیابان هولناکی می&zwnj;رسیدند، به جن آن وادی پناه می&zwnj;بردند. اسلام این کار را نهی کرد و پناه&zwnj;بردن به آفریننده جن و انس را امر فرموده است.[<a name="86">86</a>]&nbsp;</p> <h2><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/41141445-samatak-com(2).jpg" style="margin: 5px; float: left; width: 400px; height: 300px;" /><br /> <span style="color:#2980b9;">حکم ارتباط با ارواح و اجنه</span></h2> <p>ارتباط با ارواح و اجنه در همه موارد به یک شکل نیست و حکم آن با توجه به اینکه این ارتباط تحت چه عنوانی است (تسخیر، احضار، سحر و جادو و...) و مصداق کدام یک از راه&zwnj;های ارتباط با ارواح وجن&zwnj;هاست و نیز فردی که ارتباط برقرار می&zwnj;کند چه کسی است (پیامبر، امام یا افراد عادی) مختلف است.<br /> چند دیدگاه درباره احضار ارواح، وجود دارد؛ امام خمینی (قدس&zwnj;سره) می&zwnj;گوید که احضار ارواح درواقع از باب اینکه ما نباید به سحر و جادو در امور عالم متوسل شویم، حرام است.[<a name="87">87</a>] &nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله خویی (رحمه&zwnj;الله) نیز احضار ارواح برای خبردادن از احوال خود و برزخ را حرام می&zwnj;داند؛ زیرا باعث ضرر و زیان است.[<a name="88">88</a>] البته احضار ارواح برای حل برخی مشکلات مؤمنان را به شرط آنکه ارواح مؤمنان اذیت نشوند را جایز می&zwnj;داند.[<a name="89">89</a>]&nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله سیستانی (حفظه&zwnj;الله)، ضمن پذیرش امکان احضار ارواح، ممارست بر این عمل، در صورتی که ضرر به دنبال داشته باشد را جایز نمی&zwnj;داند.[<a name="90">90</a>]&nbsp;<br /> برخی از علما احضار روح را سحرآمیز نمی&zwnj;دانند. آیت&zwnj;الله مکارم شیرازی (حفظه&zwnj;الله) احضار روح را امکان&zwnj;پذیر دانسته، اما شرعا جایز نمی&zwnj;داند؛ زیرا مفاسد زیادی به بار می&zwnj;آورد. افرادی با احضار ارواح، باعث انحراف دیگران می&zwnj;شوند و جهت استفاده از مطامع دنیوی از احضار روح استفاده می&zwnj;کنند، اما برای کسانی که موظف به تحقیق و یا پاسخ&zwnj;گویی به دیگران هستند، واجب کفایی و در برخی موارد ضرورت پیدا می&zwnj;کند.[<a name="91">91</a>]<br /> &nbsp;از مواردی که انسان با اجنه ارتباط برقرار می&zwnj;کند، تسخیر جنیان و به&zwnj;خدمت&zwnj;گرفتن آن&zwnj;هاست؛ به این معنا که کسی جن را اسیر و استثمار کند تا مقصد خود را با او برآورده سازد. اگرچه ممکن است، اما میان فقها درباره جواز چنین کاری، بحث است. به&zwnj;یقین نباید این کار از راه حرام انجام شود، یا باعث آزار و اذیت آن&zwnj;ها شود. نباید به&zwnj;کارگرفتن آن&zwnj;ها برای کارهای نامشروع و حرام باشد؛ زیرا انجام کار نامشروع، چه با واسطه یا بی&zwnj;واسطه، حرام است.<br /> البته باید گفت استخدام جن به معنای واقعی به پیش از رسالت پیامبر بر می&zwnj;گردد و پیش از آن، جنیان تحت تسخیر پیامبران بودند و شیاطین جن در بند آن&zwnj;ها بودند؛ مانند تسخیر جن توسط حضرت سلیمان (علیه&zwnj;السلام)که به فرمان خداوندبود. بعد از رسالت پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) بیشتر جنیان، انسان را تحت کنترل داشته&zwnj;اند و آن&zwnj;ها را گمراه می&zwnj;کرده&zwnj;اند؛ البته بین مؤمنان و کافران آن&zwnj;ها تفاوت است. &laquo;وَیَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمیعاً یا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَکْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقالَ أَوْلِیاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ&raquo;[<a name="92">92</a>] در آن روز که (خدا همگان را گردآورد و گوید) اى گروه جنیان! شما بسیارى از آدمیان را پیرو خویش ساختید. یارانشان از میان آدمیان گویند: اى پروردگار! ما از یکدیگر بهره&zwnj;مند مى&zwnj;شدیم.<br /> دقت در آیه فوق نشان می&zwnj;دهد که در بیشتر روابط جنیان با انسان&zwnj;ها، اگر چه انسان فوایدی در ارتباط می&zwnj;بیند، اما در اصل، فرماندهی توسط جنیان است! و این تأییدی است که در تسخیرهای رایج، درواقع انسان، اسیر جنیان می&zwnj;شود. اعمالی که برای تسخیر جنیان انجام می&zwnj;شود، درواقع باز کردن در قفسی است که جنیان با آن نمی&zwnj;توانند بر بشر مسلط شوند.&nbsp;<br /> برخی از مفسران می&zwnj;گویند: &laquo;قبل از بعثت رسول خدا جنیان در آسمان&zwnj;ها به استراق سمع می&zwnj;نشستند و اخباری از آنجا دریافت می&zwnj;کردند و به اطلاع دوستان خود می&zwnj;رساندند، حتی اخباری که در آینده می&zwnj;خواست اتفاق بیفتد، آنان به دست می&zwnj;آوردند. با بعثت پیامبر اسلام اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) آنان از این کار ممنوع شدند&raquo;.[<a name="93">93</a>] آیات سوره جن به این مطلب تصریح دارد: &laquo;وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ فَوَجَدْناها مُلِئَتْ حَرَساً شَدیداً وَشُهُباً وَ أَنَّا کُنَّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ یَسْتَمِعِ الْآنَ یَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً&raquo;؛ ما به آسمان رسیدیم و آن را پر از نگهبانان قدرتمند و شهاب&zwnj;ها یافتیم. ما در آنجاها که مى&rlm;توان گوش فرا داد، مى&rlm;نشستیم، اما هر کس اکنون گوش&zwnj;نشیند، شهابى را در کمین خود یابد.[<a name="94">94</a>]&nbsp;<br /> برخی معتقدند این آیات اشاره دارد که با ظهور پیامبر اسلام، دگرگونی عظیمی در جهان خلقت رخ داده است و این ممنوعیت از استراق سمع، مقدمه هدایت و برچیده&zwnj;شدن دستگاه کهانت و خرافات دیگری مانند آن است.[<a name="95">95</a>]&nbsp;<br /> با توجه به آیات قرآن، می&zwnj;توان گفت که تسخیر به&zwnj;خودی&zwnj;خود اشکالی ندارد، همان&zwnj;طور که در زمان حضرت سلیمان، خداوند به آن فرمان داده است، اما این فقط از راه&zwnj;های حلال، ممکن است و در صورت استفاده از این کار برای ساحری، کهانت و آزار دیگران و انجام اعمالی مخالف فرمان خداوند، حرام است.<br /> ارتباط و استفاده علمی و عملی از ارواح، اجنه و شیاطین در اصطلاح لغوی و فقهی، سحر نام دارد. قرآن کریم، ساحری را کفر، بی&zwnj;ایمانی، بی&zwnj;تقوایی، معامله&zwnj;ای بد با خود، بی&zwnj;بهره&zwnj;شدن از آخرت، افزایش گناه و خواری دانسته است. روایات دینی، ساحری را کفر، شرک، دوری از رحمت الهی و دین اسلام، بی&zwnj;نیازی از بندگی الهی و مایه ورود به جهنم و عدم ورود به بهشت و ساحر را ملعون دانسته&zwnj;اند.<br /> فقها هم به دلیل آیات و روایات و ضررهای جسمانی، روانی، دینی و اجتماعی که ساحری دارد، آن را حرام دانسته&zwnj;اند.<br /> امام خمینی (قدس&zwnj;سره) می&zwnj;گوید: انجام سحر، ياددادن، يادگرفتن و کاسبى&zwnj;کردن با آن حرام است. به&zwnj;خدمت&zwnj;گرفتن و تسخير جن و ارواح، ملحق به سحر است. کهانت نیز همین&zwnj;گونه است، که عبارت است از اينکه از اخبار آينده خبر دهد بر عمر خود اين اخبار را از اين جن مى&zwnj;گيرد&raquo;[<a name="96">96</a>]. امام خمینی (قدس&zwnj;سره)، اگرچه این ارتباطات را سحر را ندانست، اما آنها را حرام دانست.<br /> شیخ انصاری (رحمه&zwnj;الله) فرموده&zwnj;اند: به عقیده ما، هم راه&zwnj;های دست&zwnj;رسی به اجنه و شیاطین و ارواح و هم اطلاعاتی که آنها در اختیار انسان قرار می&zwnj;دهند و تأثیراتی که می&zwnj;گذارند، خلاف دین محسوب می&zwnj;گردد.[<a name="97">97</a>]&nbsp;<br /> &nbsp;در استفتای برخی از مراجع، در بارۀ حکم مراجعه به افرادی که از طریق تسخیر ارواح و جن اقدام به معالجه می&zwnj;کنند، این کار فى نفسه اشکال ندارد، مشروط بر این&zwnj;که از راه&zwnj;هایى که شرعاً حلال هستند، اقدام شود.[<a name="98">98</a>] تسخير جن در صورتى که موجب ضرر به کسى باشد که ضرر رساندن به او جائز نيست حرام است.[<a name="99">99</a>]&nbsp;<br /> &laquo;خلافى نيست در حرمت سحر و کسب آن وبعضى از جمله سحر شمرده&zwnj;اند خدمت فرمودن و تسخير کردن ملائکه و جن را و نازل گردانيدن شياطين را از براى کشف امور غريبه و علاج مجنون يا مصروع يا داخل شدن آن&zwnj;ها در بدن کودکى يا زنى و سخن گفتن به زبان او ... و خلافى نيست در حرمت کهانت و گفته&zwnj;اند که آن عملى است که موجب اطاعت بعضى از جن گردد وخبرها براى او بياورد و اين نزديک است به سحر&raquo;.[<a name="100">100</a>]</p> <h2><br /> <span style="color:#2980b9;">نتیجه&zwnj;گیری</span></h2> <p>احضار روح از موضوعات وابسته به امکان ارتباط با روح است. برخی با ادعای امکان ارتباط با روح درگذشتگان تلاش می&zwnj;کنند به اسراری دست پیدا کنند. افرادی که ادعای احضار ارواح دارند و قائل به این هستند که روح شخصی که می&zwnj;خواهید ببینید را به عالم دنیا می&zwnj;آوریم، باید به این نکته توجه کنند فردی که می&zwnj;میرد و وارد برزخ می&zwnj;شود یا مؤمن یا کافر است که یا در بهشت برزخی یا در جهنم برزخی است. در اینجا پرسیده می&zwnj;شود آیا کسی که در جهنم برزخی است روحش اجازه بیرون آمدن از جهنم برزخی را دارد؟ یا انسانی که در بهشت برزخی و در راحتی و امنیت است را می&zwnj;توان هر موقع که خواستیم از راحتی و آرامش خارج کنیم؟ این مسائل با برخی از مسلمات دینی ما سازگاری ندارد و اگر بخواهیم از این مطالب نتیجه&zwnj;گیری کنیم با اذن پروردگار و با راضی&zwnj;شدن دل مؤمن و همچنین بنابر این فرض که ما مصلحتی را در نظر بگیریم، مسأله احضار ارواح شدنی و جایز است، وگرنه حرام است؛ چون آزار و اذیت ارواح را در پی دارد و باعث انحراف دیگران می&zwnj;شود.<br /> به نظر می&zwnj;رسد گه اصل ارتباط با جن&zwnj;های مسلمان با رعایت موازین شرعی و به&zwnj;شرطی که فرد، دارای ظرفیت و توان لازم باشد و برایش ضرر نداشته باشد(مانند پیامبران و امامان)، مانع شرعی نداشته باشد، اما برای افراد دیگر با توجه به تبعات این ارتباط و مشقت&zwnj;هایی که دارد و همچنین برای پرهیز از ضررهای احتمالی این کار حرام است و بهتر است انسان در خود نیروی عظیمی که از خدای تعالی به ودیعه دارد، شکوفا نماید این نیروی عظیم همان توانایی&zwnj;های روح او است &nbsp;که اگر درست مورد تعلیم و ممارست قرار گیرد، قدرتی بس فراتر از موجودات دیگر خواهد یافت و این امر کاملاً ممکن است و در این صورت دیگر احتیاجی به جن نیست؛ چرا که روح تربیت&zwnj;شده به آداب الهی بسی قوی&zwnj;تر و شریف&zwnj;تر از جن است.<br /> اطلاعات ارواح و اجنه و شیاطین و تأثیرات آن&zwnj;ها محدود است؛ بنابراین اعتمادی به این&zwnj;گونه ارتباطات نیست؛ به&zwnj;ویژه اگر انسان بخواهد این اطلاعات و تأثیرات را از شیاطین دریافت کند؛ زیرا کار شیطان گمراه&zwnj;کردن و تزیین باطل است.&nbsp;<br /> معمولاً کسانی که دم از احضار ارواح می&zwnj;زنند، درحقیقت با ارتباطی که با جن&zwnj;ها دارند و با شیوه&zwnj;ای که به اصطلا آن را تسخیر جن می&zwnj;گویند، ادعای احضار ارواح می&zwnj;کنند. در اکثر موارد به&zwnj;دلیل تعارض&zwnj;ها، دروغ&zwnj;ها و اطلاع از اخبار غلط، این&zwnj;گونه است که مدعیان ارتباط با ارواح از جنی کمک می&zwnj;گیرند و اصلا روحی احضار نشده است.<br /> تسخیر مطلق، ویژه پیغمبران و انسان&zwnj;های برگزیده است. برخی انسان&zwnj;ها از طریق عبادت به جن مسلط می&zwnj;شوند و به&zwnj;دنبال تسلط هم نیستند و خداوند این قدرت را در اختیار آن&zwnj;ها قرار می&zwnj;دهد. برخی از انسان&zwnj;های خاص و بسیار برجسته می&zwnj;توانند به این مرحله برسند، اما این افراد کسانی نیستند که ادعا کنند با تسخیر جن می&zwnj;توانند پیشگویی کنند. این کار برای عامه مردم به اتفاق اکثر فقها حرام است؛ زیرا سحر است و باعث اذیت و ضرر و زیان است.</p> <h2><br /> <span style="color:#2980b9;">منابع</span></h2> <p>قرآن کریم<br /> نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، 1379ش، قم، انتشارات مشهور.<br /> 1- ابن&zwnj;منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، 1414ق، بيروت، دار صادر.<br /> 2- طبرسی، فضل&zwnj; بن &zwnj;حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1415ق، چ اول، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات.<br /> 3- راغب اصفهانی، أبوالقاسم الحسين بن محمد، المفردات في غريب القرآن، 1412ق، چ اول، بيروت، دار القلم.<br /> 4- انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، 1415ق، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاری.&nbsp;<br /> 5- برقی، احمد بن محمد، المحاسن، 1371ق، چ دوم، قم، دار الکتب الإسلامیه.&nbsp;<br /> 6- جوادى آملی، عبدالله، تفسیر موضوعى قرآن(قرآن در قرآن)، 1378ش، چ اول، قم، مرکز نشر اسراء.<br /> 7- حسینی، سیدابوالقاسم، بررسی مقدماتی اصول روانشناسی اسلامی، 1364ش، بی&zwnj;نا.<br /> 8- حسينى اردکانى، احمد بن محمد، مرآت الاکوان (تحریر شرح هدایه ملاصدرا)، 1375ش، تهران&zwnj;، انتشارات علمي فرهنگی.<br /> 9- خامنه&zwnj;ای، سيدعلی، أجوبة الاستفتائات، بی&zwnj;تا، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی.<br /> 10- موسوی خمينى، سیدروح&zwnj;الله&zwnj;، تحرير الوسيله، بی&zwnj;تا، تهران&zwnj;، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (قدس&zwnj;سره).<br /> 11- خوئي، سيدابوالقاسم، منية السائل، بی&zwnj;تا، بیروت، دار المجتبی.<br /> 12- خوئي، سيدابوالقاسم، صراط النجاه، ۱۴۱۷ق، دفتر نشر برگزیده.<br /> 13- رازی، ابوالفتوح، تفسیر روح الجنان، حواشی میرزا ابوالحسن شعرانی، 1385ق، کتابفروشی اسلامی.<br /> 14- رازی، فخرالدین، التفسیر الکبیر، 1420ق، بیروت، داراحیاء&rlm;التراث العربی.<br /> 15- &nbsp;زبیدی&zwnj;، محمدبن&zwnj; محمد مرتضی&zwnj;، تاج&zwnj;العروس&zwnj; من&zwnj; جواهر القاموس، 1414ق، بیروت، &zwnj;چاپ&zwnj; علی&zwnj; شیری،.<br /> 16- زمخشری، محمود، مهذّب الأسماء في مرتب الحروف و الأشیاء، 1403ق، تهران، بی&rlm;نا.<br /> 17- سبحانی، جعفر، اصالت روح از نظر قرآن، ۱۳۹۳ش، قم، توحید.<br /> 18- سیستانی، سیدعلی، استفتائات، ۲۰۰۰م، بی&zwnj;تا.<br /> 19- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، بی&rlm;تا، تهران، دارالکتب الاسلامیه.<br /> 20- صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، مصحح:غفاری، علی اکبر، 1413ق، چ دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامی.<br /> 21- طباطبايی، سيدمحمدحسين، الميزان فـي تفسـير القرآن، ترجمه محدباقرموسوی، 1374ش، قم، جامعه مدرسین.<br /> 22- فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب&zwnj; العین&zwnj;، ۱۴۰۹ق، قم،&zwnj; چاپ&zwnj; مهدی&zwnj; مخزومی&zwnj; و ابراهیم&zwnj; سامرائی.<br /> 23- قرشی، علی اکبر، تفسیر احسن الحدیث، بی&rlm;تا، تهران، بنیاد بعثت.<br /> 24- قمی، عباس، الغايه القصوى في ترجمة العروه الوثقی، بی&zwnj;تا، تهران، المکتبه المرتضويه لإحياء الآثار الجعفريه.<br /> 25- کلینی، محمد، الکافی، 1365ش، تهران، دارالکتب الاسلامیه.<br /> 26- مکارم شيرازی، ناصر، ۵۰ درس اصول عقاید برای جوانان، ۱۳۸۶ش، قم، نسل جوان.<br /> 27- محمدباقری &zwnj;رفسنجانی، حمیده، جن در آیینه قرآن، 1385ش، قم، انتشارات معصومین.<br /> 28- مجلسی، محمدتقی، بحار الانوار، بی&zwnj;تا، موسسه الوفاء.<br /> 29- مکارم شیرازی، ناصر، ارتباط با ارواح، ۱۳۸۰ش، قم، نسل جوان.<br /> 30- مکارم شیرازی، ناصر، جامع المسائل؛ makarem.ir/ahkam/fa/category/&nbsp;index&nbsp;/46457<br /> 31- ملاصدرا شیرازی، محمد، مفاتیح الغیب، 1384ش، تهران، انتشارات مولی.<br /> 32- میرداماد، محمدباقر، القبسات، تحقیق مهدی محقق، 1374ش، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#2980b9;">پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</span></h2> <p><a href="#1">[1]. ابن&zwnj;منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج2، ص 455.</a><br /> <a href="#2">[2]. همان، &zwnj;ص 461.</a><br /> <a href="#3">[3]. فراهیدی، خلیل&zwnj; بن احمد، کتاب&zwnj; العین&zwnj;، ج 3، &zwnj;ص 291.</a><br /> <a href="#4">[4]. سوره اعراف، آیه &zwnj;57.&nbsp;</a><br /> <a href="#5">[5]. سوره یوسف، آیه &nbsp;&zwnj;94 .</a><br /> <a href="#6">[6]. سوره قدر، آیه &zwnj;4.</a><br /> <a href="#7">[7]. سوره واقعه، آیه 89.</a><br /> <a href="#8">[8]. سوره نحل، آیه 6.</a><br /> <a href="#9">[9]. راغب اصفهانی، أبوالقاسم الحسين بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص۲۰۵.&nbsp;</a><br /> <a href="#10">[10]. سوره مریم، آیه 17 .</a><br /> <a href="#11">[11]. سوره شوری، آیه 52 .</a><br /> <a href="#12">[12]. سوره اسراء، آیه 85 .</a><br /> <a href="#13">[13]. حسینی، سیدابوالقاسم، بررسی مقدماتی اصول روانشناسی اسلامی، ج 1، صص 20-21 .</a><br /> <a href="#14">[14]. رازی، ابوالفتوح، تفسیر روح الجنان.</a><br /> <a href="#15">[15]. طباطبايی، سيدمحمدحسين، الميزان فـي تفسـيرالقرآن، ج 25، صص 340-341 .</a><br /> <a href="#16">[16]. فراهیدی، خلیل&zwnj; بن احمد، کتاب &zwnj;العین&zwnj;، ج6، ص21.</a><br /> <a href="#17">[17]. راغب اصفهانی، أبوالقاسم الحسين بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ذیل &laquo;جنن&raquo;، ص250.</a><br /> <a href="#18">[18]. سوره رحمن، آیه74 &laquo;لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ&raquo;.</a><br /> <a href="#19">[19]. زبیدی، &zwnj;محمد بن&zwnj; محمد مرتضی، تاج &zwnj;العروس&zwnj; من&zwnj; جواهر القاموس، ذیل&zwnj; &laquo;جنن&zwnj;&raquo;.</a><br /> <a href="#20">[20]. سوره انعام، آیه 30.</a><br /> <a href="#21">[21]. فراهیدی، خلیل&zwnj; بن احمد، کتاب &zwnj;العین&zwnj;، ج6، ص21.</a><br /> <a href="#22">[22]. مکارم شيرازي، ناصر، ۵۰ درس اصول عقاید برای جوانان، ص361.</a><br /> <a href="#23">[23]. سوره حجر، آیه 29؛ سوره ص، آیه 72.</a><br /> <a href="#24">[24]. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 1، ص 274.</a><br /> <a href="#25">[25]. همان، ص273.</a><br /> <a href="#26">[26]. سوره شعراء، آیه 193.</a><br /> <a href="#27">[27]. طباطبايی، سيدمحمدحسين، الميزان فـي تفسـير القرآن، ج13، ص528.</a><br /> <a href="#28">[28]. حسينى اردکانى، احمد بن محمد، مرآت الاکوان، 1375ه.ش، ص36.</a><br /> <a href="#29">[29]. میرداماد، محمدباقر، القبسات، ص403.</a><br /> <a href="#30">[30]. ملاصدرا شیرازی، محمد، مفاتیح الغیب، ص229.</a><br /> <a href="#31">[31]. قرشی، علی اکبر، تفسیر احسن الحدیث، ج 2، ص.62</a><br /> <a href="#32">[32]. سوره الرحمن، آیه 15.</a><br /> <a href="#33">[33]. طباطبايی، سيدمحمدحسين، الميزان فـي تفسـير القرآن، ج ۷، ص۴۹٫</a><br /> <a href="#34">[34]. سوره اعراف، آیه27.</a><br /> <a href="#35">[35]. محمدباقری &zwnj;رفسنجانی، حمیده، جن در آیینه قرآن، ص55.</a><br /> <a href="#36">[36]. سوره حجر، آیه27.</a><br /> <a href="#37">[37]. راغب اصفهانی، أبوالقاسم الحسين بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ذیل &laquo;جنن&raquo;، ص250.</a><br /> <a href="#38">[38]. رازی، فخرالدین، التفسیر الکبیر، ج19، ص139.</a><br /> <a href="#39">[39]. سوره الرحمن، آیه 15.</a><br /> <a href="#40">[40]. طبرسی، فضل&zwnj; بن &zwnj;حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج9، ص335.</a><br /> <a href="#41">[41]. صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 181.</a><br /> <a href="#42">[42]. سوره جنّ، آیه 171. &laquo;قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقالُوا إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً&raquo;؛بگو به من وحى شده که گروهی از جنّیان گوش فرا داده&zwnj; و به&zwnj;دنبال آن گفته&zwnj;اند که ما سخن شگفت&zwnj;آوری به نام قرآن شنیده&zwnj;ایم.</a><br /> <a href="#43">[43]. سوره نمل، آیه 39.</a><br /> <a href="#44.">[44]. سوره جن، آیه 6.</a><br /> <a href="#45">[45]. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، 1365، باب أن الجن یأتیهم فیسألونهم عن معالم دینهم ویتوجهون فی أمورهم ... ج2، ص313.</a><br /> <a href="#46">[46]. نهج البلاغه، ص336.</a><br /> <a href="#47">[47]. سوره فاطر، آيه 22. و تو نمى&zwnj;توانى سخن خود را به گوش آنان که در گور [خفته&zwnj;اند] برسانى.</a><br /> <a href="#48">[48]. مجلسی، محمد تقی، بحار الانوار، ج18، ص188.</a><br /> <a href="#49">[49]. همان، ج6، ص254.</a><br /> <a href="#50">[50]. سوره سبأ، آیات ۱۲_۱۳. &laquo;وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَنْ یَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِیرِ * یَعْمَلُونَ لَهُ مَا یَشَاءُ مِنْ مَحَارِیبَ وَتَمَاثِیلَ وَجِفَانٍ کَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِیَاتٍ&raquo; و گروهی از جن به اذن پروردگارش نزد او کار می&zwnj;کردند. هر کدامشان از فرمان ما سرپیچی می&zwnj;کرد از عذاب سوزان به او می&zwnj;چشاندیم. [گروه جن] هرچه می&zwnj;خواست برایش می&zwnj;ساختند؛ از معبدها، و مجسمه&zwnj;ها، و ظروف بزرگی مانند حوض&zwnj;ها و دیگ&zwnj;هایی ثابت.</a><br /> <a href="#51">[51]. سوره نمل، آیه ۴۰.</a><br /> <a href="#52">[52]. سبحانی، جعفر، اصالت روح از نظر قرآن، ج۱، ص۹۵</a><br /> <a href="#53">[53]. سوره مؤمنون، آیه37.</a><br /> <a href="#54">[54]. سوره فاطر، آیات 15-13.</a><br /> <a href="#55">[55]. سوره نحل، آیات22-17.</a><br /> <a href="#56">[56]. سوره اعراف، آیات 195-191.</a><br /> <a href="#57">[57]. اسوره اعراف، آیه27.</a><br /> <a href="#58">[58]. زمخشری، محمود، مهذّب الأسماء فی مرتب الحروف و الأشیاء، ج2، ص74.</a><br /> <a href="#59">[59]. سبحانی، جعفر، اصالت روح از نظر قرآن، ج۱، ص137.</a><br /> <a href="#60">[60]. مکارم شیرازی، ناصر، ارتباط با ارواح، ص۹۹.</a><br /> <a href="#61">[61]. سبحانی، جعفر، اصالت روح از نظر قرآن، ج۱، صص۱۳۸_۱۳۹.</a><br /> <a href="#62">[62]. سوره آل&zwnj;عمران، آیه ۱۶۹.</a><br /> <a href="#63">[63]. سبحانی، جعفر، اصالت روح از نظر قرآن، ج۱، ص96.</a><br /> <a href="#64">[64]. سوره آل&zwnj;عمران، آیات ۱۷۰-171.</a><br /> <a href="#65">[65]. سوره زخرف، آیه ۴۵. &laquo;وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ&raquo;؛ و از رسولانی که پیش از تو فرستادیم بازپرس که آیا ما جز خدای یکتای مهربان خدایان دیگری را معبود مردم قرار دادیم؟&raquo;</a><br /> <a href="#66">[66]. سوره صافات، آیه ۷۹.</a><br /> <a href="#67">[67]. همان، آیه ۱۰۹.</a><br /> <a href="#68">[68]. همان، آیه ۱۲۰.</a><br /> <a href="#69">[69]. سبحانی، جعفر، اصالت روح از نظر قرآن،ج۱، ص۱۲۷.</a><br /> <a href="#70">[70]. مجلسی، محمدتقی، بحار الانوار، ج18، ص188.</a><br /> <a href="#71">[71]. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۴۵۳.</a><br /> <a href="#72">[72]. مجلسی، محمدتقی، بحار الانوار، ج۲۲، ص۳۷۴.</a><br /> <a href="#73">[73]. سوره الرحمن، آیه 15.</a><br /> <a href="#74">[74]. آیات سوره&zwnj; جن.</a><br /> <a href="#75">[75]. آیات سوره&zwnj; جن و الرحمن.</a><br /> <a href="#76">[76]. همان.</a><br /> <a href="#77">[77]. سوره جن، آیه 15.</a><br /> <a href="#78">[78]. همان، آیه 9.</a><br /> <a href="#79">[79]. همان، آیه 6.</a><br /> <a href="#80">[80]. سوره نمل، آیه39.</a><br /> <a href="#81">[81]. سوره سباء، آیات 12_13.</a><br /> <a href="#82">[82]. سوره حجر، آیه 27.</a><br /> <a href="#83">[83]. سوره نمل، آیات 40_30.</a><br /> <a href="#84">[84]. جوادى آملی، عبدالله، تفسیر موضوعى قرآن(قرآن در قرآن)، ج 1، ص 119.</a><br /> <a href="#85">[85]. سوره جن، آیه 6.</a><br /> <a href="#86">[86]. برقی، احمد بن محمد، المحاسن،&rlm; ج 1، ص 49؛ مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج 92، ص 148 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله): &laquo;إِذَا تَغَوَّلَتِ الْغِیلَانُ فَأَذِّنُوا بِأَذَانِ الصَّلَاةِ&raquo;.</a><br /> <a href="#87">[87]. موسوی خمينى، سیدروح&zwnj;الله&zwnj;، تحرير الوسيله، ج1، ص473.</a><br /> <a href="#88">[88]. خوئی، سيدأبوالقاسم، منية السائل، ج1، ص65.</a><br /> <a href="#89">[89]. خوئی، سيدأبوالقاسم، صراط النجاه، ج۲، ص۴۲۴.</a><br /> <a href="#90">[90]. سیستانی، سیدعلی، استفتائات، ص۳۴۹، سوال ۱۳۶۲.</a><br /> <a href="#91">[91]. مکارم شیرازی، ناصر، ارتباط با ارواح، صص۷۲ و ۸۱.</a><br /> <a href="#92">[92]. سوره انعام، آیه128.</a><br /> <a href="#93">[93]. رازی، فخرالدین، التفسیر الکبیر، ج30، ص669.</a><br /> <a href="#94">[94]. سوره جن، آیات9-8.</a><br /> <a href="#95">[95]. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج25، ص113.</a><br /> <a href="#96">[96]. موسوی خمينى، سیدروح&zwnj;الله&zwnj;، تحرير الوسيله، ج1، ص473.</a><br /> <a href="#97">[97]. انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، ج 1، ص 257،&nbsp;</a><br /> <a href="#98">[98]. مکارم شیرازی، ناصر، جامع المسائل، makarem.ir/ahkam/fa/category/&nbsp;index&nbsp;/46457 .</a><br /> <a href="#99">[99]. حسینی خامنه&zwnj;ای، سیدعلی، أجوبة الاستفتائات، ج2، ص24.</a><br /> <a href="#100">[100]. قمی، عباس، الغاية القصوى في ترجمه العروه الوثقی، ج2، ص420.</a></p> Mon, 21 Oct 2024 18:24:01 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_777304-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_779330-utab گونه‌های ارتباط با ارواح و اجنه و حکم فقهی آن
<p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/images(2)(3)(4)(5).jpg" style="margin: 5px; width: 300px; height: 172px;" /></p> <h1 style="text-align: center;"><span style="color:#8e44ad;">بررسی گونه&zwnj;های ارتباط با ارواح و اجنه و حکم فقهی آن</span></h1> <h2 style="text-align: left;"><br /> <span style="color:#27ae60;">علی&zwnj;رضا داین&nbsp;</span></h2> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">چکیده</span></h2> <p>از آنجا که یکی از مسائل مهم دنیای امروز، میل انسان به ارتباط با ماوراء عالم دنیاست و این مسأله از شرق این کره خاکی به غرب گسترش داشته، لازم است درباره آن بحث شود و احکام فقهی آن روشن گردد. این مقاله که تحت عنوان &laquo;بررسی حکم فقهی ارتباط با ارواح و اجنه&raquo; با هدف حل این مسأله از منظر دین نگاشته شده، حاوی مطالب زیر است.<br /> 1- بررسی امکان ارتباط با ارواح و اجنه؛<br /> 2- بیان معنای ارتباط؛<br /> 3- بیان معنای روح و مصادیق آن؛<br /> 4- بیان انواع ارتباط با ارواح که عبارت است از: ارتباط با ارواح مطهر معصومان (علیهم&zwnj;السلام) و اولیای الهی، ارتباط با ارواح از طریق زیارت اهل قبور، ارتباط با ارواح در خواب و توضیح خواب طبیعی و خواب مصنوعی، احضار ارواح و ارتباط&zwnj;های میزگردی؛<br /> 5- بیان معنای جن و توضیح آن؛<br /> 6- بیان انواع ارتباط با اجنه که عبارت است از: پرستش یا اطاعت از اجنه و شیاطین، احضار و تسخیر جن و ابلاغ احکام و معارف دین به جنیان.<br /> <strong>واژگان کلیدی</strong>: ارتباط، روح، هیپنوتیزم، احضار، جن.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">مقدمه</span></h2> <p>براى انسان بسيار جالب است که بتواند از عالمى غير از اين جهانى که در آن زندگى مى&zwnj;کند، آگاهی یابد؛ به&zwnj;ویژه اگر آن عالم بتواند ارتباطی را میان انسان و زمان&zwnj;هاى گذشته و دوستان، پدران، مادران و نياکانی که به آن عالم سفر کرده&zwnj;اند، برقرار کند و از آن بالاتر، او را از حوادث آينده، باخبر سازد. تلاش و کوشش انسان براى ارتباط با جهان ارواح و اجنه از همين عطش سوزان روحى سرچشمه گرفته است.&nbsp;<br /> در طول تاريخ، هميشه مدّعيانى بوده&zwnj;اند که خود را با عالم ارواح و دنیای پنهان اجنه مرتبط دانسته&zwnj;اند. جریان&zwnj;هایی که از مرتاضان هندی، نقل بعضی مجالس بوده، بر کسی پوشیده نیست. این ارتباط در دو قرن گذشته، پای خود را از هندوستان فراتر گذاشته و به کشورهای اروپایی و آمریکایی نیز سریان پیدا کرده تا جایی که حتی در&zwnj;این&zwnj;باره، براساس مخیلات، فیلم&zwnj;های زیادی نیز تولید شده است.<br /> &laquo;پلاتونف&raquo; روانشناس معروف روسی در کتاب &laquo;ميهمانان آن دنيا&raquo; مى&zwnj;نويسد: &laquo;داستان احضار روح در سال 1848 در شهر روچستر که يکى از شهرهاى&zwnj; آمريکاى شمالى&zwnj; است بر سر زبان&zwnj;ها افتاد. در آن سال، شخصى به&zwnj;نام&zwnj; &laquo;آمستر فُوکْس&raquo;&zwnj; اظهار داشت: ارواح مردگان با او و نزديکانش گفت&zwnj;وگو مى&zwnj;کنند. فوکس و همسر و سه دخترش، پشت ميز مدوّرى قرار مى&zwnj;گرفتند و دست&zwnj;هاى خود را روى ميز، باز و معلّق نگه مى&zwnj;داشتند؛ در اين هنگام، صداى ميز بلند مى&zwnj;شد و آن&zwnj;ها ادّعا مى&zwnj;کردند که ارواح، پرسش&zwnj;های آنان را پاسخ مى&zwnj;گويند&raquo;.<a id="1" name="1">[1]</a>&nbsp;<br /> آیا اصل ارتباط با ارواح و اجنه امکان&zwnj;پذیر است؟ اگر ممکن است به چه نحو انجام می&zwnj;شود؟ چه استفاده&zwnj;ها و منافعی بر این&zwnj;گونه ارتباطات مترتب است که اذهان زیادی را به خود مشغول می&zwnj;سازد؟&nbsp;<br /> از طرفی در دنیای اسلام، هم در آیات قرآن و هم در روایات، نسبت به این مسأله، مطالب زیادی وجود دارد که این خود باعث شده تا فقها و علمای دین، متعرض آن شوند، دیدگاه&zwnj;های خود را بیان کنند و احکام فقهی و شقوق مسأله را مورد بحث قرار دهند.<br /> در مقاله پیش&zwnj;رو با عنوان &laquo;بررسی حکم فقهی ارتباط با ارواح و اجنه&raquo; سعی بر آن است که با تکیه بر شناخت دقیق موضوع و تقسیم&zwnj;بندی انواع ارتباط با ارواح و اجنه، به&zwnj;طور مجزا، با گفتن آیات قرآن کریم، احادیث معصومان (علیهم&zwnj;السلام) و اقوال علما و فقهای دین، احکام فقهی مسأله، مورد بحث قرار می&zwnj;گیرد. البته از آن جهت که مسأله ارتباط با ارواح، موضوع جداگانه&zwnj;ای از ارتباط با اجنه است و به تَبَع آن، احکام فقهی جداگانه&zwnj;ای بر آن بار می&zwnj;شود، در عناوین جداگانه مورد بحث قرار می&zwnj;دهیم.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">حکم فقهی ارتباط با ارواح</span></h2> <p>آیا ارتباط با ارواح از منظر فقه، مطلقا یک حکم دارد یا با اختلاف موارد، احکام مختلفی بر آن بار می&zwnj;شود؟&nbsp;<br /> معمولاً هرگاه از این&zwnj;گونه ارتباط نام برده می&zwnj;شود، ذهن انسان به سمت احضار ارواح، ارتباط با درگذشتگان و گرفتن اخباری از غیب می&zwnj;رود. از ارتباط به&zwnj;معنای اخص، احضار ارواح به ذهن می&zwnj;آید، اما اگر ارتباط را به اعم معنا کنیم، دایره بحث بازتر می&zwnj;شود و شامل هر نوع ارتباطی با عوالم دیگر می&zwnj;گردد.<br /> اگر بخواهیم از نگاه فقه به این مسأله بنگریم و احکام فقهی دقیق&zwnj;تری ارائه دهیم، لازم است نسبت به معنای ارتباط و مصادیق آن در حوزه ماوراء عالم و امکان یا عدم امکان ارتباط با ارواح بحث کنیم، سپس با عنایت آیات قرآن کریم و احادیث معصومان (علیهم&zwnj;السلام) و بررسی دیدگاه علمای دین، به نتیجه خوبی دست یابیم.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">معنای ارتباط</span></h2> <p>راغب در مفردات، در معنای ارتباط که از ریشه &laquo;ر ب ط&raquo; است می&zwnj;گوید: &laquo;رَبْطُ الفرس: شدّه بالمکان للحفظ&raquo;.<a name="2">[2]</a> اسب را برای نگهداری به جایی بست.<br /> فرهنگ فارسی معین ارتباط را به&zwnj;صورت مصدر متعدی و اسم مصدر معنی کرده است: ربط&zwnj;دادن، پیوند چیزی به چیزی. بستگی، پیوستگی، رابطه.<a name="3">[3]</a>&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">معنای روح</span></h2> <p>خداوند بلندمرتبه می&zwnj;فرماید: &laquo;وَيَسْأَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلاً&raquo;<a name="4">[4]</a> درباره روح از تو مى&zwnj;پرسند بگو: روح از فرمان پروردگار من است و به شما از دانش، جز اندکى داده نشده است.&nbsp;<br /> این آیه، انسان را کنجکاو می&zwnj;کند تا درباره روح بیشتر بداند، هر چند به همان میزان کمی که خداوند بلندمرتبه می&zwnj;فرماید، به حقیقت و چیستی روح پی ببرد.<br /> واژه روح در موارد متعددی استعمال می شود. مثلاً گاهی به فرشته جبرئیل اطلاق می&zwnj;شود &laquo;روح القدس&raquo;، در علم پزشکی گفته می&zwnj;شود &laquo;روح حیوانی&raquo; یا موارد دیگر. آن روحی که مورد بحث است و آیه فوق نیز به آن اشاره دارد، انسان، دانش زیادی از آن ندارد، جز آنکه می&zwnj;توان از جهت معنای لغوی، به&zwnj;گونه&zwnj;ای بحث کرد، از منظر روایات، به&zwnj;نحوی سخن راند یا از منظر حکما و فلاسفه تعریفی آورد که مجالش در این مقاله نیست، اما تا جایی که در راستای موضوع مورد بحث بتواند یاری دهد، مطالبی بیان می&zwnj;شود.<br /> روح از ریشه ریح، به&zwnj;معنای باد و نسیم یا به&zwnj;عبارتی، جریان هوا آمده است که ممکن است این نسیم از هر چیزی به وجود آید؛ مثلاً جایی که از تکان&zwnj;دادن بادبزن، نسیمی ایجاد می&zwnj;شود.<a name="5">[5]</a>&nbsp;<br /> راغب اصفهانی، دایره معنایی بازتری را درباره روح بیان می&zwnj;کند. ابتدا روح را اسمی برای نفس، نام&zwnj;گذاری می&zwnj;کند،<a name="6">[6]</a> سپس با استناد به آیات قرآن کریم، ملائکه الهی،<a name="7">[7]</a> جبرئیل<a name="8">[8]</a> حضرت عیسی (علیه&zwnj;السلام)<a name="9">[9]</a> و قرآن کریم<a name="10">[10]</a> را از مصادیق روح می&zwnj;داند؛ بنابراین ملائکه الهی به&zwnj;ویژه جبرئیل امین، حضرت عیسی (علیه&zwnj;السلام) و قرآن کریم، همه از مصادیق روح هستند. اما با نگاه به آیات قرآن کریم، باز می&zwnj;توان به نمونه&zwnj;های دیگری رسید.&nbsp;<br /> مفاد قسمتى از آيات اين است که خدا پس از تکميل آفرينش انسان، روحى از خود بر آن دميد؛ چنان&zwnj;که مى&zwnj;فرمايد: &laquo;ثُمَّ سَوّاهُ وَ نَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ وَجَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَالأَبصارَ وَالأَفْئِدَةَ قَليلاً ما تَشْکُرونَ&raquo;.<a name="11">[11]</a> به&zwnj;یقین اين روح، غير از بدن و غير از روح حيوانى است که از لحظه نخستين با جنين در مراتب مختلف، همراه است؛ زيرا انسان برخلاف انديشه پيشينيان، از موجود جاندار پديد مى&zwnj;آيد و حيات حيوانى او، از نخستين لحظه هستى با او همراه بوده و آثار اين نوع از حيات که همان احساس، حرکت و توليد مثل است، از او جدا نبوده است، بلکه مقصود، حيات انسانى است که پس از طى مراحلى و پس از شکل&zwnj;گيرى کامل در رحم، در او دميده مى&zwnj;شود، درحالى&zwnj;که پیشتر از چنين روحى خبرى نبود.[<a name="12">12]</a><br /> این روحی که خداوند متعال از آن یاد می&zwnj;کند، متعلق به همه انسان&zwnj;هایی است که از نعمت وجود بهرمند گردیده&zwnj;اند و این همراهی پیش از تولد انسان آغاز می&zwnj;شود، اما پرسش اینجاست که این روح تا کجای زندگی در حیات مادی با جسم انسان همراهی دارد؟ آیا هنگام مرگ، روح نیز همانند جسم از بین می&zwnj;رود و فناپذیر است، یا از جسم مفارقت می&zwnj;یابد و در عالم دیگری به حیات خود ادامه می&zwnj;دهد؟&nbsp;<br /> يکى از معارف مهم قرآن، بقاى روح پس از جدايى از بدن است که مرگ، پايان زندگى انسان نيست، بلکه روزنه&zwnj;اى به زندگى ديگر در جهان برتر است. مرگ دروازه فنا نيست، بلکه دروازه گام نهادن به ابديت است. پاسدار اين دروازه، فرشته مرگ است که دست انسان را مى&zwnj;گيرد و او را به سراى ديگر روانه مى&zwnj;سازد.<a name="13">[13]</a><br /> با توجه به آنچه گفته شد، ارتباط با ارواح به&zwnj;معنای برقراری پیوند و ایجاد رابطه با ارواح، با همه مصادیقی که برای آن بیان شد، آیا این امر ممکن است؟ مسأله ارتباط با ارواح از مسائل رايج روز است، حتی دانشمندان غربى نیز مدّعى احضار و يا به عبارت صحيح، ارتباط با ارواح هستند. در اینجا به&zwnj;اختصار موضوع امکان ارتباط و يا وقوع آن را از نظر قرآن و بعضی روایات مورد بحث قرار مى&zwnj;دهيم. البته این نکته را متذکر می شویم که اثبات ارتباط در اين بخش به معناى درست دانستن همه ادعاهاى مدعيان ارتباط با ارواح نيست، هدف ما اين است که ثابت کنيم که ارتباط ما با ارواح گذشتگان، قطع نشده و آنان سخنان ما را مى&zwnj;شنوند.<br /> در قرآن کریم خداوند متعال می&zwnj;فرماید که شهدا به کسانی که در دنیا زندگی می&zwnj;کنند و هنوز به آنان ملحق نشده&zwnj;اند، وضعیت خود را نوید می&zwnj;دهند &laquo;وَلا تَحْسَبَنَّ الّذِينَ قُتِلُوا فِى سَبِيلِ اللّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ ربِّهِمْ يُرْزَقُونَ * فَرِحينَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلهِ وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ اَلاّ خوفٌ عليهِمْ ولا هُمْ يَحْزَنُون * يَسْتَبْشِروُنَ بِنِعْمَة مِنَ اللّهِ وَفَضْل وَأَنّ اللّهَ لا يُضيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنين&raquo;<a name="14">[14]</a> گروهى را که در راه خدا کشته شده&zwnj;اند، مرده مپنداريد، آنان زندگانند، که نزد پروردگار خود روزى می&zwnj;خورند. از آنچه خدا از کرم خود به آنان داده خوشحال و شادمانند. به گروهى که به آنان ملحق نشده&zwnj;اند و پشت سر آنان قرار دارند بشارت مى&zwnj;دهند که براى آنان ترس و اندوهى نيست. نعمت و کرم الهى را به آنان بشارت می&zwnj;دهند. خداوند پاداش افراد باايمان را ضايع نمى&zwnj;کند.&nbsp;<br /> بنابراین اصل ارتباط با ارواح، براساس این آیات، قابل اثبات است.&nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله سبحانی متعقد است: جهان برزخ، جهان جدا از عالم طبيعت نيست. زنده&zwnj;بودن شهيدان راه حق در جهان برزخ اين نيست که در منتهااليه جهان طبيعت به جهانى به&zwnj;نام برزخ مى&zwnj;رسيم که اين دو جهان با ديوار پهناوری از هم جدا شده&zwnj;اند، بلکه مقصود اين است که ارواح شهيدان با بدن، چشم و گوش برزخى و ديگر ابزار ادراک، در دل اين جهان، زندگى مى&zwnj;کنند. چون حيات در عالم برزخ کامل&zwnj;تر از حيات پيشين است، قهراً توانايى شنيدن سخنان افراد را به اذن الهى خواهند داشت.<a name="15">[15]</a><br /> پيامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: &laquo;إنّ لله ملائکة سياحين في الأرض يبلغونني عن أمتي السلام&raquo;<a name="16">[16]</a> در زمين فرشتگانى است که سلام امت را به من مى&zwnj;رسانند.<br /> از ظاهر سخن امام علی (علیه&zwnj;السلام) در حکمت 130 نهج البلاغه برداشت می&zwnj;شود که حضرت با ارواح مردگان، سخن مى&zwnj;گويد و آن&zwnj;ها سخنان امام (علیه&zwnj;السلام) را درک مى&zwnj;کنند. از روایت استفاده مى&zwnj;شود که اگر اذن پروردگار باشد، آن&zwnj;ها نيز مى&zwnj;توانند با انسان ها ارتباط برقرار کنند، اما به&zwnj;دلیل مصلحتی که از جانب خداوند متعال وجود دارد و این دنیا دار امتحان است، این امکان به&zwnj;راحتی صورت نمی&zwnj;پذیرد.&nbsp;<br /> بنا بر این اصل ارتباط با ارواح اجمالاً ثابت گردید. اما این ارتباط اقسامی دارد که برخی از آن مورد تأکید شریعت قرار گرفته است، و برخی از آن مورد نهی قرار گرفته است.<br /> گاه می&zwnj;توان از این ارتباط به احضار روح و آگاهی از اخبار غیبی یاد کرد. گاه می&zwnj;توان به موارد دیگر ارتباط، همچون توسل و زیارت اولیای الهی، توجه داشت. حتی می&zwnj;توان به ارتباط با ارواح در خواب و رؤیای صادقه اشاره داشت. همچنین گاهی می&zwnj;توان زیارت اهل قبور را از مصادیق ارتباط دانست. بنابراین ارتباط با ارواح در موارد ذیل مورد بررسی قرار می&zwnj;گیرد.<br /> 1-&nbsp;&nbsp; &nbsp;ارواح مطهر حضرات معصومیان (علیهم&zwnj;السلام) و اولیای الهی<br /> 2-&nbsp;&nbsp; &nbsp;زیارت اهل قبور<br /> 3-&nbsp;&nbsp; &nbsp;در خواب<br /> 4-&nbsp;&nbsp; &nbsp;احضار ارواح<br /> 5-&nbsp;&nbsp; &nbsp;ارتباط&zwnj;های میزگردی</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">1- ارتباط با ارواح مطهر حضرات معصومان (علیهم&zwnj;السلام) و اولیای الهی</span></h2> <p>یکی از مصادیق مهم ارتباط با ارواح، ارتباط با اولیای الهی و به&zwnj;ویژه توجه به وجود مقدس پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) و اهل&zwnj;بیت آن حضرت (علیهم&zwnj;السلام) و پس از آن، توجه به اولیا و عباد مخلَص پروردگار متعال، به&zwnj;ویژه شهدا است. این ارتباط معمولاً از سه راه است:<br /> 1-&nbsp;&nbsp; &nbsp;توسّل<br /> 2-&nbsp;&nbsp; &nbsp;زیارت<br /> 3-&nbsp;&nbsp; &nbsp;مناجات</p> <h3><br /> <span style="color:#f39c12;">توسل</span></h3> <p>&laquo;توسل&raquo; در لغت به معناى انتخاب وسیله و واسطه است. وسیله چیزی است که انسان با آن به دیگری نزدیک یا متصل می&zwnj;شود.<a name="17">[17]</a>&nbsp;<br /> توسل به ارواح مقدس، گونه&zwnj;ای از ارتباط با ارواح است. این ارتباط، از مواردی است که آیات قرآن کریم و روایات آن را تأکید کرده&zwnj;اند. خداوند متعال می&zwnj;فرماید: &laquo;يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ&raquo;<a name="18">[18]</a> ای اهل ایمان! از خدا پروا کنید، دست&zwnj;آویز و وسیله&zwnj;ای برای تقرّب به سوی او بجویید و در راه او جهاد کنید تا رستگار شوید.&nbsp;<br /> منظور از وسیله در روایات، گاهی اقرار به گناه دربرابر خداوند متعال، گاهی کارهای صالح، گاه ایمان و در برخی روایات، منظور از وسیله، معصومان (علیهم&zwnj;السلام) است.<br /> پیامبر خدا (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود:. امامان و پیشوایان پس از من همگی از فرزندان حسین (علیه&zwnj;السلام) هستند. هر کس ایشان را فرمان برد، خدا را اطاعت کرده و هر کس نافرمانی آنان کند، خدای بلندمرتبه را معصیت کرده است. و ایشان دست&zwnj;آویز محکم و دستگیره استوارند. اینان وسیله به سوی خداوند (عزوجل) هستند.<a name="19">[19]&nbsp;</a><br /> همچنین فرمود: &laquo;نَحْنُ الْوَسِیلَةُ إِلَی اللَّهِ وَ الْوُصْلَةُ إِلَی رِضْوَانِ اللَّهِ&raquo;.<a name="20">[20]</a> ما وسیله به سوی خداییم و رساننده به رضوان اوییم.<br /> ذیل این آیه امیر مؤمنان علی (علیه&zwnj;السلام) فرمود: &laquo;وَابْتَغُوا إِلَیهِ الْوَسِیلَةَ أَنَا وَسِیلَتُهُ&raquo;.<a name="21">[21]</a> وسیله ای برای تقرّب به سوی او بجویید، من وسیله اویم.<br /> حتی در میان اهل تسنن نیز عده زیادی توسل را قبول دارند. ابن حجر مکّی در کتاب &laquo;صواعق&raquo; از &laquo;امام شافعى&raquo; پيشواى معروف اهل تسنن نقل مى&zwnj;کند که به اهل بيت پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) توسّل مى&zwnj;جست و چنين مى&zwnj;گفت:&nbsp;<br /> &laquo;آلُ النَّبِىِّ ذَرِيْعَتِى وَ هُمُ إِلَـيْهِ وَسِيْلَتِى&zwnj;<br /> أَرْجُو بِهِمْ أُعْطى&zwnj; غَداً بِيَدِ الْيَمِيْنِ صَحِيْفَتِى&raquo;.<a name="22">[22]</a><br /> خاندان پيامبر وسيله من هستند؛ آن&zwnj;ها در پيشگاه او سبب تقرّب من می&zwnj;شوند. اميدوارم به&zwnj;سبب آن&zwnj;ها فرداى قيامت، نامه عمل من به دست راست من سپرده شود.<br /> بنابراین یکی از راه&zwnj;های ارتباط با ارواح، توسل است، که مورد تأکید آیات و روایات است، و همه فقهای شیعه و برخی از اهل تسنن بر آن اتفاق&zwnj;نظر دارند.</p> <h3><br /> <span style="color:#f39c12;">زیارت</span></h3> <p>در برخی لغت نامه&zwnj;ها، &laquo;زیارت&raquo; به معنای دیدارکردن یا رفتن به مکان مقدس آمده است.<a name="23">[23]</a> &nbsp;<br /> زیارت گونه&zwnj;ای ارتباط است که زیارت&zwnj;کننده، با زیارت&zwnj;شونده برقرار می&zwnj;کند. پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: &laquo;يا علي من زارني في حياتي أو بعد موتي أو زارک في حياتک أو بعد موتک أو زار ابنيک في حياتهما أو بعد موتهما ضمنت له يوم القيامة ان أخلصه من أهوالها وشدائدها حتى أصيره معي في درجتي&raquo;.<a name="24">[24]</a> ای علی! هر کس من را در حیات یا پس از فوتم زیارت کند، یا تو را در زمان حیات یا پس از آن زیارت کند، یا دو پسرت را در حیاتشان یا پس از آن زیارت کند، او را ضمانت می&zwnj;کنم که روز قیامت از ترس&zwnj;ها و سختی&zwnj;ها رهایی یابد، تا اینکه همراه من در درجه من گردد.<br /> زیارت قبور مطهر ارواح مقدس نیز گونه&zwnj;ای از ارتباط با ارواح است. روایات بسیاری درباره زیارت وارد شده است. &laquo;وَأَعْلَمُ أَنَّ رَسُولَکَ وَخُلَفَاءَکَ عَلَيْهِمُ اَلسَّلاَمُ أَحْياءٌ عِنْدَکَ يُرْزَقُونَ يَرَوْنَ مَقَامِي وَيَسْمَعُونَ کَلاَمِي وَيَرُدُّونَ سَلاَمِي وَأَنَّکَ حَجَبْتَ عَنْ سَمْعِي کَلاَمَهُمْ وَفَتَحْتَ بَابَ فَهْمِي بِلَذِيذِ مُنَاجَاتِهِمْ...&raquo;<a name="25">[25]</a>. خدایا! من می&zwnj;دانم که پیامبر و جانشینانت (علیهم&zwnj;السلام) زنده&zwnj;اند، نزد تو روزی داده می&zwnj;شوند. جایگاه من را می&zwnj;بینند و سخنم را می&zwnj;شنوند، و پاسخ سلامم را می&zwnj;دهند. به&zwnj;راستی تو حجابی بر گوش من قرار داده&zwnj;ای که سخنشان را نمی&zwnj;شنوم و با لذتی که در مناجاتشان هست، باب فهم من را باز کردی.<br /> این اذن دخول نمونه&zwnj;ای بسیار روشن است که نشان می&zwnj;دهد انسان هنگام زیارت، با ارواح معصومان (علیهم&zwnj;السلام) ارتباط می&zwnj;گیرد.<br /> زائر در زیارت نامه&zwnj;ها سلام می&zwnj;کند و پاسخ می&zwnj;گیرد، از زیارت&zwnj;شونده حاجت می&zwnj;خواهد و حاجت می&zwnj;گیرد، بیمار شفا می&zwnj;خواهد و شفا می&zwnj;یابد. این همان پیوندی است که در معنای ارتباط، به آن اشاره کردیم.<br /> &nbsp;بسیار روشن است که این نوع ارتباط نیز مورد تأکید روایات قرار گرفته است و همه فقهاء و علما نیز بر آن تأکید دارند.</p> <h3><br /> <span style="color:#f39c12;">مناجات</span></h3> <p>مناجات از ریشه &laquo;النجی&raquo; و &laquo;النجو&raquo; به معنای گفتن راز است؛<a name="26">[26]</a> بنابراین مناجات به معنای نجوا کردن و بیان اسرار است.<br /> یکی دیگر از راه&zwnj;های ارتباط با ارواح اولیای الهی که برخی روایات به آن اشاره دارند، مناجات و سخن&zwnj;گفتن با امام معصوم (علیه&zwnj;السلام) است.&nbsp;<br /> قال المجلسی: روی السید ابن&zwnj;طاوس فی &laquo;کشف المحجة&raquo; باسناده من کتاب &laquo;الرسائل&raquo; للکلینی عمن سماه، قال: کتبت الی أبی&zwnj;الحسن علیه&zwnj;السلام: &laquo;أن الرجل یحب أن یفضی الی امامه ما یحب أن یفضی الی ربه، قال: فکتب: ان کان لک حاجة فحرک شفتیک، فان الجواب یأتیک&raquo;.<a name="27">[27] </a>راوی گوید: به امام هادی (علیه&zwnj;السلام) نوشتم: انسان دوست دارد به امامش برساند آن مطلبی را که می&zwnj;خواهد به پروردگارش برساند. امام هادی (علیه&zwnj;السلام) در پاسخ نوشت: اگر حاجتی داشتی، لبان خود را بجنبان، که پاسخت آماده است.<br /> در این مورد نیز جای صحبت و اشکالی باقی نمی&zwnj;ماند، بلکه از مواردی است که توجه و عنایت معصومان (علیهم&zwnj;السلام) را جلب می&zwnj;کند و مورد تأیید آنان است.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">2- ارتباط با ارواح از طریق زیارت اهل قبور</span></h2> <p>یکی دیگر از موارد ارتباط با ارواح که در روایات به آن اشاره شده، زیارت به قبور آن&zwnj;هاست. در روایات متعددی وارد شده که هنگام زیارت اهل قبور، روح کسی که از دنیا رفته، آن شخص را می&zwnj;بیند و سخنش را می&zwnj;شنود.&nbsp;<br /> امام علی (علیه&zwnj;السلام) از جنگ &laquo;صفّين&raquo; بازمى&zwnj;گشت. به قبرستانى که پشت دروازه کوفه بود رسيد، رو به سوی قبرستان کرد فرمود: ای ساکنان خانه&zwnj;هاى وحشتناک، مکان&zwnj;هاى خالى و قبرهاى تاريک! اى خاک&zwnj;نشينان! اى غريبان! اى تنهايان! اى وحشت&zwnj;زدگان! شما در اين راه بر ما پيش&zwnj;قدم شديد و ما نيز به شما ملحق خواهيم شد. اگر از اخبار دنيا بپرسيد به شما مى&zwnj;گويم: خانه&zwnj;هايتان را ديگران ساکن شدند، همسرانتان به ازدواج افراد ديگر در آمدند و اموالتان تقسيم شد. اين خبرى است که در نزد ماست، در نزد شما چه خبر؟ سپس رو به اصحابش کرد، فرمود: اگر به آن&zwnj;ها اجازه سخن داده مى&zwnj;شد، به شما خبر مى&zwnj;دادند که بهترين زاد و توشه در سفر آخرت پرهيزکارى است.<a name="28">[28]</a>&nbsp;<br /> در این گونه موارد، نوع ارتباط این&zwnj;گونه است که شخص با ارواح درگذشتگان، ارتباط برقرار می&zwnj;کند، با اینکه آن&zwnj;ها را نمی&zwnj;بیند، و صدایشان را نمی&zwnj;شنود، اما ارواح، او را می&zwnj;بینند، صدایش را می&zwnj;شنوند و برایش دعا می&zwnj;کنند. هرچند کسانی هستند که به&zwnj;دلیل تقوا، رعایت حریم الهی، عمل به شرع و ریاضات شرعی به درجاتی رسیده&zwnj;اند که حقایقی را درک می&zwnj;کنند، اما همه این&zwnj;گونه نیستند.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">3- ارتباط با ارواح در خواب</span></h2> <p>یکی دیگر از مواردی که کمتر مورد توجه قرار گرفته و کمتر در مورد آن بحث شده، ارتباط با ارواح، هنگام خواب است. دستورالعمل&zwnj;هایی در بعضی از روایات وارد شده که شخص می&zwnj;تواند با انجام آن، روح کسی را که می&zwnj;خواهد، در خواب ببیند؛ خواه یکی از معصومان (علیهم&zwnj;السلام)، والدین یا یکی از اموات باشد.<a name="29">[29]</a> این مورد نیز از مواردی است که منع شرعی برای آن وجود ندارد و هیچ مفسده&zwnj;ای بر آن مترتب نیست.<br /> گونه&zwnj; دیگری از این ارتباط وجود دارد که به آن خواب مغناطیسی، خواب مصنوعی یا هیپنوتیزم گفته می&zwnj;شود. در این خواب، کسی که مهارت این کار را دارد، می&zwnj;تواند با فنون خاصی، شخصی را بخواباند. هنگامی که شخص به این خواب مصنوعی فرو می&zwnj;رود، تا حدودی نسبت به ماورای این عالم، آگاهی می&zwnj;یابد.<br /> آیت&zwnj;الله سبحانی دراین&zwnj;باره می&zwnj;گوید: &laquo;ارتباط با ارواح که نگارنده، خود نمونه&zwnj;هايى از آن را در مجالس متعددى ديده است، معمولاً به دو صورت انجام می&zwnj;گيرد: 1- از طريق تنويم مغناطيسى و مصنوعى ـ استاد ماهرى در اين فن، شخصى را که براى اين کار آمادگى دارد با نگاه و تلقين خواب می&zwnj;کن، و روح او جز به سؤالات کسى که او را خواب کرده است، پاسخ نمی&zwnj;گويد، و گاهى هم در پاسخ اشتباه می&zwnj;کند، جالب توجه اين است که شخصى که به خواب رفته، بينايى خاصى پيدا می&zwnj;کند، تا آنجا که از وضع اتاق و حالات مختلف حضار و آنچه در دست دارند يا می&zwnj;خورند به&zwnj;خوبى خبر می&zwnj;دهد. گاهى بر اثر تماس با ارواح، مطالب پنهانى را کشف می&zwnj;کند و احياناً نيز دچار اشتباهات بزرگى می&zwnj;شود. 2- ظهور ارواح به قالب&zwnj;هاى مثالى که پس از مکالمه کوتاهى غايب می&zwnj;گردد&raquo;.<a name="30">[30]</a>&nbsp;<br /> این قسم از ارتباط، بنا بر نظر بیشتر فقهای اسلام و مراجع معظم تقلید، اگر چنان&zwnj;چه مفسده&zwnj;ای بر آن مترتب نشود و ضرری متوجه شخصی نشود، فی&zwnj;نفسه اشکال ندارد، اما اگر اسرار دیگران فاش می&zwnj;شود یا ضرری بر آن مترتب است، جایز نیست.<br /> آیت&zwnj;الله خامنه&zwnj;ای هیپنوتیزم می&zwnj;گوید: &laquo;اگر به&zwnj;منظور غرض عقلایی و بارضایت کسی که می&zwnj;خواهد هیپنوتیزم شود، صورت بگیرد و همراه با کار حرامی هم نباشد، اشکال ندارد&raquo;.<a name="31">[31]</a><br /> آیت&zwnj;الله مکارم شیرازی می&zwnj;گوید: &laquo;استفاده از هیپنوتیزم براى مقاصد طبّى و مانند آن مشروع است، مشروط بر اینکه تجربه و آگاهى کافى داشته باشد و آثار منفى و خلاف شرعى بر آن مترتب نگردد، ولى براى کشف امور پنهانى، یا اطّلاع از گذشته و آینده و حال، جایز نیست&raquo;.<a name="32">[32]&nbsp;</a></p> <h2><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/5-types-jinn.jpg" style="margin: 5px; float: right; width: 400px; height: 200px;" /><br /> <span style="color:#c0392b;">4- احضار ارواح</span></h2> <p>احضار در لغت، به معنای حاضرکردن و فراخواندن است؛<a name="33">[33]</a> بنابراین، احضار ارواح، حاضرکردن و فراخواندن ارواح است. شواهد متعددی یافت می&zwnj;شود که دلالت بر امکان احضار و ارتباط با ارواح دارد؛ هرچند مدعیانی نیز بوده&zwnj;اند که ادعای دروغین داشته&zwnj;اند. در ادامه به نمونه&zwnj;هایی از روایات اشاره می&zwnj;کنیم:<br /> 1_ مشاهده عذاب معاویه درحالی&zwnj;که به زنجیر کشیده شده بود و مدام، آب درخواست می&zwnj;کرد.&nbsp;<br /> امام صادق (علیه&zwnj;السلام) فرمود: همراه پدرم در وادی عسفان (مکانی در اطراف مکه) یا ضجنان (کوهی در اطراف مکه) بودم. در این هنگام مردی آمد که بر گردنش زنجیر بود و طرف دیگر زنجیر به دست دیگری بود که آن را می کشید. آن مرد می&zwnj;گفت: من را سیراب کن. کسی که او را می&zwnj;کشید گفت: سیرابش نکن! خداوند سیرابش نکند. به پدرم گفتم: این کیست؟ پدرم فرمود: معاویه است.<a name="34">[34]</a><br /> 2_ سخن گفتن حضرت عیسی (علیه&zwnj;السلام) با روح یکی از اموات:<br /> حضرت عیسی (علیه&zwnj;السلام) از روستایی عبور می&zwnj;کرد که اهل آنجا، پرندگان و چهارپایانش مرده بودند. حضرت فرمود: آگاه باشید که این&zwnj;ها نمرده&zwnj;اند، مگر به عذاب و سخط الهی. اگر جداگانه مرده بودند، حتماً دفن شده بودند. حواریون گفتند: ای روح الله و کلمة الله! از خدا بخواه که آن&zwnj;ها را برای ما زنده کند تا ما را از اعمال خود آگاه کنند که ما از آن دوری کنیم. حضرت عیسی (علیه&zwnj;السلام) از پروردگارش درخواست کرد؛ پس از آسمان ندا آمد که آن&zwnj;ها را صدا بزن. حضرت عیسی (علیه&zwnj;السلام) شب بر بلندی زمین ایستاد فرمود: ای اهل این روستا! یکی از آنان پاسخ داد: لبیک ای روح الله! حضرت فرمود: وای بر شما! اعمال شما چه بوده؟ پاسخ داد: پرستش طاغوت و حب دنیا&raquo;.<a name="35">[35]</a>&nbsp;<br /> این گونه ارتباط از میان گونه&zwnj;های مختلفی که از ارتباط با ارواح گفته شد، بیشتر مورد بحث است و فقها درباره جواز یا رمتش اختلاف&zwnj;نظر دارند.<br /> امام خمینی (رحمه&zwnj;الله) می&zwnj;گوید: سحر، آموزش و کسب درآمد با آن حرام است. و منظور از سحر چیزی است که از نوشتن، گفتن، دودکردن، کشیدن صدا، دمیدن یا گره&zwnj;زدن انجام می&zwnj;شود که در بدن، قلب یا عقل کسی که سحر شده، اثر می&zwnj;گذارد؛ پس در حاضرکردن، خوابانیدن، بیهوش&zwnj;کردن، ایجاد محبت یا دشمنی و مانند این&zwnj;ها اثر می&zwnj;گذارد. به خدمت گرفتن ملائکه، احضار جن و تسخیر آن، احضار ارواح و تسخیر آن و مانند این&zwnj;ها در حکم ملحق به سحر می&zwnj;شوند.<a name="36">[36]&nbsp;</a><br /> از عبارت امام خمینی (رحمه&zwnj;الله) برداشت می&zwnj;شود که احضار ارواح، سحر نیست؛ سحر عملی است که با نوشتن، گفتن، دودکردن، کشیدن صدا، دمیدن یا گره&zwnj;زدن انجام می&zwnj;شود، که در بدن، قلب یا عقل کسی که سحر شده، اثر می&zwnj;گذارد.&nbsp;<br /> &nbsp;براساس این تعریف، احضار روح، تحت دایره سحر قرار نمی گیرد، بلکه در حکم سحر است؛ بنابراین انجام آن، آموزش و و کسب درآمد از آن حرام است.<br /> اشکال این دیدگاه این است که از سحر معمولاً برای رساندن ضرر و تأثیر در حیات طبیعی دیگران، همچون ایجاد محبت یا دشمنی میان دو نفر یا تغییر در مسیر طبیعی زندگی دیگران، استفاده می&zwnj;شود و مفسده بر آن مترتب است، اما آیا می&zwnj;توان مطلقا همین حکم را درباره احضار ارواح داشت؟ آیا احضار روح نیز همانند سحر، تنها برای تأثیرگذاشتن و تغییر مسیر طبیعی زندگی دیگران است؟ معمولا، هدف از احضار ارواح، آگاهی از وضعیت کسی است که فوت شده یا دریافت اطلاعات از اوست.&nbsp;<br /> در احوال برادر علامه طباطبایی، سیدحسن الهی؟رحهما؟ آمده که گاهی با ارواح علمای گذشته ارتباط برقرار می&zwnj;کرد و از آن&zwnj;ها درباره مسائل علمی می&zwnj;پرسید. در یکی از این احضارها روح پدر علامه طباطبایی گلایه نمود که از ثواب تفسیر المیزان، چیزی به او اهدا نشده است.<a name="37">[37]</a>&nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله خامنه&zwnj;ای معتقد است که علم سحر و یادگرفتن آن حرام است، مگر اینکه برای هدفی عقلایی و مشروع باشد اما احضار ارواح، ملائکه و جن، برفرض صحت و راستی آن، برحسب اختلاف موارد، &zwnj;ابزار و هداف، احکام مختلفی دارد.<a name="38">[38]</a><br /> براساس این دیدگاه، احضار ارواح همان حکم سحر را ندارند، بلکه احضار ارواح به اختلاف موارد، احکام مختلفی دارد؛ در برخی موارد جایز، و در بعضی موارد حرام است.<br /> برخی از مراجع تقلید، به&zwnj;دلیل مفسده غالبه این&zwnj; کارها، فتوای به حرمت داده&zwnj;اند. آیت&zwnj;الله مکارم شیرازی می&zwnj;گوید: &laquo;احضار روح و ارتباط با ارواح، عقلا امکان&zwnj;پذير است، ولى اين کار شرعاً جايز نيست و مفاسد زيادى به بار مى&zwnj;آورد.&raquo;<a name="39">[39]</a> به نظر می&zwnj;آید در میان این دیدگاه&zwnj;های گفته&zwnj;شده، فتوای آیت&zwnj;الله خامنه&zwnj;ای به صواب نزدیک&zwnj;تر و بهتر است.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">5- ارتباط&zwnj;های میزگردی</span></h2> <p>در ارتباط&zwnj;های میزگردی چند نفر به دور یک میز نشسته و با شگرد خاصی، مدعی احضار روح هستند. آیت&zwnj;الله مکارم شیرازی می&zwnj;نویسد: &laquo;اين روزها ارتباط با ارواح به&zwnj;وسيله ميزگرد به&zwnj;صورت يک&zwnj; اپيدمى&zwnj; درآمده و هر کس چند دقيقه&zwnj;اى در يک جلسه ارتباط بنشيند و ناظر حرکت ميز شود، بلافاصله&zwnj; به فکر مى&zwnj;افتد که يک ميز بدون ميخ با صفحه مدوّر متحرّک، تهيّه کند، و مشغول ارتباط با ارواح شود&raquo;.<a name="40">[40]</a>&nbsp;<br /> در این&zwnj;گونه میزگردها، از ارواح انسان&zwnj;هایی که پیرو مذاهب مختلف بوده&zwnj;اند، پرسیده شده که کدام دین و کدام مذهب، حق است، و هر کدام مذهب خودشان را حق دانسته&zwnj;اند. آیت&zwnj;الله مکارم شیرازی می&zwnj;گوید: &laquo;آنچه مسلّم است، کسى در گردش صفحه ميز به&zwnj;طور خودبه&zwnj;خود شکّى ندارد، اما اينکه آيا عامل گرداننده نيز همان روح است؟ و اگر همان روح است، پس علّت چيست که در برابر من که شيعه هستم، راه حق را شيعه اثنى&zwnj;عشرى معرّفى مى&zwnj;کند و به آن ديگرى که مسلک ديگرى دارد همان مسلک را؟&raquo;<a name="41">[41]</a> درنهایت با ذکر تجاربی که داشته، این&zwnj;گونه ارتباط را دروغ دانسته و نمی&zwnj;پذیرند. &laquo;و از آن مهم&zwnj;تر خطر بزرگى است که از اين رهگذر، مسائل مذهبى و اخلاقى و اجتماعى و حتّى سياسى را تهديد مى&zwnj;کند ...؛ زيرا هنگامى که مسأله ارتباط با ارواح به اين صورت مبتذل درآيد، هر کس مى&zwnj;تواند براى پيدا کردن اموال مسروقه خود ده&zwnj;ها نفر بى&zwnj;گناه را مورد اتّهام قرار دهد. و هر آدم منحرف و فاسدالعقيده&zwnj;اى براى اثبات مذهب و مسلک خود به اين وسيله متشبّث گردد، و هر کاسبکار سياسی براى ايجاد تفرقه و جنگ اعصاب و اغفال مردم ساده لوح از طريق ميزگرد وارد شود و نوچه&zwnj;هاى خود را مأمور سازد که از ارواح گذشتگان مطالب مورد نظر او را بشنوند. خطر اين وضع، ناگفته پيداست و بايد از عواقب شوم آن ترسيد، زيرا کمتر وسيله&zwnj;اى به اين سادگى و کم&zwnj;خرجى پيدا مى&zwnj;شود که به منويّات نادرست افراد، رنگ ملکوتى و آسمانى و مافوق جهان مادّه دهد. مطمئنّاً فرصت&zwnj;طلبان و سودجويان حرفه&zwnj;اى، به&zwnj;آسانى از چنين مسأله&zwnj;اى چشم نخواهند پوشيد و کوشش مى&zwnj;کنند مقاصد خود را از اين راه عملى سازند، و يا لااقل از اين وسيله براى تحقّق بخشيدن آن&zwnj;ها کمکى يا تأييدى بگيرند.&raquo;<a name="42">[42]</a>&nbsp;<br /> پرواضح است که این&zwnj;گونه جلسات که با عنوان احضار روح برگزار می&zwnj;شود، هرچند ممکن است عمل خارق العاده&zwnj;ای هم صورت پذیرد، اما از آن جهت که مفاسد متعددی بر آن مترتب است، جایز نیست.&nbsp;<br /> تا اینجای بحث در حد امکان انواع ارتباط با ارواح و حکم فقهی هر کدام به&zwnj;طور مجزا بیان گردید. هر چند این مبحث بیشتر از این مقدار، جای صحبت دارد، اما به همین مقدار بسنده می&zwnj;کنیم.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">بررسی حکم فقهی ارتباط با اجنه</span></h2> <h3><span style="color:#f39c12;">معنای لغوی جن</span></h3> <p>راغب در مفردات تعریف جامعی از جن بیان می دارد. ایشان جن را به معنای شیء پوشیده و پنهان معنا می کند. در معنای جن آورده است: &laquo;أصل الجِنِّ: ستر الشيء عن الحاسة، يقال: جَنَّه الليل وأَجَنَّهُ وجَنَّ عليه، فَجَنَّهُ: ستره، وأَجَنَّه جعل له ما يجنّه...... وجَنَّ عليه کذا: ستر عليه، قال عزّ وجل:)....... والجنين: الولد ما دام في بطن أمه، وجمعه: أَجِنَّة. قال تعالى: (نجم / 32)..... والجِنّ يقال على وجهين: أحدهما للروحانيين المستترة عن الحواس کلها بإزاء الإنس، فعلى هذا تدخل فيه الملائکة والشياطين، فکلّ ملائکة جنّ، وليس کلّ جنّ ملائکة&raquo; یعنی اصل جن به معنای شیء پوشیده از حواس ظاهری است. مثلاً گفته می شود: شب آن را پوشاند. و &laquo;جَنّ علیه کذا&raquo; یعنی پوششی بر آن قرار داد. همان&zwnj;گونه که خداوند (عزوجل) می&zwnj;فرماید: &laquo;فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى کَوْکَباً&raquo;<a name="43">[43]</a>. جنین به فرزند در شکم مادر می&zwnj;گویند. جمع جنین، اجنه است؛ &laquo;وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ&raquo;<a name="44">[44]</a> جن به دو صورت گفته می&zwnj;شود: یکی در برابر انسان برای ارواحی که از حواس ظاهر، به&zwnj;ویژه چشم، پنهانند؛ پس ملائکه و شیاطین در معنای جن داخل می&zwnj;شوند. هر ملکی جن است، اما هر جنی ملک نیست<a name="45">.[45]</a><br /> جن در معنای مصطلح، به موجودی گفته می&zwnj;شود که از حواس انسان مخفی است. ارتباط با اجنه نیز به معنای برقراری پیوند و رابطه با این موجودات است.<br /> در قرآن کریم گاهی با واژه &laquo;جن&raquo;، گاهی &laquo;جان&raquo; و گاه به&zwnj;صورت جمع آمده است. جن یکی از مخلوقات الهی است و واقعیت دارد. خداوند متعال در قرآن کریم درباره خلقت جن می&zwnj;فرماید: &laquo;وَالْجَآنَّ خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ مِن نَّارِ السَّمُومِ&raquo;<a name="46">[46]</a>. جن را پیش از آن، از آتشی سوزان و بدون دود آفریدیم. &laquo;وَخَلَقَ الْجَانَّ مِن مَّارِجٍ مِّن نَّارٍ&raquo;<a name="47">[47]</a> جن را آمیزه&zwnj;ای از شعله&zwnj;های مختلف آتش به وجود آورد.<br /> با دقت در دیگر آیات قرآن کریم روشن می&zwnj;شود که هرچند جن در ظاهر از چشمان انسان پنهان و ناپیدا است، اما گاهی ممکن است دیده یا صدایش شنیده شود، به خدمت انسان در آید یا با انسان صحبت کند و ارتباط داشته باشد. به برخی از این آیات اشاره می&zwnj;کنیم:&nbsp;<br /> 1_ &laquo;قَالَ عِفْريتٌ مِّنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيکَ بِهِ قَبْلَ أَن تَقُومَ مِن مَّقَامِکَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ&raquo;<a name="48">[48]</a> فرد نيرومندى از جنّ گفت: من آن را نزد تو مى&zwnj;آورم پيش از آن&zwnj;که از جايگاهت برخيزى و من نسبت به اين امر، توانا و امينم.<br /> 2_ &laquo;قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِّنَ الْجِنِّ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا * يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ وَلَن نُّشْرِکَ بِرَبِّنَا أَحَداً&raquo;<a name="49">[49]</a> بگو: به من وحى شده که جمعى از جن به سخنانم گوش فرا داده&zwnj;اند، سپس گفته&zwnj;اند: ما قرآن عجيبى شنيده&zwnj;ايم که به راه راست هدايت مى&zwnj;کند؛ پس ما به آن ايمان آورده&zwnj;ايم و هرگز کسى را همتاى پروردگارمان قرار نمى&zwnj;دهيم.<br /> 3_ &laquo;وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنَ الْجِنِّ مَن يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَن يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ* يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ ...&raquo;<a name="50">[50] </a>باد را براى سليمان مسخّر ساختيم که صبحگاهان مسير يک ماه را مى&zwnj;پيمود و عصرگاهان مسير يک ماه را. چشمه مس مذاب را براى او روان ساختيم. گروهى از جنّ پيش روى او به فرمان پروردگارش کار مى&zwnj;کردند و هر کدام از آن&zwnj;ها که از فرمان ما سرپيچى مى&zwnj;کرد، او را از عذاب آتش سوزان مى&zwnj;چشانديم. آن&zwnj;ها هرچه سليمان مى&zwnj;خواست برايش مى&zwnj;ساختند.<br /> پس از ظهور اسلام، عده&zwnj;ای از اجنه به اسلام گرویدند و همانند انسان&zwnj;های مسلمان، مطابق با شریعت اسلام عمل می&zwnj;کنند، اما این انسان است که به&zwnj;عنوان اشرف مخلوقات الهی از قوه و استعدادی فراتر از این موجودات بهرمند است.&nbsp;<br /> انسان می&zwnj;تواند به قدرتی دست یابد که با این موجودات رابطه برقرار کند و حتی آن&zwnj;ها را تحت تسخیر کند. آیا خداوند متعال چنین اجازه&zwnj;ای به انسان داده است؟ آیا ارتباط با این موجودات تنها در این مورد خلاصه می&zwnj;شود، یا اینکه موارد دیگری هم هست؟ آیا ارتباط با اجنه، سحر است؟<br /> ارتباط با اجنه نیز همانند ارتباط با ارواح، انواع مختلف دارد که با اختلاف موضوع، احکام مختلفی نیز دارد. انواع این ارتباط را می&zwnj;توان در موارد ذیل عنوان کرد:<br /> 1-&nbsp;&nbsp; &nbsp;پرستش اجنه و شیاطین توسط انسان<br /> 2-&nbsp;&nbsp; &nbsp;احضار و تسخیر جن&nbsp;<br /> 3-&nbsp;&nbsp; &nbsp;ابلاغ احکام و معارف دین</p> <h3><br /> <span style="color:#f39c12;">پرستش اجنه و شیاطین توسط انسان</span></h3> <p>خداوند متعال می&zwnj;فرماید: &laquo;وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِکَةِ أَهَؤُلَاء إِيَّاکُمْ کَانُوا يَعْبُدُونَ * قَالُوا سُبْحَانَکَ أَنتَ وَلِيُّنَا مِن دُونِهِم بَلْ کَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَکْثَرُهُم بِهِم مُّؤْمِنُونَ&raquo;.<a name="51"> [51]</a> به یاد آور روزى که خداوند همه آنان را محشور مى&zwnj;کند. سپس به فرشتگان مى&zwnj;گويد: آيا اين&zwnj;ها شما را پرستش مى&zwnj;کردند؟ آن&zwnj;ها مى&zwnj;گويند: منزّهى از اين&zwnj;که همتايى داشته باشى! تنها تو ولىّ و سرپرست &zwnj;ما هستى، نه آن&zwnj;ها. آن&zwnj;ها ما را پرستش نمى&zwnj;کردند بلکه جنّ را پرستش می&zwnj;کردند و اکثرشان به آن&zwnj;ها ايمان داشتند.&nbsp;<br /> منظور از جن، شيطان و ساير موجودات خبيثى است که بت&zwnj;پرستان را به&zwnj; اين عمل تشويق مى&zwnj;کردن، و آن را در نظرشان زينت مى&zwnj;دادند؛ بنابراين مراد از عبادت جن، همان اطاعت و پيروى از فرمان و پذيرش وسوسه&zwnj;هاى آن&zwnj;ها است.<a name="52">[52]</a>&nbsp;<br /> &laquo;وَجَعَلُواْ لِلّهِ شُرَکَاء الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُواْ لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ&raquo;<a name="53">[53]</a> آنان براى خدا همتايانى از جنّ قرار دادند، درحالى&zwnj;که آن&zwnj;ها مخلوق او هستند. براى خدا، به&zwnj;دروغ و از روى جهل، پسران و دخترانى قائل شدند؛ منزّه است خدا، و برتر است از آنچه وصف مى&zwnj;کنند.<br /> يکى از طوایف عرب به&zwnj;نام &laquo;بنومليح&raquo; جن را مى&zwnj;پرستيدند. حتى گفته مى&zwnj;شود که پرستش و عبادت جن و عقيده به الوهيت آن&zwnj;ها در ميان مذاهب خرافى يونان قديم و هند نيز وجود داشته است. از آيه 158 سوره صافات&zwnj; &laquo;وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً&raquo;<a name="54">[54] </a>استفاده مى&zwnj;شود در ميان عرب کسانى بودند که گونه&zwnj;ای خويشاوندى براى جن با خدا قائل بودند. قريش معتقد بود که خداوند با جنيان ازدواج کرده و فرشتگان، ثمره اين ازدواجند.<a name="55">[55]&nbsp;</a><br /> در عصر حاضر نیز گروه&zwnj;های مختلفی به&zwnj;عنوان شیطان&zwnj;پرست وجود دارند. عموم شیطان&zwnj;پرستان به&zwnj;جای اطاعت از قوانین الهی و اخلاقی، بر پیشرفت فیزیکی خود با راهنمایی&zwnj;های موجودی مافوق، با قوانین خاصی تمرکز دارند و از باورها و گرایش&zwnj;های ادیان گذشته، به&zwnj;ویژه مسیحیت و اسلام اجتناب می&zwnj;کنند.&nbsp;</p> <h3><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/1462289165-irannaz-com.jpg" style="margin: 2px; width: 300px; height: 200px; float: left;" /><br /> <span style="color:#f39c12;">&nbsp;احضار و تسخیر جن&nbsp;</span></h3> <p>گونه&zwnj;ای از ارتباط میان انسان و جن که بیشتر توجهات را به خود جلب می&zwnj;کند، احضار و تسخیر جن توسط انسان است. تسخیر یعنی سوق&zwnj;دادن به سوی هدف و غرضی مخصوص، به&zwnj;صورت اجباری.<a name="56">[56]</a> به عبارت دیگر یعنی رام&zwnj;کردن و مغلوب&zwnj;کردن.<br /> برخی از فقها این گونه از ارتباط را داخل در سحر و حرام می&zwnj;دانند.<a name="57">[57]</a> برخی از فقها همچون امام خمینی، تسخیر جن را در حکم سحر می&zwnj;دانند، نه خود سحر.<a name="58">[58]</a> برخی از فقها همچون آیت&zwnj;الله خامنه&zwnj;ای درباره معالجه از طریق تسخیر ارواح و جن معدند که این کار فی&zwnj;نفسه اشکال ندارد، مشروط بر اینکه از راه&zwnj;هایی که شرعاً حلال هستند، اقدام شود<a name="59">[59]</a>.<br /> به نظر می&zwnj;آید، حکمی که دیدگاه آخر، به صواب نزدیک&zwnj;تر است. اگر در احضار اجنه، با جن مسلمان ارتباط گرفته شود و مفسده&zwnj;ای نداشته باشد، اشکالی ندارد و جایز است، اما اگر با جن کافر و شرور یا شیاطین ارتباط برقرار گردد، چون مفسده دارد، جایز نیست و ملحق به حکم سحر می&zwnj;شود.</p> <h3><br /> <span style="color:#f39c12;">&nbsp;ابلاغ احکام و معارف دین</span></h3> <p>در برخی روایات، نوع دیگری از ارتباط با اجنه بیان گردیده که در آن، گروهی از اجنه به محضر امام معصوم (علیه&zwnj;السلام)می&zwnj;رسیدند و از احکام و مسائل دین می&zwnj;پرسیدند.&nbsp;<br /> سعد اسکاف گوید: برای بعضى از کارهاى خود بمنزل امام باقر (علیه&zwnj;السلام) رفتم. هرچه می&zwnj;خواستم وارد اتاق شوم، می&zwnj;فرمود: &laquo;عجله مکن!&raquo; تا آنکه آفتاب من را سوزاند و هر جا سایه می&zwnj;رفت، می&zwnj;رفتم. ناگاه بر خلاف انتظار، اشخاصى از اتاق خارج شدن که مانند ملخ&zwnj;هاى زرد بودند و پوستین در بر کرده بودند و به&zwnj;سوى من آمدند. از کثرت عبادت لاغر شده بودند، به&zwnj;خدا که از سیماى زیباى آن&zwnj;ها وضع خود )انتظار در هواى گرم) را فراموش کردم. چون خدمتش رسیدم، به من فرمود: گویا تو را ناراحت کردم؟ عرض کردم: آرى! به&zwnj;خدا من از وضع خود فراموش کردم، اشخاصى از نزد من گذشتند همه یکنواخت و من مردمى خوش قیافه&zwnj;تر از آن&zwnj;ها ندیده بودم، آن&zwnj;ها مانند ملخ&zwnj;هاى زرد بودند و عبادت، لاغرشان کرده بود. فرمود: اى سعد! آن&zwnj;ها را دیدى؟ گفتم: آرى! فرمود: ایشان برادران تو از طایفه جن هستند. عرض کردم: خدمت شما می&zwnj;آیند؟ فرمود: آرى! می آیند و مسائل دینی و حلال و حرام خود را از ما می&zwnj;پرسند.<a name="60">[60]</a>&nbsp;<br /> هنگامی که اميرالمؤمنين (علیه&zwnj;السلام) بر منبر بود، اژدهایى از در مسجد پيش آمد و مردم خواستند آن را بکشند. امير مؤمنان (علیه&zwnj;السلام) کسی را فرستاد که این کار را نکنند. اژدها خزید تا به منبر رسيد و به اميرالمؤمنين (علیه&zwnj;السلام) سلام و درود گفت. آن حضرت به او اشاره کرد بايستد تا سخنرانى خود را به پايان رساند. چون سخنرانى خود را به پايان رساند رو به او کرد و فرمود: تو کيستى؟ گفت: من عمرو پسر عثمانم که کارگزار شما بر جن بود. پدرم مرده و وصيت کرده خدمت شما برسم و نظر شما را بخواهم. ای اميرالمؤمنين! به من چه فرمایى و چه رأى دهى؟ اميرالمؤمنين (علیه&zwnj;السلام) به او فرمود: من تو را سفارش دهم به تقواى از خدا و اين که برگردى به&zwnj;جاى پدرت در ميان جن، کارگزار باشى که تو بر جنيان از طرف من نيابت دارى.<a name="61">[61]&nbsp;</a></p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#c0392b;">نتیجه&zwnj;گیری&nbsp;</span></h2> <p>1- ارتباط با اجنه و شیاطین به نص آیات قرآن کریم و روایات، امکان&zwnj;پذیر است.<br /> 2- طبق آیات قرآن کریم، روح مصادیق متعددی دارد که می&zwnj;توان به ملائکه الهی به&zwnj;ویژه جبرئیل امین، حضرت عیسی (علیه&zwnj;السلام)، خود قرآن کریم و همچنین روحی که در کالبد انسان دمیده شده است، اشاره کرد.<br /> 3- ارتباط با ارواح، انواع مختلفی دارد که هر کدام، حکم خود را دارد.<br /> 4- ارتباط با ارواح مطهر معصومان (علیهم&zwnj;السلام) و اولیای الهی و ارتباط با ارواح از طریق زیارت اهل قبور، ازجمله مواردی است که مورد تأکید قرار گرفته است. ارتباط با ارواح در خواب، اگر طبق دستورالعمل موجود در مفاتیح الجنان عمل شود و خواب طبیعی باشد، جایز است و اگر خواب مصنوعی یا هیپنوتیزم باشد، هنگامی جایز است که غرض عقلایی داشته باشد و ضرر و مفسده ای بر آن مترتب نشود.&nbsp;<br /> در مورد احضار ارواح بعد از نقل اقوال فقها و بیان اختلاف انظار، این نتیجه حاصل شد که حکم احضار روح به اختلاف موارد، مختلف است. اگر چنان چه دارای مفسده ای نباشد، و از راه درست و با غرض عقلایی انجام شود، جایز است. در غیر این صورت جایز نیست.&nbsp;<br /> اما در ارتباط های میزگردی بیان کردیم چون دارای مفسده است و اصل این ارتباط مورد بحث و اشکال است، جایز نیست.<br /> درباره فقهی ارتباط با اجنه به این نتیجه رسیدیم که این ارتباط غالباً به سه صورت انجام می&zwnj;شود:<br /> &nbsp;صورت اول: پرستش و یا اطاعت از اجنه و شیاطین، که به&zwnj;یقین حرام است.<br /> صورت دوم: احضار و تسخیر جن که فقها دراین&zwnj;باره اختلاف&zwnj;نظر دارند. برخی آن را سحر می&zwnj;دانند و حکم به حرمت کرده&zwnj;اند. برخی حکم سحر را درباره احضار و تسخیر جن جاری می&zwnj;دانند. اما نظر درست این است که احضار و تسخیر جن، به اختلاف موارد، احکام مختلفی دارد. اگر چنان&zwnj;چه مصلحتی داشته باشد، همچون مداوای بیمار و... جایز است و اگر ارتباط با اجنه کافر و شیاطین باشد، از آن جهت که مفاسدی بر آن مترتب می&zwnj;شود، جایز نیست.<br /> صورت سوم: ابلاغ احکام و معارف دین به جنیان برای کسانی که اهلیت آن را دارند، جایز است.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;">منابع</span></h2> <p>قرآن کریم&nbsp;<br /> 1- ابن&zwnj;بابویه، محمدبن&zwnj;علی، عیون اخبار الرضا (علیه&zwnj;السلام)، محمدصالح روغنی&zwnj;قزوینی، 1393ش، چ سوم، قم، کتاب جمکران وابسته به مسجد مقدس جمکران.<br /> 2- ابن&zwnj;منظور انصاری، محمد بن مکرم، لسان العرب، جمال&zwnj;الدين ابوالفضل، 1414ق، چ سوم، بيروت، &nbsp;انتشارات دار صادر.<br /> 3- تاجدینی، علی، یادها و یادگارها، 1375ش، چ پنجم، تهران، کانون انتشارات پیام نور.<br /> 4- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، 1372ش، تهران، المکتبة الاسلامیة.<br /> 5- حسینی خامنه&zwnj;ای، سیدعلی، اجوبة الاستفتائات، چ نوزدهم، تهران، انقلاب اسلامی.<br /> 6- راغب اصفهانی، أبوالقاسم الحسين بن محمد، المفردات في غريب القرآن، 1412ق، چ اول، بيروت، دار القلم.<br /> 7- قمی، عباس، مفاتیح الجنان، علی آل&zwnj;کوثر، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;چا، بی&zwnj;جا، مجمع إحياء الثقافة الإسلاميّة.<br /> 8- ک. پلاتونف، روانشناسی هوش، رضا همراه، 1363ش، چ دوم، بی&zwnj;جا، عطایی.<br /> 9- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافي، 1407ق، چ چهارم، تهران، دار الکتب الإسلامية.<br /> 10- مجلسی، محمدباقر بن محمّدتقی، بحار الأنوار، 1403ق، بیروت، دار إحياء التراث العربي.<br /> 11- مجلسی، محمدباقر بن محمّدتقی، بحار الأنوار، 1403ق، چ دوم، تهران، مؤسسه الوفاء.<br /> 12- محمدی ری&zwnj;شهری، محمد، ميزان الحکمه، 1395ش، چ پانزدهم، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحديث.<br /> 13- مکارم شیرازى، ناصر، احکام پزشکى، 1429ق، چ اول، قم، مدرسه امام على بن ابى&zwnj;طالب (علیه&zwnj;السلام).&nbsp;<br /> 14- مکارم شیرازی، ناصر، ارتباط با ارواح، 1380ش، چ دوم، قم، نسل جوان.<br /> 15- مکارم شیرازی، ناصر، تفسير نمونه&zwnj;، 1374ش، چ سی&zwnj;ودوم، تهران، دار الکتب الاسلاميه&zwnj;.<br /> 16- مکارم شیرازی، ناصر، نهج البلاغه با ترجمه فارسى روان&zwnj;، 1384ش، قم، مدرسه امام على بن ابی&zwnj;طالب (علیه&zwnj;السلام).<br /> 17- موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، تحرير الوسيلة، 1392ش، چ اول، تهران، مؤسّسه تنظيم و نشر آثار امام خمينی (قدس&zwnj;سره).<br /> 18- https://www.leader.ir/fa/book/11?sn=21811<br /> 19- https://vajehyab.com</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#c0392b;">پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</span></h2> <p><a href="#1">[1]</a>. ک. پلاتونف، روانشناسی هوش، ص 37.<br /> <a href="#2">[2]</a>. راغب اصفهانی، أبوالقاسم الحسين بن محمد، المفردات في غريب القرآن، ص338.<br /> <a href="#3">[3]</a>. https://vajehyab.com<br /> <a href="#4">[4]</a>. سوره اسراء، آیه 85.<br /> <a href="#5">[5]</a>. ابن&zwnj;منظور انصاری، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج 2، ص 455.<br /> <a href="#6">[6]</a>. راغب اصفهانی، أبوالقاسم الحسين بن محمد، المفردات في غريب القرآن، ص 369.<br /> <a href="#7">[7]</a>. سوره نبأ، آیه 38؛ سوره معارج، آیه 4؛ سوره شعرا، آیه 193.<br /> <a href="#8">[8]</a>. سوره نحل، آیه 102؛ سوره بقره، آیه 253.<br /> <a href="#9">[9]</a>. سوره نساء، آیه 171.<br /> <a href="#10">[10]</a>. سوره شوری، آیه 52.<br /> <a href="#11">[11]</a>. سوره سجده، آیه 9<br /> <a href="#12">[12]</a>. سبحانى، جعفر، اصالت روح از نظر قرآن، صص 21-22.<br /> <a href="#13">[13]</a>. همان، ص 47.<br /> <a href="#14">[14]</a>. سوره آل&zwnj;عمران، آیات 169-171.<br /> <a href="#15">[15]</a>. سبحانى، جعفر، اصالت روح از نظر قرآن، ص 104.<br /> <a href="#16">[16]</a>. مجلسی، محمدباقر بن محمّدتقی، بحار الأنوار، ج 97، ص 181.<br /> <a href="#17">[17]</a>. ابن&zwnj;منظور انصاری، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج 11، ص 725.&nbsp;<br /> <a href="#18">[18]</a>. سوره مائده، آیه 35.<br /> <a href="#19">[19]</a>. بن&zwnj;بابویه، محمد بن &zwnj;علی، عیون اخبار الرضا (علیه&zwnj;السلام)، ج 1، ص 63 .<br /> <a href="#20">[20]</a>. مجلسی، محمّدباقر بن محمّدتقی، بحار الأنوار، ج 25، ص 23.<br /> <a href="#21">[21]</a>. محمدی ری&zwnj;شهری، محمد، ميزان الحکمه، ج 5، ص 596.<br /> <a href="#22">[22]</a>. مکارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه، ج 4، ص 468.<br /> <a href="#23">[23]</a>. https://vajehyab.com.<br /> <a href="#24">[24]</a>. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشيعة، ج 10، ص، 257.<br /> <a href="#25">[25]</a>. قمی، عباس، مفاتیح الجنان، صص 401-402.<br /> <a href="#26">[26]</a>. ابن&zwnj;منظور انصاری، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج 15، ص 308.<br /> <a href="#27">[27]</a>. مجلسی، محمدباقر بن محمّدتقی، بحار الأنوار، ط دار إحياء التراث العربي، ج 50، ص 155.<br /> <a href="#28">[28]</a>. مکارم شيرازى، ناصر، نهج البلاغه با ترجمه فارسى روان، ص 766-765.<br /> <a href="#29">[29]</a>. قمی، عباس، مفاتیح الجنان، ص ۹۶۴ ـ ۹۶۰.<br /> <a href="#30">[30]</a>. سبحانى، جعفر، اصالت روح از نظر قرآن، ص 13.<br /> <a href="#31">[31]</a>. https://www.leader.ir/fa/book/11?sn=21811.<br /> <a href="#32">[32]</a>. مکارم شیرازى، ناصر، احکام پزشکى، ص 45، س 115.<br /> <a href="#33">[33]</a>. https://www.vajehyab.com/dehkhoda.<br /> <a href="#34">[34]</a>. مجلسی، محمدباقر بن محمّدتقی، بحار الأنوار - ط مؤسسة الوفاء، العلامة المجلسي، ج 6، ص 248.<br /> <a href="#35">[35]</a>. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۲، ص۳۱۸، حدیث ۱۱.<br /> <a href="#36">[36]</a>. موسوی خمينی، سيدروح&zwnj;الله، تحرير الوسيلة، ج 1، ص 530.<br /> <a href="#37">[37]</a>. تاجدینی، علی، یادها و یادگارها، ص۲۶.<br /> <a href="#38">[38]</a>. حسینی خامنه&zwnj;ای، سیدعلی، أجوبة الاستفتاءات، ج 2، ص 24.<br /> <a href="#39">[39]</a>. https://makarem.ir/ahkam/fa/category/&nbsp;index&nbsp;/46454/<br /> <a href="#40">[40]</a>. مکارم شيرازى، ناصر، ارتباط با ارواح، ج 1، صص 64-65.<br /> <a href="#41">[41]</a>. همان، ص65.<br /> <a href="#42">[42]</a>. همان.<br /> <a href="#43">[43]</a>. سوره انعام، آیه 76. پس هنگامی که شب همه جا را پوشاند، ستاره&zwnj;ای دید.<br /> <a href="#44">[44]</a>. سوره نجم، آیه 32. یاد آرید زمانی که جنین هایی بودید در شکم&zwnj;های مادرانتان.<br /> <a href="#45">[45]</a>. راغب اصفهانی، أبوالقاسم الحسين بن محمد، المفردات في غريب القرآن، ص 204-203.<br /> <a href="#46">[46]</a>. سوره حجر، آیه 27.<br /> <a href="#47">[47]</a>. سوره رحمن، آیه 15.<br /> <a href="#48">[48]</a>. سوره نمل، آیه 39.<br /> <a href="#49">[49]</a>. سوره جن، آیات 1-2.<br /> <a href="#50">[50]</a>. سوره سبأ، آیات 12-13.<br /> <a href="#51">[51]</a>. همان، آیات 40 - 41.<br /> <a href="#52">[52]</a>. مکارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه&zwnj;، ج 18، ص 119 _ 120.<br /> <a href="#53">[53]</a>. سوره انعام، آیه 100.<br /> <a href="#54">[54]</a>. ميان خداوند و جن، خويشاوندى قائل شدند.<br /> <a href="#55">[55]</a>. مکارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه&zwnj;، ج 5، ص 376 _ 377.<br /> <a href="#56">[56]</a>. راغب اصفهانی، أبوالقاسم الحسين بن محمد، المفردات في غريب القرآن، ص 402.<br /> <a href="#57">[57]</a>. انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، ج 1، ص 260-259.<br /> <a href="#58">[58]</a>. موسوی خمينی، سيدروح&zwnj;الله، تحرير الوسيلة، ج 1، ص 530.<br /> <a href="#59">[59]</a>. حسینی خامنه&zwnj;ای، سیدعلی، أجوبة الاستفتاءات، ج 2، ص 24.<br /> <a href="#60">[60]</a>. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 1، ص 394.<br /> <a href="#61">[61]</a>. همان، ص396.</p> Mon, 28 Oct 2024 18:08:10 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_779330-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_780641-utab بررسی فقهی حکم ارتباط با ارواح و اجنّه
<p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/تفاوت-کفن-زن-و-مرد.jpg" style="margin: 5px; width: 700px; height: 350px;" /></p> <h1 style="text-align: center;"><span style="color:#c0392b;">بررسی فقهی حکم ارتباط با ارواح و اجنّه</span></h1> <h2 style="text-align: left;"><br /> <span style="color:#8e44ad;">سجاد طاهری&nbsp;</span></h2> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">چکیده</span></h2> <p>شریعت مقدس اسلام برای حرکت انسان در مسیر زندگی، مجاری طبیعی و عادی را پیشنهاد می&zwnj;کند و برای پیشبرد برنامه&zwnj;های زندگی، ضرورتی برای ارتباط با ارواح و اجنّه وجود ندارد؛ ولی برخی از آحاد بشر دنبال چنین ارتباطاتی هستند و از این رو پویایی فقه، اقتضای آن را دارد که تمام حدود و جوانب این مسأله را به&zwnj;طور کامل مورد بررسی قرار دهد.&nbsp;<br /> در طول تاریخ ابعاد این مسأله از منظر فقه شیعه، مورد بررسی قرار گرفته است. برخی از فقها با شرایطی، قائل به جواز چنین ارتباطی شده&zwnj;اند و برخی به&zwnj;صراحت فتوا به حرمت مطلق این&zwnj;گونه ارتباطات داده&zwnj;اند. فقیهانی که قائل به جواز شده&zwnj;اند، شرایطی را گفته&zwnj;اند، از جمله اینکه در چنین ارتباطاتی، از لوازم و مقدّمات حرام استفاده نشود و منجر به ضرر رسیدن به کسی نشود.<br /> یکی مبانی مهم در صدور فتوا در این مسأله، آن است که آیا ارتباط با ارواح و اجنّه به صورت مستقل بحث می&zwnj;شود یا ذیل مسأله سحر بررسی می&zwnj;شود؟ ارتباط با ارواح و اجنه اگر ذیل سحر تعریف شود، قطعاً حرام است؛ چون به ادله اولی دلایل محکمی برای حرمت سحر وجود دارد و اگر مستقلاً مورد بحث قرار گیرد، باب تفصیل و شرایط دیگر منفتح می&zwnj;گردد و اصالتاً نمی&zwnj;شود حرمتی برای این مسأله قائل شد.<br /> در نوع ارتباط داشتن با ارواح با نوع ارتباط داشتن با اجنّه تفاوت&zwnj;هایی وجود دارد، از قبیل اینکه احضار اجنّه امکان دارد ولی در امکان احضار ارواح میان علما اختلاف است و برخی، چنین عملی را ممکن نمی&zwnj;دانند. برخی نیز در اصل امکان یا عدم امکان این امر تردید وارد کرده&zwnj;اند.<br /> ارتباط با ارواح طیّبه مؤمنان بدون احضار نیز امکان دارد و انسان می&zwnj;تواند با ارسال خیرات و مبرّات با ایشان ارتباط برقرار کند و توفیقاتی نیز کسب نموده یا اینکه حوایجی به&zwnj;واسطه دعای خیر اموات مؤمنان برآورده گردد.<br /> واژگان کلیدی: احضار، ارواح، اجنه، تسخیر، سحر.&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#27ae60;">مقدمه</span></h2> <p>یکی از مسائل مورد ابتلا در جامعه امروز، بحث ارتباطات با ارواح و اجنّه است. گاهی اوقات ورود اجنّه به زندگی انسانی، اختلالاتی را برای آدمی ایجاد می&zwnj;کند و بسیار دیده می&zwnj;شود که افراد، شخصاً دنبال ارتباطات این&zwnj;چنینی هستند. ازاین&zwnj;رو در این مقاله علاوه بر اثبات عدم ضرورت چنین ارتباطاتی، به تفصیل احکام فقهی درباره ارتباط با ارواح و اجنّه بیان می&zwnj;گردد. از پرسش&zwnj;های مهم در ذهن بسیاری از متدیّنان جامعه آن است که حدود این&zwnj;گونه ارتباطات چیست؟ آیا هرگونه ارتباط و احضاری جایز نیست یا در این مسأله باید قائل به تفصیل شد؟ آرای گوناگون فقها و دلایل ایشان قابل بررسی و جمع&zwnj;بندی است و گفته می&zwnj;شود که تا چه اندازه، با چه شرایطی و در چه حدودی ممکن است برخی از فقها قائل به جواز شوند و چه اختلافات و اجماعاتی در بطن نظریات وجود دارد.<br /> امکان احضار ارواح و اجنّه در عالم خارج<br /> از جمله مسائل مهم حکم فقهی ارتباط با ارواح و اجنّه، این است که آیا این&zwnj;چنین ارتباطی در عالم خارج امکان وقوعی دارد؟ تحقق یا عدم تحقق ارتباط، ریشه اختلافات مبنایی در دیدگاه&zwnj;های فقهی است. درباره اجنّه اختلافی نیست و یقیناً چنین ارتباطی در خارج امکان دارد؛ قرآن&zwnj;کریم، روایات و مشاهدات عینی خارجی، مؤید این مطلب هستند. ، مؤید این مطلب آیه قرآن است: &laquo;وَ أَنَّهُۥ کَانَ رِجَالٌ مِّنَ ٱلإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ ٱلجِنِّ فَزَادُوهُم رَهَقًا&raquo;.[<a id="1" name="1">1</a>] همانا مردانی از نوع بشر که پناه می&zwnj;برند به مردانی از گروه جنّ، بر غرور و جهل خود می&zwnj;افزودند.<br /> این آیه شریفه مؤید امکان ارتباط و احضار اجنّه است و درباره امکان تحقق این امر، بین علما اختلافی نیست، ولی ارتباط با ارواح، موضع تأمل فقهای عظام قرار گرفته است و حتی بعضی اعاظم فقها به&zwnj;صراحت گفته&zwnj;اند که حقیقت امکان یا عدم امکان احضار ارواح بر ایشان روشن نیست[<a name="2">2</a>] اما در مقابل برخی از علما، اصل ارتباط را امکان&zwnj;پذیر دانسته&zwnj;اند، اگرچه در بیان ایشان آمده: بیشتر مدعیان این امر در اشتباهند و نتوانسته&zwnj;اند با ارواح ارتباط بگیرند.[<a name="3">3</a>]<br /> بررسی این امر، مشخص کرد که در اصل ارتباط با اجنّه، میان علما اختلافی نیست ولی درباره ارواح، اختلاف است. برخی اصل ارتباط با ارواح را معلوم نمی&zwnj;دانند و برخی آن را امکان&zwnj;پذیر دانسته اما معتقدند که بیشتر در مصادیق خارجی آن، در اشتباهند و نتوانسته&zwnj;اند ارتباط برقرار کنند؛ یعنی به دروغ می&zwnj;گویند که ارتباط گرفته&zwnj;اند، یا توهم داشته و ارتباطی نبوده و آن موجودی که با آن مرتبط شده&zwnj;اند، اصلاً روح نبوده است. گاهی ادعاهای عجیبی می&zwnj;کنند که با مسلّمات در تضادّ است. پیام&zwnj;هایی را که مدعی هستند از ارواح دریافت کرده&zwnj;اند، قابل اعتماد نیست و ارزش علمی ندارد؛ زیرا این پیام&zwnj;ها یا از کلیّاتی است که در زندگی هر کس مصداق&zwnj;هایی برای آن وجود دارد یا مربوط به مسائلی است که راهی برای اثبات و نفی آن در دست نیست.[<a name="4">4</a>] برخی از فقها تصریح کرده&zwnj;اند که ادعای مدعی احضار، صحیح نیست و اخبار او نمی&zwnj;تواند درست باشد.[<a name="5">5</a>]&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">دیدگاه فقها</span></h2> <p>درباره احضار ارواح و اجنّه فتاوای فقها متفاوت است. برخی مطلقا قائل به عدم جواز شده&zwnj;اند و برخی بنا بر شرایطی آن را اجازه داده&zwnj;اند. مرحوم آیت&zwnj;الله بهجت می&zwnj;گوید: &laquo;اگر ایذای روح مؤمن نباشد، مانند اینکه به اختیار حاضر شود نه به اجبار و الزام، و باعث ضرر مرض&zwnj;آور بر شخص خواب&zwnj;شده نباشد، مانعی ندارد.&raquo;[<a name="6">6</a>] در این دیدگاه، ضرر نزدن به روح متوفی و شخص خواب&zwnj;شده (فردی که عمل احضار را انجام می&zwnj;دهد) شرط حلیّت این &zwnj;کار دانسته شده است. در استفتایی دیگر، ایشان شرط عدم ضرر را تعمیم داده و می&zwnj;گوید که به هیچ مسلمانی ضرر نرسد. همچنین به &laquo;خطرنداشتن&raquo; هم اشاره می&zwnj;کند و می&zwnj;گوید: &laquo;اگر معرضیّت یا ضرر برای مسلمانی نباشد و اذیت روح مؤمنی هم نباشد، در امر حلال، جایز است.&raquo;[<a name="7">7</a>]<br /> به&zwnj;طورکلی رعایت چهار شرط را لازم می&zwnj;دانند:&nbsp;<br /> <strong>اول</strong>: مسلمان در معرض خطر قرار نگیرد؛<br /> <strong>دوم</strong>: در معرض ضرر قرار نگیرد؛<br /> <strong>سوم</strong>: روح مؤمن اذیت نشود؛<br /> <strong>چهارم</strong>: این کار در امور حلال باشد نه امور حرام و غیرشرعی.&nbsp;<br /> علامه حلّی (رحمه&zwnj;الله) احضار ارواح را در ردیف رمالی، دعانویسی، جن&zwnj;گیری، فال&zwnj;گیری و طلسم&zwnj;سازی قرار می&zwnj;دهد و می&zwnj;گوید: &laquo;گرچه دلیل بر صحّت آن نباشد، حرمت آن هم مسلّم نیست.&raquo;[<a name="8">8</a>]&nbsp;<br /> امام خمینی (رحمه&zwnj;الله) بر حسب اختلاف موارد، وسایل و اغراض، احکام این احضار را متفاوت می&zwnj;داند و سپس در پاسخ به استفتایی که یقین دارند احضارکنندگان تنها کار خیر انجام می&zwnj;دهند، می&zwnj;گوید: &laquo;این کار فی&zwnj;نفسه اشکال ندارد، مشروط بر اینکه از راه&zwnj;هایی که شرعاً حلال هستند، اقدام شود.&raquo;[<a name="9">9</a>]&nbsp;<br /> ایشان می &zwnj;گوید: &laquo;عمل السحر و تعليمه وتعلّمه والتکسّب به حرام ... ويلحق بذلک استخدام الملائکة، وإحضار الجنّ&zwnj; وتسخيرهم، وإحضار الأرواح وتسخيرها، وأمثال ذلک ...&raquo;[<a name="10">10</a>]&nbsp;<br /> در کتاب&nbsp;زبدة الأحکام نیز همین دیدگاه را دارد.[<a name="11">11</a>]<br /> مرحوم آیت&zwnj;الله مرعشی نجفی نیز به&zwnj;صراحت این اعمال را جایز نمی&zwnj;داند، قیدی برای جواز نگفته و حدّی که مشخص کرده، اعم از این است که صِرف احضار و ارتباط محدود باشد یا در حدّ تسخیر روح یا جنّ باشد؛ در هر حالتی به&zwnj;طور مطلق، این عمل، حرام است.[<a name="12">12</a>] &nbsp;<br /> مرحوم آیت&zwnj;الله سید ابوالحسن اصفهانی این عمل را مانند مرحوم آیت&zwnj;الله مرعشی نجفی ملحق به عمل سحر کرده است.[<a name="13">13</a>]<br /> مرحوم آیت&zwnj;الله گلپایگانی در توضیح عمل سحر می&zwnj;گوید: &laquo;عمل السحر وتعليمه وتعلمه والتکسب به حرام حتى لدفع السحر على الأحوط. نعم يجوز بل يجب في مورد يتوقف حفظ واجب أهم عليه کحفظ النفس المحترمة المسحورة أو دفع الشبهة لمن اشتبه عليه السحر بالمعجزة أو لدفع منکر لا يرضى الشارع بوقوعه وکان دفعه أهم من ترک السحر کحفظ عرض أو فرج ضائع بالسحر.&raquo;[<a name="14">14</a>] هم&zwnj;چنین در کتاب هدایة العباد همین مطالب را آورده&zwnj; و احضار را ملحق به سحر کرده&zwnj; است.[<a name="15">15</a>]&nbsp;<br /> از سخنان مرحوم آیت&zwnj;الله گلپایگانی فهمیده می&zwnj;شود که احضار ارواح و اجنّه، چه همراه تسخیر و چه صِرف احضار باشد، حرام است،.حتی اگر برای دفع سحر هم باشد، حرام است؛ مگر اینکه بر اساس قاعده اهم و مهم، واجبی اهم از این باشد، مثل اینکه بخواهیم با این کار، جان شخص سحرشده را نجات دهیم یا فردی که سحر را معجزه پنداشته آگاه کنیم یا دفع منکر کنیم، آن هم منکری که شارع مقدس راضی به وقوع آن نیست و دفع این منکر، اهم است از ترک این عمل (سحر یا ملحقات سحر که احضار باشد).<br /> از ظاهر سخن امام خمینی (رحمه&zwnj;الله) فهمیده می&zwnj;شود که الحاق احضار به سحر، الحاق حکمی است نه موضوعی و جریان حکم سحر را در اینجا از حیث حرمت و عدم جواز می&zwnj;شود تسرّی داد نه از حیث حدّ ساحر که قتل باشد.[<a name="16">16</a>]<br /> هم&zwnj;چنین مرحوم آیت&zwnj;الله صافی گلپایگانی نیز احضار را ملحق به سحر دانسته و شرعاً حرام می&zwnj;دانند[<a name="17">17</a>] و تصریح به احتیاط می&zwnj;کند.[<a name="18">18</a>] &nbsp;<br /> برخی نیز گفته&zwnj;اند: &laquo;بنای شرع مقدّس در امور مردم، عمل بر مجرای طبیعی و عادّی است و برای برخورد با مخالفان حق و امثال آ&zwnj;ن&zwnj;ها، راه&zwnj;کارهای لازم عقلی و عقلایی مثل گفت&zwnj;وگو و مناظره را ارائه و موردتوجّه قرار داده است. بنابراین جواز خروج از راه&zwnj;های متعارف و احضار ارواح برای مقاصد مذکور (که ذکر کرده&zwnj;اند: ضرر زدن به مخالفان حق) به&zwnj;خصوص با توجه به اینکه تشخیص موضوع مخالف حق و شخصی که ضررزدن به او جایز است، بسیار دشوار و به حسب اختلاف شرایط ازمنه و امکنه و افراد متغیر است، محل تأمل و اشکال است، زیرا ممکن است حقوق محترمه&zwnj;ای تضییع گردد.&raquo;[<a name="19">19</a>]&nbsp;<br /> در جای دیگر نیز تصریح کرده که اگر احضار ارواح، موجب اذیّت یا اهانت به ارواح باشد یا باعث به&zwnj;هم خوردن نظم عمومی شود، جایز نیست.[<a name="20">20</a>]<br /> مقام معظّم رهبری حفظه&zwnj;الله می&zwnj;گوید: &laquo;علم سحر و یاد گرفتن آن حرام است، مگر آنکه به&zwnj;منظور غرض عقلایی و مشروع باشد و اما احضار ارواح و ملائکه و جن بر حسب اختلاف موارد و وسایل و اغراض، احکام مختلفی دارد.&raquo;[<a name="21">21</a>]<br /> از ایشان می&zwnj;پرسیدند: &laquo;مراجعه مؤمنان به بعضی از کسانی که از طریق تسخیر ارواح و جن اقدام به معالجه می&zwnj;کنند، با توجه به اینکه یقین دارند که آن&zwnj;ها فقط کار خیر انجام می&zwnj;دهند، چه حکمی دارد؟&raquo; ایشان پاسخ داد: &laquo; این کار فی&zwnj;نفسه اشکال ندارد، مشروط بر اینکه از راه&zwnj;هایی که شرعاً حلال است، اقدام شود.&raquo;[<a name="22">22</a>]&nbsp;<br /> بر اساس این دیدگاه اگر عمل احضار برای غرض عقلایی مشروع مثل معالجه باشد، احضارکننده یقیناً در کار خیر از این اعمال استفاده کند، از راه&zwnj;های شرعی حلال استفاده کند و مرتکباعمال غیرشرعی هنگام عمل احضار نشود، اشکالی ندارد.&nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله مکارم این عمل را عقلاً امکان&zwnj;پذیر می&zwnj;داند ولی می&zwnj;گوید: &laquo;شرعاً جایز نیست و مفاسد زیادی به بار می&zwnj;آورد.&raquo;[<a name="23">23</a>]&nbsp;<br /> مرحوم محقق خویی نیز در پاسخ به استفتایی که ارتباط با ارواح و اجنه را برای حلّ بعضی از حالات سحری که عارض بر برخی مؤمنان شده، کشف نوشته&zwnj;های سحری و برخی منافع حلال دیگر، می&zwnj;گوید: &laquo;اذا کان یتعاطی احضار الارواح المؤمنة الموجب لإیذائها لَم یَجُز.&raquo;[<a name="24">24</a>] با توجه به مفروضات سائل، اگر در جهت حلال برای اغراض عقلایی و از راه&zwnj;های حلال شرعی باشد و احضار روح مؤمن منجر به اذیتش نشود، جایز است.<br /> مرحوم آیت&zwnj;الله تبریزی می&zwnj;گوید: &laquo;لا بأس به ما لم یکن سحراً کما هو المفروض في السؤال.&raquo; [<a name="25">25</a>]<br /> برخی علما احضار را ذیل عنوان سحر نمی&zwnj;دانند؛ ازاین&zwnj;رو سحر مطلقاً حرام است، ولی حرمت احضار، به&zwnj;شرط ضرر به کسی است که اضرار به او حرام است.[<a name="26">26</a>]<br /> آیت&zwnj;الله سید کاظم حائری می&zwnj;گوید: &laquo;السحر لا يجوز، وتعلّمه لا يجوز، وتحضير الأرواح والجنّ&zwnj; خلاف الاحتياط.&raquo;[<a name="27">27</a>]<br /> مبانی حلیّت و حرمت احضار ارواح و اجنه<br /> اختلاف فتاوای فقها درباره احضار، به مبانی ایشان باز می&zwnj;گردد؛ برخی، آن را ذیل مسأله سحر تعریف می&zwnj;کنند[<a name="28">28</a>] و برخی جدا از سحر و مستقلاً درباره احکام احضار، غوص کرده&zwnj;اند.[<a name="29">29</a>]<br /> مشهور فقها سحر را حرام می&zwnj;دانند و برخی، در استثنائاتی مثل ابطال سحر یا واجبات اهمّی مانند حفظ دماء و فروج، حکم به جواز آن داده&zwnj;اند. بدیهی است اگر احضار را زیرمجموعه سحر بدانیم، طبیعتاً همین حکم برای آن وجود دارد؛ &zwnj;چنان&zwnj;که بعضی از فقها همین مسیر را طی نموده&zwnj;اند.[<a id="30" name="30">30</a>] اگر احضار را زیرمجموعه سحر ندانیم و مستقلاً آن را مورد بحث قرار دهیم، از این&zwnj; جهت قطعا برای آن حرمتی وجود ندارد و تفقّدی هم که فقهای عظام درباره ادله اربعه کرده&zwnj;اند، معلوم است که مستقلاً مورد بحث قرار نگرفته است، لکن چاره&zwnj;ای نیست که در مقام تحیّر بعد الفحص و الیأس، سراغ اصول عملیه برویم و اینجا هم چون مجرای شک در اصل تکلیف است (نه مکلّف&zwnj;به) و حالت سابقه&zwnj;ای هم متصوّر نیست، پس اصل مرتبط با این موضوع، برائت است.&nbsp;<br /> جریان برخی شروط در این مسأله بدیهی است از قبیل اینکه با عمل حرام و فاسد دیگری همراه نشود؛ زیرا &laquo;مقدمة الحرام حرام&raquo;.[<a name="31">31</a>] یا اینکه منجر به ضرر و اضرار نشود؛ چون: &laquo;لا ضررَ ولا ضِرار في الإسلام&raquo;.[<a name="32">32</a>] یا اینکه منجر به هتک حرمت مؤمنی نشود.<br /> جریان این شرایط در مسأله احضار، بدیهی است و اختلافی میان فقها نیست. اگر احضار بدون رعایت این شرایط امکان&zwnj;پذیر نباشد، واضح است که حکم شرعی، عدم جواز است.&nbsp;<br /> یکی از مقدمات حرام که باید جدّی مورد ملاحظه قرار گیرد، &laquo;کذب&raquo; است، این امکان عقلاً بعید نیست که بسیاری از مدّعیان احضار، دروغ بگویند و قصد فریب، اخاذی و سوء&zwnj;استفاده از مخاطب را داشته باشند و دکانی برای بلعیدن مال مردم باز کرده باشند که اگر این&zwnj;گونه باشد، قطعا به حکم اولیِ کذب که حرام است، &zwnj;چنین احضاری هم حرام می&zwnj;شود.[<a name="33">33</a>] &nbsp;<br /> با بررسی روایات وارده در این باب معلوم می&zwnj;شود احتمال کذب از جانب مدعیان اخبار از غیب یکی از قوی&zwnj;ترین احتمالات است. &laquo;عن الْهَيْثَمُ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه&zwnj;السلام) إِنَّ&rlm; عِنْدَنَا بِالْجَزِيرَةِ رَجُلًا رُبَّمَا أَخْبَرَ مَنْ يَأْتِيهِ يَسْأَلُهُ عَنِ الشَّيْ&rlm;ءِ يُسْرَقُ أَوْ شِبْهِ ذَلِکَ أَ فَنَسْأَلُهُ فَقَالَ (علیه&zwnj;السلام) قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) مَنْ مَشَى إِلَى سَاحِرٍ أَوْ کَاهِنٍ أَوْ کَذَّابٍ يُصَدِّقُهُ&rlm; بِمَا يَقُولُ فَقَدْ کَفَرَ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ کِتاب&rlm;&raquo;.[<a name="34">34</a>]&nbsp;<br /> روایت، مشکل سندی ندارد، اما مفهومش دلالت می&zwnj;کند بر اینکه فردی از امام صادق (علیه&zwnj;السلام) می&zwnj;پرسد: ما در جزیره هستیم و فردی در آنجا است که افرادی به او مراجعه می&zwnj;کنند و او اخباری می&zwnj;دهد. مثلاً درباره شیء مسروقه از او می&zwnj;پرسند و او اخباری دراین&zwnj;باره (که دیگران از آن اطلاع ندارند و حالت غیبی دارد) می&zwnj;دهد؛ سائل با این پرسش از امام (علیه&zwnj;السلام) درخواست حکم کرد و امام صادق (علیه&zwnj;السلام) برای پاسخ به پرسش سائل به روایتی از پیامبر اسلام (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) استناد نمود. هرکسی که نزد ساحر، کاهن یا کذّاب برود و آن&zwnj;چه او می&zwnj;گوید را تصدیق کند، به آن&zwnj;چه خداوند بلندمرتبه در قرآن کریم، نازل کرده کافر شده است.<br /> شیخ انصاری (رحمه&zwnj;الله) می&zwnj;گوید: حصر موجود در روایت، حصر حقیقی است و تنها این سه مورد را داریم (ساحر، کاهن، کذاب) و حالت چهارمی ندارد. اینکه برخی از اخبار غیب گفتند و تصدیقش جایز باشد، درست نیست،&zwnj; بلکه اگر غیب&zwnj;گو، ساحر و کاهن نباشد، قطعاً کذّاب است و قسم چهارمی تحت عنوان اولیاء الله اصلاً قابل طرح نیست؛ چون وجود خارجی ندارد یا اگر باشد، آن&zwnj;قدر نادر است که قابل طرح نیست.[<a name="35">35</a>] این سخن شیخ انصاری مورد تأیید برخی از علما قرار گرفته،[<a name="36">36</a>] گرچه محقق خویی (رحمه&zwnj;الله) بر آن اشکال کرده&zwnj;اند و قسم چهارمی را محتمل دانسته&zwnj; است.[<a name="37">37</a>]&nbsp;<br /> احتمال کذب بودن اخبار غیبی، احتمال قوی و قابل تأملی است و اینکه افرادی بخواهند تحت لوای احضار یا غیب&zwnj;گویی، سخنان دروغی را به دیگران بگویند، محتمل است و احتمال کذّاب بودن فرد، احتمال قوی است. اگر فرد کذّاب باشد، به حکم اولی حرمت کذب، این&zwnj;گونه کذب که سخنان خود را به احضار نسبت دهند هم حرام می&zwnj;شود، چون از مقدمات حرام استفاده کرده و تصدیق این&zwnj;گونه کذب نیز هم حرام است.<br /> اگر مستمع از امارات فقهیّه، چیزهایی را به دست بیاورد که دلالت بر صادق&zwnj;بودن سخن فرد کند، دال بر احتمال صادق&zwnj; بودن سخن فرد می&zwnj;شود و حداکثر ایجاد ظنّ می&zwnj;کند. همچنین اگر فرد غیب&zwnj;گو هم از این امارات، مسأله&zwnj;ای را به شکل غیر جزمی برای مستمع نقل و بیان کند، حرام نیست. مثلاً از چند پرسش به چیزهایی پی ببرد یا روحیّات شخص را بررسی کند و چیزهایی به او بگوید که تعجّب کند، این حالت اگر جزمی نباشد و مقدمات حرام دیگری هم در کار نباشد، بنابر أظهر جایز است. محقق خویی در این&zwnj;باره می&zwnj;گوید: &laquo;أمّا إذا کان اعتمادا على بعض الامارات الخفيّة فالظاهر أنه لا بأس به إذا اعتقد صحته أو اطمأنّ&zwnj; به&raquo;.[<a name="38">38</a>]&nbsp;</p> <h2><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/کفن-میت.jpg" style="margin: 5px; float: left; width: 400px; height: 200px;" /><br /> <span style="color:#27ae60;">تفاوت ارتباط با ارواح با ارتباط با اجنه</span></h2> <p>احضار و ارتباط با ارواح آدمی با احضار و ارتباط با اجنه، تفاوت&zwnj;های مبنایی دارد از جمله:<br /> &nbsp;1- انسان و جن دو موجود گوناگونند، گرچه در برخی زمینه&zwnj;ها تشابهات نیز دارند. روح آدمی پس از مرگ به عالم دیگری منتقل می&zwnj;شود و در برزخ قرار می&zwnj;گیرد، در&zwnj;حالی&zwnj;که اجنه در همین عالم هستند و شاید براساس همین تفاوت است که در امکان ارتباط با اجنه اختلافی نیست و همه قبول کرده&zwnj;اند ولی درباره ارتباط با ارواح، برخی اشکال کرده&zwnj;اند و اساساً چنین ارتباطی را امکان&zwnj;پذیر نمی&zwnj;دانند.[<a name="39">39</a>]&nbsp;<br /> 2- روح، اختیار ندارد. پس از مرگ، اختیار آدمی سلب می&zwnj;شود و اینکه توانایی تصرّف در این عالم و در جسم دنیوی را ندارد یقینی است و اختیاراتی که ارواح در عالم برزخ دارند، بحث دیگری است،[<a name="40">40</a>] اما اجنه موجوداتی مختار هستند و بر بسیاری از امور توانگرند.[<a name="41">41</a>]&nbsp;<br /> 3- تأییدات تاریخی زیادی بر احضار اجنه وجود دارد، ولی درباره احضار ارواح این&zwnj;گونه نیست و صرفاً معجزات برخی انبیای الهی مانند حضرت عیسی (علیه&zwnj;السلام) دراین&zwnj;باره وجود داشته است.<br /> 4- از منظر برخی، احضار ارواح اگر ممکن باشد در صورتی است که لااقل مستحضر از اولیای الهی باشد و اراده الهی هم بر این امر باشد، ولی در احضار اجنه این حالت نیست و افراد با هر درجه&zwnj;ای از ایمان و ولایت&zwnj;پذیری، چه آنان&zwnj; که عالی&zwnj;ترین مقامات را دارند و چه افراد پست و فرومایه و چه افراد عادی جامعه، این امکان برایشان هست که با اجنه مرتبط شوند.<br /> 5- در بحث ارتباط با جن، موضوع تسخیر مطرح است که گاهی جن، مسخّر انسان می&zwnj;شود یا انسان مسخّر جن شود، درحالی&zwnj;که در بحث ارتباط با ارواح، مسأله تسخیر مطرح نیست و حداکثر ارتباط با ارواح مطرح است. قطعاً نمی&zwnj;توانیم روح یک انسان متوفی را مطیع خود کرد.</p> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">ارتباط برای مقاصد مشروع</span></h2> <p>اگر ارتباط با اجنه و ارواح برای مقاصد مشروع و حلال باشد، چه حکمی دارد؟ بدیهی است که گاهی ارتباط برای مقاصد مشروع مرجوح یا حتی مقصدی مقدس باشد. برخی فقها چنین ارتباطی را اگر مستلزم اذیت و آزار نباشد، جایز می&zwnj;دانند، درحالی&zwnj;که برخی در چنین حالتی نیز حکم به جواز ارتباط نداده&zwnj;اند.&nbsp;<br /> مرحوم آیت&zwnj;الله بهجت می&zwnj;گوید: &laquo;اگر معرضیّت خطر یا ضرر برای مسلمانی نباشد و اذیت روح مؤمنی هم نباشد، در امور حلال، جایز است.&raquo;[<a name="42">42</a>]&nbsp;<br /> امام خمینی (رحمه&zwnj;الله) و مقام معظم رهبری؟دب؟ در پاسخ به استفتایی درباره مراجعه مؤمنان برای معالجه به افرادی که از طریق ارتباط با ارواح، ملائکه و جن این کار را می&zwnj;کنند، می&zwnj;گویند: &laquo;این کار فی&zwnj;نفسه اشکال ندارد، مشروط بر اینکه از راه&zwnj;هایی که شرعا حلال هستند، اقدام شود.&raquo;[<a name="43">43</a>]&nbsp;<br /> مرحوم محقق خویی نیز می&zwnj;گوید: &laquo;اذا کان یتعاطی احضار الارواح المؤمنة الموجب لإیذائها لَم یَجُز.&raquo;[<a name="44">44</a>]<br /> در مقابل، برخی از فقها حتی برای مقاصد مشروع هم حکم به جواز ارتباط با ارواح و اجنه نکرده&zwnj;اند. مرحوم آیت&zwnj;الله گلپایگانی به&zwnj;صراحت می&zwnj;گوید: &laquo;سحر حرام است و احضار نیز ملحق به سحر است و این حرمت، حتی برای مقابله و دفع سحر هم حرمت برطرف نمی&zwnj;شود.&raquo; تنها قیدی که برای جواز این عمل می&zwnj;آورد، آن است که براساس قاعده اهم و مهم، باید واجب اهمی باشد تا بتوانیم جواز این فعل را بدهیم و سپس برای واجب اهم، مثال حفظ نفس محترمه را می&zwnj;زند.[<a name="45">45</a>]&nbsp;<br /> مرحوم آیت&zwnj;الله صافی گلپایگانی نیز می&zwnj;گوید: &laquo;يلحق بالسحر استخدام الملائکة، وإحضار الأرواح وتسخيرهم وکذا إحضار المؤمنين من الجن وغيرهم فلا يترک الاحتياط.&raquo;[<a name="46">46</a>] در جای دیگر نیز به&zwnj;صراحت سحر برای امور محلله و احضار را شرعاً حرام می&zwnj;داند.[<a name="47">47</a>]&nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله مکارم شیرازی نیز درباره جایز نبودن، اشاره&zwnj;ای به قید مقاصد مشروع نکرده و به&zwnj;طور مطلق، حرام دانسته است.[<a name="48">48</a>]<br /> آیت&zwnj;الله سید کاظم حائری نیز به&zwnj;طور مطلق این عمل را خلاف احتیاط دانسته است.[<a name="49">49</a>]&nbsp;<br /> روشن شد که میان فقها ظاهراً دو دیدگاه در این مسأله وجود دارد؛ برخی از علما برای مقاصد مشروعی مثل درمان یا ابطال سحر، مجاز می&zwnj;دانند، و برخی قائل به عدم جواز ارتباط با ارواح و اجنه به&zwnj;نحو احضار هستند حتی برای مقاصد مشروع که البته در این میان برخی صرفاً جواز احضار را در صورت صدق قاعده اهم و مهم تخصیص زده&zwnj;اند.[<a name="50">50</a>]</p> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">اصل نیاز به ارتباط با ارواح و اجنه</span></h2> <p>آیا اصلاً آدمی برای پیشبرد برنامه&zwnj;های خود، نیاز دارد که با ارواح و اجنه ارتباط برقرار کند؛ یعنی آیا ضرورتی برای این ارتباط است و اگر ارتباط برقرار نشود، در مسائلی کار ناتمام می&zwnj;ماند یا اینکه آیا موردی است که شارع مقدس این ارتباط را در حالت عادی واجب کرده باشد؟ پاسخ به این پرسش&zwnj;ها براساس تفحصی که صورت گرفته منفی است. یعنی اصولاً برای پیشبرد برنامه&zwnj;های زندگی آدمی، نیازی به ارتباط با ارواح و اجنه نیست و بنای شارع مقدس در امور مردم، عمل بر مجاری طبیعی و عادی است و حتی اگر آدمی بخواهد با مخالفان حق، برخورد داشته باشد نیز کارهای لازم عقلی و عقلایی مانند گفت&zwnj;وگو و مناظره از سوی شارع پیشنهاد می&zwnj;شود. حتی از منظر بسیاری از فقها، جواز خروج از راه&zwnj;های متعارف و معروف بسیار دشوار است و به&zwnj;حسب اختلاف شرایط زمان، مکان و افراد، متغیر است. یکی از مسیرهای نامتعارف، احضار و ارتباطات با ارواح و اجنه است که صدور حکم جواز آن، دشوار است.[<a name="51">51</a>] حتی برخی فقها در این مقام تصریح کرده&zwnj;اند که اگر احضار و ارتباط با ارواح و اجنه، منجر به اخلال در نظم عمومی شود، جایز نیست.[<a name="52">52</a>]<br /> حتی ائمه معصوم (علیهم&zwnj;السلام) در مقام قضاوت با اینکه عالم به ظاهر و باطن بودند، از علم امامت خود استفاده نمی&zwnj;کردند و براساس قاعده: &laquo;نحن نحکم بالظاهر و الله یتولّی السرائر&raquo;[<a name="53">53</a>] حکم می&zwnj;فرمودند. دلیلش این بود که به دیگران بیاموزند، قاعده قضاوت، براساس دلایل ظاهری است و امور عادّی زندگی مردم باید از مجاری طبیعی خود حرکت کند. خداوند بلندمرتبه، پاسخ نیازهای ظاهری را به&zwnj;شکل ظاهری ارائه نموده و وسایل توفیق، پیشرفت و تکامل انسان را به&zwnj;شکل ظاهری به او نمایان کرده است.<br /> سیره قضایی پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) نیز مؤید بر همین مطلب است. در آیه 105 سوره نساء، خداوند بلندمرتبه به پیامبر اسلام (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمان می&zwnj;دهد که هدف از فرستادن قرآن، این است که اصول حق و عدالت در میان مردم اجرا شود، &laquo;ما این کتاب را بحقّ بر تو فروفرستادیم تا به آن&zwnj;چه به تو آموخته است، در میان مردم قضاوت کنی.[<a name="54">54</a>] البته سپس به پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) هشدار می&zwnj;دهد که هرگز از خائنان حمایت نکند.[<a name="55">55</a>]<br /> گرچه روی سخن در آیه به پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) است ولی یقیناً حکمی عمومی برای مسلمانان صادر شده و باید براساس قوانین و ادله محکم ظاهری قضاوت کرد.<br /> پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: &laquo;من بشری همانند شما هستم (و مأمور به ظاهرم) شاید برخی از شما به هنگام بیان دلیل خود، قوی&zwnj;تر از برخی دیگر باشید و من هم براساس همان دلیل، قضاوت می&zwnj;کنم. بدانید داوری من که براساس ظاهر دلیلِ طرفین صورت می&zwnj;گیرد، حق واقعی را تغییر نمی&zwnj;دهد؛ بنابراین اگر من به سود کسی قضاوت کنم و حق دیگری را به او بدهم، پاره&zwnj;ای از آتش را در اختیار او قرار داده&zwnj;ام و باید از آن بپرهیزد.&raquo;[<a name="56">56</a>]&nbsp;<br /> از این حدیث به&zwnj;خوبی روشن می&zwnj;شود که پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) وظیفه دارد مطابق ظاهر و براساس دلیل طرفین دعوا قضاوت کند. در چنین داوری معمولاً حق به حق&zwnj;دار می&zwnj;رسد، ولی گاهی ممکن است ظاهر دلیل و گواهی گواهان با واقع تطبیق نکند. اینجاست که باید توجه داشت که حکم داور به&zwnj;هیچ&zwnj;وجه، واقع را تغییر نمی&zwnj;دهد و حقّ را باطل و باطل را حق نمی&zwnj;کند.[<a name="57">57</a>] براساس روایت، روال ظاهری و پیشبرد ادله ظاهری اهمیت بسیار دارد و رجوع به بواطن و کارهای متافیزیکی مانند احضار ارواح و اجنه در حالت عادّی، مجاز نیست، بلکه قصد شارع مقدس بر جریان امور براساس روال عادی است.</p> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">ارتباط مشروع با ارواح طیبه بدون احضار</span></h2> <p>یکی از فروعات بحث ارتباط با ارواح، ارتباط، بدون احضار آن&zwnj;هاست؛ یعنی انسان از طریق ارسال خیرات و مبرّات با ارواح طیبه ارتباط برقرار کند و توفیقاتی نیز کسب کند یا حوائجی از او مرتفع گردد. بدیهی است که چنین ارتباطی، امکان&zwnj;پذیر است. ارواح طیبه مؤمنان، درک امور را دارند و وقتی خیرات و مبرّاتی از جانب وراث یا دیگران برایشان ارسال و واصل &zwnj;گردد، این ارواح طیبه علاوه بر التفاتی که بر این امور دارند، دستشان برای دعا نیز باز است و خداوند به دعای مؤمنان اهمیت می&zwnj;دهد. در روایات بسیاری از استجابت دعای مؤمنان حتی اگر فوت شده باشند، سخن گفته شده است. دعای برخی افراد مانند پدر یا مادر اهیمت فوق&zwnj;العاده&zwnj;ای دارد و امکان استجابت آن بسیار است. پیامبر اسلام &nbsp;(صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) توصیه فرمود که پس از فوت پدر و مادر بر سر قبر ایشان حاجت خود را درخواست کنید.[<a name="58">58</a>]&nbsp;<br /> بدیهی است &zwnj;چنین ارتباطی که منجر به آزار ارواح طیبه نیست و به سرور و رضایت ایشان می&zwnj;انجامد، جایز است. با وجود این&zwnj;گونه ارتباط امکان&zwnj;پذیر که تأثیرگذار است، منجر به آزار نمی&zwnj;شود، مقدمات فاسد در آن نیست و فرد به خواسته&zwnj;های خود می&zwnj;رسد، دیگر چه نیازی به احضار ارواح با مقدمات فاسد است؟ چه نیازی به فریفتن خود با رجوع به دروغ&zwnj;گویان برای درخواست احضار؟!</p> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">برخی مضرّات ارتباط با اجنه</span></h2> <p>جن موجودی مختار، مکلف و مخلوق از آتش است که مرگ، حیات، توالد و تکاثر دارد. او به&zwnj;اقتضای خلقتش، توانایی&zwnj;هایی بالایی دارد و می&zwnj;تواند کارهای سریع و برخی اعمال سخت را که از نوع بشر ساخته نیست، انجام دهد.<br /> گفته شد که ارتباط اجنه با انسان میسّر است اما به&zwnj;دلیل ضررهایی که دارد، به&zwnj;هیچ&zwnj;وجه پیگیری چنین ارتباطی توصیه نمی&zwnj;شود. از جمله تبعات این ارتباط، مشقّاتی است که متوجه فرد می&zwnj;شود و ممکن است به&zwnj;دلیل تعرضات اجنه در امور زندگی او، حتی به او آسیب&zwnj;هایی برسد. ممکن است اجنه خبیث، او را به کارهای حرام وادار کنند و از این جهت، دین او به خطر بیافتد. خطر محتمل در این&zwnj;گونه ارتباط، آسیب&zwnj;های روحی و روانی است که تا حدّ جنون برای او خطرآفرین است.&nbsp;<br /> خداوند بلندمرتبه می&zwnj;فرماید که مردانی از نوع بشر به برخی جنیان پناه می&zwnj;برند و این عمل را به نوعی جاهلانه و از سر غرور معرفی می&zwnj;نماید.[<a name="59">59</a>] در این آیه، ارتباط با اجنه به&zwnj;نوعی تقبیح شده و محتمل است که به گمراهی یا طغیان آدمی بیانجامد.[<a name="60">60</a>] &nbsp;</p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/images-(1)(2)(3)(4).jpg" style="margin: 5px; float: right; width: 299px; height: 168px;" /></p> <h2><span style="color:#27ae60;">احاطه&zwnj;نداشتن اجنه بر اسرار عالم</span></h2> <p>جن، مخلوق از آتش[<a name="61">61</a>] و دارای علم، ادراک و قدرت منطق و استدلال است،[<a name="62">62</a>] همچنین دارای تکلیف و مسئولیت است که در معاد حشر و نشر دارد.[<a name="63">63</a>] اجنه در گذشته قدرت&zwnj;های خاصّی مانند استراق سمع و خبرگیری از آسمان&zwnj;ها داشتند که از آن قدرت&zwnj;ها منع شده&zwnj;اند.[<a name="64">64</a>] برخی از آن&zwnj;ها قدرت&zwnj;هایی بیش&zwnj;تر از دیگران دارند، چنان&zwnj;چه عفریتی از جن مدعی شد پیش از آن&zwnj;که حضرت سلیمان (علیه&zwnj;السلام) از مجلسش برخیزد، می&zwnj;تواند تخت بلقیس را به نزد او آورد.[<a name="65">65</a>] حضرت سلیمان (علیه&zwnj;السلام) آن جن را تکذیب نکرد؛ گرچه در قرآن نیامده که آن جن، تخت را آورد.[<a name="66">66</a>] این&zwnj;گونه قدرت&zwnj;ها که برخی انسان را متحیّر می&zwnj;کند، برای اجنه اثبات شده، اما قدرت و تصرّف اجنه، محدود است و بر اسرار عالم احاطه&zwnj;ای ندارند و تصرّفاتشان محدود است.<br /> در آیه&zwnj;ای به آزار حضرت ایوب (علیه&zwnj;السلام) توسط شیطان اشاره شده است: ای پیامبر ما! یاد کن از بنده ما ایوب، هنگامی که به درگاه خدا عرض کرد: پروردگارا! شیطان من را سخت رنج و عذاب رسانیده است.[<a name="67">67</a>] &nbsp;در آیه&zwnj;ای دیگر به&zwnj;صراحت بیان شده که آن&zwnj;ها بر اسرار عالم احاطه&zwnj;ای ندارند: &laquo;ما نمی&zwnj;دانیم آیا برای کسانی که در زمین هستند، شرّی خواسته شده یا پروردگارشان برای آن&zwnj;ها ره&zwnj;یابی (به نیکی و راه راست) را اراده کرده است&raquo;.[<a name="68">68</a>]&nbsp;<br /> در این آیه شریفه به طور دقیق تصریح شده است که جنّ، آینده بشر و جنان را نمی&zwnj;داند[<a name="69">69</a>] و با تعبیر &laquo;إنّا لاندري&raquo; اشاره شده است که احاطه&zwnj;ای بر اسرار عالم ندارند. سپس در دو آیه بعد اشاره به این معنا می&zwnj;شود که اجنّه (چه شرور و چه مؤمن) به هیچ&zwnj;وجه قدرتی فوق قدرت خداوند متعال ندارند و اراده&zwnj;ای فوق اراده ذات اقدس الهی برای آن&zwnj;ها متصور نیست و نه با مقاومت و نه با فرار، نمی&zwnj;توانند هرگز خداوند متعال را العیاذ بالله عاجز کنند[<a name="70">70</a>]: &laquo;وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً&raquo;[<a name="71">71</a>]: و ما می&zwnj;دانیم که هرگز نمی&zwnj;توانیم خدا را در زمین درمانده کنیم و هرگز نمی&zwnj;توانیم از دسترس قدرت او بیرون برویم&raquo;. در ادامه خداوند بلندمرتبه می&zwnj;فرماید: &laquo;عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى&rlm; غَيْبِهِ أَحَداً؛ إِلاَّ مَنِ ارْتَضى&rlm; مِنْ رَسُولٍ&raquo;؛[<a name="72">72</a>] خداوند، دانای غیب است و هیچ موجودی را بر غیب خود، آگاه نمی&zwnj;کند؛ مگر پیامبری را که از او خشنود باشد ...&raquo;.<br /> در آیاتی دیگر آمده است: &laquo;البته شیطان بر کسانی که ایمان آورده و بر پروردگارشان توکّل می&zwnj;کنند، تسلطی ندارد. غلبه و سلطه شیطان تنها بر کسانی است که سلطه و ولایت او را می&zwnj;پذیرند و این&zwnj;ها کسانی&zwnj; هستند که برای خدا شریک، قرار داده&zwnj;اند.&raquo;[<a name="73">73</a>] &nbsp;<br /> شیطان رجیم، موجودی از اجنه است که به سراغ همه می&zwnj;آید، اما بر همه، تأثیرگذار نیست. ایمان و توکل، قلعه&zwnj;ای است که انسان را از آسیب&zwnj;پذیری حفظ می&zwnj;کند.[<a name="74">74</a>] تسلّط شیطان بر کسانی است که با اعمال و رفتارشان، ولایت طاغوتی شیطان را می&zwnj;پذیرند و دچار شرک هستند.</p> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">ارتباط با ارواح و اجنّه در مذاهب اهل تسنّن</span></h2> <p>در مذاهب اهل تسنن نیز مسائلی از قبیل سحر و ارتباط ماورایی، مورد بررسی فقها قرار گرفته است. از منظر برخی علمای اهل تسنن، اصل سحر مردود است. گفته&zwnj;اند: درحقیقت سحری وجود ندارد و آن&zwnj;چه هست، &laquo;تخییل&raquo; است نه حقیقت.[<a name="75">75</a>]&nbsp;<br /> این دیدگاه، بسیار عجیب است؛ زیرا قرآن کریم، اصل وجود سحر را تأیید می&zwnj;کند[<a name="76">76</a>] و روایات بسیاری دراین&zwnj;باره وجود دارد. اجماع شیعه و جمهور اهل تسنن نیز سحر را حقیقت می&zwnj;دانند نه تخیل.[<a name="77">77</a>]<br /> بدیهی است که چون مشهور علما مسأله احضار و ارتباط با ارواح و اجنه را متفرع بر سحر می&zwnj;دانند، این تقسیم&zwnj;بندی&zwnj;ها در آنجا هم وجود دارد.</p> <h2><br /> <span style="color:#27ae60;">بررسی مفاهیم مرتبط</span></h2> <p>مسأله ارتباط با ارواح و اجنه با مفاهیم دیگری مرتبط است که گاهی حدّ ارتباط به اندازه&zwnj;ای است که برخی، مسأله احضار را ذیل مفاهیم دیگر مثل سحر تعریف می&zwnj;کنند و حکم احضار را متفرّع بر سحر می&zwnj;دانند. برای تنقیح مسأله احضار، ضروری است که گذری بر مفاهیم مرتبط با آن داشته باشیم:</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;">دعانویسی</span></h2> <p>افرادی از کتب، برخی ادعیه را می&zwnj;نویسند و برای حلّ مشکلات به دیگران می&zwnj;دهند. از نظر فقهی، دعانویسی چنان&zwnj;چه از کتب معتبر باشد و دعانویس، متشرّع باشد و خلاف شرعی در کار نباشد، مانعی ندارد.[<a name="78">78</a>]</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;">شعبده&zwnj;بازی</span></h2> <p>شعبده&zwnj;بازی آن است که شعبده&zwnj;باز، غیر واقع را به سبب حرکت به صورت واقع نشان دهد و این عمل، حرام است.[<a name="79">79</a>] البته برخی از علما بازی&zwnj;هایی که با سرعت و تردستی همراه باشد را از انواع شعبده ندانسته و جایز می&zwnj;دانند.[<a name="80">80</a>] برخی گفته&zwnj;اند: اگر شعبده&zwnj;بازی، سرگرمی باشد اشکال ندارد، ولی اگر برای جلوه&zwnj;دادن حق به شکل باطل یا باطل به شکل حق باشد، جایز نیست.[<a name="81">81</a>]</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;">هیپنوتیزم</span></h2> <p>این عمل، نوعی خواب مصنوعی است که هیپنوتیزم&zwnj;گر بر هیپتونیزم&zwnj;شونده انجام می&zwnj;دهد. در اینجا هم نظرات علما متفاوت است؛ برخی گفته&zwnj;اند که اگر برای غرض عقلایی و با رضایت کسی که می&zwnj;خواهد هیپنوتیزم شود، صورت بگیرد اشکال ندارد،[<a name="82">82</a>] ولی برخی به&zwnj;صراحت گفته&zwnj;اند که این عمل، جایز نیست مگر آنکه برای درمان بوده و درمان، منحصر در آن باشد که اثبات این انحصار هم کار مشکلی است.[<a name="83">83</a>]&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;">کهانت</span></h2> <p>در تعریف کهانت آورده&zwnj;اند: &laquo;تعاطي الأخبار عن الکائنات في مستقبل الزمان، بزعم أنّه يلقىٰ&zwnj; إليه الأخبار عنها بعض الجانّ&zwnj;، أو بزعم أنّه يعرف الأُمور بمقدّمات و أسباب يستدلّ&zwnj; بها علىٰ&zwnj; مواقعها.&raquo;[<a name="84">84</a>]<br /> برخی آن را جزئی از سحر می&zwnj;دانند و برخی، مستقلاً مورد بحث قرار می&zwnj;دهند.[<a name="85">85</a>] مشهور، به&zwnj;دلیل اخبار خاص این باب، کهانت را حرام می&zwnj;دانند.[<a name="86">86</a>]&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;">سحر</span></h2> <p>در تعریف سحر برخی گفته&zwnj;اند: منظور از جادوگری (سحر) آن است که با نوشتن، سخن&zwnj;گفتن، دود نمودن، تصویر، دمیدن، گره&zwnj;زدن و مانند این&zwnj;ها، کارهایی انجام گیرد که در بدن، عقل یا قلب فرد سحرشده، اثر می&zwnj;کند. ساحر در احضار، خواب&zwnj;کردن، بیهوشی، به دوستی یا دشمنی واداشتن او و مانند این&zwnj;ها اثر می&zwnj;کند.[<a name="87">87</a>]<br /> برخی از فقها احضار ارواح، اجنه و فرشتگان و حتی کهانت را ذیل سحر تعریف کرده و حکم سحر را به آن سرایت داده&zwnj;اند، ولی برخی از فقها این موارد را مستقلاً بررسی نموده&zwnj;اند.<br /> &laquo;علوم غریبه&raquo; را می&zwnj;شود از مفاهیم مرتبط با احضار ارواح و اجنه دانست، چنان&zwnj;که برخی فنّ تسخیر اجنه را جزئی از علم &laquo;لیمیاء&raquo; دانسته&zwnj;اند. علم &laquo;لیمیاء&raquo; را به کیفیت تأثیرات اراده بر اتصال به ارواح قویّه عُلیا تعریف نموده&zwnj;اند.[<a name="88">88</a>]</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#27ae60;">نتایج و یافته&zwnj;ها</span></h2> <p>1- قرآن کریم، روایات و مشاهدات عینی، امکان ارتباط با اجنه را تأیید می&zwnj;کنند.<br /> 2- درباره امکان احضار ارواح، میان فقهای عظام اختلاف است.<br /> 3- برخی از فقها احضار ارواح و اجنه را مطلقاً حرام دانسته و آن را از مصادیق سحر می&zwnj;دانند.<br /> 4- برخی از فقها احضار را فی&zwnj;نفسه حرام نمی&zwnj;دانند، مشروط به اینکه در این علم از لوازم غیر مشروع استفاده نشود.<br /> 5- یکی از شرایط مهم از منظر فقها درباره احضار ارواح، شرط عدم اضرار و آزار است.<br /> 6- در نوع ارتباط با ارواح و نوع ارتباطات با اجنه، تفاوت&zwnj;های مبنایی جدی دارد.<br /> 7- برای پیشبرد برنامه&zwnj;های زندگی آدمی، ضرورتی برای ارتباط با ارواح و اجنه وجود ندارد و بنای شرع مقدّس اسلام، حرکت امور بر مجاری عادّی و طبیعی است.<br /> 8- ارتباط با اجنه به&zwnj;ویژه اجنه شیطانی در بسیاری از موارد، آسیب&zwnj;هایی به افراد می&zwnj;زند؛ازاین&zwnj;رو، این&zwnj;گونه ارتباطات توصیه نمی&zwnj;شود.<br /> 9- قدرت و تصرّفات اجنّه محدود است و بر اسرار عالم احاطه&zwnj;ای ندارند. هم&zwnj;چنین سلطنتی بر انسان ندارند و نخواهند داشت، مگر اینکه خود انسان، سلطنتشان را بپذیرد و یا مرتکب معاصی کبیره&zwnj;ای همچون شرک به ذات اقدس الهی شود.<br /> 10- ارتباط با ارواح و اجنه، راه&zwnj;های گوناگون دارد که یکی از راه&zwnj;های آن ،علوم غریبه، به&zwnj;ویژه علم &laquo;لیمیاء&raquo; است. از منظر احکام فقهی فرقی نمی&zwnj;کند که احضار از مسیر علوم غریبه باشد یا خیر، بلکه مهم است که لوازم نامشروع و مقدمات حرام، اضرار به غیر و ...، در این امر داخل نباشد.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#27ae60;">فهرست منابع</span></h2> <p>قرآن کریم&nbsp;<br /> 1. صدوق، محمد بن&zwnj; علی &zwnj;بن&zwnj; بابویه قمی، الخصال، علی اکبر غفاری، 1362ش، چ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.<br /> 2. ابن&zwnj;شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول، علی&zwnj;اکبر غفاری، 1404ق، چ دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامی.&nbsp;<br /> 3. اصفهانى، سيدابوالحسن، وسيلة النجاة، روح&zwnj;الله موسوی خمینی، 1422ق، چ اول، قم، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (قدس&zwnj;سره).<br /> 4. اصفهانى، سيدابوالحسن، وسيلة النجاة، سیدمحمدرضا گلپایگانی، 1393ق، چ اول، قم، چاپخانه مهر.<br /> 5. انصارى دزفولى، مرتضى، کتاب المکاسب، 1411ق، چ اول، قم، دارالذخائر.<br /> 6. آخوند خراسانى، محمدکاظم، کفایه الاصول، 1409ق، چ اول، قم، مؤسسه آل&zwnj;البيت (علیهم&zwnj;السلام).<br /> 7. بصرى بحرانى، محمدامين، کلمة التقوى، سيدجواد وداعى، 1413ق، سوم، قم، اسماعيليان.<br /> 8. بهجت، محمدتقى ، استفتائات، 1428ق، چ اول، قم، دفتر حضرت آيت&zwnj;الله بهجت.<br /> 9. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن (قرآن در قرآن)، 1378ش، چ اول، قم، مرکز نشر اسراء.<br /> 10. حرّ عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشيعة، 1409ق، چ اول، قم، مؤسسه آل&zwnj;البيت (علیهم&zwnj;السلام).<br /> 11. حسينى حائرى، سيدکاظم، الفتاوى المنتخبة (مجموعة إجابات في فقه العبادات و المعاملات)، چ اول، قم، دارالتفسیر.<br /> 12. حسينى خامنه&zwnj;اى، سيدعلى، أجوبة الاستفتائات (بالعربية)، 1420ق، چ سوم، بيروت، الدارالإسلامية.<br /> 13. حسينى خامنه&zwnj;اى، سيدعلى، أجوبة الاستفتائات (فارسى)، 1424ق، چ اول، قم، دفتر معظم له در قم.<br /> 14. حلّی، حسن بن یوسف، تبصرة المتعلمين في أحکام الدين، ترجمه و شرح: ابوالحسن شعرانى، 1419ق، چ پنجم، تهران، منشورات إسلامية.<br /> 15. سبحانی تبریزی، جعفر، اصالت روح از نظر قرآن، 1377ش، چ دوم، قم، مؤسسه امام صادق (علیه&zwnj;السلام).<br /> 16. سروی مازندرانی، محمدصالح، شرح کافی، 1382ق، تهران، مکتبه الاسلامیه.<br /> 17. صافى گلپايگانى، لطف&zwnj;الله، جامع الأحکام، 1417 ق، چ چهارم، قم، انتشارات حضرت معصومه؟سها؟.&nbsp;<br /> 18. صافى گلپايگانى، لطف&zwnj;الله، هداية العباد، 1416ق، چ اول، قم، دار القرآن الکريم.<br /> 19. صدر، سيدمحمد، ما وراء الفقه، 1420ق، چ اول، بيروت، دار الأضواء للطباعة و النشر و التوزيع.<br /> 20. طباطبایی حکیم، سیدمحمدسعید، حوریات فقهیه، عبدالهادى محمدتقى&zwnj; حکیم، بی&zwnj;تا، چ 11، بی&zwnj;جا، دارالهلال.<br /> 21. طبرسی، فضل بن حسن، ترجمه مجمع البيان في تفسير القرآن، هاشم رسولی، 1350-1363ش، بی&zwnj;چا، تهران، فراهانی.<br /> 22. غروى، سيدمحمد و مازح، ياسر، الفقه على المذاهب الأربعة و مذهب أهل البيت (علیهم&zwnj;السلام)، 1419ق، چ اول، بيروت، دارالثقلين.<br /> 23. قرائتی، محسن، تلخیص دوره ده جلدی تفسیر نور، 1395ش، چ دوم، قم، چاپخانه بزرگ قرآن کریم(اسوه).<br /> 24. کلينى، محمد بن يعقوب، الکافي، 1407ق، چ چهارم، تهران، دار الکتب الإسلامية.&nbsp;<br /> 25. لنکرانى، محمدفاضل، تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة - المکاسب المحرمة، 1427ق، چ اول، قم، مرکز فقهى ائمه اطهار (علیهم&zwnj;السلام).&nbsp;<br /> 26. مجلسى، محمدباقر، بحار الأنوار، 1410ق، چ اول، بيروت، مؤسسة الطبع و النشر.<br /> 27. مرعشى نجفى، سيدشهاب&zwnj;الدين، منهاج المؤمنين، 1406ق، چ اول، قم، کتابخانه آيت&zwnj;الله مرعشى نجفى.&nbsp;<br /> 28. مکارم شیرازی ، ناصر، مجله مکتب در اسلام، سال دهم، آذر، 1348ش.<br /> 29. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، 1392ش، چ سی&zwnj;ودوم، تهران، دارالکتب الاسلامیه.<br /> 30. مکارم شيرازى، ناصر، استفتائات جديد، 1427ق، چ دوم، قم، انتشارات مدرسه امام على بن ابى&zwnj;طالب (علیه&zwnj;السلام).&nbsp;<br /> 31. مکارم شيرازى، ناصر، أنوار الفقاهة، 1425ق، چ اول، قم، انتشارات مدرسه امام على بن ابى&zwnj;طالب (علیه&zwnj;السلام).<br /> 32. منتظرى نجف&zwnj;آبادى، حسين&zwnj;على، احکام پزشکى، 1427ق، چ سوم، قم، نشر سايه.<br /> 33. منتظرى نجف&zwnj;آبادى، حسين&zwnj;على، رساله استفتائات، 1388ش، چ اول، قم، ارغوان دانش.<br /> 34. منتظرى نجف&zwnj;آبادى، حسين&zwnj;على، معارف و احکام نوجوانان، 1423ق، چ اول، قم، نشر سرايى.<br /> 35. موسوی خمینی، سیدروح الله، تهذیب الاصول، جعفر سبحانی، 1364ش، چ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.<br /> 36. موسوی خویی، سیدابوالقاسم، صراط النجاة، 1416ق، اول، قم، مکتب نشر المنتخب.<br /> 37. موسوی خویی، سیدابوالقاسم، مصباح الفقاهه، 1393ش، چ2، بی&zwnj;جا، فقاهت.<br /> 38. موسوی خویی، سیدابوالقاسم، منهاج الصالحين، 1410ق، چ بیست&zwnj;وهشتم، قم، مدينة العلم.&nbsp;<br /> 39. موسوى خمينى، سيدروح&zwnj;اللّٰه، تحرير الوسيلة، ، چ اول، قم، مؤسسه مطبوعات دارالعلم.<br /> 40. موسوى خمينى، سيدروح&zwnj;اللّٰه، توضيح المسائل، 1424ق، چ هشتم، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم.<br /> 41. موسوى خمينى، سيدروح&zwnj;اللّٰه، زبدة الأحکام، 1404ق، چ اول، تهران، سازمان تبليغات اسلامى.<br /> 42. موسوى خمينى، سيدمصطفى، مستند تحرير الوسيلة، چ اول، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (قدس&zwnj;سره).<br /> 43. موسوى گلپايگانى، سيدمحمدرضا، مجمع المسائل، 1409ق، چ دوم، قم، دار القرآن الکريم.&nbsp;<br /> 44. موسوى گلپايگانى، سيدمحمدرضا، هداية العباد، 1413ق، چ اول، قم، دار القرآن الکريم.<br /> 45. نجفى، محمدحسن، جواهر الکلام في شرح شرائع الإسلام، 1404ق، هفتم، بيروت، دار إحياء التراث العربي.&nbsp;<br /> هاشمى شاهرودى، سيدمحمود ، موسوعة الفقه الإسلامي طبقا لمذهب أهل البيت (علیهم&zwnj;السلام)، 1423ق، چ اول، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل&zwnj;بيت (علیهم&zwnj;السلام)</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#27ae60;">پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</span></h2> <p><a href="#1">[1]. سوره جن، آیه 6.</a><br /> <a href="#2">[2]. موسوی گلپایگانی، سیدمحمدرضا، مجمع المسائل، ج5، ص305.</a><br /> <a href="#">[3]. مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، ج3،ص 571.</a><br /> <a href="#4">[4]. مکارم شیرازی، ناصر، مجله مکتب در اسلام.</a><br /> <a href="#5">[5]. حکیم، سیدمحمدسعید، حواریات فقهیه، ص323.</a><br /> <a href="#">[6]. بهجت، محمدتقی، استفتائات، ج4، ص574.</a><br /> <a href="#7">[7]. همان، ص548.</a><br /> <a href="#8">[8]. حلّی، حسن بن یوسف، تبصرة المتعلمین في احکام الدین، ج1، ص232.</a><br /> <a href="#9">[9]. موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، توضیح المسائل، ج2، ص980.</a><br /> <a href="#10">[10]. موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، تحریر الوسیله، ج1، ص498.</a><br /> <a href="#11">[11]. موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، زبدة الأحکام، ص139.</a><br /> <a href="#12">[12]. مرعشی نجفی، سیدشهاب&zwnj;الدین، منهاج المؤمنین، ج2، ص8.</a><br /> <a href="#13">[13]. اصفهانی، ابوالحسن، وسیلة النجاة، ج۲، ص۹.</a><br /> <a href="#14">[14]. همان.</a><br /> <a href="#15">[15]. موسوی گلپایگانی، سیدمحمدرضا، هدایة العباد، ج1، ص۳۴۲.</a><br /> <a href="#16">[16]. لنکرانی، محمدفاضل، تفصیل الشریعة في شرح تحریر الوسیلة، المکاسب المحرمة، ص۲۱۱.</a><br /> <a href="#17">[17]. صافی گلپایگانی، لطف&zwnj;الله، جامع الأحکام، ج1، ص288.</a><br /> <a href="#18">[18]. صافی گلپایگانی، لطف&zwnj;الله، هدایة العباد، ج۱، ص۲۹۴.</a><br /> <a href="#19">[19]. منتظری نجف&zwnj;آبادی، حسین&zwnj;علی، رساله استفتائات، ج2، ص432؛ و ج3، ص502.</a><br /> <a href="#20">[20]. منتظری نجف&zwnj;آبادی، حسین&zwnj;علی، معارف و احکام نوجوانان، ص238.</a><br /> <a href="#21">[21]. حسینی خامنه&zwnj;ای، سیدعلی، أجوبة الاستفتائات (فارسی)، ص270.</a><br /> <a href="#22">[22]. همان.</a><br /> <a href="#23">[23]. مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، ج3، ص176.</a><br /> <a href="#24">[24]. موسوی خویی، سیدابوالقاسم، صراة النجاة، ج2، ص424.</a><br /> <a href="#25">[25]. همان.</a><br /> <a href="#26">[26]. بصرى بحرانى، محمدامین، کلمة التقوی، ج۴، ص۱8.</a><br /> <a href="#27">[27]. حسینی حائری، سیدکاظم، الفتاوی المنتخبة (مجموعة أجابات في فقه العبادات و المعاملات)، ص۱۶۴.</a><br /> <a href="#28">[28]. نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج22، ص80.</a><br /> <a href="#29">[29]. بصرى بحرانى، محمدامین، کلمة التقوی، ج۴، ص۱8.</a><br /> <a href="#30">[30]. صافی گلپایگانی، لطف&zwnj;الله، هدایة العباد، ج1، ص294.</a><br /> <a href="#31">[31]. موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، تهذیب الأصول، ج1، ص282؛ آخوند خراسانی، محمدکاظم، کفایة الأصول، ج1، ص128.</a><br /> <a href="#32">[32]. حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج14، ص26.</a><br /> <a href="#33">[33]. موسوی خویی، سیدابوالقاسم، صراط النجاة، ج1، ص442 443؛ حکیم، سیدمحمدسعید، حواريات فقهية، ص٣٢٣؛ هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، موسوعة الفقه الإسلامي طبقا لمذهب أهل البیت (علیهم&zwnj;السلام)، ج۷، ص147.</a><br /> <a href="#34">[34]. حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج17، ص150، باب 26، ح3.</a><br /> <a href="#35">[35]. انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، ج2، ص38.</a><br /> <a href="#36">[36]. مکارم شیرازی، ناصر، أنوار الفقاهة، ج1، ص342.</a><br /> <a href="#37">[37]. موسوی خویی، سیدابوالقاسم، مصباح الفقاهة، ج1، ص418.</a><br /> <a href="#38">[38]. موسوی خویی، سیدابوالقاسم، منهاج الصالحین، ج۲، ص8.</a><br /> <a href="#39">[39]. سبحانی، جعفر، اصالت روح از نظر قرآن، ج1، ص147 148.</a><br /> <a href="#40">[40]. مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، ج6، ص268.</a><br /> <a href="#41">[41]. سوره جن، آیات 11 16؛ سوره سجده، آیه 13.</a><br /> <a href="#42">[42]. بهجت، محمدتقی، استفتائات، ج4، ص549.</a><br /> <a href="#43">[43]. موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، توضیح المسائل، ج2، ص980؛ حسینی خامنه&zwnj;ای، سیدعلی، أجوبة الاستفتائات (فارسی)، ص270.</a><br /> <a href="#44">[44]. موسوی خویی، سیدابوالقاسم، صراة النجاة، ج2، ص424.</a><br /> <a href="#45">[45]. موسوی گلپایگانی، سیدمحمدرضا، هدایة العباد، ج1، ص342.</a><br /> <a href="#46">[46]. صافی گلپایگانی، لطف&zwnj;الله، هدایة العباد، ج۱، ص۲۹۴.</a><br /> <a href="#47">[47]. صافی گلپایگانی، لطف&zwnj;الله، جامع الاحکام، ج1، ص287.</a><br /> <a href="#48">[48]. مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، ج3، ص176.</a><br /> <a href="#49">[49]. حسینی حائری، سیدکاظم، الفتاوی المنتخبة (مجموعة أجابات في فقه العبادات و المعاملات)، ص۱۶۴.</a><br /> <a href="#50">[50]. موسوی گلپایگانی، سیدمحمدرضا، هدایة العباد، ج1، ص342؛ اصفهانی، سیدابوالحسن، وسیلة النجاة، ج۲، ص۹.</a><br /> <a href="#51">[51]. منتظری نجف&zwnj;آبادی، حسین&zwnj;علی، رساله استفتائات، ج2، ص432؛ و ج3، ص502.</a><br /> <a href="#52">[52]. منتظری نجف&zwnj;آبادی، حسین&zwnj;علی، معارف و احکام نوجوانان، ص238.</a><br /> <a href="#53">[53]. سروی مازندرانی، محمدصالح، شرح الکافی، ج8، ص168.</a><br /> <a href="#54">[54]. . &laquo;إِنَّا أَنزَلنَا إِلَيکَ ٱلکِتَٰبَ بِٱلحَقِّ لِتَحکُمَ بَينَ ٱلنَّاسِ بِمَا أَرَاکَ ٱللَّهُ&raquo;.</a><br /> <a href="#55">[55]. سوره نساء، آیه 105.</a><br /> <a href="#56">[56]. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج22، صص22_23.</a><br /> <a href="#57">[57]. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج4، ص148.</a><br /> <a href="#58">[58]. ابن&zwnj;شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول، ص106.</a><br /> <a href="#59">[59]. سوره جن، آیه6. &laquo;وَأَنَّهُۥ کَانَ رِجَالٌ مِّنَ ٱلإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ ٱلجِنِّ فَزَادُوهُم رَهَقًا&raquo;.</a><br /> <a href="#60">[60]. طبرسی، فضل بن حسن، ترجمه مجمع البیان، ج10، ص369.</a><br /> <a href="#61">[61]. سوره الرحمن، آیه 15.</a><br /> <a href="#62">[62]. آیات مختلف سوره جن.</a><br /> <a href="#63">[63]. سوره جن، آیه 15.</a><br /> <a href="#64">[64]. سوره جن، آیه 9.</a><br /> <a href="#65">[65]. سوره نمل، آیات 30 و 40.</a><br /> <a href="#66">[66]. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن (قرآن در قرآن)، ج1، ص119.</a><br /> <a href="#67">[67]. سوره ص، آیه 41. &laquo;وَاذْکُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ إِذْ نادى&rlm; رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ&raquo;.</a><br /> <a href="#68">[68]. سوره جن، ایه 10. &laquo;وَأَنَّا لا نَدْري أَ شَرٌّ أُريدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَمْ أَرادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَداً&raquo;.</a><br /> <a href="#69">[69]. قرائتی، محسن، ترجمه و تفسیر قرآن کریم، تلخیص دوره ده جلدی تفسیر نور، ص572.</a><br /> <a href="#70">[70]. همان.</a><br /> <a href="#71">[71]. سوره جن، آیه 12.</a><br /> <a href="#72">[72]. سوره جن، آیات 26 27.</a><br /> <a href="#73">[73]. سوره نحل، آیات 99 100. &laquo;إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذينَ آمَنُوا وَعَلى&rlm; رَبِّهِمْ يَتَوَکَّلُون * إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذينَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُون&raquo;.</a><br /> <a href="#74">[74]. قرائتی، محسن، ترجمه و تفسیر قرآن کریم، ص278.</a><br /> <a href="#75">[75]. الجزیری، عبدالرحمن، الفقه علی المذاهب الأربعة، ج5، ص404.</a><br /> <a href="#76">[76]. سوره بقره، آیه102.</a><br /> <a href="#77">[77]. الجزیري، عبدالرحمن، الفقه علی المذاهب الأربعة،ج5، ص404.</a><br /> <a href="#78">[78]. بهجت، محمدتقی، استفتائات، ج4، ص547.</a><br /> <a href="#79">[79]. موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، توضیح المسائل، ج2، ص980؛ صافی گلپایگانی، لطف&zwnj;الله، جامع الأحکام، ج1، ص288.</a><br /> <a href="#80">[80]. موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، توضیح المسائل، ج2، ص980.</a><br /> <a href="#81">[81]. منتظری نجف&zwnj;آبادی، حسین&zwnj;علی، معارف و احکام نوجوانان، ص338.</a><br /> <a href="#82">[82]. موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، توضیح المسائل، ج2، ص980.</a><br /> <a href="#83">[83]. موسوى گلپايگانى، سيدمحمدرضا ، مجمع المسائل، ج5، ص305.</a><br /> <a href="#84">[84]. موسوی خمینی، سیدمصطفی، مستند تحریر الوسیلة، ج1، ص424.</a><br /> <a href="#85">[85]. همان.</a><br /> <a href="#86">[86]. صدوق، محمد بن&zwnj; علی &zwnj;بن&zwnj; بابویه قمی، الخصال، ص297، ذیل ح 67؛ 10. حرّ عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج17، ص143، کتاب التجارة، باب 24، ح 7 و 8.</a><br /> <a href="#87">[87]. موسوى خمينى، سيدروح&zwnj;اللّٰه، تحریر الوسیلة، ج2، ص353؛ اصفهانى، سيدابوالحسن، وسیلة النجاة، &nbsp;ص323؛ موسوی خمینی، سیدمصطفی، مستند تحریر الوسیلة، ج1، ص421 422.</a><br /> <a href="#88">[88]. صدر، سیدمحمد، ماوراء الفقه، ج3، ص72.</a><br /> &nbsp;</p> Sat, 02 Nov 2024 16:00:34 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_780641-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_829587-utab وظایف رهبر تشکیلات اسلامی نسبت به خود از منظر آیت‌الله خامنه‌ای
<h1 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/4165932(2)(3)(4).jpg" style="width: 500px; height: 374px;" /></h1> <h1 style="text-align: center;"><br /> <span style="color:#27ae60;">وظایف رهبر تشکیلات اسلامی نسبت به خود از منظر آیت&zwnj;الله خامنه&zwnj;ای</span></h1> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#d35400;"><span style="font-family:Georgia,serif;">علی&zwnj;اکبر شفیعی</span></span></h2> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;">چکیده</span></h2> <p>در هر تشکیلات نقش رهبر و مسئول آن، بسیار مهم است. رهبر با هدایت و راهبری خود می&zwnj;تواند امتی را به فلاح یا شقاوت برساند، فرمان حرکت یا توقف را صادر کند و اصول و قواعد را پی&zwnj;ریزی نماید. مسلماً چنین رهبری نسبت به خود، دارای وظایف متعددی است و تا زمانی که مجموعه این وظایف را نشناسد، قادر به راهبری و ایجاد تحول در خود و در مجموعه تحت امرش نیست. این مقاله که به روش توصیفی و با گردآوری کتابخانه&zwnj;ای نگاشته شده است، به دست آورده است که یک رهبر تشکیلات اسلامی نسبت به خود در حوزه وظایف دینی، فردی باایمان، دارای عمل صالح، متخلّق به اخلاق نیکو و مُخلِص است. همچنین در دایره وظایف انقلابی، شخصی بصیر، عادل، مردم&zwnj;دار و استکبارستیز است. آخرین قسمت از وظایف یک مدیر و رهبر، وظایف مدیریتی وی است که شامل عقلانیت و تدبیر، احساس مسئولیت، تلاش و نظارت است.<br /> واژگان کلیدی: تشکیلات، تشکیلات اسلامی، رهبر، رهبر تشکیلات، وظیفه رهبر.&emsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;">مقدمه</span></h2> <p>امروزه افراد برای اینکه سریع&zwnj;تر و باکیفیت بهتری به اهدافشان برسند، بدون ذره&zwnj;ای اغراق نیاز به حرکتی جمعی و تشکیلاتی دارند. آیت&zwnj;الله خامنه&zwnj;ای(دامت&zwnj;برکاته) در تعریف تشکیلات می&zwnj;گوید: &laquo;تشکیلات یکی از فرایض هر گروه مردمی است که یک هدفی را دنبال می&zwnj;کنند. تشکیلات یعنی نظم، یعنی تقسیم وظایف، یعنی ارتباط و اتصال و زنجیره&zwnj;ای کارکردن؛ این معنای تشکیلات است.&raquo;<a href="#101" id="1" name="1">[1]</a> &nbsp;یک تشکیلات اسلامی که متن دین را با متن زندگی عجین کرده باشد، می&zwnj;تواند چنین حرکتی را ایجاد کند. با نگاهی به تاریخ گروه&zwnj;های مختلف، فهمیده می&zwnj;شود که جنبش&zwnj;های گوناگونی از متن جامعه شکل گرفته است. در هر کدام از این جنبش&zwnj;ها، نقش تشکل&zwnj;ها و گروه&zwnj;ها، زیاد به چشم می&zwnj;خورد. هر تشکیلاتی از ارکان مختلفی از جمله رهبر، افراد، نظم و اهداف تشکیل شده است. در هر تشکیلات، نقش رهبر و مسئول آن، امری اجتناب&zwnj;ناپذیر است. این رهبر است که به متن تشکیلات، روحِ باور و یا ناامیدی تزریق می&zwnj;کند. حال باید دید وظایف یک رهبر چیست و از چه منظری باید به این مسئله نگاه کرد. در ابتدا شایسته است، این وظایف را دقیق و کامل شناخت و پایبند به آن&zwnj;ها بود. یک رهبر با شناخت و پیروی از وظایفش، مجموعه تحت امر خود را به اهداف مدنظر می&zwnj;رساند. برای شناخت مجموعه این وظایف، باید یک طرح کلی و نقشه جامع به دست آورد. به&zwnj;جهت ایجاد یک نقشه جامع، باید وظایف رهبر از زاویه&zwnj;های گوناگون مورد بررسی قرار گیرد تا هر مدیر و رهبری بتواند با نگاهی کامل، به امر هدایت و راهبری مجموعه تحت امرش بپردازد. البته پرداختن به نقش رهبر در تشکیلات اسلامی چه&zwnj;بسا از زاویه نگاه&zwnj;های مختلف قابل&zwnj;بحث و تعمیق باشد؛ همانند اینکه می&zwnj;توان وظایف یک رهبر تشکیلات اسلامی را نسبت به خود، نظام تشکیلات، اعضای تشکیلات، تشکّل&zwnj;های همسو یا مخاصم و همچنین نسبت به افراد عادی خارج از تشکیلات مورد بحث و کنکاش قرار داد. این مقاله به دنبال وظایف رهبر تشکیلات اسلامی نسبت به خود از منظر و نگاه &laquo;آیت&zwnj;الله خامنه&zwnj;ای&raquo;(دامت&zwnj;برکاته) است که ایشان یکی از منابع مورد اطمینان و قابل&zwnj;استناد برای ایجاد این نگاه است.<br /> با مطالعه و جست&zwnj;وجو در آثار حوزه رهبری و مدیریت، موارد زیادی به دست می&zwnj;آید. کتاب &laquo;عَرصه عَرضه عُرضه&raquo; اثر حسین عرب&zwnj;اسدی و همکاران به تعریف مفهوم رهبری، تفاوت آن با مدیریت، وظایف، ویژگی&zwnj;ها، اصول و تکنیک&zwnj;های رکن رهبری می&zwnj;پردازد. همچنین در کتاب &laquo;قالب تشکّل و تشکّل غالب&raquo; از مرکز فرهنگی تبلیغی آینده&zwnj;سازان، مفهوم رهبری و مدیریت، مبانی و اصول آن را بیان می&zwnj;کند. کتاب &laquo;چگونه تشکیلات کارآمد بسازیم&raquo; اثر اسماعیل فخریان، از منظر مقام معظم رهبری، مفهوم تشکیلات، باید&zwnj;ها و نبایدهای آن را بیان می&zwnj;کند. در کتاب &laquo;کار باید تشکیلاتی باشد&raquo; از محمود زارعی به تبیین وظایف رهبر نسبت به خود، اعضا، نظام تشکیلات و افراد بیرون تشکیلات از نگاه مقام معظم رهبری پرداخته شده است. این مقاله به وظایف رهبر نسبت به خودش در حوزه&zwnj;های وظایف دینی، انقلابی و مدیریتی می&zwnj;پردازد.<br /> بعد از فهم وظایف مدیر و رهبر نسبت به خود، به لایه&zwnj;های پیچیده کار او پی&zwnj;برده، در مرحله بعد می&zwnj;توان با نگاهی جامع و صحیح به پی&zwnj;ریزی اصولی&zwnj; کارآمد، در حیطه مدیریت مشغول شد. چنان&zwnj;که مقام معظم رهبری در اهمیت رهبری و مدیریت بیان می&zwnj;کند: &laquo;کلید همه اقدام&zwnj;های مثبتِ سازمان&zwnj;یافته قابل&zwnj;انتظار نتیجه که آدم بتواند نتیجه را از آن&zwnj;ها انتظار ببرد، مدیریت است&raquo;.<a href="#102" name="2">[2]</a> &nbsp;روشن است تا زمانی که وظایف یک رهبر در تشکیلات اسلامی نسبت به خود، در زمینه مبنا و نظر، مشخص و تنقیح نشود، نمی&zwnj;توان استخراج و تنظیمِ اصولِ کارآمدِ مدیریتی یک مجموعه را به&zwnj;صورت ضابطه&zwnj;مند انتظار داشت.<br /> این مقاله در سه فصل با عناوین وظایف دینی رهبر تشکیلات اسلامی نسبت به خود، وظایف انقلابی رهبر تشکیلات اسلامی نسبت به خود و وظایف مدیریتی رهبر از منظر آیت&zwnj;الله خامنه&zwnj;ای(دامت&zwnj;برکاته) پژوهش نموده است و در نهایت با ارائه نتیجه&zwnj;گیری به ارائه مطلب پرداخته است.</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;">۱. وظایف دینی رهبر تشکیلات اسلامی نسبت به خود&nbsp;</span></h2> <p>هر کس که خود را در هر محدوده&zwnj;ای در معرض ریاست، امامت و پیشواییِ جامعه، می&zwnj;گذارد، اوّل باید شروع به تأدیب و تربیت خود و بعد به تربیت سایرین بپردازد. این بدان معناست که اوّل خود را اصلاح و در مرحله بعد به سراغ دیگران برود .[<a href="#103" name="3">3</a>] چنان که امیرالمؤمنین(علیه&zwnj;السلام) فرمود: &laquo;مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَعَلَیهِ أَنْ یبْدَأَ بِتَعْلِیمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِیمِ غَیرِهِ&raquo;.[<a href="#104" name="4">4</a>] &nbsp;مسلماً چنین پیشوایی تا به این وظایف پی&zwnj;نبرد، قادر به کسب آن&zwnj;ها نیست. حال&zwnj;آنکه رهبر یک تشکیلات اسلامی نسبت به خود وظایف دینی متعددی دارد. وی با شناخت تک&zwnj;تک این وظایف می&zwnj;تواند قدم بعدی را در حیطه اجرا بردارد. وظایف دینی یک رهبر تشکیلات اسلامی نسبت به خود عبارت&zwnj;اند از: ایمان، عمل صالح، اخلاق نیکو و اخلاص.&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">ایمان</span></h3> <p>نخستین وظیفه دینی هر رهبر تشکیلات اسلامی، ایمان اوست. حضرت امیرمؤمنان علی(علیه&zwnj;السلام) در روایتی فرمود: &laquo;راه ایمان، روشن&zwnj;ترین مسیر&zwnj;ها و فروزنده&zwnj;ترین چراغ است&raquo;.[<a href="#105" name="5">5</a>] &nbsp;منظور از ایمان، همان ایمان دینی است؛ همان ایمان به خدا؟عز؟ و پیامبر اکرم(صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) و روز جزا. [<a href="#106" name="6">6</a>] &nbsp;خاصیت ایمان در وجود یک انسان مسئول این است که راه او را هموار و دشواری&zwnj;ها را در نظرش کوچک می&zwnj;کند. همت او را بالا می&zwnj;برد و او را از آلوده&zwnj;شدن به خواسته&zwnj;های حقیر اهل دنیا باز می&zwnj;دارد. او را عاشق، خادم و دوست&zwnj;دار مردم قرار می&zwnj;دهد و در مقابل تهدید دشمنان، آسیب&zwnj;ناپذیر و در مقابل مشکلاتِ کار و مسئولیت، مقاوم می&zwnj;سازد. [<a href="#107" name="7">7</a>]&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">عمل صالح</span></h3> <p>وظیفه دوم رهبر تشکیلات، عمل صالح به&zwnj;حساب می&zwnj;آید. نفْس کار از نظر اسلام، عمل صالح است. [<a href="#108" name="8">8</a>] &nbsp;اهل دنیا از مسئولیت و ریاست و رهبری خودشان به دنبال ذخیره چیزی برای خود هستند. طبق فرمایش امیرمؤمنان علی(علیه&zwnj;السلام): &laquo;بهترین توشه و ذخیره برای انسان، عمل صالحی است که انجام داده است[<a href="#109" name="9">9</a>] &raquo;. [<a href="#110" name="10">10</a>] &nbsp; هر حرکت در جهت تقویت تشکیلات و امت اسلامی صورت بگیرد، عمل صالح به&zwnj;حساب می&zwnj;آید. هر اقدام و هر کلام در جهت استقلال سیاسی، فرهنگی و اقتصادی ملّت&zwnj;ها باشد عمل صالح به&zwnj;حساب می&zwnj;آید. همچنین هر کار وحدت&zwnj;ساز و یا هم&zwnj;جهت با ترویج علم در دنیای اسلام و نیز رشد جوان&zwnj;های دنیای اسلام، عمل صالح و حسنه است. [<a href="#111" name="11">11</a>] &nbsp;در روز قیامت که هر کسی مشغول و گرفتار کارهای خودش است، چهره&zwnj;هایی شاداب هستند. این چهره&zwnj;ها نتیجه بازداشتن نفس از کارهای خلاف&zwnj;شرع و انجام اعمال صالح است که در آن روز به&zwnj;درد افراد می&zwnj;آید.[<a href="#112" name="12">12</a>]&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">اخلاق نیکو</span></h3> <p>اخلاق نیکو، سومین تکلیف یک رهبر است. یکی از وظایف هر مسئول در قبال مراجعه&zwnj;کنندگان این است که اگر قادر به حل مشکل آنان نیست، با تندخویی و جواب سربالا، مشکل دیگری بر گره ایشان نیفزاید، بلکه شایسته است با تبسم و حوصله و تبیینِ قضایا، با افراد مراجعه&zwnj;کننده برخورد کند. ممکن است خود آن مسئول، فرصت چنین کاری را نداشته باشد؛ در چنین مواقعی باید اشخاصی را برای توجیه و تبیین به کار گیرد. [<a href="#113" name="13">13</a>] &nbsp;همه فعالیت&zwnj;های یک تشکیلات باید طبق قانون و اخلاق&zwnj;مدارانه باشد.&nbsp;<br /> کار غیراخلاقی برای کسب قدرت به&zwnj;هیچ&zwnj;وجه جایز نیست و کسی را که در جایگاه رهبری است، از صلاحیت خارج می&zwnj;کند. [<a href="#114" name="14">14</a>] &nbsp;<br /> همچنین یک رهبر تشکیلات اسلامی مطابق شرع، در قبال مسائل متعددی از جمله، اخلاق و معنویت افراد، مسئول است. [<a href="#115" name="15">15</a>] &nbsp;سعی هر رهبر تشکیلاتی هم باید این باشد که در پیشبرد اهداف از راه&zwnj;های اخلاقی و سالم استفاده کند. ممکن است به دنبال استفاده از راه&zwnj;های اخلاقی، ناکامی&zwnj;هایی هم در کسب قدرت به دنبال داشته باشد؛ اما مسیر صحیح اسلامی، کاربست روش&zwnj;های اخلاق&zwnj;مدارانه است. [<a href="#116" name="16">16</a>]&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">اخلاص</span></h3> <p>آخرین نقش دینی هر رهبر، اخلاص اوست. اخلاص شرط اول برای فایده&zwnj;مند بودن در تشکیلات است. زمانی که اخلاص وجود نداشته باشد، برفرض عدم ضربه، هیچ بازخورد مثبت و کارایی&zwnj;ای وجود ندارد. [<a href="#117" name="17">17</a>] &nbsp;هر مسئولی هم باید وظیفه خود را با انگیزه الهی و اخلاص همراه کند. [<a href="#118" name="18">18</a>] &nbsp;اخلاص، راز جلب قلوب دیگران است. اگر هر مسئولی رابطه&zwnj;اش را با خدا درست کند، خدا مشکلش را با افراد تشکیلات حل خواهد کرد. [<a href="#119" name="19">19</a>] &nbsp;در تشکیلات اسلامی اگر کسی که مسئولیتی به عهده دارد اخلاص و نیت الهی نداشته باشد، حتماً زیان&zwnj;کار است. اگر اخلاص و تلاشِ بدون انگیزه&zwnj;های غیرالهی در کار بود، هر کار سنگینی قابل صبر و هر مسئولیتی گواراست. در نهایت، صاحب اخلاص، پیش خدای متعال مأجور است؛ هر چند به نتایج مطلوب دست نیابد. اما اگر نیت، با انگیزه&zwnj;های دنیوی مخلوط شود، کار، سخت پیش می&zwnj;رود. [<a href="#120" name="20">20</a>] &nbsp;<br /> در نتیجه یک رهبر تشکیلات اسلامی در ابتدا با شناخت هر کدام از وظایف و ویژگی&zwnj;های دینی که عبارت&zwnj;اند از: وظایف ایمانی، عمل صالح،&zwnj;اخلاق نیکو و اخلاص، به شناختی کامل از خود می&zwnj;رسد و در مرحله بعد وارد اجرای این صفات می&zwnj;شود.</p> <h2><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/1257.jpg" style="margin: 5px; float: right; width: 450px; height: 300px;" /><br /> <span style="color:#8e44ad;">۲. وظایف انقلابی رهبر تشکیلات اسلامی نسبت به خود&nbsp;</span></h2> <p>یک فرد انقلابی، مواضع اسلامی و انقلابی خود را در برابر چهره&zwnj;های امیدبخش کاذب، قاطعانه حفظ می&zwnj;کند. [<a href="#121" name="21">21</a>] &nbsp;مسلماً به&zwnj;جهت برخوردی قاطع با این چهره&zwnj;ها در ابتدا باید وظایف یک فرد انقلابی را شناخت. از منظر آیت&zwnj;الله خامنه&zwnj;ای(دامت&zwnj;برکاته)، یک رهبر و مدیر تشکیلات اسلامی نسبت به خود دارای وظایف انقلابی گوناگونی است. وظایف انقلابی یک رهبر تشکیلات اسلامی نسبت به خود عبارت از بصیرت، عدالت، مردمی&zwnj;بودن و استکبارستیزی است.&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">بصیرت</span></h3> <p>اولین وظیفه انقلابی هر رهبر در تشکیلات اسلامی، بصیرت اوست. بصیرت و روشن&zwnj;بینی به&zwnj;معنای شناخت زمان، نیاز، اولویت،&zwnj; دوست، دشمن و وسیله&zwnj;ای است که قرار است با آن به مقابله دشمن رفت. وقتی این موارد شناخته شد، بصیرت می&zwnj;آید. باید فهمید که دشمن کجاست و با چه سلاحی باید به مبارزه با او رفت. اگر رهبر تشکیلات نداند که دشمن کجاست و اطلاعات صحیحی نداشته باشد، ممکن است سلاح خود را بر روی دوست خود بگیرید. کسانی که بصیرت ندارند؛ مانند کسانی هستند که در یک مه و دود غلیظی گرفتار شدند و دوست و دشمن خود را تشخیص نمی&zwnj;دهند.[<a href="#122" name="22">22</a>] &nbsp;<br /> گاهی دشمن در دستگاه محاسباتی و اندیشه مؤثر یک ملّت تأثیرگذار است. همانند یک بدافزاری که بر روی یک رایانه&zwnj;ای نصب کند و محاسبات و خروجی&zwnj;های آن را تغییر دهد. در این هنگام باید آزاداندیش بود و شجاعانه به دنبال منافع کشور بود و این، نیاز به بصیرت دارد. اگر یک رهبر بصیرت نداشت و با هوشیاری و چشم&zwnj;باز و تفکر به مسائل نگاه نکرد، نه منافع حقیقی را، نه راه رسیدن به آن را و نه آدمی که می&zwnj;تواند این بار را به دوش بکشد می&zwnj;شناسد. همه اجزای یک دستگاه و ملت باید هوشیاری و بصیرت داشته باشند و این وظیفه از دوش هیچ&zwnj;کسی ساقط نمی&zwnj;شود. بصیرت در یک ملت و کشور به این اهمیت است. [<a href="#123" id="23" name="23">23</a>]&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">عدالت</span></h3> <p>وظیفه دوم یک رهبر تشکیلات عدالت اوست. از اصول اسلامی، عدالت است که در همه زمان&zwnj;ها قابل&zwnj;دسترسی است.[<a href="#124" name="24">24</a>] &nbsp;<br /> عدالت به معنای کم&zwnj;کردن فاصله&zwnj;ها، ایجاد فرصت&zwnj;های برابر، تشویق افراد درستکار و مهارکردن افراد متجاوز به ثروت ملی، رایج&zwnj;کردن عدالت در بدنه حاکمیت مانند اجرای عدالت در عزل و نصب&zwnj;ها، قضاوت&zwnj;ها و&hellip;، زیر نظر آوردن مناطق دوردست مانند مرکز کشور و توزیع مناسب و مالک دانستن همه، نسبت به منابع مالی است. [<a href="#125" name="25">25</a>] &nbsp;<br /> توصیه امیرمؤمنان علی(علیه&zwnj;السلام) به تمام کسانی که شایسته حکومت بر مردم یا به&zwnj;دست&zwnj;گرفتن بخشی از کارهای مردم هستند، از رهبر یک کشور گرفته تا مدیران پایین&zwnj;تر این است که می&zwnj;فرمایند: &laquo;اوّلین قدم او در راه عدالت این است که هوی&zwnj;وهوس را از خودش دور کند[<a href="#126" name="26">26</a>] &raquo;.[<a href="#127" name="27">27</a>] &nbsp;<br /> اقتدار و عزم راسخ امیرمؤمنان نشان داد که مدیران جامعه می&zwnj;توانند همان اصول درخشان صدر نبوت که یکی از آن&zwnj;ها عدل و برابری بین انسان&zwnj;هاست را حتی در دوران گسترش منطقه حکومت اسلامی و پدیدآمدن شرایط جدید زندگی، باز به اجرا در آورند و مردم را بهره&zwnj;مند سازند.[<a href="#128" name="28">28</a>] &nbsp;ایجاد عدالت هم با خودسازی، قاطعیت، ارتباط با مردم و ساده&zwnj;زیستی تحقق می&zwnj;یابد.[<a href="#129" name="29">29</a>]&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">مردمی<img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/24302_917(2)(3).jpg" style="margin: 5px; float: left; width: 450px; height: 274px;" /></span></h3> <p>مردمی&zwnj;بودن سومین وظیفه انقلابی رهبر تشکیلات اسلامی است. مردمی&zwnj;بودن یکی از مبانی و بنیادهای معرفتی-معنوی در سبک حکمرانی اسلامی است.[<a href="#130" name="30">30</a>] &nbsp;مردمی&zwnj;بودن به معنای نشست&zwnj;وبرخاست کردن با مردم، درد و دل آن&zwnj;ها را شنیدن، گوش شنوا بودن و زبانِ گویا برای برطرف&zwnj;کردن گره ذهنی ایشان است.[<a href="#131" name="31">31</a>] &nbsp;از جلوه&zwnj;های مردمی&zwnj;بودن می&zwnj;توان به میان مردم رفتن و شنیدن حرف ایشان، انتخاب سبک زندگی مردمی، دوری&zwnj;کردن از منش&zwnj;های اشرافی&zwnj;گری، درمیان&zwnj;گذاشتن مشکلات و درخواست راه&zwnj;حل با مردم و عذرخواهی از مردم در صورت اشتباه، اشاره کرد.[<a href="#132" name="32">32</a>] &nbsp;از دیگر جلوه&zwnj;های مردمی&zwnj;بودن، ارائه خدمات اجتماعی مردمی است. اموری همچون سیل، زلزله، جمع&zwnj;کردن کمک&zwnj;های مردمی در مسائل گوناگون، از جمله مصادیق کارهای مردمی است.[<a href="#133" name="33">33</a>] &nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">استکبارستیزی</span></h3> <p>آخرین تکلیف انقلابی رهبر تشکیلات اسلامی استکبارستیز بودن اوست. از اهداف اساسی بعثت انبیاء طبق آیه &laquo;اَنِ اعبُدُوا اللهَ وَ اجتَنِبُوا الطّاغوت&raquo;[<a href="#134" name="34">34</a>] &nbsp;عبودیت خدا و اجتناب از طاغوت است.[<a href="#135" name="35">35</a>] &nbsp;همه دل&zwnj;های پاک که خواستار انجام&zwnj;وظیفهٔ الهی و انسانی خود هستند با ایستادگی در مقابل دشمنان دین و بشریت، شامل حمایت الهی می&zwnj;شوند.[<a href="#136" name="36">36</a>] &nbsp;دلیل شکست&zwnj;ناپذیری تشکیلات اسلامی، وجود مدیران استکبارستیز است. البته باید حواس افراد به&zwnj;صورت مداوم جمع باشد[<a href="#137" name="37">37</a>] &nbsp;و مدیران برای مقابله با دشمنی استکبار که هم از دستگاه سیاسی، هم از دستگاه دیپلماسی، هم اقتصادی و&hellip; استفاده می&zwnj;کند، باید مدام دشمنی و کید آنان را یادآوری و برای مقابله، برنامه&zwnj;ریزی کنند.[<a href="#138" name="38">38</a>]&nbsp;<br /> در نتیجه، تکالیف و وظایف انقلابی یک رهبر تشکیلات اسلامی شامل بصیرت، عدالت، مردمی&zwnj;بودن، استکبارستیزی است.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;">3. وظایف مدیریتی رهبر تشکیلات اسلامی نسبت به خود&nbsp;</span></h2> <p>مدیر خوب، مدیری است که هر کاری را به عهده می&zwnj;گیرد، با رعایت اصول اخلاقی صحیح، انجام دهد.[<a href="#139" name="39">39</a>] &nbsp;اما این مدیریت خوب دارای شاخص&zwnj;هایی است که آن را از سایر انواع مدیریت متمایز می&zwnj;کند. در کلام و منش آیت&zwnj;الله خامنه&zwnj;ای به وظایف مدیریتی یک رهبر نسبت به خود، اشاره شده است. وظایف مدیریتی رهبر یک تشکیلات اسلامی عبارت&zwnj;اند از: عقلانیت و تدبیر، احساس مسئولیت، تلاش و نظارت.</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">عقلانیت و تدبیر</span></h3> <p>اولین وظیفه مدیریتی یک رهبر تشکیلات اسلامی نسبت به خود، عقلانیت و تدبیر اوست. کارکرد عقلانیت، پیش&zwnj;رفتن و جهت&zwnj;یابی هرچه بهتر راه&zwnj;های رسیدن به موفقیت است.[<a href="#140" name="40">40</a>] &nbsp;همچنین عقلانیت از مؤلفه&zwnj;های مهم در تصمیم&zwnj;گیری است.[<a href="#141" name="41">41</a>] &nbsp;البته عقلانیت به معنای ترس، عقب&zwnj;نشینی و تسلیم نیست.[<a href="#142" name="42">42</a>] &nbsp;بالاترین سطح تدبیر این است که یک رهبر و یا مدیریتی که در رأس قدرت قرار گرفته است بداند مخاطبش کیست و چگونه باید با او رفتار کند.[<a href="#143" name="43">43</a>] &nbsp;در نهایت مدیر و رهبری که می&zwnj;تواند گره مردم را باز کند باید با عقل و تدبیر بدین کار مبادرت ورزد.[<a href="#144" name="44">44</a>]&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">احساس مسئولیت</span></h3> <p>تکلیف دوم رهبر تشکیلات، احساس مسئولیت وی است. هنر یک مدیر در مسئولیت&zwnj;پذیری اوست.[<a href="#145" name="45">45</a>] &nbsp;از شروط پویایی و شکوفایی در قسمت&zwnj;های مختلف تشکیلات، احساس مسئولیت مسئولان و مدیران مربوط است.[<a href="#146" name="46">46</a>] &nbsp;احساس مسئولیت از پایه&zwnj;های اصلی توان&zwnj;مندی و گره&zwnj;گشایی&zwnj; در خدمات حیاتی مختلف در مقیاس کشوری است.[<a href="#147" name="47">47</a>] &nbsp;در یک&zwnj;کلام می&zwnj;توان گفت: یک مدیر متعهد و با احساس مسئولیت، می&zwnj;تواند همه بن&zwnj;بست&zwnj;ها را باز کند.[<a href="#148" name="48">48</a>]&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">تلاش</span></h3> <p>تلاشگر بودن، سومین وظیفه یک رهبر تشکیلات است. مسئولیت رهبر در تشکیلات اسلامی به معنای کار، اشتغال، دغدغه و تلاش بیشتر است.[<a href="#149" name="49">49</a>] &nbsp;یکی از شروط پیشرفت قطعی، تلاش است.[<a name="50">50</a><a href="#150">]</a> &nbsp;هر مدیر و مسئولی باید از امکانات و توانایی&zwnj;هایش استفاده کند و لحظه&zwnj;ای را بیکار نگذراند.[<a href="#151" name="51">51</a>] &nbsp;حتی تا جایی که تا آخرین ساعت و روز مسئولیت تلاش کند.[<a href="#152" name="52">52</a>] &nbsp;اولین بلایی که ممکن است یک رهبر را از صلاحیت کافی ساقط کند، تنبلی و بی&zwnj;حالی است. در مقابل، این مسئول با جدی بودن و تلاش، متعهد شود که امور را به اتمام می&zwnj;رساند.[<a href="#153" name="53">53</a>]&nbsp;</p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/1345092_837(2)(3)(4).jpg" style="margin: 5px; width: 450px; height: 308px;" /></p> <p><span style="color:#2980b9;">نظارت</span></p> <p>آخرین وظیفه مدیریتی رهبر تشکیلات اسلامی در نگاه آیت&zwnj;الله خامنه&zwnj;ای نظارت است. رهبر تشکیلات اسلامی باید بداند که تحت نظارت وجدان خود، مراقبین قانونی و از همه بالاتر خدای متعال است.[<a href="#154" name="54">54</a>] &nbsp;یک مسئول و رهبر تشکیلات علاوه بر خوب&zwnj;بودن باید با مراقبت و نظارت بر خود سعی بر خوب ماندن هم داشته باشد.[<a href="#155" name="55">55</a>] &nbsp;به همین جهت یک رهبر باید نقاط قوت و ضعفش را بدون تعصب مورد نظارت و داوری قرار دهد.[<a href="#156" name="56">56</a>] &nbsp;البته ملاک در نظارت، موازین شرعی و قانونی است و نه معیارهای شخصی.[<a href="#157" name="57">57</a>]&nbsp;<br /> در نتیجه، وظایفی که بر عهده یک رهبر تشکیلات اسلامی در حیطه مدیریتی نسبت به خود حاکم است، شامل عقلانیت و تدبیر، احساس مسئولیت، اهل تلاش بودن و نظارت است.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;">نتیجه&zwnj;گیری</span></h2> <p>در نهایت این مقاله به دست آورد که یک رهبر تشکیلات اسلامی نسبت به خود در حیطه وظایف دینی، فردی مؤمن، دارای عمل صالح، صاحب اخلاقی نیکو و مُخلص است. همچنین در حوزه وظایف انقلابی، شخصی بابصیرت، دارای عدالت، مردمی و استکبارستیز است. قسمت آخر از وظایف یک رهبر، وظایف مدیریتی اوست که شامل عقلانیت و تدبیر، احساس مسئولیت، اهل تلاش بودن و نظارت است.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;">منابع</span></h2> <p>قرآن کریم<br /> نهج&zwnj;البلاغه<br /> 1. تارنمای دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت&zwnj;الله العظمی خامنه&zwnj;ای(دامت&zwnj;برکاته) (www.Khamenei.ir).<br /> 2. حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، محمدرضا حسینی جلالی، ۱۴۱۶ ق، چ اول، قم، مؤسسة آل البیت(علیهم&zwnj;السلام) لاحیاء التراث.<br /> 3. زارعی، محمود،&nbsp;کار باید تشکیلاتی باشد، ۱۳۹۴ ش، چ سیزدهم، قم، شهید کاظمی.<br /> 4. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، صبحی صالح، ۱۴۱۴ ق، چ اول، قم، مؤسسه دارالهجرة.<br /> 5. عرب اسدی، حسین، و دوستان، عَرصه عَرضه عُرضه (چیستی و چرایی کار تشکیلاتی)، ۱۳۹۹ ش،&zwnj; چ اول، تهران، امتداد دانش.<br /> 6. فخریان، اسماعیل، چگونه یک تشکیلات کارآمد بسازیم، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;چا، بی&zwnj;جا، بی&zwnj;نا.<br /> 7. مرکز فرهنگی تبلیغی آینده&zwnj;سازان، قالب تشکل و تشکل غالب (درسنامه تشکل اسلامی)، ۱۳۹۰ ش، چ اول، قم، اتحادیه انجمن های اسلامی دانش&zwnj;آموزان.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;">پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</span></h2> <p><a href="#1" id="101" name="101">[1] زارعی، محمود، کار باید تشکیلاتی باشد، ص۱۵.</a><br /> <a href="#2" id="102" name="102">[2] همان، ص۵۵.</a><br /> <a href="#3" id="103" name="103">[3] تارنمای دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت&zwnj;الله العظمی خامنه&zwnj;ای، www.Khamenei.ir، توصیه&zwnj;های روزانه ماه مبارک رمضان1/05/1392.</a><br /> <a href="#4" id="104" name="104">[4] حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة، ج۱۶، ص۱۵۰، حدیث۶.&nbsp;</a><br /> <a href="#5" id="105" name="105">[5] قال علی(علیه&zwnj;السلام): &laquo;سبیل ابلج المنهاج انورالسّراج&raquo;. نهج البلاغه، خطبه ۱۵۶.</a><br /> <a href="#6" id="106" name="106">[6] بیانات&zwnj; در دیدار رئیس&zwnj;جمهور و اعضای هیأت دولت&zwnj;،20/08/1383.</a><br /> <a href="#7" id="107" name="107">&nbsp;[7] بیانات در دیدار زائرین و مجاورین حرم مطهر رضوی،02/01/1383.</a><br /> <a href="#8" id="108" name="108">[8] بیانات در دیدار کارگران&zwnj;، 06/02/1385.</a><br /> <a href="#9" id="109" name="109">[9] قال علی(علیه&zwnj;السلام): &laquo;فَلیَکُن اَحَبَّ الذَّخائِرِ اِلَیکَ ذَخیرَه العَمَلِ الصّالِح&raquo;، نهج البلاغه، نامه ۵۳.</a><br /> <a href="#10" id="110" name="110">[10] بیانات در آخرین دیدار رئیس&zwnj;جمهور و هیئت دولت دوازدهم، 06/05/1400.</a><br /> <a href="#11" id="111" name="111">[11] بیانات در دیدار مسئولان نظام و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامى&zwnj;، 24/08/1398.</a><br /> <a href="#12" id="112" name="112">[12] بیانات در دیدار وزیر و مدیران وزارت اطلاعات، 13/07/1383.</a><br /> <a href="#13" id="113" name="113">[13] بیانات در دیدار مدیران و مسئولان استان بوشهر، 12/10/1370.</a><br /> <a href="#14" id="114" name="114">[14] بیانات در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری، 13/12/1381.</a><br /> <a href="#15" id="115" name="115">&nbsp;[15] بیانات در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری، 13/12/1381.</a><br /> <a href="#16" id="116" name="116">&nbsp;[16] بیانات در خطبه&zwnj;های نماز جمعه تهران&zwnj;، 26/12/1379.</a><br /> <a href="#17" id="117" name="117">[17] بیانات در مراسم تودیع کارکنان نهاد ریاست&zwnj;جمهورى، 18/05/1368.</a><br /> <a href="#18" id="118" name="118">[18] بیانات در دیدار مسئولان شوراهاى اسلامى شهر و بخش سراسر کشور، 04/03/1378.</a><br /> <a href="#19" id="119" name="119">[19] بیانات در دیدار نمایندگان دوره&zwnj;ى چهارم مجلس شوراى اسلامى، 20/03/1371.</a><br /> <a href="#20" id="120" name="120">[20] بیانات در دیدار اعضای مجلس خبرگان&zwnj;، 25/04/1369.</a><br /> <a href="#21" id="121" name="121">[21] دیدار وزیر و کارکنان وزارت امور خارجه با رهبر انقلاب، ۳۱/۰۵/۱۳۶۸</a><br /> <a href="#22" id="122" name="122">[22] بیانات در دیدار اعضاى مجمع عالى بسیج مستضعفین به مناسبت هفته&zwnj;ى بسیج، 06/09/1393.</a><br /> <a href="#23" id="123" name="123">[23] بیانات در مراسم دانش&zwnj;آموختگی دانشجویان دانشگاه&zwnj;های افسری ارتش، 08/08/1398.</a><br /> <a href="#24" id="124" name="124">[24] بیانات در خطبه&zwnj;های نمازجمعه&zwnj;، 15/08/1383.</a><br /> <a href="#25" id="125" name="125">[25] بیانات در دیدار مسئولان و کارگزاران نظام جمهوری اسلامی، 29/03/1385.</a><br /> <a href="#26" id="126" name="126">[26] قال علی(علیه&zwnj;السلام): &laquo;فکان اوّل عدله نفی الهوی عن نفسه&raquo;. نهج البلاغه، خطبه۸۷.</a><br /> <a href="#27" id="127" name="127">[27] بیانات در خطبه&zwnj;های نماز جمعه تهران&zwnj;، 26/12/1379.</a><br /> <a href="#28" id="128" name="128">[28] بیانات در خطبه&zwnj;های نمازجمعه&zwnj;، 15/08/1383.</a><br /> <a href="#29" id="129" name="129">[29] بیانات در دیدار مسئولان و کارگزاران نظام جمهوری اسلامی، 29/03/1385.</a><br /> <a href="#30" id="130" name="130">[30] بیانات در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری، 19/12/1400.</a><br /> <a href="#31" id="131" name="131">[31] بیانات در دیدار نمایندگان مجلس شورای اسلامی، 04/03/1401.</a><br /> <a href="#32" id="132" name="132">[32] بیانات در نخستین دیدار رئیس&zwnj;جمهور و اعضای هیئت دولت سیزدهم، 06/06/1400.</a><br /> <a href="#33" id="133" name="133">[33] بیانات در دیدار ائمه جمعه سراسر کشور، 05/05/1401.</a><br /> <a href="#34" id="134" name="134">[34] سوره نحل، آیه ۳۶.</a><br /> <a href="#35" id="135" name="135">[35] بیانات در دیدار اعضاى مجلس خبرگان رهبرى، 21/12/1393.</a><br /> <a href="#36" id="136" name="136">[36] بیانات در مراسم دانش&zwnj;آموختگی دانشجویان دانشگاه امام&zwnj;حسین(ع)، 21/07/1398.</a><br /> <a href="#37" id="137" name="137">[37] بیانات در دیدار اعضاى مجمع عالى بسیج مستضعفین، 06/09/1393.</a><br /> <a href="#38" id="138" name="138">[38] بیانات در دیدار فرماندهان گردان&zwnj;های بسیج، 04/09/1394.</a><br /> <a href="#39" id="139" name="139">[39] بیانات در مراسم تنفیذ حکم ریاست&zwnj;جمهوری، 12/05/1372.</a><br /> <a href="#40" id="140" name="140">[40] بیانات در دیدار رؤسای سه قوه و مسئولان نظام،19/06/1378.</a><br /> <a href="#41" id="141" name="141">[41] بیانات در دیدار کارگزاران نظام، 27/05/1389.</a><br /> <a href="#42" id="142" name="142">[42] بیانات در دیدار رؤسای سه قوه و مسئولان نظام،19/06/1378؛ بیانات در دیدار کارگزاران نظام، 27/05/1389.</a><br /> <a href="#43" id="143" name="143">[43] بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم به مناسبت عید غدیر، 30/06/1395.</a><br /> <a href="#44" id="144" name="144">[44] بیانات در دیدار جمعی از مردم گیلان، 11/02/1380.</a><br /> <a href="#45" id="145" name="145">[45] بیانات در دیدار رئیس&zwnj;جمهور و اعضای هیأت دولت، 04/06/1381.</a><br /> <a href="#46" id="146" name="146">[46] سخنرانی نوروزی خطاب به ملت ایران، 01/01/1400.</a><br /> <a href="#47" id="147" name="147">[47] پیام به&zwnj;مناسبت سالروز تشکیل بسیج مستضعفان، ۰۵/۰۹/۱۳۹۹</a><br /> <a href="#48" id="148" name="148">[48] بیانات در دیدار مسئولان وزارت&zwnj;خانه&zwnj;های صنایع و بازرگانی، 10/04/1380.</a><br /> <a href="#49" id="149" name="149">[49] بیانات در دیدار اعضای مجلس خبرگان&zwnj;، 25/04/1369.</a><br /> <a href="#50" id="150" name="150">[50] بیانات در دیدار فرماندهان سپاه پاسداران، 13/04/1390.</a><br /> <a href="#51" id="151" name="151">[51] بیانات در دیدار مسئولان نظام، 16/04/1393.</a><br /> <a href="#52" id="152" name="152">[52] بیانات در دیدار رئیس&zwnj;جمهور و اعضای هیأت دولت، 03/06/1395.</a><br /> <a href="#53" id="153" name="153">[53] بیانات در مراسم تنفیذ حکم ریاست&zwnj;جمهوری، 12/05/1372.</a><br /> <a href="#54" id="154" name="154">[54] بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم، 22/12/1386.</a><br /> <a href="#55" id="155" name="155">[55] بیانات در ارتباط تصویری با نمایندگان یازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی، 22/04/1399.</a><br /> <a href="#56" id="156" name="156">[56] بیانات در دیدار رئیس جمهور و اعضای هیأت دولت، 06/06/1385.</a><br /> <a href="#57" id="157" name="157">[57] بیانات در دیدار اعضای هیأت&zwnj;های نظارت شورای نگهبان، 14/11/1374.</a><br /> &nbsp;</p> Mon, 21 Apr 2025 16:11:45 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_829587-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_829818-utab میان‌کنش آزادی در انتخاب دین و مسئله ارتداد
<p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/9(2).jpg" style="margin: 5px; width: 500px; height: 259px;" /></p> <h1 style="text-align: center;"><span style="color:#27ae60;">میان&zwnj;کنش آزادی در انتخاب دین و مسئله ارتداد</span></h1> <h2 style="text-align: left;"><br /> <span style="color:#c0392b;">حمزه عباسی مطلق&nbsp;<br /> طاها بیرانوند&nbsp;</span></h2> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;">چکیده</span></h2> <p>&nbsp;آزادی در انتخاب دین و عقیده به&zwnj;تصریح آیه &laquo;لا اکراه فی الدین&raquo; مورد تأیید قرآن و اسلام است. ابتدا چنین می&zwnj;نماید که مسئله ارتداد و احکام آن، با این آیه منافات دارد. علت این تنافی هویدانبودن گستره آزادی و مسئله ارتداد است. ازاین&zwnj;رو پرسش از میان&zwnj;کنش آزادی در انتخاب عقیده و همچنین آزادی بیان و بحث ارتداد مسئله&zwnj;ای است که نیازمند کاویدن تا مرحله پاسخی درخور است. با اندک تدبری در منابع فقه اسلامی و تبیین گستره آیه شریفه و مسئله آزادی و ارتداد، روشن می&zwnj;شود که منافاتی بین آن دو وجود ندارد. به این بیان که همگان در انتخاب دین و عقیده آزادند. منتها انکار از روی جحد یا تبلیغ علنی آن در حکومت اسلامی موجب واکنش شارع و حاکم اسلامی به&zwnj;تبع شارع، در مقابل آن است. این تحقیق به انگیزه تبیین گستره آزادی بیان و عقیده در اسلام و شرایط احراز ارتداد و اجرای احکام آن و میان&zwnj;کنش آن دو، نگاشته شده است نیل به این مَقصد در سایه توصیف و تحلیل گزاره&zwnj;های فقهی و تفسیری با گرد&zwnj;آوری داده&zwnj;های کتابخانه&zwnj; میسّر است که نتیجه آن تبیین میان&zwnj;کنش آزادی در انتخاب دین و عقیده و مسئله ارتداد است.<br /> واژگان کلیدی: آزادی، میان&zwnj;کنش، مرتد، دین.&emsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;">مقدمه</span></h2> <p>&nbsp;بی&zwnj;شک آزادی یکی از مقدس&zwnj;ترین موهبت&zwnj;های الهی برای بشر محسوب می&zwnj;شود. هر انسانی حق دارد همان&zwnj;گونه که تکویناً اراده و قدرت انتخاب دارد، تشریعاً نیز حق انتخاب داشته باشد و مانعی بر سر راه اراده او ایجاد نشود. آزادی در انتخاب دین و عقیده به&zwnj;تصریح آیه شریفه &laquo;لَا إِکْرَاهَ فِي الدِّينِ&raquo;[<a id="1" name="1">1</a>]. مورد تأیید قرآن است، اما در وهله اول چنین می&zwnj;نماید که مسئله ارتداد و احکام آن با آیه شریفه منافات دارد، علت این تنافی هویدا نبودن گستره آیه شریفه و مسئله ارتداد است. ازاین&zwnj;رو پرسش از میان&zwnj;کنش آزادی در انتخاب دین و عقیده و بحث ارتداد مسئله&zwnj;ای است که نیازمند کاویدن تا مرحله پاسخی درخور است.&nbsp;<br /> دررابطه&zwnj;با حق آزادی در بین مسلمین نظریات مختلفی مطرح شده تا جایی که نسبت به آزادی تکوینی، بعضی از اساس آزادی تکوینی انسان را نپذیرفته (اشاعره) و بعضی دیگر قائل به تفویض کارها توسط خدای متعال به انسان شده&zwnj;اند (معتزله) و بعضی دیگر طریق میانه را انتخاب کرده و قائل به امربین&zwnj;امرین شده&zwnj;اند (شیعه امامیه). همچنین نسبت به آزادی تشریعی که شامل آزادی عقیده و بیان می&zwnj;شود بین دانشمندان اسلامی دیدگاه&zwnj;های متفاوتی مطرح شده است.<br /> &nbsp;کسانی که آزادی در اسلام را نپذیرفته&zwnj;اند نیازی به تکاپو برای حل مسئله تنافی ارتداد و آزادی، از دیدگاه اسلام ندارند. چون؛ اگر آزادی در دین مبین اسلام مورد تأیید نباشد، هیچ تنافی بین آن و مسئله ارتداد پیش نمی&zwnj;آید. اما کسانی که آزادی در اسلام را پذیرفته&zwnj;اند به&zwnj;خاطر تنافی که بین مسئله حریت و آزادی با مسئله ارتداد دیده&zwnj;اند و همچنین به&zwnj;خاطر شبهاتی که مخالفین دراین&zwnj;رابطه مطرح می&zwnj;کنند.<br /> برای حل این مشکل تلاش کرده و به کنکاش علمی پرداخته&zwnj;اند. برای پاسخ به این مشکل دو نظریه کلی مطرح شده است. طرف&zwnj;داران نظریه اول برای بر رفع این مشکل، دست روی اصل حکم ارتداد گذاشته و آن را اساساً منتفی می&zwnj;دانند و ادله دال بر این حکم را توجیه کرده&zwnj;اند. ادعای آن&zwnj;ها این است: بر فرض پذیرش اینکه در صدر اسلام، پیشوایان آن، حکم معهود ارتداد را در مورد بعضی اجرا می&zwnj;کردند، این حکم مختص به آن زمان بوده و در زمان معاصر باید احکام جدیدی دراین&zwnj;رابطه وضع کرد.&nbsp;<br /> طرف&zwnj;داران دیدگاه دوم با استناد به ادله شرعی، اصل حکم ارتداد را پذیرفته، و برای حل مسئله موردبحث چنین تدبیر اندیشیده&zwnj;اند که هرکس حق دارد هر عقیده&zwnj;ای که می&zwnj;خواهد، داشته باشد، اما حقّ بیان و تبلیغ آن در جامعه اسلامی و گمراه&zwnj;کردن امت اسلامی را ندارد. به&zwnj;خاطر همین است که اگر کسی عقیده&zwnj;ای خلاف اسلام را اختیار کند تا زمانی که به تبلیغ آن به&zwnj;وسیله کتابت و یا شفاهاً نپردازد، حکم ارتداد در مورد او جاری نمی&zwnj;شود.&nbsp;<br /> البته لازم به ذکر است نظریه دوم نیز اقسام مختلفی دارد و کسانی که دراین&zwnj;رابطه قلم زده&zwnj;اند و نظریه دوم را پذیرفته&zwnj;اند غالباً؛ در بعضی از جزئیات اختلاف کرده و قائل به تفصیل شده&zwnj;اند. به&zwnj;عنوان مثال در مقاله ارتداد و آزادی عقیده در قرآن.[<a name="2">2</a>] &nbsp;که دررابطه&zwnj;با پاسخ به این مسئله نوشته شده است، ابتدا به حق بودن آزادی عقیده پرداخته و از میان سه معنایی که برای آزادی عقیده بیان کرده است، معنای کیفر دنیوی نداشتن را پذیرفته است.&nbsp;<br /> در ادامه بعد از تعریف ارتداد نظریه&zwnj;های موجود در مورد حکم ارتداد را مطرح کرده و در نهایت نظریه وجوب قتل مرتد را پذیرفته و به این نتیجه رسیده است که حکم ارتداد در مورد کسی قابلیت اجرا دارد که از روی جحد و بدون دلیل از اسلام برگردد. ایرادی که در غالب تلاش&zwnj;های علمی که در این راستا صورت گرفته، دیده می&zwnj;شود این است که رابطه بین آزادی تشریعی و تکوینی و همچنین رابطه بین این دو با مسئله ارتداد تبیین نشده است.&nbsp;<br /> با روشن&zwnj;شدن رابطه بین این مفاهیم، شبهاتی که در این مورد مطرح شده نیز به شکل کامل، جواب داده می&zwnj;شود. این تحقیق به انگیزه تبیین مبانی آزادی و جایگاه و گستره آن در اسلام و همچنین شرایط احراز ارتداد و اجرای احکام آن و میان&zwnj;کنش آن با آزادی در انتخاب دین و آزادی بیان، نگاشته شده است و نیل به این مَقصد در سایه توصیف و تحلیل گزاره&zwnj;های فقهی و تفسیری با گرد&zwnj;آوری داده&zwnj;های کتابخانه&zwnj;ای&zwnj; میسّر است که نتیجه آن تبیین میان&zwnj;کنش آزادی در انتخاب دین و عقیده و مسئله ارتداد است.&nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;">1. مفاهیم اساسی تحقیق</span></h2> <h3><span style="color:#2980b9;">مفهوم آزادی</span></h3> <p>&nbsp;آزادی عبارت از حقی است که به&zwnj;موجب آن افراد بتوانند استعدادها و توانایی&zwnj;های طبیعی و خدادادی خویش را به کار اندازند. مشروط به آنکه آسیب و یا زیانی به دیگران وارد نسازند[<a name="3">3</a>]. [<a name="4">4</a>]&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;">مفهوم آزادی تکوینی</span></h3> <h3>&nbsp;یعنی انسان در این دنیا حر آفریده شده و صاحب اختیار خودش است و کسی نیز این حریت و آزادی را برایش اعتبار و جعل نکرده. بلکه چنین خلق شده که دارای قدرت اختیار و تصمیم گیری است.[<a name="5">5</a>] &nbsp;</h3> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/456.jpg" style="margin: 5px; float: left; width: 400px; height: 347px;" /></p> <h3><span style="color:#2980b9;">مفهوم آزادی تشریعی</span></h3> <p>&nbsp;یعنی در مقام اعتبار و جعل و قانون&zwnj;گذاری این حق و اختیار را به انسان بدهند که هر کاری دوست داشت، انجام دهد و کسی مانع او نشود.[<a name="6">6</a>]&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">مفهوم آزادی عقیده&nbsp;</span></h3> <h3>&nbsp;هر انسانی می&zwnj;تواند هر دین و آیینی را که دوست دارد، انتخاب کند و همچنین از دینی که مدتی به آن اعتقاد و التزام داشته، برگردد.[<a name="7">7</a>] &nbsp;<br /> مفهوم آزادی بیان<br /> &nbsp;آزادی بیان به معنای این است که هر کس، حق دارد اعتقادات شخصی خود یا اگر انتقاد و پیشنهادی نسبت به هرکس یا هر چیزی دارد، را با هر کسی که به یک نوبه با او ارتباط دارد، در میان بگذارد و کسی نیز مانع او نشود.[<a name="8">8</a>]&nbsp;</h3> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">مفهوم ارتداد&nbsp;</span></h3> <h3>&nbsp;ارتداد در لغت عبارت است از برگشت و روی&zwnj;گردانی از چیزی[<a name="9">9</a>] ؛[<a name="10">10</a>] &nbsp;و در اصطلاح شرع و اهل دین به معنای برگشتن مسلمان از اعتقادش به اسلام و اختیارکردن کفر است. چه از بدو تولد مسلمان بوده و بعد کافر شده (مرتد فطری) و چه از بدو تولد مسلمان نبوده و بعد مسلمان شده و بعد از اسلامش به کفر برگشته است (مرتد ملی).[<a name="11">11</a>]&nbsp;</h3> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">مفهوم میان&zwnj;کنش</span></h3> <h3>&nbsp;میان&zwnj;کنش یعنی اینکه وجه جمعی برای حل تعارض و تنافی بین دو دسته از ادله&zwnj; که در یک یا چند علم، معتبر و قابل&zwnj;استناد هستند پیدا کنیم و تنافی بین آن&zwnj;ها را برطرف نماییم.[<a name="12">12</a>]&nbsp;</h3> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;">2. مبانی آزادی&nbsp;</span></h2> <p>&nbsp;يکي از اصول مبُتني بر کرامت انساني، آزادی است. انسان آزاد و مختار آفريده شده و علاقه او به حريت و آزادی ريشه تکويني داشته است. مطابق مواد اول و سوم اعلاميه جهاني حقوق بشر&raquo; همه انسان ها آزاد به دنيا مي آيند و تمام افراد بشر برخوردار از حق آزادی اند. وجود حق آزادی در اصل تکوين، ملازم با لزوم رعايت و حفظ اصل آن توسط ديگران است. هر چند در حدود و ثغور آن به&zwnj;خاطر تزاحم با مصالح اهم می&zwnj;توان مناقشه کرد[<a name="13">13</a>] بحث در مورد آزادی توسط دانشمندان و تلاش برای رسیدن به آن توسط نوع بشر سابقه&zwnj;ای بس طولانی و پر فراز و نشیب دارد. از افلاطون با نظریه مدینه فاضله&zwnj;اش[<a name="14">14</a>] تا فیلسوف&zwnj;ها و دانشمندان علوم&zwnj;انسانی این زمان و از انقلاب&zwnj;های آزادی&zwnj;خواه بردگان و ملت&zwnj;های قبل از میلاد مسیح (علیه&zwnj;السلام) [<a name="15">15</a>] تا انقلاب&zwnj;هایی که در زمان معاصر ما رخ داد، همه خواهان آزادی بوده و اهل&zwnj;نظر، نظریات و فرضیه&zwnj;های مختلفی دراین&zwnj;رابطه مطرح کرده و بعضی نیز عملاً به این مسئله ورود کرده و انقلاب&zwnj;ها به&zwnj;خاطر آزادی به راه&zwnj; انداختند.[<a name="16">16</a>]دانشمندان مسلمان نیز از این قاعده استثنا نبوده و دررابطه&zwnj;با آزادی و حریت چه تکوینی و چه تشریعی در طول تاریخ تاخت و تازهای علمی زیادی داشته&zwnj;اند.&nbsp;<br /> &nbsp;آزادی از لحاظ وجود و تحقق از دو جهت مورد بحث قرار می&zwnj;گیرد؛ یک: از جهت تکوینی (تحقق حقیقی و خارجی)، دو از جهت تشریعی (تحقق اعتباری) که ان&zwnj;شاءالله به نظر اسلام در مورد هر دو به طور اختصار اشاره خواهد شد.</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;">اول: آزادی تکوینی</span></h3> <p>&nbsp;در اسلام سه قول دررابطه&zwnj;با نسبت انسان با افعال خودش وجود دارد:</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;">نظریه اشاعره (جبرگراها)</span></h3> <p>جبرگراها می&zwnj;گویند خدای تعالی است که افعال انسان&zwnj;ها را انجام می&zwnj;دهد و خود آن&zwnj;ها در اعمالشان نقشی ندارند؛ بنابراین او مردم را بر انجام&zwnj;دادن گناهان و کردار نیک مجبور کرده و به&zwnj;تناسب با آن اعمال، آن&zwnj;ها را عقاب کرده یا ثواب می&zwnj;دهد. آن&zwnj;ها معتقد هستند که اعمال و افعال بندگان در حقیقت افعال خدای متعال هستند و مجازاً به بندگان نسبت داده می&zwnj;شوند. این اعتقاد منجر به انکار سببیت طبیعی بین اشیاء می&zwnj;شود و اینکه سبب حقیقی فقط خالق است. علت اینکه آن&zwnj;ها سببیت طبیعی بین اشیاء را منکر شدند این است که فکر کردند با چنین سخنی به&zwnj;مقتضای آیه: &laquo;لا شریک له&raquo;[<a name="17">17</a>] عمل کرده و هر شریکی را از خدای متعال نفی می&zwnj;کنند و اگر کسی قائل به چنین سببیتی بین اشیاء شود به خالق ظلم کرده است[<a name="18">18</a>]، [<a name="19">19</a>] اما آن&zwnj;ها به این توجه نکرده&zwnj;اند که این سخن مستلزم نفی عدالت از حضرت حق می&zwnj;شود و ظالم جلوه&zwnj;دادن اوست. تعالی الله عن ذلک علواً کبیراً.</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">نظریه معتزله (مفوضه)</span></h3> <p>معتزله معتقد است که خدای تعالی فقط کار خلق بندگان را بر عهده دارد. اما بعد از خلقشان آن&zwnj;ها را در افعال خود رها کرده و قدرت و قضاوقدر خود را در کردار مخلوقان اِعمال نمی&zwnj;کند. چون؛ اگر افعال بندگان به او منسوب شود مستلزم نقص در خالق می&zwnj;شود. معتزله معتقد است برای هر موجودی اسباب خاص به آن، وجود دارد. (مثلاً سبب افعال انسان، خودش است و کسی غیر خودش در این امر دخالتی ندارد). اگرچه در نهایت کل اسباب به مسبب&zwnj;الاسباب که همان سبب اول، یعنی؛ خدای تعالی بر می&zwnj;گردند. کسی که چنین اعتقادی داشته باشد خدا را از سلطنتش خارج دانسته و غیر خدا را در خلق شریکش کرده است.[<a name="20">20</a>].&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">نظریه شیعه</span></h3> <p>اعتقاد شیعه دراین&zwnj;رابطه تابع معارفی است که از ائمه اطهار (علیهم&zwnj;السلام) رسیده است. پیشوایان شیعه، فرموده&zwnj;اند؛ نه قول اول صحیح است و نه قول دوم؛ بلکه طریق و راه درست مابین این دوتا نظریه است[<a name="21">21</a>] طبق این نظر انسان در انجام افعال خودش مختار است، اما این اختیار را خدای متعال به او عطا کرده و به&zwnj;اصطلاح، اراده مخلوقان در طول اراده خدای متعال است نه در عرض آن. علت اینکه اشاعره راه افراط و معتزله راه تفریط را رفتند این است که از فهم این حقیقت عاجز بودند. حتی فلاسفه نیز این مطلب عمیق را بعد از گذشته قرن&zwnj;ها درک کردند[<a name="22">22</a>] این نظر اشکال دو نظر قبلی در آن راه ندارد چون؛ طبق این نظریه انسان خودش فاعل اعمال خودش است نه اینکه به منزله ابزاری باشد که هیچ اختیاری از خودش نداشته باشد؛ بنابراین ایراد قول اول که مستلزم تکلیف بمالایطاق بود بر این نظریه وارد نیست، و همچنین بر اساس این نظریه خدای متعال بعد از خلق انسان او را به حال خودش رها نکرده، بلکه و هرکس هر کاری انجام می&zwnj;دهد امکان و اختیار آن را خدای متعال در حین انجام آن به او افاضه کرده است؛ بنابراین طبق این نظریه مسبب&zwnj;الاسباب بودن خدای متعال مداوم است و به هیچ&zwnj;چیز و در هیچ&zwnj;مرتبه&zwnj;ای از وجود به کسی تفویض نمی&zwnj;شود. طبق نظریه دوم که قائل به تفویض کارها به بندگان است، سلطنت و لا شریک له بودن خدای متعال را در مورد افعال بندگان نفی می&zwnj;کند؛ بنابراین نظریه&zwnj;ای که مبتنی بر مکتب وحی است، نه محذور اول را دارد و نه محذور ثانی. در نتیجه اصل اختیار تکوینی در افعال بندگان، غیرقابل&zwnj;انکار است و هیچ&zwnj;کس تکویناً مجبور به فعلی نیست.<br /> &nbsp;به&zwnj;خاطر همین حقیقت و چون که آزادی عقیده و بیان به یک اعتبار، تحت آزادی تکوینی گنجانده می&zwnj;شوند، شیعه معتقد است&zwnj; که انسان در انتخاب عقیده و بیان آن، آزاد است و هیچ&zwnj;گونه اجبار تکوینی وجود ندارد. آزادی تکوینی از بعد دیگر در مورد آزادی عقیده قابل&zwnj;تصور است؛ توضیح اینکه؛ اعتقاد اجباربردار نیست و انسان تکویناً می&zwnj;تواند هر اعتقادی داشته باشد؛ چون اساساً اعتقاد به معنای تصدیق جازم به یک یا چند گزاره است که در نتیجه آن، یک جهان&zwnj;بینی کلی برای شخص حاصل و محقق می&zwnj;شود و اعتقادی که حاصل شد، به این علت که جزء واقعیات خارجی است، امکان ندارد با جعل و اعتبار یک قانون&zwnj;گذار از بین برود. مگر اینکه با استدلال، در مقدماتی که شخص بر اساس آن&zwnj;ها اعتقاد به گزاره یا گزاره&zwnj;هایی پیدا کرده، تشکیک کرد که در نتیجه اصل اعتقاد، خودبه&zwnj;خود فروریزد و الا با اجبار نمی&zwnj;توان کسی را از اعتقاد جازمش جدا نمود&zwnj;. قرآن کریم در آیه &laquo;لَآ إِکرَاهَ فِی ٱلدِّينِ قَد تَّبَيَّنَ ٱلرُّشدُ مِنَ ٱلغَیِّ&raquo;[<a name="23">23</a>] به این مطلب اشاره کرده است که دین و عقیده اساساً اجباربردار نیست.<br /> در شأن نزول آيه، نقل کرده&zwnj;اند: مردى از اهل مدينه بنام ابو حصين دو پسر داشت. برخى از بازرگانانى که به مدينه کالا وارد مى&rlm;کردند هنگام برخورد با اين دو پسر آنان را به عقيده و آيين مسيح دعوت کردند، آنان هم سخت تحت&zwnj;تأثیر قرار گرفته و به اين کيش وارد شدند و هنگام مراجعت نيز به&zwnj;اتفاق بازرگانان به شام رهسپار گرديدند. ابو حصين از اين جريان سخت ناراحت شد و به پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) اطلاع داد و از حضرت خواست که آنان را به مذهب خود برگرداند و سؤال کرد آيا مى&rlm;تواند آنان را با اجبار به مذهب خويش باز گرداند؟ آيه فوق نازل گرديد و اين حقيقت را بيان داشت که: در گرايش به مذهب اجبار و اکراهى نيست. در تفسير المنار نقل شده که ابو حصين خواست دو فرزند خود را با اجبار به اسلام باز گرداند، آنان به&zwnj;عنوان شکايت نزد پيغمبر آمدند ابو حصين به پيامبر عرض کرد من چگونه به خود اجازه دهم که فرزندانم وارد آتش گردند و من ناظر آن&rlm; باشم آيه مورد بحث به همين منظور نازل شد.<br /> &nbsp;و دررابطه&zwnj;با تفسیر آیه چنین گفته شده: &laquo;رشد&raquo; از نظر لغت عبارت است از راهیابی و رسيدن به واقع، در برابر &laquo;غى&raquo; که به معنى انحراف از حقيقت و دورشدن از واقع است.<br /> &nbsp;از آنجا که دين و مذهب با روح و فکر مردم سر و کار دارد و اساس و شالوده&rlm;اش بر ايمان و يقين استوار است خواه و ناخواه راهى جز منطق و استدلال نمى&rlm;تواند داشته باشد و جمله &laquo;لا إِکْراهَ فِي الدِّينِ&raquo;&rlm; در واقع اشاره&rlm;اى به همين است.<br /> &nbsp;به&zwnj;علاوه همان&zwnj;گونه که از شأن نزول آيه استفاده مى&rlm;شود، بعضى از ناآگاهان از پيامبر اسلام (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) مى&rlm;خواستند که او همچون حکام جبار با زور و فشار اقدام به تغيير عقيده مردم (هر چند در ظاهر) کند، آيه فوق صریحاً به آن&zwnj;ها پاسخ داد که دين و آيين چيزى نيست که با اکراه و اجبار تبليغ گردد، به&zwnj;خصوص اينکه در پرتو دلائل روشن و معجزات آشکار، راه حق از باطل آشکار شده و نيازى به اين امور نيست. [<a name="24">24</a>]&nbsp;<br /> به&zwnj;علاوه؛ روایتی از امام کاظم (علیه&zwnj;السلام) در تفسیر آیه شریفه نقل شده که دلالت بر مدعای ما دارد. امام می&zwnj;فرمایند: &laquo;لا إِکْراهَ فِي الدِّينِ&raquo; أَيْ لَا يُکْرَهُ أَحَدٌ عَلَى دِينِهِ إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ تَبَيَّنَ لَهُ وَ يُبَيَّنَ لَهُ الرُّشْدُ مِنَ الْغَي&raquo;[<a name="27">25</a>] یعنی: هیچ&zwnj;کس بر دین&zwnj;داری اکراه نمی&zwnj;شود (به این معنا که عواقب بی&zwnj;دینی، دامنش را نمی&zwnj;گیرد. چون؛ اصل دین&zwnj;داری اکراه بردار نیست) مگر اینکه حقیقت دین با دلیل روشن و بینه برایش روشن شود و او از روی جحد و انکار عمدی ملتزم به دین نشود.&nbsp;<br /> همان&zwnj;طور که از ظاهر و مفهوم روایت فهمیده می&zwnj;شود، تا زمانی که تبین صورت نگیرد و مقدماتی که انسان بر اساس آن&zwnj;ها به باطل می&zwnj;گرود با ادله روشن از باطل نشوند و اعتقاد صحیح محقق نشود، التزام به آن لازم نیست.<br /> &nbsp;مباحثی که تا به حال در مورد آزادی عقیده مطرح شد مربوط به آزادی تکوینی بود. اما آزادی عقیده و بیان یک بعد دیگر نیز دارد و آن عواقب حقوقی و تشریعی است که امکان دارد بر یک اعتقاد باطل یک سخن، مترتب شود. ان&zwnj;شاءالله این بحث را در قسمت آزادی تشریعی دنبال گرفته. باید توجه داشت که بحث از آزادی تشریعی مبتنی بر پذیرش اصل آزادی تکوینی است.<br /> &nbsp;</p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/164197199247176126128240113231882610724711592(2).jpg" style="margin: 5px; width: 600px; height: 333px;" /></p> <h3><span style="color:#2980b9;">دوم: آزادی تشریعی</span></h3> <h3><span style="color:#2980b9;">&nbsp;مبانی آزادی عقیده</span>&nbsp;</h3> <p>&nbsp;از مباحث مطرح&zwnj;شده درباره آزادی عقیده، روشن می&zwnj;شود، اگر کسی به جهان&zwnj;بینی که مخالف مکتب حق است معتقد شود، تا زمانی که بر آن اعتقاد باقی است و بینه و دلیل روشنی برای برگشتن به مسیر حق برایش اقامه نشود، مبتلا به عذاب؛ چه دنیوی و چه اخروی نخواهد شد.<br /> &nbsp;به بیان دیگر درباره آزادی، آیات و روایات بسیاری وجود دارد، البته این مفهوم را با واژه&zwnj;های مختلفی چون حریت، عدم اکراه و اختیار بیان کرده&zwnj;اند. نکته دیگر اینکه، منظور از آزادی که در اکثریت آیات و روایات مربوط به حریت آمده، آزادی کلامی و فلسفی (آزادی تکوینی) است، چون این مسئله در آن زمان خیلی مبتلا به مردم بوده که انسان مسئول اعمال خودش هست یا نه، ولی مسئله مبتلا به امروز، آزادی حقوقی (تشریعی) است. ظاهر آیاتی از قبیل &laquo;ما کُنَّا مُعَذِّبينَ&rlm; حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولاً&raquo;[<a name="26">26</a>] . یا &laquo;لَکُمْ دِينُکُمْ وَ لِيَ دِينِ&raquo;[<a name="27">27</a>] &nbsp;و آیه &laquo;لَآ إِکرَاهَ فِی ٱلدِّينِ قَد تَّبَيَّنَ ٱلرُّشدُ مِنَ ٱلغَیِّ&raquo;[<a name="28">28</a>] &nbsp;با تفسیری که اما کاظم (علیه&zwnj;السلام) از آن فرمودند، این است که اسلام آزادی در عقیده را پذیرفته است، به این معنا که هیچ&zwnj;کس در اسلام به جرم عقیده&zwnj;ای که دارد چه در دنیا و چه در آخرت، مجازات نمی&zwnj;شود. مگر آنکه حقیقت برایش روشن باشد و او از روی جحد و انکار، آن را نپذیرد و اصطلاحاً حجت بر او تمام شود. حتی رفتار مسالمت&zwnj;آمیز مسلمانان با پیروان دیگر ادیان در طور تاریخ مؤید این مطلب است.[<a name="29">29</a>]&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">مبانی آزادی بیان</span></h3> <p>در اسلام همه حق دارند بر هر عقیده&zwnj;ای که هستند آن را آزادانه بیان کنند. خدای متعال در قرآن می&zwnj;فرماید: &laquo;الَّذينَ يَسْتَمِعُونَ&rlm; الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ&raquo;[<a name="30">30</a>] &nbsp;این آیه اشاره به این مطلب دارد که باید آن&zwnj;چنان فضای آزادی بر جامعه حاکم باشد که همه بتوانند آزادانه عقیده&zwnj;ای که دارند را ابراز کنند تا در نتیجه فضایی بر جامعه حاکم شود که اولوالالباب بتوانند از احسن القول تبعیت کنند. چون تبعیت و انتخاب بهترین قول تنها در صورتی میسر است که انسان با اقوال مخالف هرچند باطل، نیز برخورد کرده باشد و آن&zwnj;ها را در بوته نقد گذاشته باشد و سیره پیشوایان دین نیز به این ادعا گواهی می&zwnj;دهد. در تاریخ نقل شده است که در زمان حکومت علی بن ابی&zwnj;طالب علیه السلام گروهی از قبیل سعد بن ابی&zwnj;وقاص؛ عبدالله بن عمر و&hellip;از بیعت با آن حضرت خودداری نمودند و بعد از حادثه صفین نیز جمعی به&zwnj;عنوان خوارج از ایشان کناره گرفتند، ولی ایشان در مجالس و محافل، انتقادهای شدید آنان را می&zwnj;شنید و با نرمی پاسخ می&zwnj;داد و به احترام آزادی هیچ&zwnj;گاه در صدد اذیت و آزار و انحلال اجتماعات آنان برنیامد، تا این که گستاخی آنان از حد گذشته با فراهم&zwnj;کردن لشکری خواستند حکومت عادلانه آن حضرت علیه السلام را واژگون کرده و خون بی&zwnj;گناهان را بریزند؛ در آن وقت بود که ناگزیر برای خاموش&zwnj;کردن فتنه با آنان جنگید و جلوی آزادی افسارگسیخته آنان را گرفت. [<a name="31">31</a>]&nbsp;<br /> &nbsp;و همچنین مناظراتی که در کتاب عیون اخبار الرضا علیه السلام و&hellip; از امام رضا نقل شده که امام با پیروان ادیان مختلف در دربار مأمون مناظره می&zwnj;کردند،[<a name="32">32</a>] شاهد براین است که در جامعه اسلامی این امر پذیرفته شده&zwnj;ای بوده است که هر کس عقیده&zwnj;ای که داشت می&zwnj;توانست آزادانه بیان کند. خلاصه اینکه در طول تاریخ اسلام ما شاهد چنین رفتاری از پیشوایان و علمای دین هستیم که به مخالفان حق ابراز عقیده خود را می&zwnj;دادند و آزادانه با آن&zwnj;ها مناظره می&zwnj;کردند.<br /> &nbsp;دو علت اساسی برای پیدایش و گسترش تمدن اسلامی ذکر کرده&zwnj;اند: اولین علت تشویق بی&zwnj;حدی است که اسلام به تفکر و تعلیم&zwnj;وتعلم کرده است، به&zwnj;طوری&zwnj;که اولین آیه&zwnj;ای که بر پیامبر اسلام نازل شد دررابطه&zwnj;با قرائت و کتابت بود. علت دومی که برای پیدایش و گسترش تمدن اسلامی ذکر کرده&zwnj;اند که چطور شد اسلام توانست از ملت&zwnj;های مختلف نامتجانس که قبلاً از یکدیگر تنفر داشتند، چنین وحدتی به وجود آورد، احترامی است که اسلام به عقاید ملت&zwnj;ها گذاشت؛ به قول خودشان تسامح و تساهلی که اسلام و مسلمانان راجع به عقاید ملت&zwnj;های مختلف قائل بودند. مسلمانان به&zwnj;قدری با اینها به احترام رفتار کردند که کوچک&zwnj;ترین دوگانگی بین خود و آن&zwnj;ها قائل نبودند و همین سبب شد که تدریجاً خود آن&zwnj;ها در اسلام هضم شدند. یعنی عقاید اسلامی را پذیرفتند.[<a name="33">33</a>]&nbsp;<br /> &nbsp;تذکر این نکته ضروری به نظر می&zwnj;رسد، اینکه گفته می&zwnj;شود اسلام آزادی عقیده و بیان را به رسمیت می&zwnj;شمارد به این معنا نیست که محتوایی که براین&zwnj;اساس گفته می&zwnj;شود را نیز به رسمیت می&zwnj;شناسد و صحت آن را تأیید می&zwnj;کند کمااینکه بعضی از فلاسفه غرب چنین اعتقادی دارند که حقیقت آن چیزی است که انسان درک می&zwnj;کند و واقعیتی در عالم خارج نیست و یا اگر واقعیت خارجی هم باشد ملاک واقع، درکی است که ما از عالم خارج داریم[<a name="34">34</a>] &nbsp;بلکه هدفی که می&zwnj;شود در مورد به رسمیت شماردن آزادی بیان و عقیده توسط اسلام متذکر شد، این است که پیشوایان دین، این حقیقت را به&zwnj;خوبی می&zwnj;دانستند که اگر در یک جامعه&zwnj;ای آزادی عقیده و بیان وجود داشته باشد، جامعه را از حالت بی روحی خارج می&zwnj;کند و موجب پیشرفت جامعه و روشن&zwnj;ترشدن حقیقت می&zwnj;شود؛ و در طول تاریخ هر گزاره&zwnj;ای از گزاره&zwnj;های اسلام که مورد نقد معاندین قرار گرفته، با جواب از نقدهای آنها، حقانیت اسلام روشن&zwnj;تر شده است و الا اسلام برای رسیدن کمال و نجات انسان برنامه&zwnj;ای غیر از آنچه خودش به بشریت معرفی کرده نمی&zwnj;شناسد. به&zwnj;عنوان&zwnj;مثال خدای متعال می&zwnj;فرماید: &laquo;قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَ لا أُشْرِکَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَ إِلَيْهِ مَآبِ&raquo;[<a name="35">35</a>] &nbsp;این آیه و آیات دیگر دلالت دارند بر اینکه خدای متعال و به&zwnj;تبع او، پیامبرش فقط یک مصیر و جهان&zwnj;بینی را تأیید می&zwnj;کنند و آن همان راهی است که خودش به بندگانش معرفی کرده است.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;">3. مبانی ارتداد در فقه&nbsp;</span></h2> <p>در مورد حکم مرتد در میان دانشمندان مذهب امامیه دو نظریه وجود دارد؛ یک گروه که شامل اکثریت علمای شیعه می&zwnj;شود، بر این عقیده هستند که ارتداد موجب قتل است؛ بنابراین مرتد قتلش واجب است. البته؛ مرتد ملی درصورتی&zwnj;که تا سه روز توبه کند و زنان، از این حکم استثنا شده&zwnj;اند. گروه دیگر که شامل عده&zwnj;ای اندک از معاصرین هستند، معتقدند که مرتد واجب&zwnj;القتل نیست.<br /> &nbsp;طرفداران رویکرد دوم به آیات قرآن تمسک جسته و روایات را توجیه کرده&zwnj;اند[<a name="36">36</a>] و قائلین نظریه نخست برای اثبات ادعای خود به روایات تمسک جسته&zwnj;اند.&zwnj;[<a name="37">37</a>]&nbsp;<br /> &nbsp;در جواب گروه دوم باید گفت: هرچند در قرآن سخنی در مورد حکم مرتد نیامده، اما آیات قرآن دلالتی نیز بر مدعای شما ندارند؛ چون آیاتی که در مورد مرتد نازل شده&zwnj;اند نسبت به حکم آن لابشرط هستند. یعنی؛ دلالتشان ناظر به مدعای شما نیست و در مقام مذمت مرتد نازل شده&zwnj;اند؛ بنابراین نمی&zwnj;توان با استناد به آیات ارتداد بر حکم آن استدلال کرد؛ مثلاً آیه: &laquo;مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ کافِرٌ فَأُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فيها خالِدُونَ&raquo;[<a name="38">38</a>] &nbsp;و آیات دیگر ارتداد، در مقام مذمت مرتد می باشند و اینکه ارتداد دودش فقط به چشم مرتد می رود و موجب بطلان و محو اعمالش می&zwnj;شود بنابراین ناظر به حکم فقهی او نیستند تا قائلان نظریه دوم، برای اثبات عدم جواز اعدام مرتد، به آن&zwnj;ها استناد کنند.<br /> &nbsp;همان&zwnj;طور که در تعریف ارتداد اشاره شد، مرتد دو قسم است یا مرتد فطری است و یا مرتد ملی. فقهای امامیه فتوا داده&zwnj;اند که مرتد فطری اگر مرد باشد قتلش حتمی و لازم است و مرتد ملی که مرد است، اول توبه داده می&zwnj;شود. اگر به اسلام برنگشت قتلش واجب است؛ اما اگر زن باشد با صرف مرتد شدن کشته نمی&zwnj;شود، بلکه تا ابد حبس می&zwnj;شود و اوقات نماز شلاق زده می&zwnj;شود.[<a name="39">39</a>] &nbsp;ذیلاً به ادله هر یک به طور اختصار می&zwnj;پردازیم.&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">مرتد فطری</span>&nbsp;</h3> <p>در هیچ یک از آیات قرآن در مورد حکم مرتد به&zwnj;صراحت چیزی نیامده است، اما در عوض روایات بسیاری وجود دارد که حکم اقسام مرتد را روشن می&zwnj;کنند.&nbsp;<br /> &nbsp;به&zwnj;مقتضای ظرفیت مقاله چند روایت را به&zwnj;عنوان&zwnj;مثال به&zwnj;طوری&zwnj;که به اصل ادعا خللی وارد نکند، ذکر می&zwnj;شود و وجه دلالت آن&zwnj;ها را به&zwnj;اختصار تبیین می&zwnj;گردد.<br /> &nbsp;روایت اول: &laquo;عن عَمَّارٍ السَّابَاطِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه&zwnj;السلام) يَقُولُ کُلُّ مُسْلِمٍ بَيْنَ مُسْلِمِينَ ارْتَدَّ عَنِ الْإِسْلَامِ -وَ جَحَدَ مُحَمَّداً (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) نُبُوَّتَهُ وَ کَذَّبَهُ فَإِنَّ دَمَهُ مُبَاحٌ لِمَنْ سَمِعَ ذَلِکَ مِنْهُ وَ امْرَأَتُهُ بَائِنَةٌ مِنْهُ (يَوْمَ ارْتَدَّ) وَ يُقْسَمُ مَالُهُ عَلَى وَرَثَتِهِ- وَ تَعْتَدُّ امْرَأَتُهُ عِدَّةَ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا- وَ عَلَى الْإِمَامِ أَنْ يَقْتُلَهُ وَ لَا يَسْتَتِيبُهُ&raquo;.[<a name="40">40</a>] &nbsp;عمار ساباطی از امام صادق (علیه&zwnj;السلام) نقل می&zwnj;کند: هر مسلمانی از اسلام برگردد و از روی جحد و عمد نبوت پیامبر را انکار و ایشان را تکذیب نماید، خونش برای کسی که این را از او بشنود مباح است. و از روزی که مرتد می&zwnj;شود زنش از او جدا می&zwnj;شود و اموالش بین ورثه&zwnj;اش تقسیم می&zwnj;شود و زنش عده ی وفات نگه می دارد. و بر امام لازم است که او را بدون توبه دادن بکشد.<br /> &nbsp; روایت دوم: &laquo;حسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ قَالَ: قَرَأْتُ بِخَطِّ رَجُلٍ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا (علیه&zwnj;السلام) رَجُلٌ وُلِدَ عَلَى الْإِسْلَامِ ثُمَّ کَفَرَ وَ أَشْرَکَ وَ خَرَجَ عَنِ الْإِسْلَامِ هَلْ يُسْتَتَابُ أَوْ ُقْتَلُ وَ لَايُسْتَتَابُ فَکَتَبَ ُقْتَلُ&raquo;.[<a name="41">41</a>] &nbsp;حسین بن سعید می&zwnj;گوید در سؤالی که مردی به امام رضا (علیه&zwnj;السلام) نوشته بود چنین خواندم: اگر مردی مسلمان به دنیا آمد؛ سپس کافر شود و دوباره از اسلام خارج شود. آیا توبه داده می&zwnj;شود یا بدون توبه&zwnj;دادن کشته می&zwnj;شود؟ امام (علیه&zwnj;السلام): نوشت (بدون توبه&zwnj;دادن) کشته می&zwnj;شود.&nbsp;<br /> &nbsp;روایت سوم: &laquo;عن عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ أَبِي الْحَسَنِ (علیه&zwnj;السلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ مُسْلِمٍ تَنَصَّرَ قَالَ يُقْتَلُ وَ لَا يُسْتَتَابُ قُلْتُ فَنَصْرَانِيٌّ أَسْلَمَ ثُمَّ ارْتَدَّ قَالَ يُسْتَتَابُ فَإِنْ رَجَعَ وَ إِلَّا قُتِلَ&raquo;.[<a name="42">42</a>] &nbsp;علی بن جعفر از امام کاظم (علیه&zwnj;السلام) پرسید: اگر مسلمانی مسیحی شود تکلیف چیست؟ امام فرمود: بدون اینکه توبه&zwnj;اش دهند کشته می&zwnj;شود. دوباره پرسید اگر قبلاً مسیحی بوده سپس مسلمان شده و دوباره از اسلام برگشته؟ امام جواب داد: توبه داده می&zwnj;شود اگر به اسلام برنگشت کشته می&zwnj;شود.<br /> &nbsp;روایت چهارم: &laquo;عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه&zwnj;السلام) فِي الْمُرْتَدَّةِ عَنِ الْإِسْلَامِ قَالَ لَا تُقْتَلُ وَ تُسْتَخْدَمُ خِدْمَةً شَدِيدَةً وَ تُمْنَعُ الطَّعَامَ وَ الشَّرَابَ إِلَّا مَا يُمْسِکُ نَفْسَهَا وَ تُلْبَسُ خَشِنَ الثِّيَابِ وَ تُضْرَبُ عَلَى الصَّلَوَاتِ&raquo;.[<a name="43">43</a>] &nbsp;امام صادق (علیه&zwnj;السلام) در جواب سؤالی که درباره زن مرتد از ایشان پرسیدند فرمود: کشته نمی&zwnj;شود. او را به کارهای سخت وامی&zwnj;دارند و از غذا و نوشیدنی مگر به مقداری که زنده بماند، منع می&zwnj;شود و لباس&zwnj;های زبر را بر او می&zwnj;پوشانند و اوقات نماز زده می&zwnj;شود (مگر اینکه از کفر برگردد).<br /> &nbsp;روایت پنجم: &laquo;عن أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه&zwnj;السلام) قَالَ: الْمُرْتَدُّ يُسْتَتَابُ فَإِنْ تَابَ وَ إِلَّا قُتِلَ -وَ الْمَرْأَةُ تُسْتَتَابُ- فَإِنْ تَابَتْ وَ إِلَّا حُبِسَتْ فِي السِّجْنِ وَ أُضِرَّ بِهَا&raquo;.[<a name="44">44</a>] &nbsp;امام صادق (علیه&zwnj;السلام) فرمود: مرتد توبه داده می&zwnj;شود اگر توبه کرد (آزاد می&zwnj;شود) وگرنه کشته می&zwnj;شود. زن را نیز ابتدا توبه می&zwnj;دهند اگر توبه کرد (آزاد است)، اما اگر توبه نکرد در زندان حبس و به او سخت گرفته می&zwnj;شود.<br /> &nbsp;توضیح دلالت روایات: روایت اول دلالت دارد بر اینکه مرد مرتد (چه ملی و چه فطری) حکمش قتل است و نیازی به طلب توبه از او نیست، اما با نگاهی به روایت دوم و سوم که حکم قتل بدون استتابه را به مرتد فطری نسبت داده&zwnj;اند و روایت سوم که حکم استتابه را مختص به مرتد ملی کرده است، به&zwnj;خاطر دفع تعارض و تنافی بین روایات، روایت اول بر مرتد فطری حمل می&zwnj;شود.&nbsp;<br /> &nbsp;روایات چهارم و پنجم، مربوط به حکم زن مرتد هستند و دلالت دارند بر اینکه زن مرتد کشته نمی&zwnj;شود بلکه توبه داده می&zwnj;شود. اگر به اسلام برنگشت، بر او سخت گرفته می&zwnj;شود و حبس می&zwnj;شود و همچنین در اوقات نماز، زده می&zwnj;شود تا توبه کند یا از دنیا برود.<br /> روشن شد که مرتد فطری اگر مرد باشد، بدون اینکه توبه داده شود، کشته می&zwnj;شود و این حکم مختص به اوست. اما اگر زن باشد کشته نمی&zwnj;شود، بلکه در زندان توبه داده می&zwnj;شود.</p> <p>&nbsp;</p> <h3><span style="color:#2980b9;">مرتد ملی</span></h3> <p>گفته شد، حکم مرتد ملی به این&zwnj;گونه است که ابتدا توبه داده می&zwnj;شود، اگر امتناع کرد، کشته می&zwnj;شود و توبه&zwnj;دادنش نیز واجب است. [<a name="45">45</a>]&nbsp;<br /> &nbsp;روایات بسیاری دلالت یا ظهور در این حکم دارند، مانند فراز دوم از روایت علی بن جعفر &laquo;قُلْتُ فَنَصْرَانِيٌّ أَسْلَمَ ثُمَّ ارْتَدَّ قَالَ يُسْتَتَابُ فَإِنْ رَجَعَ وَ إِلَّا قُتِلَ&raquo;[<a name="46">46</a>] &nbsp;که به&zwnj;صراحت دلالت بر مطلوب دارد. همچنین روایات دیگر، از قبیل این روایت: &laquo;عن أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه&zwnj;السلام) فِي الْمُرْتَدِّ يُسْتَتَابُ فَإِنْ تَابَ وَ إِلَّا قُتِلَ&raquo;[<a name="47">47</a>] &nbsp;ظهور در مراد ما دارند؛ چون اطلاقشان حمل بر مرتد ملی می&zwnj;شود؛ زیرا این حمل، وجه جمع بین روایات ارتداد است.<br /> از ادله&zwnj;ای که ذکر شد، حکم اقسام مرتد روشن می&zwnj;شود و همچنین نظریه کسانی که قائل به نسخ&zwnj;شدن حکم مرتد در این زمان شده&zwnj;اند نیز رد می&zwnj;شود؛ چون هیچ خصوصیتی در این روایات یا ادله دیگر نیست که اثبات کند این احکام مربوط به زمان صدر اسلام هستند.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;">4. تبیین میان&zwnj;کنش آزادی بیان و عقیده و مسئله ارتداد</span></h2> <p>پس از اینکه بحث نسبتاً مکفی در مورد آزادی و ارتداد مطرح شد، به اصل مسئله برمی&zwnj;گردیم که اگر آزادی در اسلام پذیرفته شده است، چرا مرتد را باید کشت یا تا ابد محبوس کرد؟&nbsp;<br /> &nbsp;برخی در مقام حل این مشکل، پاسخ درون&zwnj;دینی را مطرح کرده&zwnj;اند. مبنی بر اینکه: می&zwnj;دانیم اسلام آزادی را پذیرفته است و بر فرض، اگر چگونگی جمع&zwnj;شدن حکم مرتد با آزادی عقیده را نیز ندانیم، به&zwnj;هرحال فی&zwnj;الجمله می&zwnj;دانیم این مسئله جواب دارد و علم تفصیلی به آن لازم نیست. علم و دین با هم شباهت&zwnj;هایی دارند؛ یکی این است که در علم هم یک سری حرف&zwnj;های که دلیلش را نمی&zwnj;دانیم، می&zwnj;پذیریم (مانند اینکه همه قبول دارند آب در دمای صد درجه به جوش می&zwnj;آید بدون اینکه همه تجربه کرده باشند). در دین نیز گاهی مسائلی را تصدیق می&zwnj;کنیم بدون این که تفصیلاً به دلیل آن&zwnj;ها علم نداریم. [<a name="48">48</a>]&nbsp;<br /> &nbsp;پاسخ: به نظر می&zwnj;آید این پاسخ صحیحی برای حل مسئله نیست. بلکه، پاک&zwnj;کردن صورت&zwnj;مسئله است؛ چون اگر آزادی مورد تأیید اسلام باشد، احکامی که اسلام اعتبار می&zwnj;کند نباید با آزادی تعارض کنند و در صورت تعارض، طبق مبانی که در اصول فقه ثابت شده است، اگر جمع عرفی امکان داشته باشد، باید جمع بست و اگر امکان نداشته باشد باید به قواعد تعادل و تراجیح رجوع کرد و اگر از آن قواعد هم کاری بر نیامد، اصل اولی، تساقط دو دلیل است؛ بنابراین نه حکم آزادی در اسلام قابل&zwnj;اثبات است و نه حکم ارتداد.<br /> &nbsp;پاسخ صحیح: با اندک تدبری در مباحث مطرح شده، مبنی بر تبیین گستره مسئله آزادی و ارتداد، روشن می&zwnj;شود که منافاتی بین آن دو وجود ندارد. به این بیان که همگان در انتخاب دین و عقیده آزادند، منتها انکار از روی جحد یا تبلیغ علنی آن در حکومت اسلامی موجب واکنش حاکم اسلامی در مقابل آن است.&nbsp;<br /> &nbsp;جواب تفصیلی: گفته شد که آزادی به اعتبار حقیقی و جعلی بودنش به دو قسمت تقسیم می&zwnj;شود:&nbsp;<br /> &nbsp;الف: آزادی تکوینی. بر اساس نظر شیعه و معتزله، انسان&zwnj;ها در افعال خودشان از آزادی تکوینی برخوردار هستند و اثبات شد، کسی که عقیده و اعتقاد به چیزی داشته باشد، نمی&zwnj;توان با جعل و قانون&zwnj;گذاری معتقداتش را سلب کرد؛ بنابراین ادله ارتداد شامل این قسم نمی&zwnj;شوند، مگر اینکه کسی از روی جحد و انکار، مرتد شود، یعنی اعتقاد به حقانیت اسلام داشته باشد، اما به&zwnj;خاطر هوای نفس، اسلام را انکار کند و به اسلام ملتزم نشود. در این صورت، به این علت که حجت بر او تمام شده به&zwnj;حکم آیه &laquo;وَمَا کُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا&raquo;[<a name="49">49</a>] &nbsp;مستحق عذاب می&zwnj;شود. با این بیان می&zwnj;توان گفت روایات ارتداد، عقاب دنیوی را برای چنین کسی ثابت می&zwnj;کنند و اسلام برای چنین کسی حق آزادی قائل نیست. چنین رهایی مطلقی در مکتب وحی به معنای بردگی است؛ زیرا چنین آزاد مطلقی برای انسان معلول اسارت او در دست آرزوها و هوس&zwnj;هاست و او در واقع از هوای درونی&zwnj;اش پیروی می&zwnj;کند. &laquo;أَفَرَأَيتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ&raquo;[<a name="50">50</a>] &nbsp;آیا دیدی آن کس که هوس خود را بندگی کرد؟&nbsp;<br /> &nbsp;ب: آزادی تشریعی. این آزادی به آزادی در عقیده و آزادی بیان تقسیم می&zwnj;شود. حکم آزادی عقیده در بالا بیان شد به اینکه اگر ارتداد از روی جحد و انکار باشد، از شخص مرتد پذیرفته نیست و اگر به هر طریقی بر او ثابت شود، حکم مرتد در موردش جاری می&zwnj;شود.&nbsp;<br /> نسبت به مسئله آزادی بیان و ارتداد باید گفت: اسلام به&zwnj;عنوان یک دین بیش از آنکه در پی اعطای آزادی&zwnj;های فردی باشد در پی تعالی معنوی و روحانی بشریت است. بدیهی است که اسلام، آزادی&zwnj;ها را تا بدان&zwnj;جا معتبر می&zwnj;داند که با رشد معنوی جامعه در تضاد نباشد و آزادی افراد در آنجا محدود می&zwnj;شود که با آزادی ديگران در تزاحم افتد؛ بنابراين اسلام بر اساس تلازم حکم شرع و عقل، در تزاحم بين آزادی فرد و جامعه، اولويت را به آزادی جامعه می&zwnj;دهد و مصالح عمومی را به&zwnj;خاطر منافع فردی ناديده نمی&zwnj;گیرد. [<a name="51">51</a>] . آزادی بیان تا بدان&zwnj;جا در نظر اسلام معتبر است که مصالح امت اسلام را به خطر نیندازد و موجب گمراهی مسلمین نشود؛ به همین خاطر علما در کتب فقهی[<a name="52">52</a>] . به فرازی از روایتی که از امام صادق (علیه&zwnj;السلام) نقل شده بر حرمت فروش و نگه&zwnj;داری کتب ضاله و گمراه&zwnj;کننده، استدلال کرده&zwnj;اند. امام (علیه&zwnj;السلام) می&zwnj;فرماید: &laquo;أو ما يقوى به الکفر في جميع وجوه المعاصي، أو باب يوهن به الحقّ&hellip;&raquo;.[<a name="53">53</a>] .&nbsp;<br /> علت حرمت خریدوفروش کتب ضاله آن&zwnj;چنان که در این روایت ذکر شده تقویت جبهه کفر و تضعیف حق است؛ بنابراین آزادی بیان در اسلام، محدود به عدم تضعیف جبهه حق است. با این بیان حکم ارتداد در مورد کسی قابل&zwnj;اجراست که یا از روی جحد و انکار، اسلام را نپذیرد و یا بخواهد اعتقادی که دارد را در جامعه به شکلی تبلیغ کند که موجب گمراهی عوام از مسلمانان شود. در این صورت وظیفه حاکم است که از چنین فتنه&zwnj;هایی جلوگیری کند و مانع تضعیف جامعه اسلامی شود.</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;">نتیجه&zwnj;گیری</span></h2> <p>یکی از موهبت&zwnj;هایی الهی که انسان از آن بهره می&zwnj;برد، حق آزادی و اختیار است و همه باید این حق را در مورد هم&zwnj;نوعان خود، رعایت کنند و به رسمیت بشناسند.<br /> آزادی به یک اعتبار به تکوینی و تشریعی تقسیم می&zwnj;شود. دررابطه&zwnj;با آزادی تکوینی در اسلام سه دیدگاه مطرح است و قول حق که قول شیعه امامیه است مبنی بر این است که انسان&zwnj;ها در افعال خودشان اختیار دارند و اختیار آن&zwnj;ها نیز در طول اراده خدای متعال است؛ بنابراین هر کس تکویناً این حق را دارد که در هر مسیری که می&zwnj;خواهد حرکت کند و به هر عقیده&zwnj;ای ملتزم شود و آن را آزادانه بیان کند. با این بیان احکام شرعی (مانند ارتداد) نمی&zwnj;توانند در تنافی با اصل آزادی و اختیار تکوینی انسان باشند؛ چون احکام شرعی جزء اعتباریات هستند.&nbsp;<br /> آزادی تکوینی نسبت به&zwnj; خصوص عقیده به یک وجه دیگر قابل&zwnj;تصور است؛ زمانی که عقیده&zwnj;ای برای کسی حاصل می&zwnj;شود، نمی&zwnj;توان او را از اعتقادش نفی کرد؛ چون عقیده به معنای تصدیق جزمی است که بعد از حاصل&zwnj;شدن، همراه انسان است و با اعتباریات از او جدا نمی&zwnj;شود.&nbsp;<br /> همچنین به&zwnj;حکم عقل عملی و ادله شرعی اگر کسی به یک گزاره&zwnj;ای معتقد شود قبیح است مولی او را به&zwnj;خاطر اعتقادش عقاب کند (چه عقاب دنیوی مانند اجرای حکم ارتداد و چه اخروی)؛ بنابراین روشن می&zwnj;شود که احکام شرعی به&zwnj;خصوص حکم ارتداد در محل بحث، در مورد کسی قابلیت اجرا دارند که با وجود عقیده قلبی&zwnj;اش به اسلام از روی جحد و انکار، اسلام را نپذیرد و یا عقیده&zwnj;ای که دارد را در مجتمع اسلامی تبلیغ کند و با تشکیک در مقدمات اعتقاد عموم مسلمین، موجب تضعیف عقیده آنان گردد.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;">منابع</span></h2> <p>قرآن کریم.<br /> 1. ابن&zwnj;بابویه، محمدبن&zwnj;علی، عیون اخبار الرضا (علیه&zwnj;السلام)، محمدصالح روغنی، 1393ش، چ سوم، قم، کتاب جمکران وابسته به مسجد مقدس جمکران.<br /> 2. ابن&zwnj;منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، 1414 ق، سوم، بیروت- لبنان، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.<br /> 3. انصاری دزفولی، مرتضی بن محمد امین، کتاب المکاسب، 1415ق، قم، مجمع الفکر الاسلامي.<br /> 4. حرّ عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشيعة، 1409ق، دوم، قم، مؤسسه آل البيت (علیهم&zwnj;السلام).<br /> 5. الحرانی، الحسن بن علی شعبة، تحف العقول، 1423ق، بیروت- لبنان، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.<br /> 6. حلّى، نجم الدين، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، 1408ق، دوم، قم، مؤسسه اسماعيليان.<br /> 7. حويزى، عبد على بن جمعه، تفسير نور الثقلين، 1383ق.، قم، اسماعيليان.<br /> 8. خرازی، سيد محسن، بداية المعارف الإلهية في شرح عقائد الإمامية، 1417ق، چهارم، قم، موسسه نشر اسلامی.<br /> 9. درگاهی، مهدی، مقاله میان&zwnj;کنش کرامت انسانی و عملیاتهای اطلاعاتی، 1396ش، فصلنامه پژوهش&zwnj;های حفاظتی-امنیتی دانشگاه جامع امام حسین (علیه&zwnj;السلام)، شماره 21.<br /> 10. دورانت، ویل و آریل، تاریخ تمدن، اسماعیل دولتشاهی و علی&zwnj;اصغر بهرام&zwnj;بیگی، 1370ش، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.<br /> 11. دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، 1328ش، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.<br /> 12. رازى، فخرالدین، الأربعين في أصول الدين، 1986م، اول، قاهره، مکتبة الکليات الأزهرية.<br /> 13. زبیدی، محمد بن محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، 1414ق، بیروت-لبنان، دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.<br /> 14. صدر، سیدموسی، مقاله ارتداد و آزادی عقیده از نگاه قرآن، علوم قرآن و حدیث، پژوهش&zwnj;های قرآنی، 1986م، شماره 34.<br /> 15. طباطبايى، محمدحسين، الميزان في تفسير القرآن، 1997م، دوم، بيروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات.<br /> 16. طبرسی، ابومنصور، الإحتجاج، 1403ق، اول، مشهد، نشر مرتضى&zwnj;.<br /> 17. فهیم&zwnj;نیا، محمدحسین، دین و آزادی، 1387ش، قم، انتشارات مسجد مقدس جمکران.<br /> 18. کاپلستون، فردریک، تاریخ فلسفه، ترجمه جلال&zwnj;الدین مجتبوی، 1375ش، تهران، انتشارات صداوسیما.<br /> 19. مشکینی، علی&zwnj;اکبر، مصطلحات الفقه، 1377ق، اول، قم، الهادي.<br /> 20. مطهری، مرتضی، اصول فلسفه و روش رئالیسم،1390ش، قم، انتشارات صدرا.<br /> 21. مظفر، محمد رضا، أصول الفقه، &nbsp;تعليقه: عباس&zwnj;علی زارعى، 1387ش، پنجم، قم، بوستان کتاب.<br /> 22. مکارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه، 1371 ش، دوم، تهران، دار الکتب الإسلامية.<br /> 23. هاشمی، سیدمحمد، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، 1377ش، چهارم، تهران، نشر دادگستر.<br /> &nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;">پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</span></h2> <p>[1] سوره بقره، آیه 256.<br /> [2] صدر، سیدموسی، ارتداد و آزادی عقیده در قرآن، مجله علوم قرآن و حدیث.<br /> [3] دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، ج4، ص1262.&nbsp;<br /> [4] هاشمی، سید محمد، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ج1، ص196.<br /> [5] فهیم نیا، محمد حسین، دین و آزادی، ص69.<br /> [6]همان.<br /> [7] هاشمی، سید محمد، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ج1، ص196<br /> [8]همان<br /> [9] واسطی زبیدی، محب&zwnj;الدین، تاج العروس من جواهر القاموس، ج4، ص450<br /> [10] ابن&zwnj;منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ص52<br /> [11] مشکینی، علی&zwnj;اکبر، مصطلحات الفقه، ص52.<br /> [12] مظفر، محمدرضا، أصول الفقه، ص544.<br /> [13] درگاهی، مهدی، میان کنش کرامت انسانی و عملیات&zwnj;های اطلاعاتی، ص41.<br /> [14] کاپلستون، فردریک، تاریخ فلسفه، ج1، ص275.<br /> [15] دورانت، ویل و آریل، تاریخ تمدن، ج2، ص271.<br /> [16] همان، ج11، ص2.<br /> [17] سوره انعام، آیه 163.<br /> [18] خرازى، سیدمحسن، بداية المعارف الإلهية في شرح عقائد الإمامية، ج1، ص153.<br /> [19] رازی، فخر الدين، الأربعين في أصول الدين، ج1، ص319.<br /> [20] خرازی، سيدمحسن، بداية المعارف الإلهية في شرح عقائد الإمامية، ج1، ص160.<br /> [21] طبرسی، ابومنصور، الإحتجاج، ج2،ص414.<br /> [22] خرازی، سيدمحسن، بداية المعارف الإلهية في شرح عقائد الإمامية، ج1، ص165.<br /> [23] سوره بقره، آیه 256.<br /> [24] طباطبايى، محمدحسين، الميزان في تفسير القرآن، ص343؛ مکارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه، ج2، ص278.<br /> [25] حويزى، عبد على بن جمعه، تفسير نور الثقلين، ج1، ص261.<br /> [26] سوره اسراء، آیه 15. تا زمانی که کسی را نفرستیم که معارف را بیان کند، هیچ کس را مؤاخذه نمی&zwnj;کنیم.<br /> [27] سوره کافرون، آیه 6.<br /> [28] سوره بقره، آیه 256.<br /> [29] فهیم&zwnj;نیا، محمدحسین، دین و آزادی، ص202.<br /> [30] سوره زمر، آیه 18.<br /> [31] فهیم&zwnj;نیا، محمدحسین، دین و آزادی، ص87.<br /> [32] ابن&zwnj;بابویه، محمد بن &zwnj;علی، عیون اخبار الرضا (علیه&zwnj;السلام)، ج1، ص154.<br /> [33] فهیم&zwnj;نیا، محمدحسین، دین و آزادی، ص89.<br /> [34] مطهری، مرتضی، اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج1، ص131.<br /> [35] سوره رعد، آیه 36.من فرمان یافته&zwnj;ام که خدای یکتا را بپرستم و شریکی برای او قرار ندهم، تنها به&zwnj;سوی او دعوت می&zwnj;کنم و بازگشتم فقط به&zwnj;سوی اوست.<br /> [36] برای تحقیق بیشتر می&zwnj;توان به کتاب&zwnj;های آقای سید محمدعلی ایازی از قبیل آزادی در قرآن و غیر آن رجوع کرد، این نوع رویکرد در رابطه با احکام مرتد اخیرا و در پی شبهاتی که به حکم مرتد به خاطر تقابلش با مسئله آزادی وارد شد، توسط عده&zwnj;ای از نواندشان دینی، مطرح شده است.<br /> [37] صدر، سیدموسی، ارتداد و آزادی عقیده از نگاه قرآن، علوم قرآن و حدیث، پژوهش&zwnj;های قرآنی، تابستان 1382، شماره 34، ص100.<br /> [38] و از شما کسانى که از دينشان برگردند و در حال کفر بميرند، همه اعمال خوبشان در دنيا و آخرت تباه و بى&rlm;اثر مى&rlm;شود، و آنان اهل آتش&rlm;اند و در آن جاودانه&rlm;اند.<br /> [39] حلّى، محقق، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام،، ج4، ص170.<br /> [40] حرّ عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشيعة، ج28، ص324.<br /> [41] همان، ص325.<br /> [42] همان.<br /> [43] همان، ص330.<br /> [44] همان، ص331.<br /> [45] حلّى، محقق، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، ج4، ص171.<br /> [46] حرّ عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشيعة، ج28، ص324.<br /> [47] همان، ص327.<br /> [48] فهیم&zwnj;نیا، محمدحسین، دین و آزادی، ص296.<br /> [49] سوره اسراء، آیه 15.<br /> [50] سوره جاثیه، آیه 23.<br /> [51] درگاهی، مهدی، میان کنش کرامت انسانی و عملیات&zwnj;های اطلاعاتی، ص42.<br /> [52] انصاری دزفولی، مرتضی بن محمد امین، کتاب المکاسب، ج1، ص233.<br /> [53]حرانی، حسن بن علی شعبة، تحف العقول، ص241. آنچه که موجب تقویت کفر می&zwnj;شود یا موجب سست&zwnj;شدن و ضعف جبهه حق می&zwnj;شود ( استفاده و خریدو فروش آن حرام است).<br /> &nbsp;</p> Tue, 22 Apr 2025 16:53:31 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_829818-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_830068-utab ماهیت عقد بیمه از دیدگاه فقه اسلامی 
<p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/144.jpg" style="margin: 5px; width: 500px; height: 333px;" /></p> <h1 style="text-align: center;"><strong><span style="color:#27ae60;">ماهیت عقد بیمه از دیدگاه فقه اسلامی&nbsp;</span></strong></h1> <h2 style="text-align: left;"><br /> <span style="color:#d35400;">حسین آدیش&nbsp;</span></h2> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>چکیده</strong>&nbsp;</span></h2> <p>این مقاله به بررسی مفهوم و جایگاه عقد بیمه در فقه اسلامی می&zwnj;پردازد. بیمه قراردادی متعهدانه میان بیمه&zwnj;گر و بیمه&zwnj;گزار است که در آن بیمه&zwnj;گر در برابر دریافت حق بیمه، متعهد به جبران خسارات احتمالی یا پرداخت مبلغی مشخص می&zwnj;گردد. بحث پیرامون بیمه در فقه اسلامی از قرن ۱۳ هجری آغاز شد و نظرات مختلفی از سوی فقهای شیعه و اهل&zwnj;سنت ارائه گردید. این نظرات در سه دسته اصلی قابل تقسیم&zwnj;اند: قائلین به جواز، قائلین به حرمت، و قائلین به تفصیل.<br /> قائلین به جواز، بیمه را عقدی شرعی و صحیح دانسته و به ادله&zwnj;ای چون عمومات قرآنی، اصاله الصحه، و اصاله الاباحه استناد می&zwnj;کنند. قائلین به حرمت، بیمه را به دلیل عدم انطباق با عقود شرعی، وجود جهالت در عوضین، و شبهات ربوی غیرمجاز می&zwnj;دانند. گروه سوم، قائل به تفصیل بوده و جواز برخی انواع بیمه را پذیرفته، اما بیمه عمر را به دلیل شبهه قمار رد کرده&zwnj;اند.<br /> در نهایت، مقاله نشان می&zwnj;دهد که اکثر فقهای شیعه، بیمه را عقدی مشروع و مفید برای تقویت همبستگی اجتماعی و آرامش روانی می&zwnj;دانند و آن را با عقود شرعی چون صلح، هبه معوضه، و ضمان مقایسه می&zwnj;کنند.&nbsp;<br /> &nbsp;واژگان کلیدی: بیمه، عقد، شیعه، اهل&zwnj;سنت.</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>مقدمه</strong></span></h2> <p>در این نوشتار ما تعریف عقد بیمه و اقوال مختلف مذاهب اسلامی را بررسی خواهیم نمود. &nbsp;وقتی به جامعه انسانی نگاه می&zwnj;کنیم می&zwnj;بینیم که از گذشته&zwnj;های دور، انسان&zwnj;ها راه&zwnj;های زیاد و مختلفی را طی کرده&zwnj;اند تا جلوی خسارت&zwnj;های جانی، مالی را بگیرند یا به حداقل برسانند. این کار در هر زمانی یک نامی داشته که در عصر ما به آن عقد بیمه می&zwnj;گویند.&nbsp;<br /> در این پژوهش به طور مفصل اقوال مختلف را با ادله&zwnj;شان را بیان می&zwnj;کنیم و عقد بیمه صحیح شرعی را مشخص می&zwnj;کنیم.&nbsp;<br /> در اینجا &nbsp;سؤالاتی مطرح می&zwnj;شود که به بیان آن&zwnj;ها می&zwnj;پردازیم.<br /> تعریف بیمه چیست؟<br /> مبانی بیمه در اسلام کدام است؟<br /> ساختار بیمه اسلامی چگونه است؟</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>تعریف بیمه&nbsp;</strong></span></h2> <p>بیمه عقدی است که بیمه&zwnj;گر در قبال دریافت حق بیمه متعهد می&zwnj;شود، مبلغی مشخص و یا خسارت احتمالی را جبران کند که بیمه&zwnj;گر حکم فروشنده و بیمه&zwnj;گزار حکم خریدار است. جبران خسارت یا مبلغ مشخص در قبال موضوع حادثه که پرداخت می&zwnj;شود، حکم مبیع را دارد.&nbsp;<br /> در بین فقهای شیعه، شاید بتوان گفت که مرحوم سید محمدکاظم یزدی صاحب عروه، اولین شخصی است که این بحث را مطرح کرده&zwnj; است.&nbsp;<br /> مرحوم امام خمینی (رحمه&zwnj;الله) می&zwnj;گوید: بیمه عقدی است که بین شنونده و بیمه&zwnj;کننده واقع می&zwnj;شود؛ بدین قرار که مؤَمّن (بیمه&zwnj;کننده) ملتزم می&zwnj;شود خسارت معین از بیمه&zwnj;شونده را به عهده گیرد و جبران کند و در مقابل، بیمه شنونده که او را مستأمن یا مؤمّن&zwnj;له می&zwnj;نمایم، با رضایت طرفین را متعهد شود که مبلغ معینی را در مجلس یا در آینده بپردازد.[1]&nbsp;<br /> بیمه قراردادی است که طبق آن بیمه&zwnj;گزار متعهد می&zwnj;شود ماهانه، سالانه یا یکباره مبلغ معینی به بیمه&zwnj;گر بپردازد و در مقابل آن، بیمه&zwnj;گر متعهد می&zwnj;شود که به بیمه&zwnj;گزار یا به شخص سومی که قرارداد بیمه به نفع او منعقد شده، مبلغی پول، پرداختی ثابتی یا هر عوض مالی دیگری را در صورت وقوع حادثه&zwnj; یا ضرری که در قرارداد به آن تصریح شده، بپردازد.&nbsp;</p> <h2><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">پیشینه عقد بیمه در اسلام</span></strong>&nbsp;</h2> <p>اگر در قرارداد بیمه مواردی مثل تأمین&zwnj;کردن شخص زیان&zwnj;دیده، تعاون و همکاری، توزیع و تقسیم خسارت یا جبران ضررهای قابل&zwnj;محاسبه، وجود دارد و از این طریق خسارت&zwnj;های وارده را کاهش می&zwnj;دهد، به&zwnj;گونه&zwnj;ای آرامش و امنیت روانی و فکری را فراهم می&zwnj;سازد. در این صورت می&zwnj;شود گفت که مبانی قرارداد بیمه در فرهنگ دینی و اسلام جایگاه ارزشمندی دارد.&nbsp;<br /> با مطالعه&zwnj;کردن تاریخ زمان پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله)، یک نوع قراردادها و پیمان&zwnj;هابی وجود داشته که می&zwnj;توان گفت شباهت زیادی به بیمه دارد. مثل پیمان &laquo;حلف&zwnj;الفضول&raquo; که بین جوانان قبیله قریش در مکه بسته شد که در آن قرارداد متعهد شدند که اگر حق یا حقوقی از فقیران و مستمندان مکه ضایع شود آن&zwnj;ها از اغنیا بگیرند و به فقیران بدهند که پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) هم این پیمان را پسندید و در آن شرکت نمود. &nbsp;این پیمان و قرارداد شباهت زیادی به بیمه دارد؛ مثلاً در این قرارداد آمده که اگر زیان و خسارتی متحمل شدند آن&zwnj;ها آن را جبران می&zwnj;کنند و در عقد بیمه هم همین&zwnj;جور است که اگر شخص بیمه&zwnj;گزار زیان دید و خسارت دید، شخص بیمه&zwnj;گر جبران خسارت می&zwnj;کند. [2] &nbsp;<br /> برخی از حقوق&zwnj;دانان نظرشان این است که در نظام اسلامی، بیت&zwnj;المال یک شرکت بیمه عمومی است که کلیه افرادی که در سایه حکومت اسلامی زندگی می&zwnj;کنند را تحت پوشش قرار می&zwnj;دهد و در شریعت اسلام، بیمه حوادث و خسارات پیش&zwnj;بینی شده است. [3]&nbsp;<br /> با توجه به بیانی که از بیمه داشتیم می&zwnj;توان نتیجه گرفت که عقد بیمه باعث همبستگی و یکپارچگی میان افراد جامعه می&zwnj;شود. می&zwnj;توان بیمه را در حقوق اسلامی چنین بیان کرد که بیمه حقی انسانی است و در خصوص شخص یا اشخاصی معینی نیست و شامل همه افراد جامعه، هرچند از کار افتاده باشند هم می&zwnj;شود.&nbsp;<br /> تا قرن 13 هجری قمری هیچ فقیهی به موضوع بیمه نپرداخته و با پایان جنگ&zwnj;های صلیبی و شروع روابط بازرگانی میان کشورهای اسلامی به&zwnj;عنوان مبحث جدید فقهی مطرح شده که دارای ابعاد مختلفی است. مسلمانان با آغاز روابط بازرگانی و تجاری به این فکر افتادند که آیا بیمه یک عقد شرعی و صحیحی است؟ به همین خاطر به علما و مراجع تقلید رجوع کردند تا این موضوع را تعیین تکلیف کنند. از آن روز بین علما این موضوع رونق گرفت و به آن پرداخته شد.&nbsp;<br /> در اینجا به دیدگاه&zwnj;های علما و فقها می&zwnj;پردازیم و به سه دسته تقسیم می&zwnj;کنیم:&nbsp;<br /> 1. قائلین به جواز عقد بیمه؛<br /> 2. قائلین به حرمت عقد بیمه؛<br /> 3. تفصیل داد&zwnj;ه&zwnj;اند که بعضی از بیمه&zwnj;ها جایز و بعضی دیگر حرام&zwnj;اند.&nbsp;</p> <h2><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">دیدگاه حرمت عقد بیمه</span></strong></h2> <p>این دسته از علما قائل&zwnj;اند که عقد صحیح، عقدی است که تمام اجزا و شرایط عقد را داشته باشد و عقود شرعی و صحیح هم معین و محصورند؛ درحالی&zwnj;که عقد بیمه یک عقد جدید است که بر هیچ&zwnj;کدام از عقود شرعی منطبق نیست؛ پس عقد بیمه نه شرعی است و نه صحیح.&nbsp;<br /> قول اهل&zwnj;سنت، علی&zwnj;الخصوص ابن&zwnj;عابدین که اولین شخص مخالف است، می&zwnj;گویند که بیمه عقد صحیح شرعی نیست؛ چون هیچ&zwnj;کدام از شرایط عقد صحیح را ندارد. بر فرض که قائل شویم که بیمه یک نوع عقدی است؛ &nbsp;این عقد دارای چند اشکال است. [4]&nbsp;</p> <h3><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/8663_14020716123402371(2).jpg" style="margin: 5px; float: left; width: 400px; height: 400px;" /><br /> <strong><span style="color:#2980b9;">اشکالات عقد بیمه</span></strong></h3> <p><strong>اشکال اول:</strong> عقد بیمه، عقد &laquo;التزام ما لم یلزم&raquo; است؛ پس ضمان&zwnj;آور نیست و سبب شرعی بر مطالبه بدل مال تلف شده در آن وجود ندارد؛ پس نتیجه می&zwnj;گیریم که عقد بیمه، عقد فاسد است و دریافت&zwnj;کردن عوض مال تلف شده، حلال نیست.&nbsp;<br /> ابن&zwnj;عابدین می&zwnj;گوید: عقد بیمه&zwnj;ای که در کشور مسلمان و بین مسلمین اتفاق می&zwnj;افتد با عقد بیمه&zwnj;ای که در کشور غیرمسلمان اتفاق می&zwnj;افتد خیلی متفاوت است. در کشور غیرمسلمان فقط بیمه&zwnj;شونده مسلمان می&zwnj;تواند خسارت را بگیرد و بیمه&zwnj;شونده غیرمسلمان جایز نیست خسارت را دریافت کند. [5]&nbsp;<br /> <strong>اشکال دوم:</strong> عقد بیمه عقد &laquo;ضمان ما لم یجب&raquo; است.&nbsp;<br /> ضمان ما لم یجب یعنی ضامن&zwnj;شدن نسبت به تعهدی که هنوز به وجود نیامده و سبب آن محقق نشده است. بیمه&zwnj;گر متعهد می&zwnj;شود و ضامن چیزی می&zwnj;شود که هنوز محقق نشده است.&nbsp;<br /> <strong>پاسخ به اشکال دوم<br /> پاسخ اول:</strong> زمانی عقد بیمه از مصادیق ضمان ما لم یجب می&zwnj;شود که بیمه&zwnj;کننده انشاء تعهد قبلی نسبت به پرداخت خسارت مورد بیمه کند؛ ولی از آن جایی که عقد بیمه، انشاء تعهد بعدی است؛ یعنی بعد از اینکه حادثه اتفاق بیفتد و بیمه&zwnj;شونده متضرر شود، در این صورت بیمه&zwnj;کننده ملزم و ضامن بر پرداخت خسارت است پس از مصادیق ضمان ما لم یجب نیست. [6]&nbsp;<br /> <strong>پاسخ دوم:</strong> دلیل قطعی از کتاب و سنت بر بطلان ضمان ما لم یجب نداریم و اینکه ادعای اجماع بر ضمان ما لم یجب شده &nbsp;این اجماع تمام نیست. [7]&nbsp;<br /> <strong>اشکال سوم:</strong> در عقد بیمه جهل به عوضین پیش می&zwnj;آید. &nbsp;یکی از شروط صحت عقد، علم به عوضین است، درحالی&zwnj;که در عقد بیمه جهل به عوضین است؛ یعنی بیمه&zwnj;گزار نمی&zwnj;داند در قبال اقساطی که می&zwnj;پردازد چه مقدار خسارت دریافت می&zwnj;کند و شاید اصلاً اتفاقی نیفتد و خسارت دریافت نکند؛ پس چنین عقدی باطل است. [8]&nbsp;<br /> <strong>پاسخ اشکال:</strong> هر حالتی باعث بطلان عقد نمی&zwnj;شود؛ بلکه جهالتی باعث بطلان عقد می&zwnj;شود که باعث ابهام عقد شود؛ درحالی&zwnj;که علم اجمالی در مورد عقد حاصل شده و همین علم اجمالی به عوضین کافی است.<br /> عقد بیمه مبادله با مال نیست تا گفته شود که در آن جهل و غرر پیش بیاید؛ چون معاوضه حقیقی در بیمه بین دو &nbsp;چیز است که یکی مال است و دیگری مال نیست؛ بلکه تأمین و آرامش خاطر است.&nbsp;<br /> <strong>اشکال چهارم:</strong> در قراردادهای بیمه، شرکت&zwnj;های بیمه بدون اینکه کاری برای بیمه&zwnj;گزاران انجام دهند، وجوهی را دریافت می&zwnj;کنند و این کار آنان مصداق &laquo;اکل مال به باطل&raquo; است؛ پس عقد بیمه اشکال شرعی دارد.&nbsp;</p> <h2><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">دیدگاه جواز بیمه</span></strong></h2> <p>کسانی که قائل به جواز عقد بیمه هستند &nbsp;و می&zwnj;گویند که عقد بیمه صحیح شرعی است و شرایط صحت عقد را داراست. &nbsp;برخی خواسته&zwnj;اند که عقد بیمه را منطبق بر یکی از عقود شرعی مانند مضاربه، ضمان و&hellip; بدانند.</p> <h3><br /> <strong><span style="color:#2980b9;">انطباق بر مضاربه</span></strong></h3> <p>آیا عقد بیمه منطبق بر عقد مضاربه است؟<br /> عده&zwnj;ای از علمای شیعه و عده&zwnj;ای کمی از علمای اهل&zwnj;سنت قائل به انطباق شده&zwnj;اند؛ به این نحو که بیمه&zwnj;گزار در عقد بیمه، در حکم سرمایه&zwnj;گذاری است که سرمایه (حق بیمه) را به&zwnj;صورت یکجا یا به&zwnj;صورت اقساط در اختیار بیمه&zwnj;گر، به&zwnj;عنوان عامل، قرار می&zwnj;دهند و بیمه&zwnj;گر با سرمایه&zwnj;گذاری در راه&zwnj;های مشروع بعد از کم&zwnj;شدن هزینه و مخارج، سودی که حاصل شده را در بین بیمه&zwnj;گزار و سرمایه&zwnj;گذار تقسیم می&zwnj;کند. در این قرارداد مقداری از سودی که حاصل شده، به&zwnj;عنوان تبرع در حساب ویژه نگهداری می&zwnj;شود تا از این حساب، خسارتی که حاصل می&zwnj;شود را پرداخت کند. [9] &nbsp;<br /> <strong>اشکال به این انطباق</strong><br /> اشکال اول: هدف اصلی از عقد مضاربه، تجارت و حاصل&zwnj;شدن سود برای طرفین است؛[10] &nbsp;ولی در عقد بیمه، هدف اصلی، تجارت و سود برای بیمه&zwnj;گزار نیست؛ بلکه اگر متضرر شد خسارت را به او پرداخت کند.&nbsp;<br /> اشکال دوم: عقد مضاربه یک عقد جایز است؛[11] &nbsp;ولی عقد بیمه نسبت به بیمه&zwnj;گزار جایز و نسبت به بیمه&zwnj;گر لازم است؛[12] &nbsp;پس در عقد مضاربه با فوت یکی از طرفین عقد فسخ می&zwnj;شود؛ ولی در عقد بیمه با فوت بیمه&zwnj;گزار تعهد بیمه&zwnj;گر مشروع می&zwnj;شود.&nbsp;<br /> اشکال سوم: در عقد مضاربه، سرمایه از ملکیت مالک خارج نمی&zwnj;شود و عامل در حکم وکیل مالک است؛ ولی در عقد بیمه، حق بیمه پرداخت&zwnj;شده از ملکیت بیمه&zwnj;گزار خارج شده و به ملکیت بیمه&zwnj;گر درمی&zwnj;آید. [13] &nbsp;<br /> اشکال چهارم: در عقد مضاربه، تجارت، شرط اصلی مضاربه است؛ ولی در عقد بیمه این&zwnj;جور شرطی وجود ندارد و بیمه&zwnj;گر در هر راهی که سودآور باشد سرمایه&zwnj;گذاری می&zwnj;کند. [14] &nbsp;</p> <h3><br /> <strong><span style="color:#2980b9;">انطباق بر ضمان</span></strong></h3> <p>آیا عقد بیمه قابل&zwnj;انطباق بر ضمان است؟<br /> برخی از فقها مثل مرحوم امام (رحمه&zwnj;الله) [15] &nbsp;و مرحوم روحانی (رحمه&zwnj;الله) [16] &nbsp;قائل&zwnj;اند که شخص، ماهانه یا سالانه مبلغی به شرکت بیمه می&zwnj;پردازد و این مال در مالکیت او باقی می&zwnj;ماند. هر کس از افراد شرکت نیز به نسبت مالی که در شرکت دارند خسارت دیگران را ضمانت می&zwnj;کنند که این از مصادیق ضمان اعیان است و مانعی هم ندارد؛ چون ضمانت متعددی است که از منشأ واحد سرچشمه گرفته و نوعی بیمه تبادلی است.&nbsp;</p> <h3><br /> <strong><span style="color:#2980b9;">انظباق بر هبه معوضه</span></strong></h3> <p>آیا بیمه قابل&zwnj;انطباق بر هبه معوضه است؟&nbsp;<br /> مرحوم خویی (رحمه&zwnj;الله) [17] &nbsp;و مرحوم تبریزی (رحمه&zwnj;الله) قائل&zwnj;اند که عقد بیمه قابل&zwnj;انطباق بر هبه معاوضه است. بیمه&zwnj;گزار به&zwnj;عنوان واهب، مبلغی را به&zwnj;صورت اقساط یا به&zwnj;صورت یکجا به بیمه&zwnj;گر، به&zwnj;عنوان متهب، پرداخت می&zwnj;کند و در ضمن عقد هبه، شرط می&zwnj;کند که اگر تا تاریخ معین، زنده بماند یا فوت کند یا در هر دو صورت چه در صورت حیات و چه در صورت وفات تا تاریخ معین، بیمه&zwnj;گر مبلغی را به&zwnj;عنوان عوض به بیمه&zwnj;گزار یا ذی&zwnj;نفع &nbsp;معین شده، پرداخت کند. [18] &nbsp;<br /> اشکال این تطبیق آن است که عقود تابع قصد انسان است[19] &nbsp;و هیچ شخصی در پرداخت حق بیمه قصد هبه ندارد.</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>انطباق بر صلح</strong></span></h3> <p>آیا عقد بیمه قابل&zwnj;انطباق بر صلح است؟<br /> عده&zwnj;ای می&zwnj;گویند که در عقد بیمه، بیمه&zwnj;گزار به طور ماهانه یا سالانه، مبلغ معینی به شرکت بیمه می&zwnj;پردازد تا اگر حادثه&zwnj;ای روی داد، شرکت بیمه در مقام جبران خسارت وارده برآید. طرفین در مورد مبلغ حق بیمه&zwnj;ای که بیمه&zwnj;گزار می&zwnj;دهد و مبلغی که بیمه&zwnj;گر به&zwnj;عنوان خسارت می&zwnj;پردازد، با هم مصالحه می&zwnj;کنند. [20] &nbsp;<br /> برخی مثل شیخ انصاری (رحمه&zwnj;الله) می&zwnj;گویند که هر توافقی که عنوان خاص یکی از عقود را نداشته باشد الزاماً عنوان عقد صلح را خواهد داشت. [21]&nbsp;<br /> اشکال این تطبیق این است که صلح، عقدی است که برای پایان&zwnj;دادن به نزاع، وضع شده است، درحالی&zwnj;که در بیمه هیچ&zwnj;گونه نزاعی وجود ندارد.</p> <h2><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>انطباق بر جعاله</strong></span></h2> <p>آیا عقد بیمه قابل&zwnj;انطباق بر جعاله است؟<br /> بیمه&zwnj;گزار به&zwnj;عنوان جاعل، عقد بیمه را با بیمه&zwnj;گر به&zwnj;عنوان عامل معین منعقد می&zwnj;کند. اگر بیمه&zwnj;گر متعهد می&zwnj;شود که در صورت وقوع &nbsp;خسارت در مدت قرارداد، آن را جبران کند، این عقد در قالب جعاله منعقد شده؛ چون تعهد بیمه&zwnj;گر و اقدامات عملی که در عقد بیمه حاصل شده، مورد جعاله قرار می&zwnj;گیرد. [22] &nbsp;<br /> چند اشکال به این تطبیق وارد شده است:<br /> اشکال اول: جعاله یک عقد جایز است؛ ولی عقد بیمه لازم است.&nbsp;<br /> اشکال دوم: در عقدبودن جعاله یقین داریم؛ ولی در عقدبودن بیمه شک داریم.&nbsp;<br /> اشکال سوم: در بیمه، بیمه&zwnj;گر کاری برای بیمه&zwnj;گزار انجام نمی&zwnj;دهد تا مستحق پاداش باشد؛ ولی در جعاله، جاعل برای عامل کاری انجام می&zwnj;دهد.&nbsp;<br /> اشکال چهارم: در عقد بیمه، بیمه&zwnj;گزار به&zwnj;محض امضای قرارداد باید اقساط را بپردازد، وگرنه بیمه&zwnj;گر تعهدی نخواهد داشت؛ ولی در جعاله زمانی بر جاعل واجب است که حق جعاله را پرداخت کند که عامل به وظیفه&zwnj;اش عمل کرده باشد.&nbsp;<br /> اشکال پنجم: در عقد بیمه، بیمه&zwnj;گر باید معین و معلوم باشد؛ ولی در جعاله تعیین عامل شرط نیست.&nbsp;</p> <h3><br /> <strong><span style="color:#2980b9;">انطباق بر شرکت</span></strong></h3> <p>آیا عقد بیمه بر شرکت و شراکت تطبیق می&zwnj;کند؟<br /> بعضی قائل شده&zwnj;اند: عده&zwnj;ای شرکت را به&zwnj;صورت مشاع تشکیل می&zwnj;دهند و هر کدام شرط می&zwnj;کنند که اگر خسارت جانی، مالی متحمل شدند، شرکت بیمه از سود این شراکت، خسارت را جبران کند و این شرط هم ضمن عقد می&zwnj;شود و واجب&zwnj;الوفاء است. [23] &nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>انطباق بر قرض</strong></span></h3> <p>آیا عقد بیمه بر قرض منطبق است؟<br /> آنچه بیمه&zwnj;گزار به بیمه&zwnj;گر پرداخت می&zwnj;کند به&zwnj;عنوان قرض است و مبلغی هم که بیمه&zwnj;گر می&zwnj;پردازد ادای دین است. [24]&nbsp;<br /> این دیدگاه اشکال شرعی دارد؛ چون اگر مبلغی که بیمه&zwnj;گر پرداخت می&zwnj;کند بیش از مبلغی که بیمه&zwnj;گزار پرداخت کرده باشد، در این صورت مابه&zwnj;التفاوت و زیادی آن ربا حساب می&zwnj;شود و این یعنی این عقد مشروعیت ندارد.&nbsp;<br /> امام خمینی (رحمه&zwnj;الله) معتقد است: اینکه بیمه&zwnj;گر مبلغی را به بیمه&zwnj;گزار پرداخت می&zwnj;کند، قرض حساب نمی&zwnj;شود تا ربا پیش بیاید؛ بلکه یک وجه ضمانی است که از طرف بیمه&zwnj;گر. &nbsp;پرداخت می&zwnj;شود و این هم شرطی لازم&zwnj;الاجرا است که طرفین به توافق رسیدند.&nbsp;<br /> اشکال این تطبیق آن است که عقود تابع قصد انسان است[25] &nbsp;و هیچ شخصی در پرداخت حق بیمه قصد هبه ندارد.</p> <h3><br /> <strong><span style="color:#2980b9;">بیمه عقدی مستقل</span></strong></h3> <p>برخی از فقها معتقدند که نیازی نیست که بیمه را بر یکی از عقود شرعی دیگر تطبیق دهیم؛ بلکه هر معامله&zwnj;ای که طرفین راضی باشند و شرایط عقد هم داشته باشد، هرچند از عقود معین و محصور نباشد، صحیح است.&nbsp;</p> <h2><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/17083supplementary-without-basic-insurance-(1)(2).jpg" style="margin: 5px; float: right; width: 500px; height: 308px;" /><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">ادله مشروعیت عقد بیمه</span></strong></h2> <p>مشهور فقهای شیعه قائل به صحت و مشروعیت عقد بیمه شده&zwnj;اند و ادله&zwnj;ای را برای این مدعا اقامه کرده&zwnj;اند:<br /> دلیل اول: عمومات&nbsp;<br /> آیه شریفه &laquo;يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْکُلُوا أَمْوَالَکُمْ بَينَکُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ&raquo;.[26]&nbsp;<br /> و به عمومیت &laquo;أَوْفُوا بِالْعُقُودِ&raquo;.[27]&nbsp;<br /> این آیات، قضیه حقیقیه هستند و شامل تمام مصادیق معاملات در هر زمان و مکانی می&zwnj;شوند و دلیلی هم بر تخصیص این عمومات به عقد خاصی نداریم؛ پس شامل عقد بیمه که از عقود نوظهور و مستحدثه هست هم می&zwnj;شود. [28]&nbsp;<br /> دلیل دوم: اصاله الصحه<br /> برای صحت و مشروعیت &nbsp;عقد بیمه به اصاله الصحه کرد&zwnj;ه&zwnj;اند؛ به این نحو که شارع مقدس بسیاری از معاملات بین مردم را تأیید و امضا کرده و شارع، معاملات رایج بین مردم را می&zwnj;پذیرد. چون عقد بیمه، عقد عرفی و رایج بین مردم است، شارع هم پذیرفته است، پس هم صحیح و هم مشروع است. [29]&nbsp;<br /> دلیل سوم: اصاله الاباحه<br /> اصل در &nbsp;همه اشیاء و افعال، مباح&zwnj;بودن است، مگر اینکه از طرف شارع، منعی وارد شده باشد؛ پس عقد بیمه که منعی در موردش وارد نشده، مشروع است.&nbsp;</p> <h2><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">ادله اهل&zwnj;سنت در مشروعیت بیمه</span></strong></h2> <p>عده&zwnj;ای از فقهای اهل&zwnj;سنت قائل به جواز عقد بیمه شده&zwnj;اند و استدلال&zwnj;هایی را هم اقامه کرده&zwnj;اند:<br /> <strong>دلیل اول: استحسان&nbsp;</strong><br /> هرچند در عقد بیمه احتمال غرر داده شده، ولی چون عدم مشروعیتش خلاف مصالح اجتماع است؛ پس مشروعیت عقد بیمه ثابت می&zwnj;شود. [30]&nbsp;<br /> <strong>دلیل دوم: مصالح مرسله&nbsp;</strong><br /> بنا بر این قاعده برای رعایت مصلحت و حفظ دین و نظم اجتماعی جامعه، در جایی که نص خاص یا مطلق وجود نداشته باشد، می&zwnj;توان قائل به مشروعیت موضوعی مانند عقد بیمه شد. [31] <strong>&nbsp;دلیل سوم: ضرورت اقتصادی</strong>&nbsp;<br /> برخی قائل به مشروعیت عقد بیمه شد&zwnj;ه&zwnj;اند از باب ضرورت و احتیاج اقتصادی جامعه. [32]&nbsp;</p> <h2><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">ادله مخالفان مشروعیت</span></strong>&nbsp;</h2> <p>برخی از فقهای شیعه و اهل&zwnj;سنت قائل به عدم جواز عقد بیمه شده&zwnj;اند و ادله هم اقامه کرده&zwnj;اند:<br /> <strong>دلیل اول: عدم انطباق بر عقود</strong>&nbsp;<br /> &nbsp;می&zwnj;گویند که عقود شرعی، معین و محصور هستند و عقد بیمه از آن عقود معین محسوب نمی&zwnj;شود.&nbsp;<br /> پاسخ به دلیل: در مباحث گذشته مشخص شد که می&zwnj;توان بیمه را بر برخی از عقود شرعی، منطبق دانست.<br /> <strong>دلیل دوم: ربوی&zwnj;بودن</strong><br /> &nbsp; عقد بیمه باعث ربا در معامله می&zwnj;شود. شرکت&zwnj;های بیمه با اموال خودشان معاملات ربوی انجام می&zwnj;دهند؛ یعنی مثلاً در عقد بیمه اگر بیمه&zwnj;گزار پس از تمام&zwnj;شدن مدت معین، زنده بماند، اقساطی را که پرداخته &nbsp;با سودش پس می&zwnj;گیرد و این رباست و گاهی شرکت بیمه، خسارت تأخیر در پرداخت اقساط را از بیمه&zwnj;گزار می&zwnj;گیرد و این کار ربوی است.&nbsp;<br /> پاسخ به دلیل: این اشکال هنگامی است که بیمه را بر قرض، منطبق بدانیم اما تطبیق بیمه با یکی از عقود شرعی غیر از قرض، باعث می&zwnj;شود که زیاده&zwnj;ای در کار نباشد تا ربا محسوب شود.<br /> دلیل سوم: اکل مال به باطل&nbsp;<br /> عموم آیه &laquo;لَا تَأْکُلُوا أَمْوَالَکُمْ بَينَکُمْ بِالْبَاطِلِ&raquo;[33] &nbsp;کسب بدون عمل و کاری را حرام می&zwnj;کند؛ یعنی شرکت بیمه بدون پرداخت خسارت، مالک حق بیمه می&zwnj;شود. [34]&nbsp;<br /> پاسخ به اشکال: بیمه&zwnj;گر با ارائه خدمت تضمین، باعث آرامش بیمه&zwnj;گزار می&zwnj;شود و عقلای عالم برای این تضمین، ارزش قائل هستند.</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>دیدگاه تفصیل در انواع بیمه</strong></span></h2> <p>عده&zwnj;ای به جواز عقد بیمه قائل شده&zwnj;اند و آن را به عقود شرعی تطبیق داده&zwnj;اند؛ ولی قائل به عدم جواز عقد در بیمه عمر شده&zwnj;اند. &nbsp;<br /> عده&zwnj;ای از علمای اهل&zwnj;سنت به دلیل شبهه قماربودن بیمه عمر &nbsp;و عده&zwnj;ای از علمای شیعه مانند آیت&zwnj;الله سید محمدکاظم یزدی و آیت&zwnj;الله میلانی قائل به حرمت بیمه عمر شده&zwnj;اند. &nbsp;<br /> ولی آیت&zwnj;الله خویی و امام خمینی به عموم آیه &laquo;يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْکُلُوا أَمْوَالَکُمْ بَينَکُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ&raquo; استدلال کرده&zwnj;اند که هر عقد و قراردادی که با رضایت طرفین منعقد شود و شرایط اصلی صحت عقد را داشته باشد، از نظر شرعی صحیح است. این آیه اختصاص به عقود معین و محصور ندارد؛ بلکه شامل عقود جدید مثل عقد بیمه هم می&zwnj;شود. [35]&nbsp;<br /> &nbsp;و همچنین استدلال کرده&zwnj;اند به روایت: &laquo;الناس مسلطون علی أموالهم&raquo;.[36] &nbsp;یعنی مردم حق هرگونه&zwnj; تصرف مادی و حقوقی در اموال خود را دارند. این حق تصرف خود را به هر نحو و کیفیتی که بخواهند می&zwnj;توانند اعمال کنند. در صورت شک در مشروعیت برای اثبات مشروعیتش می&zwnj;توان به این حدیث تمسک کرد. [37]&nbsp;<br /> روایت مطلق است و تسلط بر مال، مقید به نوع خاصی نشده؛ مگر اینکه معامله&zwnj;ای نامشروع باشد که در این صورت با دلیل خاص از اطلاق روایت خارج می&zwnj;شود؛ مثل قرض ربوی که دلیل خاص بر حرمتش داریم.&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h2><strong><span style="color:#8e44ad;">نتیجه&zwnj;گیری</span></strong></h2> <p>عده&zwnj;ای قائل شدند که اگه عقد بیمه بخواهد صحیح و شرعی واقع شود، باید جزء عقود معین شرعی مثل هبه، مضاربه، صلح قرار گیرد و اگر منطبق بر یکی از این عقود نباشد، صحیح نیست. &nbsp;عده&zwnj;ای هم قائل&zwnj;اند که عقد بیمه لازم نیست که جزء این عقود معین شرعی باشد؛ بلکه می&zwnj;تواند عقد صیح شرعی مستقل باشد.<br /> طبق عمومات آیات و روایات، عقد معین و محصور مدنظر نیست؛ بلکه &nbsp;هر عقدی &nbsp;که تراضی حاصل شود و شرایط عقد را داشته باشد صحیح &nbsp;است؛ هرچند این عقد، جزء عقود معین و محصور نباشد؛ مگر اینکه خلافش ثابت شود. عقد بیمه هم که خلافش ثابت نشده؛ پس صحیح و مشروع است.&nbsp;</p> <h2><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">منابع</span></strong></h2> <p>قرآن کریم<br /> 1. ابن&zwnj;جمهور احسائی، محمد علی بن ابراهيم، عوالی اللئالی العزيزية في الاحاديث الدينية، 1403ق، بی&zwnj;جا، بی&zwnj;نا.<br /> 2. ابن&zwnj;عابدین، محمد امین &zwnj;بن&zwnj; عمر، &nbsp;رد المحتار علی الدر المختار شرح تنویر الأبصار، 1406ق، بیروت، دار الکتب العلمية.<br /> 3. امامی، محمد، ماهیت و آثار حقوقی قراردادهای بیمه، 1383ش، تهران، پژوهشگاه بیمه.<br /> 4. امین، سیدحسن، حقوق بیمه دریایی، 1366ش، تهران.<br /> 5. انصاری دزفولی، مرتضی بن محمد امین، کتاب المکاسب، 1415ق، قم، مجمع الفکر الاسلامي.<br /> 6. جمالی&zwnj;زاده، احمد، بررسی فقهی عقد بیمه، 1380ش، قم، بوستان کتاب.<br /> 7. حسینی روحانی، سیدمحمدصادق، المسائل المستحدثه، 1414ق، قم،مؤسسه دارالکتاب.&nbsp;<br /> 8. حسينی شيرازی، محمد، الفقه: موسوعه استدلالیة في الفقه الاسلامی، 1407ق، قم، مؤسسه فکر الاسلامی.<br /> 9. حسينی، سيدمير عبدالفتاح، العناوین الفقهیة، 1417ق، قم، مؤسسه نشر الاسلامی.<br /> 10. حلی، جعفر بن الحسن؛ شرایع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، 1408ق، قم، مؤسسه اسماعیلیان.<br /> 11. حلی، حسین بن علی، بحوث الفقهیة من محاضرات، عزالدین بحرالعلوم، 1432ق، بیروت، دارالزهراء للطباعة و النشر و التوزیع.<br /> 12. حيدرى حسنی، سيدعلی&zwnj;نقی، أصول الإستنباط في أصول الفقه، 1412ق، قم، لجنة ادارة الحوزة العلمیة بقم المقدسة.<br /> 13. خویی، سیدابوالقاسم، المسائل المنتخبه، 1431ق، قم، مؤسسه الموسوي الإسلامیة.<br /> 14. خویی، سیدابوالقاسم، مصباح الفقاهة، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;جا، بی&zwnj;نا.<br /> 15. خویی، سیدابوالقاسم، منهاج الصالحین، 1410ق، قم، مدینة العلم.&nbsp;<br /> 16. دستباز، هادی؛ اصول و کلیات بیمه&zwnj;های اشخاص، 1384ش، تهران، دانشگاه علامه طباطبایی.<br /> 17. رسولی محلاتی، هاشم، درس&zwnj;هایی از: تاریخ تحلیلی اسلام، 1371ش، قم، پاسدار اسلام.<br /> 18. الزرقاء، مصطفی احمد، نظام التأمین (حقیقته و الرأی الشرعی فیه)، 1994م، بیروت دارالعلم.<br /> 19. سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذّب الأحکام في بیان حلال و حرام، 1413ق، قم، دارالتفسیر.<br /> 20. طباطبایی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی، محقق: محمود مدنی، 1423ق، قم، &nbsp;نشر اسلامی.&nbsp;<br /> 21. عاملى، شهيد ثانى، زين الدين بن على، الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية، 1410ق، قم، داوری.<br /> 22. عرفانی، توفیق، قرارداد بیمه در حقوق اسلام و ایران، 1381ش، تهران، انتشارات کیهان.<br /> 23. قرضاوی، یوسف؛ الحلال و الحرام في الإسلام، مترجم مجید حسن&zwnj;زاده، 1372ش، تهران، ناشر مجید حسن&zwnj;زاده.<br /> 24. مطهری، احمد، مستند تحریر الوسیله المسائل المستحدثه، 1372ش، تهران، خانه کتاب و ادبیات ایران.<br /> 25. مطهری، مرتضی، مسئله ربا و بانک به ضمیمه مسئله بیمه، 1380ش، تهران، صدرا.<br /> 26. ملکی تبریزی، میرزا جواد، توضیح&zwnj;المسائل، 1374ش، قم، سرور.<br /> 27. موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، تحریرالوسیله، 1379ش، تهران،مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (رحمه&zwnj;الله).<br /> 28. موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، توضیح المسائل، 1372ش، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.<br /> 29. موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، کتاب البیع، 1421ق، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (رحمه&zwnj;الله).<br /> 30. ميرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن، جامع الشتات فی اجوبة السؤالات، 1375ش، تهران، کيهان.<br /> &nbsp;</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</strong></span></h2> <p>[1] موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، تحریرالوسیله، ج1، ص168.<br /> [2] رسولی محلاتی، هاشم، درس&zwnj;هایی از: تاریخ تحلیلی اسلام، ج4، ص320.<br /> [3] قرضاوی، یوسف، الحلال و الحرام في الإسلام، ج1، ص76.<br /> [4] ابن&zwnj;عابدین، محمد امین &zwnj;بن&zwnj; عمر، رد المحتار علی الدر المختار شرح تنویر الأبصار، ج5، ص158.<br /> [5] همان، ص54.<br /> [6] عرفانی، توفیق، قرارداد بیمه در حقوق اسلام و ایران، ج1، ص256.<br /> [7] ميرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن، جامع الشتات فی اجوبة السؤالات، ج3، 85.<br /> [8] مطهری، مرتضی، مسئله ربا و بانک به ضمیمه مسئله بیمه، ج1، ص25.<br /> [9] امین، سیدحسن، حقوق بیمه دریایی، ج1، ص27، عرفانی توفیق، قرارداد بیمه در حقوق اسلام و ایران، ج1، ص131-129<br /> [10] عاملى، شهيد ثانى، زين الدين بن على، الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية، ج4، ص211.<br /> [11] حلی، جعفر بن الحسن، شرایع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، ج2، ص381.<br /> [12] دستباز، هادی، اصول و کلیات بیمه&zwnj;های اشخاص، ج1.<br /> [13] حلی، جعفر بن الحسن، شرایع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، ج2، ص383.<br /> [14] همان، ص384.<br /> [15] موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، تحریر الوسیله، ج2، ص610.<br /> [16] حسینی روحانی، سیدمحمدصادق، المسائل المستحدثه، ج1، صص70-74.<br /> [17] خویی، سیدابوالقاسم، منهاج الصالحین، ج1، ص74.<br /> [18] مطهری، احمد، مستند تحریر الوسیله المسائل المستحدثه، ج1، صص37-38.<br /> [19] رسائل فقهية، السبحاني، الشيخ جعفر، ج7، ص427<br /> [20] موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، توضیح المسائل، ج1، ص411.<br /> [21] انصاری دزفولی، مرتضی بن محمد امین، کتاب المکاسب، ج1، ص308.<br /> [22] جمالی&zwnj;زاده، احمد، بررسی فقهی عقد بیمه، ج1، ص68.<br /> [23] سبزواری، سیدعبدالاعلی؛ مهذّب الأحکام في بیان حلال و حرام،ج2.<br /> [24] عرفانی، توفیق، قرارداد بیمه در حقوق اسلام و ایران، ج1، صص151-159.<br /> [25] رسائل فقهية، السبحاني، الشيخ جعفر، ج7، ص427<br /> [26] سوره نساء، آیه 29.<br /> [27] سوره مائده، آیه 1.<br /> [28] حسینی روحانی، سیدمحمدصادق، المسائل المستحدثه، ج1، ص75؛ مطهری، مرتضی، مسئله ربا و بانک به ضمیمه مسئله بیمه، ج1، صص279-281.<br /> [29] عرفانی، توفیق، قرارداد بیمه در حقوق اسلام و ایران، ج1، صص196-201.<br /> [30] حيدرى حسنی، سيدعلی&zwnj;نقی، أصول الإستنباط في أصول الفقه، ج1، ص337.<br /> [31] همان.<br /> [32] عرفانی، توفیق، قرارداد بیمه در حقوق اسلام و ایران، ج1، صص186-191.<br /> [33] سوره نساء، آیه 29.<br /> [34] حسينی شيرازی، محمد، الفقه: موسوعه استدلالیة في الفقه الاسلامی، ج108، ص390-392.<br /> [35] خویی، سیدابوالقاسم، مصباح الفقاهه، ج1. موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، کتاب البیع، ج1.<br /> [36] ابن&zwnj;جمهور احسائی، محمد علی بن ابراهيم، عوالی اللئالی العزيزية في الاحاديث الدينية، ج1، ص222.<br /> [37] حسينی، سيدمير عبدالفتاح، العناوین الفقهیة، ج1.<br /> &nbsp;</p> Wed, 23 Apr 2025 16:09:23 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_830068-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_830831-utab بررسی تفاوت ماهوی بیمه و ربا
<p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/Car-body-insurance-inquiry-6.png" style="width: 650px; height: 285px;" /></p> <h1 style="text-align: center;"><span style="color:#c0392b;">بررسی تفاوت ماهوی بیمه و ربا</span></h1> <h2 style="text-align: left;"><br /> <span style="color:#16a085;">علی&zwnj;رضا داین</span></h2> <p>&nbsp;</p> <h2><strong><span style="color:#8e44ad;">چکیده&nbsp;</span></strong></h2> <p>بیمه به عنوان یکی از قراردادهای مهم در زندگی اجتماعی، نقش بسزایی در تأمین امنیت مالی و جانی افراد ایفا می&zwnj;کند. این مقاله با هدف بررسی ماهیت فقهی و حقوقی بیمه، به تحلیل مفاهیمی چون عقد و ایقاع، استقلال ماهوی بیمه، و جایگاه آن در عقود اسلامی پرداخته است. ابتدا به تعریف لغوی و اصطلاحی بیمه پرداخته و ارتباط آن با مفاهیم تأمین و تعهد بررسی شده است. سپس ماهیت بیمه به عنوان عقدی لازم و مستقل مورد تحلیل قرار گرفته است. همچنین، مسئله ربا و تفاوت&zwnj;های ماهوی آن با بیمه مورد بررسی قرار گرفته و استدلال شده است که بیمه با ماهیتی عقلایی و تأمین&zwnj;محور، از مقوله ربا جداست.<br /> این پژوهش نتیجه می&zwnj;گیرد که بیمه، به&zwnj;عنوان یک قرارداد عقلایی و مستقل، ضمن انطباق با اصول شرعی و حقوقی، نقش مؤثری در کاهش خطرات و تأمین امنیت اجتماعی ایفا می&zwnj;کند. تحلیل&zwnj;های ارائه&zwnj;شده در این مقاله می&zwnj;تواند مبنایی برای توسعه فقهی و حقوقی بیمه در نظام اسلامی فراهم آورد.<br /> واژگان کلیدی: بیمه، عقود شرعی، ربا، ماهیت بیمه، فقه اسلامی.</p> <h2><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">مقدمه</span></strong></h2> <p>انسان همواره مورد هجوم خطرها و ضررهای مالی، خانوادگی و جانی است و به&zwnj; دلیل علاقه به مال و زندگی خود و به&zwnj; واسطه غریزه و طبیعت انسانی و به&zwnj;خاطر همین ترس و انتظار حوادث غیرمترقبه، همواره تمام امکانات خود را صرف دفاع و دورکردن خطرها از خویش و وابستگان و اموالش می&zwnj;کند؛ بنابراین انسان به دنبال امنیت در مقابل بیماری، غرق&zwnj;شدن، آتش&zwnj;سوزی، فقر، دزدی و از دست&zwnj;دادن اعضای خانواده و اموال است.<br /> عقد بیمه ازجمله قراردادهایی است که برای مقابله با خسارت احتمالی تنظیم شده است. درباره بیمه بحث&zwnj;های تخصصی زیادی از لحاظ حقوقی، اقتصادی، محاسباتی، فقهی و&hellip; وجود دارد.<br /> تاکنون صنعت بیمه به شکل&zwnj;های گوناگون بیمه اجتماعی و اقتصادی، مانند بیمه خدمات درمانی، عمر، خودرو، سرقت، بیمه محصولات زراعی و دام، حوادث و جنگ و حمل&zwnj;ونقل و&hellip; گسترش یافته است. بیمه امروزه یکی از مهم&zwnj;ترین و بدیهی&zwnj;ترین امور برای بقای نظام اجتماعی و روش تجارت به&zwnj; شمار می&zwnj;رود.<br /> تفکر بیمه&zwnj;ای از دیرباز میان جوامع مطرح بوده و هر جامعه برای خود شیوه&zwnj;ای برگزیده است؛ گفته شده که ششصد سال قبل از میلاد، بیمه وجود داشته است و برخی آن را مربوط به چهارهزار سال قبل از میلاد دانسته&zwnj;اند. اکنون نیز در سراسر جهان، عقلای عالم آن را پذیرفته&zwnj;اند. در گذشته، برخی از تاجران با هم قرارداد می&zwnj;بستند که اگر مال&zwnj;التجاره یکی از آنان آسیب دید، دیگران جبران کنند. بیمه امر معقولی است که از گذشته وجود داشته است.<br /> از میان فقهای شیعی احتمالاً سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی) متوفی 337) اولین بار درباره بیمه اظهارنظر کرده[1] &nbsp;و پس از او در اواخر قرن چهاردهم، شیخ حسین حلّی به&zwnj;تفصیل و با عنوانی مستقل به بررسی آن پرداخته است.<br /> سؤال مهمی که در این مبحث مطرح می&zwnj;شود این است که آیا عقد بیمه از نظر اسلام صحیح است یا خیر؟ آیا شرع مقدس آن را پذیرفته است یا آن را باطل و حرام می&zwnj;داند؟ آیا بیمه همان رباست یا تحت عنوان دیگر عقود شرعی مطرح می&zwnj;شود؟ برای پاسخ به این سؤال باید ماهیت بیمه بررسی شود و تفاوت&zwnj;های ماهوی آن با ربا مشخص گردد؛ لذا در این مقاله پس از بررسی لغوی و اصطلاحی بیمه و مسئله ربا، به بیان تفاوت&zwnj;های ماهوی بیمه با ربا خواهیم پرداخت.</p> <h2><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">تعریف بیمه</span></strong></h2> <h3><strong><span style="color:#2980b9;">معنای لغوی</span></strong></h3> <p>بیمه در زبان فرانسه &laquo;Assurance&raquo;، در انگلیسی&laquo;Insurance&raquo; و در زبان هندی و اردو &laquo;بیما&raquo; نامیده می&zwnj;شود. [2]&nbsp;<br /> بنا به&zwnj; اعتقاد برخی، واژه بیمه از کلمه هندی &laquo;بیما&raquo; گرفته شده و به&zwnj; اعتقاد برخی دیگر، ریشه در زبان فارسی دارد و اصل آن همان &laquo;بیم&raquo; است؛ زیرا عامل اساسی انعقاد عقد بیمه، ترس و گریز از خطر است و به&zwnj; سبب همین ترس و به&zwnj;منظور حصول تأمین، عقد بیمه وقوع می&zwnj;یابد.<br /> بیمه، لغت رایجی است که در گفتارها و نوشتارها گاهی در معنای لغوی به کار می&zwnj;رود مانند: &laquo;امام حسین؟ع؟ با حماسه عظیمی که آفرید، اسلام را برای همیشه بیمه کرد&raquo; و گاهی در معنای اصطلاحی به کار می&zwnj;رود.</p> <h3><br /> <strong><span style="color:#2980b9;">معنای اصطلاحی</span></strong></h3> <p>به&zwnj;موجب ماده ۱ قانون بیمه ایران، بیمه عبارت است از قراردادی که به&zwnj;موجب آن یک طرف (بیمه&zwnj;گر) تعهد می&zwnj;کند در ازای پرداخت وجه یا وجوهی از طرف دیگر (بیمه&zwnj;گزار) در صورت وقوع یا بروز حادثه خسارت وارده بر او را جبران نموده یا وجه معینی را بپردازد. متعهد را بیمه&zwnj;گر، طرف تعهد را بیمه&zwnj;گزار و وجهی را که بیمه&zwnj;گزار به بیمه&zwnj;گر می&zwnj;پردازد &laquo;حق بیمه&raquo; و آنچه را که بیمه می&zwnj;شود &laquo;موضوع بیمه&raquo; نامند. [3]&nbsp;<br /> اشکالی که به این تعریف می&zwnj;توان وارد کرد این است که چون بیمه انواع مختلف دارد، تعریف آن باید به&zwnj;گونه&zwnj;ای باشد که همه موارد را در بر گیرد و به عبارتی جامع اطراف باشد؛ لکن تعریف مذکور بعضی از انواع بیمه را شامل نمی&zwnj;شود.<br /> عبارت مناسب&zwnj;تر برای &zwnj;معنای اصطلاحی بیمه این است که بگوییم: بیمه نوعی قرارداد است که تعهداتی را برای طرفین قرارداد بیمه الزامی می&zwnj;سازد. به این صورت که در آن بیمه&zwnj;شونده یا همان بیمه&zwnj;گزار با پرداخت وجه یا وجوهاتی، بیمه&zwnj;کننده یا همان بیمه&zwnj;گر را ملزم و متعهد می&zwnj;سازد تا مطابق قرارداد بیمه در صورت وجود شرایط، وجه معینی را بپردازد.<br /> بین معنای اصطلاحی بیمه که نوعی تأمین و تعهد در پرداخت خسارت است، با معنای لغوی آن قرابت وجود دارد.&nbsp;</p> <h2><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">ماهیت بیمه</span></strong></h2> <h3><strong><span style="color:#2980b9;">عقد یا ایقاع</span></strong></h3> <p>اولین بحثی که برای شناخت ماهیت بیمه از منظر فقه مطرح است، این است آیا بیمه عقد است یا ایقاع؟<br /> متفکر شهید آیت&zwnj;الله مطهری (رحمه&zwnj;الله) توضیح کاملی دارد؛ وی دراین&zwnj;رابطه می&zwnj;گوید: &laquo;معاملات به&zwnj;طورکلی، یعنی غیر عبادات، کارهای اجتماعی، یا بگوییم&zwnj; اموری که با یک نوع تعهد صورت می&zwnj;گیرد، معمولاً تقسیم می&zwnj;شود به عقد و ایقاع. مثلاً نکاح را می&zwnj;گویند عقد و طلاق را می&zwnj;گویند ایقاع. یا قرض&zwnj;دادن و قرض گرفتن را می&zwnj;گویند عقد، و ابراء دین یعنی بری&zwnj;ءالذمه کردن طرف را می&zwnj;گویند ایقاع. فرق بین عقد و ایقاع چیست؟ مرحوم آقای بروجردی تعبیر نسبتاً جامع و لطیفی در اینجا داشتند. می&zwnj;گفتند آنجا عقد است که تصرف&zwnj; مستلزم تصرف در سلطان دو طرف باشد. یعنی من در آنچه که تحت سلطه خودم&zwnj; هست تصرف می&zwnj;کنم و به&zwnj;علاوه در چیزی که تحت سلطه دیگری هست نیز تصرف می&zwnj;کنم &nbsp;و از این نظر دو نفر باید دخالت&zwnj; داشته باشند. چون من حق دارم در آنچه که در سلطه خودم هست تصرف بکنم؛&zwnj; اما اگر این امر مستلزم این باشد که در چیزی هم که در سلطه دیگری هست&zwnj; تصرفی صورت بگیرد، در این صورت او هم باید دخالت داشته باشد. پس&zwnj; قهراً می&zwnj;شود دو طرفی، می&zwnj;شود عقد. اما اگر کاری باشد که از نظر حقوقی&zwnj; صرفاً در سلطه من است و هیچ&zwnj;چیزی در سلطه طرف نیست، در این صورت برای&zwnj; تصرف من نیازی به قبول او نخواهد بود و بنابراین می&zwnj;شود ایقاع، مثل&zwnj; مسئله دین که از همه چیز واضح&zwnj;تر است. من اگر از کسی طلبکار هستم و می&zwnj;خواهم از طلب خودم صرف&zwnj;نظر بکنم، در اینجا من نمی&zwnj;خواهم تصرفی کرده&zwnj; باشم در چیزی که در سلطه او است، بلکه می&zwnj;خواهم آنچه را که مربوط به خودم&zwnj; هست، بردارم، رفع کنم؛ بنابراین (ابراء دین) ایقاع است، نیازی به&zwnj; قبول طرف ندارد. روی این حساب در باب بیمه قهراً تصرف در سلطه دو طرف است: بیمه&zwnj;گر و بیمه&zwnj;گزار، و بنابراین بیمه عقد است.&raquo; [4]&nbsp;<br /> امام خمینی (رحمه&zwnj;الله) نیز بیمه را عقد دانسته و می&zwnj;گوید: &laquo;التأمين عقد واقع بين المؤمّن والمستأمن - المؤمّن له- بأن يلتزم المؤمّن جبر خسارة کذائيّة إذا وردت على المستأمن، في مقابل أن يدفع المؤمّن له مبلغاً، أو يتعهّد بدفع مبلغ يتّفق عليه الطرفان&raquo;[5] &nbsp;بیمه قراردادی است میان بیمه&zwnj;گزار و بیمه&zwnj;گر است. بیمه&zwnj;گر متعهّد می&zwnj;شود که اگر خسارت خاصّی متوجه بیمه&zwnj;گزار شد آن را جبران نماید. در برابر این&zwnj;که بیمه&zwnj;گزار مبلغی را به او بدهد، یا این&zwnj;که مبلغی را که بر آن توافق کرده&zwnj;اند، پرداخت نماید.</p> <h3><br /> <strong><span style="color:#2980b9;">عقد لازم یا جایز</span></strong></h3> <p>سؤال دیگری که در این زمینه مطرح می&zwnj;شود این است که آیا بیمه عقد لازم است یا عقد جایز؟ در باب عقود گفته &zwnj;شده است که عقد بر دو قسم است: عقد لازم و عقد جایز. عقد لازم یعنی عقد غیرقابل&zwnj;برگشت. به این معنی که طرف بعد از این&zwnj;که معامله را انجام داد، دیگر نمی&zwnj;تواند آن را فسخ کند. عقد جایز یعنی عقدی قابل&zwnj;برگشت؛ یعنی هر گاه بخواهد آن را به هم بزند، می&zwnj;تواند. مثلاً بیع عقد لازم و وکالت عقد جایز است.&nbsp;<br /> سخن شهید آیت&zwnj;الله مطهری (رحمه&zwnj;الله) دراین&zwnj;رابطه قابل&zwnj;توجه است. وی می&zwnj;گوید: &laquo;این مسئله نیز در فقه مطرح است که اصل در همه عقود لزوم است، اصل اولی در همه عقدها لازم&zwnj;بودن است مگر اینکه دلیلی بر جایز&zwnj;بودن داشته&zwnj; باشیم؛ بنابراین اگر ما معامله بیمه را معامله بی&zwnj;مانعی تشخیص دهیم، معامله غیرقابل&zwnj;برگشت هم هست؛ یعنی بیمه&zwnj;گر یا بیمه&zwnj;گزار حق ندارد بعد از بستن قرارداد معامله، آن را به هم بزند، مگر دو طرف حاضر بشوند که در این صورت اسم آن می&zwnj;شود اِقاله یا تقایُل، یعنی دو طرف می&zwnj;خواهند معامله را به هم بزنند. دو طرف، هر عقد لازمی را می&zwnj;توانند به هم بزنند؛ ولی خاصیت عقد لازم این است که یک&zwnj; طرف به&zwnj;تنهایی نمی&zwnj;تواند آن را به هم بزند. پس، از جمله خصوصیات عقد بیمه، اگر بیمه را یک عقد جداگانه بدانیم این است که عقد لازم هم هست.&raquo; [6]&nbsp;<br /> بنابراین، در پاسخ به سؤال چیستی ماهیت بیمه، تا به حال به این نتیجه رسیدیم که بیمه یکی از عقود لازم است.</p> <h2><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">بیمه و عقود اسلامی<img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/Insuring_the_stock_portfolio_step_by_step(2).jpg" style="margin: 5px; float: left; width: 500px; height: 333px;" /></span></strong></h2> <p>بحث دیگری که برای شناخت ماهیت بیمه مطرح است این است که آیا بیمه داخل در یکی از عقود موردبحث در فقه هست یا نه؟ به&zwnj;عبارت&zwnj;دیگر می&zwnj;توان گفت که در فقه یک سلسله عقود و معاملات وجود دارد، آیا بیمه را می&zwnj;توان داخل در یکی از آن&zwnj;ها دانست یا خیر؟ بدون شک از نظر عرف و قانون عنوان عقد بر بیمه صادق است.<br /> با توجه به ماهیت خاص بیمه، برخی از فقها و حقوق&zwnj;دانان اسلامی، بیمه را عقدی مستقل دانسته&zwnj;اند و با استناد به عمومات ادله صحت عقود و معاملات، بر درستی عقد بیمه استدلال کرده&zwnj;اند.&nbsp;<br /> اما برخی از ایشان یا به دلیل این&zwnj;که ادله صحت عقود را شامل عقود مستحدثه، از جمله عقد بیمه، نمی&zwnj;دانند و یا به دلیل این&zwnj;که اشکال&zwnj;هایی مانند غرر، جهالت و تعلیق که به عقد بیمه گرفته شد، به نظر ایشان قابل دفع نیست، سعی کرده&zwnj;اند عقد بیمه را با دیگر عقود فقهی، مانند ضمان، صلح، جعاله و هبه مشروطه، مقایسه کرده و از راه انطباق عقد بیمه به آن عقود، عقد بیمه را تصحیح کنند؛ چون اعتبار این عقود قطعی است و شروط شرعی در این عقود، سهل&zwnj;تر است و قانون&zwnj;گذار درمورد این عقود، سخت&zwnj;گیری نکرده است.<br /> دلیل دیگری که موجب شده برخی بیمه را تحت عنوان یکی از عقود قرار دهند، این است که قائل به توقیفی بودن عقود هستند. مثلاً در شرح لمعه، شهید ثانی (رحمه&zwnj;الله) عقود مختلفی مانند شرکت، ضمان، مضاربه و&hellip; را بیان کرده است. آیا عقود، تنها آن چیزهایی است که در این کتاب بیان شده است؟ که اگر این&zwnj;گونه باشد، عقود توقیفی هستند و نمی&zwnj;توان آن&zwnj;ها را کم یا زیاد کرد؛ پس باید عقد تأمین و بیمه را ذیل یکی از این عقود قرار داد. اگر قائل شویم که عقود توقیفی نیستند، یعنی هر عقد عقلایی که عقلای عالم آن را بپذیرند، اگر خلاف&zwnj;شرعی در آن نباشد، شرعی است. در این صورت، نیازی نیست که بیمه ذیل یکی از عناوین عقودی که شرع به آن اشاره کرده باشد و می&zwnj;تواند عقد مستقلی باشد.<br /> بررسی استقلال ماهوی عقد بیمه<br /> حضرت امام خمینی (رحمه&zwnj;الله) در تحریرالوسیله می&zwnj;گوید: &laquo;ظاهر آن است که بيمه عقد مستقلى است و آنچه که رايج است بدون شبهه، صلح و همچنين هبه معوّضه نیست و احتمال مى&zwnj;رود که ضمان به عوض باشد، ولى اظهر آن است که بيمه، مستقل است و از باب ضمان عهده نیست، بلکه از باب التزام به جبران خسارت است. اگرچه ايقاع آن به نحو صلح و هبه معوضه و ضمان معوض ممکن است و بر همه فرض&zwnj;ها، بنا بر اقوى صحيح است و عقد بيمه لازم است و هيچ یک از دو طرف، حق فسخ آن را ندارند، مگر با شرط و آن&zwnj;ها (با توافق هر دو طرف) مى&zwnj;توانند اقاله کنند.&raquo; [7] &nbsp;<br /> شهید آیت&zwnj;الله مطهری (رحمه&zwnj;الله) می&zwnj;گوید: &laquo;بیمه به&zwnj;عنوان یک معامله مستقل، هیچ اشکالی ندارد. اساساً ضرورتی ندارد که اسمش را ضمان بگذاریم. ضمان شرعی همان ضمان دین است و بس. ما تابع اسم نیستیم که آن را ضمان عهده یا ضمان درک بنامیم. خودش یک معامله مستقل است و همان چیزی است که امروز به آن بیمه می&zwnj;گویند و شامل همه اقسام بیمه هم می&zwnj;شود و جامع مشترک همه آن&zwnj;ها -برای اینکه این معامله یک معامله عقلایی باشد- تأمین بودن آن است.&raquo; [8]&nbsp;<br /> آیت&zwnj;الله محمدی گیلانی (رحمه&zwnj;الله) از کسانی که بیمه را عقد مستقلی نمی&zwnj;دانند انتقاد می&zwnj;کند و می&zwnj;گوید: &laquo;بیمه، عقدی است مستقل و لازم و همانند سایر عقود لازمه از یک طرف مشمول ادله عامه نسبت به تعهد و التزام، طرفین را ملزم به محترم شمردن آن و مراعات شرایطی که مورد توافق طرفین در عقد بیمه قرار گرفته است، می&zwnj;شمارد و از طرف دیگر باید شرایط کلی صحت عقد در انعقاد قرارداد بیمه ملحوظ شود. بعضی از علمای اسلام چون ادله عامه &laquo;اوفوا بالعقود&raquo; یا &laquo;المؤمنون عند شروطهم&raquo; را به عقودی که در زمان نزول وحی رواج داشته منحصر دانسته&zwnj;اند و بیمه را مشمول عناوین دیگر از قبیل هبه مشروط، صلح، ضمان و&hellip; دانسته و مسائل آن را بر بیمه، منطبق کرده&zwnj;اند. اگرچه بیمه از جهاتی شباهت به عناوین یادشده دارد، ولی روشن است که هر یک از عناوین فوق در اصطلاح و عرف جامعه، معنایی ویژه داشته و شرایط ویژه به خود دارد. اگرچه مشترکاتی بین مصادیق آن هست، ولی تفاوت&zwnj;هایی دارند که حدود هر یک را مشخص می&zwnj;کند. بیمه خود قرارداد خاصی است که در عرف جامعه ارتباطی با عناوین دیگر فقهی ندارد، بلکه یک قرارداد رسمی و مستقل است که بیمه&zwnj;گر و بیمه&zwnj;گزار با شرایط ویژه&zwnj;ای بین خود منعقد کرده و ملتزم به مراعات آن می&zwnj;باشند.&raquo; [9]&nbsp;<br /> بنابراین، بیمه به&zwnj;عنوان یک معامله مستقل هیچ اشکالی ندارد &nbsp;و اساساً ضرورتی ندارد که اسمش را ضمان، هبه، جعاله، مضاربه و صلح بگذاریم. خودش یک معامله مستقل است و همان چیزی است که امروز به آن بیمه می&zwnj;گویند و شامل همه اقسام بیمه هم می&zwnj;شود و جامع مشترک همه آن&zwnj;ها تأمین بودن آن است؛ زیرا کار اساسی بیمه&zwnj;گر در مقابل آن حق بیمه می&zwnj;گیرد، همان تأمین است و در واقع با تعهدی که می&zwnj;کند، یک امر معنوی و غیرمادی به بیمه&zwnj;گزار می&zwnj;دهد و حق بیمه در مقابل این تأمین و این حالت روحی و معنوی، پرداخت می&zwnj;شود.<br /> اگر در یک جمع&zwnj;بندی بخواهیم ماهیت بیمه را معرفی کنیم، بیمه عبارت است از عقد لازمی که مطابق آن بیمه&zwnj;گزار وجوهی را به بیمه&zwnj;گر پرداخت می&zwnj;کند، و بیمه&zwnj;گر متعهد می&zwnj;شود که در مقابل، در صورت بروز خسارت، یا سرآمدن مدت، مطابق قرارداد بیمه، وجوهی را به بیمه&zwnj;گزار پرداخت نماید. از آنجا که بیمه انواع مختلفی دارد، برای شناخت بهتر ماهیت بیمه لازم است به آن توجه نمود.<br /> بیمه&zwnj;هایی همچون بیمه شخص ثالث و بدنه خودرو، بیمه&zwnj;های خدمات درمانی و تکمیل درمان، بیمه آتش&zwnj;سوزی و زلزله و&hellip; که در آن بیمه&zwnj;گر متعهد می&zwnj;شود در مقابل وجوهی که بیمه&zwnj;گزار پرداخت می&zwnj;نماید در صورت واردشدن خسارت به بیمه&zwnj;گزار، خسارت او را بپردازد و چنانچه خسارتی در بین نباشد وجوهی که از جانب بیمه&zwnj;گزار به بیمه&zwnj;گر در مقابل تعهد بیمه&zwnj;گر پرداخت گردیده است، قابل&zwnj;برگشت نیسیت.<br /> دسته دیگر بیمه&zwnj;هایی هستند همچون بیمه عمر و بازنشستگی تأمین اجتماعی و نیروهای مسلح و&hellip; که در آن بیمه&zwnj;گزار با پرداخت وجوهی به &zwnj;صورت ماهانه بیمه&zwnj;گر را متعهد می&zwnj;کند که پس &zwnj;از گذشت مدتی که در قرارداد بین طرفین توافق گردیده است، مبالغی را به&zwnj;صورت جملگی و یا حقوق ماهانه به بیمه&zwnj;گزار پرداخت کند.<br /> حال پس از شناخت ماهیت بیمه، در پی آن هستیم که تفاوت ماهوی آن را با ربا بررسی کنیم. لازمه این کار این است که ابتدا مسئله ربا را مورد بررسی قرار داده و سپس در مقایسه با بیمه، تفاوت&zwnj;های آن را بیان کنیم.</p> <h2><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">مسئله ربا</span></strong></h2> <p>برای شناخت ربا پس از بیان معنای لغوی و اصطلاحی آن، انواع آن را بیان می&zwnj;کنیم.</p> <h3><br /> <strong><span style="color:#2980b9;">معنای لغوی</span></strong></h3> <p>راغب در کتاب مفردات می&zwnj;گوید: &laquo;رَبا&raquo; به فتح راء به معنای زیادی و برترى است؛ همانند این آیه شریفه: &lt;فَاِذا اَنْزَلْنا عَلَيها الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَت&gt;.[10]&nbsp;<br /> ترجمه: وقتى که آب [باران را] بر زمين [مرده بی&zwnj;آب&zwnj;وعلف] فرستاديم زمين به جنبش درمی&zwnj;آید و رشد می&zwnj;کند.<br /> بعضى از ادباى عرب &laquo;رشد و نمو&raquo; را هم جزئی از معناى &laquo;ربا&raquo; دانسته&zwnj;اند؛ بنابراين معناى ربا، فزونى توأم با رشد است که اين معناى سوم با آيه فوق سازگارتر است و &laquo;تربيت&raquo; را هم بدين جهت تربيت می&zwnj;گویند که فزونى در انسان به وجود می&zwnj;آید و انسان رشد و نموّ پيدا می&zwnj;کند.<br /> رِبا به کسر راء به معنای زيادى بر سرمایه است. همانند این آیه شریفه: &lt;وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ&gt;.[11]&nbsp;<br /> ترجمه: آنچه به&zwnj;عنوان ربا مى&zwnj;پردازيد تا در اموال مردم فزونى يابد، نزد خدا فزونى نخواهد يافت. [12]&nbsp;</p> <h3><br /> <strong><span style="color:#2980b9;">معنای اصطلاحی</span></strong></h3> <p>در اصطلاح فقها گرفتن زیادی در معامله اشیاء ربوی و یا در قرض است و گاهی نیز به خود معامله&zwnj;ای که مشتمل بر زیادی باشد نیز ربا گفته شده است. [13]&nbsp;<br /> برخی، ربا را این&zwnj;گونه تعریف کرده&zwnj;اند: بیع یا معاوضه یکی از دو عوض هم&zwnj;جنس پیمانه&zwnj;ای یا وزنی در برابر دیگری با زیادی یکی از آن دو، یا قرض&zwnj;دادن به&zwnj;شرط زیادی. [14]&nbsp;<br /> به نظر می&zwnj;آید تعریف دوم بهتر است. هر چند تعریف کاملی برای ربا نمی&zwnj;تواند باشد. برای اینکه تعریف بهتری از ربا داشته باشیم، بهتر است اقسام آن را بیان کنیم. چنانچه از این تعاریف نیز روشن است، ربا اقسامی دارد.</p> <h3><br /> <strong><span style="color:#2980b9;">ربای معاملی</span></strong></h3> <p>امام خمینی (رحمه&zwnj;الله) در تعریف ربای معاملی می&zwnj;گوید: &laquo;ربای معاملی هر نوع زیاده&zwnj;ای است که در معاوضه دو کالای هم&zwnj;جنس اخذ می&zwnj;گردد.&raquo; [15]&nbsp;</p> <h3><br /> <strong><span style="color:#2980b9;">چند نکته در مورد ربای معاملی</span></strong></h3> <p>ربای معاملی در کالاهایی جریان دارد که مکیل و موزون باشند؛ و در کالاهای معدود و مشاهده&zwnj;ای ربا وجود ندارد.<br /> توضیح این&zwnj;که کالاها بر اساس معیار سنجش، سه نوع است:<br /> الف) کالاهایی که با وزن&zwnj;کردن سنجش می&zwnj;شوند که اصطلاحاً به این نوع کالاها، &laquo;موزون&raquo; می&zwnj;گویند. مانند طلا، نقره، گوشت و&hellip; .<br /> ب) کالاهایی که با پیمانه (کیل) سنجش می&zwnj;شوند که در اصطلاح به این نوع کالاها، &laquo;مکیل&raquo; گفته می&zwnj;شود. مانند: آب، شیر، بنزین، برنج و گندم (البته در برخی از مناطق کشور.)<br /> ج) کالاهایی که به&zwnj;صورت عددی یا مشاهده&zwnj;ای یا متری سنجش می&zwnj;شوند که در اصطلاح، &laquo;معدود&raquo; نامیده می&zwnj;شوند. مانند: خانه، ماشین، فرش، پارچه و&hellip;<br /> بنابراین، در کالاهایی که معیار سنجش آن&zwnj;ها شمردن، متر کردن، عددی و مشاهده&zwnj;ای است؛ (معدودات) ربای معاملی جریان نداشته و حرام نمی&zwnj;باشد؛ به &zwnj;این معنا که می&zwnj;توان دو کالای هم&zwnj;جنس و هم&zwnj;وزن معدود را با زیاده معاوضه نمود. [16]&nbsp;<br /> طبق &zwnj;نظر &zwnj;مشهور &zwnj;فقیهان، &zwnj;تعویض&zwnj;کالای &zwnj;مرغوب&zwnj; با &zwnj;کالای &zwnj;هم&zwnj;جنسِ &zwnj;نامرغوب، به زیاده هم، ربای معاملی بوده و معامله مذکور باطل می&zwnj;باشد؛[17] &nbsp;مانند: تعویض طلای دست دوم با مقدار کمتر از طلای دست اول.</p> <h3><br /> <strong><span style="color:#2980b9;">ربای قرضی</span></strong></h3> <p>شهید آیت&zwnj;الله مطهری (رحمه&zwnj;الله) در تعریف قرض می&zwnj;گوید: &laquo;قرض تملیک به ضمان است. یعنی&zwnj; شخصی که مال خودش را به دیگری قرض می&zwnj;دهد، با قرض&zwnj;دادن، آن را از ملک خودش خارج کرده و دیگری را مالک آن نموده&hellip; یعنی قرض&zwnj;دهنده از ساعت قرض&zwnj;دادن دیگر مالک آن نیست. پس&zwnj; مالک چیست؟ مالک مثل و یا قیمت آن است که آن مثل یا قیمت در ذمه&zwnj; طرف است.&raquo; [18] &nbsp;<br /> بنابراین، قرض به معنای تملیک عین و ضمانت مثل است.<br /> شهید آیت&zwnj;الله مطهری (رحمه&zwnj;الله) در تعریف ربای قرضی می&zwnj;گوید: &laquo;ربای قرضی (قرض ربوی)، هر نوع زیاده&zwnj;ای است که در ضمن عقد قرض، به نفع قرض&zwnj;دهنده شرط شود؛ یعنی کسی &laquo;جنسی&raquo; یا &laquo;پولی&raquo; را قرض دهد و &laquo;منفعتی&raquo; بیش از آنچه که قرض داده است بگیرد. منفعت، لازم نیست از جنس همان چیزی باشد که قرض داده شده است، بلکه شامل هر چه که منفعت تلقی می&zwnj;شود است.&raquo; [19]&nbsp;<br /> &nbsp;مطابق این تعریف در قرض ربوی، برای تحقق ربا، شروطی وجود دارد و حتی اگر یکی از این شروط وجود نداشته باشد، ربا نیست. به&zwnj;عنوان&zwnj;مثال:<br /> 1- عقد، قرض نباشد. مثلاً سپرده سرمایه&zwnj;گذاری امتیازی باشد و بانک به وکالت از سپرده&zwnj;گذار فعالیت&zwnj;های اقتصادی شرعی و قانونی انجام دهد و سپرده&zwnj;گذار به&zwnj;جای سهم سودش، از تسهیلات بانکی بهره&zwnj;مند شود.<br /> 2- در عقد قرض، شرط هیچ&zwnj;گونه زیاده&zwnj;ای نباشد.<br /> 3- قرض&zwnj;گیرنده بدون شرط، اضافه&zwnj;ای به قرض&zwnj;دهنده دهد.<br /> 4- قرض&zwnj;دهنده به امید زیاده، نه شرط زیاده، قرض دهد، چه زیاده&zwnj;ای به او داده شود یا نشود.<br /> 5- شرط زیاده، عینی یا حکمی نباشد؛ شرط&zwnj;هایی مثل گرفتن وثیقه یا چک یا معرفی ضامن یا تسویه در مدت معین.<br /> 6- زیاده، به نفع قرض&zwnj;گیرنده شرط شود.<br /> 7- قرض&zwnj;دهنده بپذیرد که مبلغ یا کالای کمتری از مقدار قرض داده را پس بگیرد. مانند نیت خیر او در انجام فعالیت اقتصادی فردی یا عدم امکان نگهداری کالای فاسدشدنی.</p> <h3><br /> <strong><span style="color:#2980b9;">ربای در تمدید بدهی</span></strong></h3> <p>نوع دیگری از ربا در بیان فقها آمده است که ظاهراً برخی آن را جزء همان ربای قرضی فرض کرده&zwnj;اند، اما بهتر آن است که آن را به&zwnj; طور مستقل بیان کنیم و آن ربای در &laquo;تمدید بدهی&raquo;، &laquo;ربای جاهلی&raquo; یا &laquo;ربای امهالی&raquo; است.<br /> ربا در تمدید مهلت بدهی (ربای امهالی)، هر نوع زیاده&zwnj;ای است که برای تمدید مهلت پرداخت دین و بدهی شرط &zwnj;شود، چه این بدهی از قرض باشد یا عقد دیگری مانند اجاره به&zwnj;شرط تملیک. در ربای تمدید دین، وقتی بدهکار در سررسید، قدرت پرداخت بدهی را ندارد، در قبال تمدید مهلت، بر مبلغ بدهی افزوده می&zwnj;شود. [20]&nbsp;<br /> اگر فردی از کسی به هر دلیلی طلبی دارد (مثلاً به&zwnj;خاطر قرض یا فروش قسطی مال یا مثلاً دکتری به&zwnj;خاطر درمان از بیمار خود مبلغی طلب دارد) و بدهکار در سررسید، امکان پرداخت بدهی را ندارد. البته خود مهلت&zwnj;دادن به بدهکار، ثواب دارد و مورد تأکید اسلام است، اما به شرطی که بابت این تمدید، زیاده&zwnj;ای اخذ نشود، &nbsp;وگرنه حرام بوده و ربای جاهلی نامیده می&zwnj;شود.<br /> علت نام&zwnj;گذاری به ربای جاهلی بدین جهت است که در عصر جاهلیت و صدر اسلام، یکی از شیوه&zwnj;ها -و شاید رایج&zwnj;ترین نوع ربا- این&zwnj;گونه بود که رباخواران، افراد نیازمند را به نحوی بدهکار می&zwnj;کردند -مثلاً با قرض دادن یا فروش نسیه کالای مورد نیازش- و چون می&zwnj;دانستند که بدهکاران نیازمند، در اغلب موارد، نمی&zwnj;توانند بدهی خود را به موقع بپردازند و تقاضای تمدید مهلت بدهی خواهند داشت برای تمدیدهای متعدد زیاده مرکب در نظر می&zwnj;گرفتند به&zwnj;طوری که در مدتی کوتاه، کل بدهی فرد مساوی ارزش وثیقه می&zwnj;شد. [21]&nbsp;<br /> حال با توجه به این اقسام، می&zwnj;توانیم تعریف جامع&zwnj;تری از معنای ربا داشته باشیم؛ با توجه به شناخت ماهیت بیمه و ماهیت ربا، می&zwnj;توانیم دررابطه&zwnj;با تفاوت ماهوی این دو، نظر دهیم.</p> <h2><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/The-best-online-shopping-site-for-third-party-insurance(2).png" style="margin: 5px; float: right; width: 400px; height: 225px;" />تفاوت ماهوی بیمه و ربا</span></strong></h2> <p>همان&zwnj;طور که در بحث ربا گذشت، اقسامی را برای ربا برشمردیم. قسم اول که ربای در معامله بود، اساساً از موضوع بحث خارج است؛ چراکه اصلاً در بیمه بحثی از معامله دو کالای هم&zwnj;جنس در میان نیست. معاوضه بین اقساط و مبلغ بیمه&zwnj;ای که شرکت برای جبران خسارت می&zwnj;پردازد واقع نمی&zwnj;شود، بلکه معاوضه بین ادای اقساط و تعهد شرکت و التزام شرکت به جبران خسارت است، و تعهد یک جنس ربوی نیست. اما ربای قرضی و ربای در تمدید بدهی قابل&zwnj;بررسی است.<br /> همان&zwnj;طور که گذشت، این مبنا را پذیرفتیم که بیمه با هیچ&zwnj;کدام از عقود اسلامی مطابقت ندارد و اساساً نیازی به تطبیق نداریم، هر چند مشابهت&zwnj;هایی دارند. اگر می&zwnj;پذیرفتیم که بیمه تحت عنوان یکی از این عقود جای دارد، تا حدودی مسئله ربا قابل&zwnj;حل بود، اما اکنون که بیمه را عقد مستقلی فرض کردیم، باید شبهات موجود در آن را بررسی کنیم.<br /> باید این مسئله روشن شود که آیا مبلغی که بیمه&zwnj;گزار به بیمه&zwnj;گر پرداخت می&zwnj;کند، و در عوض مبالغی را تحت عنوان خسارت یا حقوق و امثال&zwnj;ذلک دریافت می&zwnj;کند، با ربا نسبتی دارد یا خیر؟ برای پاسخ دقیق&zwnj;تر به این مسئله، لازم است اقسام بیمه را بررسی کنیم.<br /> سابقاً بیان گردید که اقسام مختلف بیمه در دو دسته&zwnj;بندی قرار می&zwnj;گیرند. دسته اول گروهی بودند که بیمه&zwnj;گزار با پرداخت حق بیمه، بیمه&zwnj;گر را متعهد می&zwnj;کرد تا در صورت بروز خسارت&zwnj;هایی از قبیل آتش&zwnj;سوزی، زلزله، بیماری، سرقت خودرو، تصادفات جاده&zwnj;ای و&hellip; خسارت بیمه&zwnj;گزار را پرداخت نماید.<br /> دسته دوم گروهی بودند که بیمه&zwnj;گزار با پرداخت حق بیمه، بیمه&zwnj;گر را متعهد می&zwnj;ساخت تا بعد از سرآمدن مدتی خاص، حقوقی را تحت عنوان بیمه عمر و بازنشستگی به بیمه&zwnj;گزار پرداخت نماید. در این دسته دوم دیگر مسئله خسارت جانی و مالی در میان نیست &nbsp;و بر خلاف دسته اول که پرداخت خسارت احتمالی است و منوط به واردآمدن خسارت جانی یا مالی به بیمه&zwnj;گزار است، پرداخت حقوق، بعد از سرآمدن مدت، قطعی است.<br /> نکته مهمی که در بیان تفاوت بیمه و ربا باید موردتوجه قرار گیرد این است که ماهیت بیمه در دسته اول (چنان چه در تعریف قرض بیان گردید) قرض نیست؛ چراکه تملیک عین در مقابل تعهد است نه تملیک عین در مقابل ضمانت مثل &nbsp;و پرداخت خسارت منوط به واردشدن خسارت به بیمه&zwnj;گزار است که ممکن است اصلاً چنین اتفاقی نیفتد. همان&zwnj;طور که مشاهده می&zwnj;کنیم در اکثر موارد همین&zwnj;طور است.<br /> اما در دسته دوم همچون بیمه عمر و بازنشستگی ممکن است این شبهه مطرح شود که چون پرداخت حقوق بعد از سرآمدن مدت قطعی است، پس تملیک عین و ضمانت مثل به&zwnj;علاوه زیادی اتفاق می&zwnj;افتد که در معنای ربای قرضی نیز گذشت.<br /> شهید آیت&zwnj;الله مطهری (رحمه&zwnj;الله) دررابطه&zwnj;با بیمه عمر این&zwnj;چنین می&zwnj;فرمایند: &laquo;یک مورد بیمه هست که در آن آنچه&zwnj; که اصالت پیدا می&zwnj;کند ربا است، و آن، جایی است که در بیمه عمر، شرکت بیمه تمام پول را یکجا می&zwnj;گیرد و هدف اصلی بیمه این است که&zwnj; سرمایه&zwnj;ای جمع می&zwnj;کند و از آن استفاده&zwnj;های ربوی بکند و بیمه تقریباً جنبه&zwnj; فرعی پیدا می&zwnj;کند.&raquo; [22]&nbsp;<br /> برخی از علما و فقها نیز متعرض این مسئله شده&zwnj;اند که بیانگر همین شبهه در بیمه عمر است و برخی همچون امام خمینی (رحمه&zwnj;الله)[23] &nbsp;و امام خامنه&zwnj;ای؟حفظ؟[24] &nbsp;آن را ربا نمی&zwnj;دانند و برخی دیگر ربا می&zwnj;دانند، ولی چون هدف، بیان حکم فقهی نیست، از بیان آن صرف&zwnj;نظر می&zwnj;کنیم.&nbsp;<br /> درهرحال به نظر می&zwnj;آید در مورد بیمه عمر بنابراین فرمایشات، دو صورت متصور است:&nbsp;<br /> 1- اینکه بگوییم بیمه عمر از اساس، قرض نیست که مشکل ربا پیش بیاید. تعریف ربای قرضی همان&zwnj;طور که بیان کردیم این بود: &laquo;قرض به&zwnj;شرط هر نوع زیاده&raquo;. بیان شد که یکی از شروط ربای قرضی این است که قرض باشد و حال آن که ما بیمه را عقدی مستقل دانستیم که غیر از قرض است؛ بنابراین گرفتن مبلغی بیش از حق بیمه بعد از سرآمدن مدت در حکم ربا نیست.<br /> 2- اما اگر شبهه ربوی بودن بیمه عمر را بپذیریم، و همان&zwnj;طور که در بیان شهید مطهری آمد، به اینکه بیمه تقریباً جنبه فرعی پیدا می&zwnj;کند، در این صورت قرض است و اساساً بیمه نیست.<br /> هر کدام از این دو صورت را بپذیریم، این مطلب برای ما ثابت می&zwnj;شود که بیمه با ربای قرضی تفاوت ماهوی دارد.<br /> در بیمه بازنشستگی نیز همین شبهه به وجود می&zwnj;آید؛ اما با استفاده از یکی از عقود شرعی، شبهه ربا بودن آن را برطرف می&zwnj;کنند.<br /> نوع دیگر ربا، ربای در تمدید بدهی است که این نوع نیز در اصل بیمه وجود ندارد، لکن ممکن است در برخی از قراردادهای بیمه، شرکت برای تمدید بدهی بیمه&zwnj;گزار، مبلغی اضافه بگیرد که در این صورت ربا محقق می&zwnj;شود. لکن به اصل بیمه خدشه&zwnj;ای وارد نمی&zwnj;کند.<br /> &nbsp; پس اصولاً عقد بیمه، عقد قرض نیست و بیمه و قرض دو ماهیت و مقوله کاملاً متفاوت از یکدیگرند. ماهیت عقد قرض تملیک مع&zwnj;الضمان است؛ یعنی در زمان انشاء و تملیک مال از سوی مُقرض، ضمان و مجانی&zwnj;نبودن انشاء شده است؛ بی&zwnj;آنکه متوقف بر چیزی باشد. در ماهیت بیمه، انشاء نشده که بیمه&zwnj;گزار فلان مبلغ را تملیک می&zwnj;کند؛ بلکه آنچه بیمه&zwnj;گزار تملیک می&zwnj;کند در مقابل نفس تعهد شرکت بیمه به پرداخت فلان مبلغ در صورت زنده&zwnj;بودن یا در صورت فوت&zwnj;شدن است. باید گفت بین این دو ماهیت، اختلاف اساسی وجود دارد. قرض به&zwnj;وسیله قصد و نیت آن محقق می&zwnj;شود و بیمه&zwnj;گر و بیمه&zwnj;گزار قصد قرض نمی&zwnj;کنند. [25]&nbsp;</p> <h2><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">نتیجه&zwnj;گیری</span></strong></h2> <p>در این مقاله با عنوان &laquo;تفاوت ماهوی بیمه و ربا&raquo;، نتایج زیر حاصل گردید:<br /> 1- بیمه ازآن&zwnj;جهت که قرارداد بین دو طرف است و بیمه قهراً تصرف در سلطه دو طرف است، پس عقد است.<br /> 2- بیمه از آن&zwnj;جهت که پس از توافق و انعقاد از جانب طرفین، بدون دلیل غیرقابل&zwnj;فسخ است، پس عقد لازم است.<br /> 3- بیمه ممکن است با برخی از عقود اسلامی، همچون هبه، جعاله، مضاربه، صلح و ضمان شباهت&zwnj;هایی داشته باشد، و ازآن&zwnj;جهت که بیمه به&zwnj;عنوان یک عقد مستقل در شریعت وارد نشده است، همین امر باعث شده بعضی از علما، بیمه را با این عقود تطبیق دهند.<br /> 4- در مطابقت بیمه با عقود اسلامی اشکالاتی مطرح شد و نتیجه&zwnj;ای که حاصل شد این بود که بیمه اساساً نیازی ندارد که تحت عنوان یکی از این عقود قرار گیرد، و خود یک عقد مستقل است.<br /> 5- ربا را این&zwnj;گونه تعریف کردیم: عبارت است از هر نوع زیادی که در معامله دو کالای هم جنس، یا در عقد قرض و یا در تمدید بدهی اخذ یا شرط شود.<br /> 6- مطابق تعریف ربا، سه قسم برای ربا فرض گردید که عبارتند از: 1- ربای معاملی، 2- ربای قرضی، 3- ربای در تمدید بدهی.<br /> 7- چون در بیمه بحثی از معامله دو کالای هم جنس در میان نیست، پس ربای در معامله از موضوع بحث خارج است. اما ربای قرضی و ربای در تمدید بدهی قابل&zwnj;بررسی است.<br /> 8- &nbsp;اگر بیمه از قبیل پرداخت خسارت باشد، پس ماهیت آن اساساً قرض نیست، و با فقدان یکی از شروط ربای قرضی، ربا در آن متصور نیست. اما اگر از قبیل بیمه عمر باشد، نتیجه این می&zwnj;شود که یا اساساً بیمه نیست و یا اساساً قرض نیست و شبهه ربا در آن راه ندارد.<br /> 9- &nbsp;ربای جاهلی ممکن است عارض بر بیمه شود، اما به اصل آن خدشه&zwnj;ای وارد نمی&zwnj;کند.</p> <h2><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">منابع</span></strong></h2> <p>قرآن کریم<br /> 1- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات في غریب القرآن، 1412ق، بیروت، بی چا، انتشارات دارالقلم.<br /> 2- سبحانی، جعفر، رسائل فقهية، بی&zwnj;تا، قم، بی&zwnj;چا، مؤسسه امام صادق؟ع؟.<br /> 3- طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم ، سؤال و جواب، 1376ش، تهران،<br /> مرکز نشر علوم اسلامی.&nbsp;<br /> 4- کرکی، علی بن الحسین، جامع المقاصد في شرح القواعد، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;جا، بی&zwnj;چا، مؤسسة آل البيت (علیهم&zwnj;السلام) لاحياء التراث.<br /> 5- محقق حلی، شرائع الاسلام في مسائل الحلال و الحرام، 1409ق، تهران، چ دوم، انتشارات استقلال.&nbsp;<br /> 6- مطهری، مرتضی، مسئله ربا، بی&zwnj;تا، تهران، بی&zwnj;چا، انتشارات صدرا.<br /> 7- معین، محمد، فرهنگ معین، 1379ش، تهران، چ پانزدهم، انتشارات امیرکبیر.<br /> 8- مکی عاملی، محمد بن جمال&zwnj;الدین، شهید اول، &nbsp;اللمعة الدمشقیة، بی&zwnj;تا، قم، بی&zwnj;چا، انتشارات دارالفکر.&nbsp;<br /> 9- موسوی اردبیلی، سیدعبدالکریم، فقه الشرکة، 1414ق، قم، چ اول، دارالعلم مفید.<br /> 10- موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، تحرير الوسيلة، 1385ش، تهران، چ اول، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (رحمه&zwnj;الله).<br /> 11- موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، توضیح المسائل، 1372ش، تهران، چ نهم، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.<br /> 12- موسویان، سید عباس، نقد دیدگاه&zwnj;های معاصر درباره ربا، مجله کتاب نقد، زمستان 1391 و بهار 1392 شماره 65 و 66.<br /> 13- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام في شرح شرائع الإسلام، 1362ش، بیروت، چ هفتم، دار إحياء التراث العربي.<br /> 14- نیکنام، محمد رضا و فرجام، افسانه، مقاله بررسی عقد بیمه در فقه شیعه، دی&zwnj;ماه 1396، تهران، دومین کنگره علوم اسلامی، علوم اسلامی.<br /> 15- سایت مدرسه فقاهت، https://www.eshia.ir/&nbsp;<br /> 16- سایت مؤسسه فقه اقتصادی طیبات، https://tyb.ir&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h2><strong>&nbsp;<span style="color:#8e44ad;">پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</span></strong></h2> <p>[1] طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم، سؤال و جواب، مسئله 313 .<br /> [2] معین، محمد، فرهنگ معین، ج۱، ص۶۳3 .<br /> [3] ماده 1، قانون بیمه، مصوب مجلس شورای ملی، 07/02/1316.<br /> [4] مطهری، مرتضی، مسأله ربا، ج 1، ص276.<br /> [5] موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، تحریر الوسیله، ج 2، ص 578.<br /> [6] همان.<br /> [7] همان، ص 646.<br /> [8] مطهری، مرتضی، مسأله ربا، ج 1 ص 302.<br /> [9] نیکنام، محمد رضا و فرجام، افسانه، مقاله بررسی عقد بیمه در فقه شیعه، ص 4.<br /> [10] سوره حج، آیه 5.<br /> [11] سوره روم، آیه 39.<br /> [12] راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات في غریب القرآن، ج 1، ص 340.<br /> [13] کرکی، علی بن الحسین، جامع المقاصد في شرح القواعد، ج 4، ص 265.<br /> [14] حلی، مقداد بن عبدالله، التنقیح الرائع لمختصر الشرائع&zwnj;، ج۲، صص۸۵-۸6؛ شهیدثانی، زین&zwnj;الدین بن علی، مسالک الافهام، ج۳، ص۳۱6.<br /> [15] موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، تحرير الوسيلة، ج۱، ص۴۱۸.&nbsp;<br /> [16] همان، ص: ۶۰۹.<br /> [17] موسوی خمینی، سیدروح&zwnj;الله، توضیح المسائل، ص۴16، م ۲۸۹4.<br /> [18] مطهری، مرتضی، مسأله ربا، ص 70.<br /> [19] مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج 20، ص 270.<br /> [20] موسویان، سید عباس، نقد دیدگاه&zwnj;های معاصر درباره ربا، ص۲۳۵.<br /> [21] سایت موسسه طیبات، ربای جاهلی . https://tyb.ir/<br /> [22] مطهری، مرتضی، مسأله ربا، ج 1 ص 285.<br /> [23] خمینی، سیدروح&zwnj;الله، تحرير الوسيلة، ج 2، ص 647.<br /> [24] بخش استفتائات سایت https://www.leader.ir، سؤال 1952.<br /> [25] موسوی اردبیلی، سیدعبدالکریم، فقه الشرکة، ص198.</p> Sat, 26 Apr 2025 17:33:46 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_830831-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_831185-utab دلالت احاديث «اثناعشر» بر وجود امام زمان (عجّل‌الله‌فرجه) در مصادر اهل‌سنت
<div class="WordSection1"> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/12emam.jpg" style="width: 500px; height: 281px;" /></p> <h1 style="text-align: center;"><span style="color:#27ae60;"><strong>دلالت احاديث &laquo;اثناعشر&raquo; بر وجود امام زمان (عجّل&zwnj;الله&zwnj;فرجه) در مصادر اهل&zwnj;سنت</strong></span></h1> <h2 style="text-align: left;"><br /> <span style="color:#c0392b;">علی&zwnj;اصغر سیفی</span></h2> <h2><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">چکیده</span></strong></h2> <p>ظهور منجی بشر، وعده دیرینه همه ادیان بوده است. پیامبر گرامی اسلام (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) نیز وعده ظهور این منجی آسمانی را به همه مستضعفان جهان داده است. شیعه و سنّی در اصلِ این بشارت الهی، اتفاق&zwnj;نظر دارند، اما گاه از سوی برخی از اهل&zwnj;سنت درباره مصداق مهدی موعود، دیدگاه&zwnj;هایی وجود دارد که با حقیقت و آنچه از روایات استفاده می&zwnj;شود، تناسبی ندارد. بر پایه پژوهشی کتابخانه&zwnj;ای، کوشیدیم تا با استفاده از منابع و مصادر معتبر اهل&zwnj;سنت و بررسی روایات مشهور به &laquo;خلفای اثناعشر&raquo;، ثابت کنیم که مهدی موعود، همان امام دوازدهم شیعیان است که به ظهورش در آخرالزمان، باور دارند.<br /> واژگان کلیدی: مهدی موعود، خلفای اثناعشر، مصادر اهل&zwnj;سنت، امام زمان.<br /> &emsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;"><strong>مقدمه</strong></span></h2> <p>دلالت احاديث &laquo;اثناعشر&raquo; بر وجود مبارک امام زمان (عجّل&zwnj;الله&zwnj;فرجه) در مصادر اهل&zwnj;سنت، بحث مهمی است و دیدگاه&zwnj;های مختلفی در اين مسئله بیان شده است. براى تبيين و بررسى بحث موردنظر، در شش &zwnj;مرحله بحث را تبیین می&zwnj;کنیم:<br /> <strong>اوّل:</strong> با متن احاديث اثناعشر که به&zwnj;صورت گوناگون بیان شده آشنا می&zwnj;&rlm;شويم.<br /> <strong>دوم: </strong>اغلب احاديث اثناعشر، سند صحيح و حسن دارند؛ سند چند حديث را هم بررسى رجالى می&zwnj;کنیم.<br /> <strong>سوم:</strong> مشخص می&zwnj;کنيم که احاديث اثناعشر، چگونه خلفا را توصيف می&zwnj;کنند، چه ويژگی&zwnj;هايى برای آن&zwnj;ها در نظر گرفته شده و نام کدام&zwnj; خلیفه صریح بیان شده است.<br /> <strong>چهارم:</strong> درباره احاديث اثناعشر، بیشتر سخن علما و دانشوران بزرگ اهل&zwnj;سنت را بیان می&zwnj;کنيم.<br /> <strong>پنجم:</strong> خلفای دوازده&zwnj;گانه را بررسى تطبيقى کرده، افراد و مصاديق حقيقى خلفای اثناعشر را جويا می&zwnj;&rlm;شويم.<br /> <strong>ششم:</strong> توضيح می&zwnj;&rlm;دهيم که حدیث اثناعشر چگونه حضرت مهدى (عجّل&zwnj;الله&zwnj;فرجه) را دوازدهمين خليفه معرفى می&zwnj;کند.<br /> پیش از اينکه در بحث وارد شويم، سه&zwnj; نکته را ذکر می&zwnj;کنيم:<br /> 1ـ در بررسى احاديث اثناعشر، حدود 47 نمونه حديث را از منابع روایى اهل&zwnj;سنت یافتیم.<br /> 2ـ راوی بیشتر احادیث اثناعشر از پيامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله)، جابر بن سمرة، صحابى رسول الله است که نزد اهل&zwnj;سنت، احترام والا دارد. البته اصحاب ديگری هم در اين نقل سهم دارند، مانند عبداللّه&rlm; بن مسعود، على بن ابی&zwnj;&rlm;طالب (علیهما&zwnj;السلام)، انس بن مالک، عباية بن ربعى، ابن&zwnj;عباس، عبداللّه&rlm; بن عمر، ابوالجلد و ابى&zwnj;جحيفه.<br /> 3ـ گرچه اغلب منابع و مصادر اهل&zwnj;سنت اين روايات را بیان کرده&zwnj;اند، امّا به دلیل حذف تکرار از همه مصادر و منابع روایى، بيست مصدر را براى بحث انتخاب کرديم.</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>متن احاديث اثناعشر</strong></span></h2> <p>در منابع روایی اهل&zwnj;سنت، حدود 47 نمونه از احاديث اثناعشر را یافتیم؛ گرچه در مجموع و نتيجه، اين احاديث یک &zwnj;مطلب را می&zwnj;&rlm;رسانند امّا در ظاهر تعبيرات و اوصاف، اختلاف دارند:<br /> 1ـ &laquo;عن جابر بن سمرة قال: سمعت النّبي (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) يقول: یکون إثنا عشر اميرا فقال کلمة لم اسمعها فقال ابي انّه قال کلّهم من قريش&raquo;.[1]&nbsp;<br /> 2ـ &laquo;عن جابر بن مسرة قال: دخلت مع ابي على النّبي (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فسمعته يقول: انّ هذا الأمر لاينقضي حتى يمضي فيهم إثنا عشر خليفة قال ثم تکلّم بکلام خفى عليّ قال فقلت لابي ما قال؟ قال: کلّهم من قريش&raquo;.[2]&nbsp;<br /> 3ـ &laquo;عن جابر بن سمرة قال: سمعت النّبي (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) يقول: لا يزال أمر النّاس ماضيا ما وليهم إثنا عشر رجلاً&hellip; کلّهم من قريش&raquo;.[3]&nbsp;<br /> 4ـ &laquo;عن جابر بن سمرة يقول: سمعت رسول اللّه&rlm; (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) يقول: لا يزال الاسلام عزيزا الى اثنى&zwnj;عشر خليفة&hellip; کلّهم من قريش&raquo;.[4]&nbsp;<br /> 5ـ &laquo;عن جابر بن سمرة: قال رسول اللّه&rlm; (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله): لا يزال هذا الدّين عزيزا منيعا الى اثنى&zwnj;عشر خليفة&hellip; کلّهم من قريش&raquo;.[5]&nbsp;<br /> 6ـ &laquo;عن جابر بن سمرة: قال النبى (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله): لا يزال الدّين قائما حتّى تقوم السّاعة أو یکون علیکم إثنا عشر خليفة کلّهم من قريش&raquo;.[6]&nbsp;<br /> 7ـ &laquo;عن عبداللّه&rlm; بن مسعود و هو يقرئنا القرآن فقال له رجل: يا أبا عبد الرحمان هل سألتم رسول &rlm;اللّه&rlm; (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) کم تملک هذه الأمّة من خليفة؟ فقال عبد اللّه&rlm; بن مسعود&hellip; قال نعم و لقد سألنا رسول &rlm;اللّه&rlm; (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فقال إثنا عشر کعدّة نقباء بني&rlm; اسرائيل&raquo;.[7]&nbsp;<br /> 8ـ &laquo;عن جابر بن سمرة قال: سمعت رسول اللّه&rlm; (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) يقول في حجة&rlm; الوداع: انّ هذا الدّين لن يزال ظاهراً على من ناواه لا يضرّه مخالف و لا مفارق حتّى يمضی من امتي إثنا عشر خليفة&hellip; کلّهم من قريش&raquo;.[8]&nbsp;<br /> 9ـ &laquo;عن جابر بن سمرة قال: سمعت يقول (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) في حجة &rlm;الوداع: انّ هذا الدّين لن يزال ظاهراً على من ناواه لا يضرّه مخالف و لا مفارق حتّى يمضی من امتي إثنا عشر أميرا&hellip; کلّهم من قريش&raquo;.[9]&nbsp;<br /> 10ـ &laquo;عن جابر بن سمرة: قال رسول اللّه&rlm; (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله): لا يزال الدّين قائماً حتى یکون إثنا عشر خليفة من قريش&raquo;.[10]&nbsp;<br /> 11ـ &laquo;عن جابر بن سمرة: قال رسول اللّه&rlm; (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله): یکون بعدي إثنا عشر خليفة کلّهم من قريش&raquo;.[11]&nbsp;<br /> 12ـ &laquo;عن جابر بن سمرة: قال رسول اللّه&rlm; (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله): یکون بعدي إثنا عشر اميرا کلّهم من قريش&raquo;.[12]&nbsp;<br /> 13ـ &laquo;عن جابر بن سمرة: قال رسول اللّه&rlm; (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله): لا يزال هذا الأمر عزيرا منيعا ظاهراً على من ناواه حتّى يملک إثنا عشر کلّهم من قريش. [13]&nbsp;<br /> 14ـ &laquo;&hellip; لا يزال هذالأمر صالحا حتّى یکون إثنا عشر أميرا کلّهم من قريش&raquo;.[14]&nbsp;<br /> 15ـ &laquo;&hellip; لهذا الامّة إثنا عشر خليفة کلّهم من قريش&raquo;.[15]&nbsp;<br /> 16ـ &laquo;&hellip; لا يزال هذا الأمر مؤالى أو مقاربا حتّى يقوم إثنا عشر خليفة کلّهم من قريش&raquo;.[16]&nbsp;<br /> 17ـ &laquo;&hellip; لا يزال هذا الدّين قائما حتّى یکون علیکم إثنا عشر خليفة کلّهم تجتمع عليه الامّة&raquo;.[17]&nbsp;<br /> 18ـ &laquo;&hellip; لا يزال امر هذه الامّة ظاهراً حتّى يقوم إثنا عشر خليفة&hellip; کلّهم من قريش&raquo;.[18]&nbsp;<br /> 19ـ &laquo;عن ابي&rlm; جحيفه قال: کنت مع عمّي عند النّبي (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فقال: لا يزال أمر امّتي صالحا حتّى يمضى إثنا عشر خليفة ثم قال کلمة و خفض بها صوته فقلت لعمّي و کان امامي ما قال يا عمّ؟ قال: یا بنيّ کلّهم من قريش&raquo;.[19]&nbsp;<br /> 20ـ &laquo;عن کعب الاحبار: قال النّبي (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله): یکون إثنا عشر مهديّا ثمّ ينزل روح اللّه&rlm; فيقتل الدجال&raquo;.[20]&nbsp;<br /> 21ـ &laquo;عن ابي&rlm;الجلد: قال النّبي (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله): لاتهلک هذه الامّة حتّى یکون منها إثنا عشر خليفة کلّهم يعمل بالهدى و دين الحق منهم رجلان من اهل بيت محمّد يعيش احدهما أربعين سنة و الآخر ثلاثين سنة&raquo;.[21] &nbsp;<br /> 22ـ &laquo;عن جابر بن سمرة: قال رسول اللّه&rlm; (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله): لا يزال هذا الدّين قائما حتّى یکون علیکم إثنا عشر کلّهم تجتمع عليه الامّة کلّهم منّي أو من اهل بيتي&raquo;.[22]&nbsp;<br /> 23ـ &laquo;&hellip; انّ الاسلام لا يزال عزيزا إلى اثنى&zwnj;عشر خليفة&hellip; کلّهم من قريش&raquo;.[23]&nbsp;<br /> 24ـ &laquo;&hellip; یکون بعدي إثنا عشر أميرا غير أن حضينا کلّهم من قريش&raquo;.[24]&nbsp;<br /> 25ـ &laquo;عن عيسى بن يونس إذا حدث بحديث: يملک هذه الامّة إثنا عشر خليفة قال: قد مضى من هولاء خمسة أبوبکر و عمر و عثمان و على و عمر بن عبدالعزيز&raquo;.[25]&nbsp;<br /> 26ـ &laquo;عن عبداللّه&rlm; بن عمر يقول سمعت رسول اللّه (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله)&rlm; یکون فیکم إثنا عشر خليفة أبوبکر الصّدّيق لايلبث بعدي إلّا قليلا&raquo;.[26]&nbsp;<br /> 27ـ &laquo;&hellip; رسول اللّه (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله)&rlm; يقول: إثنا عشر خليفة أبوبکر الصّدّيق لايلبث بعدي الّا قليلاً و صاحب رحا دار العرب يعيش حميدا و يموت شهيدا فقال رجل: من هو يا رسول اللّه؟&rlm; قال: عمر بن الخطاب&raquo;.[27]&nbsp;<br /> 28ـ &laquo;&hellip; یکون إثنا عشر خليفة، فذکر أبابکر و عمر ثمّ التفت إلى عثمان فقال: و أنت سيألک النّاس ان تخلع قميصا کساکه اللّه&rlm; و الّذي نفسي بيده لئن خلعته لاتدخل الجنة حتّى تلج الجمل في سم الخياط&raquo;.[28]&nbsp;<br /> 29ـ &laquo;عن جابر بن سمرة:&hellip; لا يزال هذا الدّين عزيزا منيعا ينصرون على من ناواهم عليه إلى اثنى&rlm;عشرة خليفة&hellip; کلّهم من قريش&raquo;.[29]&nbsp;<br /> 30ـ &laquo;&hellip; لا يزال الاسلام ظاهراً حتّى یکون إثنا عشر أميرا أو خليفة کلّهم من قريش&raquo;.[30]&nbsp;<br /> 31ـ &laquo;&hellip; لا يزال هذا الدّين صالحا لايضرّه من عاداه أو من ناواه حتّى يملک إثنا عشر أميرا کلّهم من قريش&raquo;.[31]&nbsp;<br /> 32ـ &laquo;&hellip; لاتزال هذه الامّة مستقيم أمرها ظاهر على عدوّها حتّى يمضى منهم إثنا عشر خليفة کلّهم من قريش&raquo;.[32]&nbsp;<br /> 33ـ &laquo;&hellip; لا يزال هذا الأمر في مسکة و في علياء حتّى يملک إثنا عشر من قريش&raquo;.[33]&nbsp;<br /> 34ـ &laquo;&hellip; یکون لهذه الامّة إثنا عشر قيّما لايضرّهم من خذلهم&hellip; کلّهم من قريش&raquo;.[34]&nbsp;<br /> 35ـ &laquo;&hellip; لا يزال هذا الأمر ظاهراً على من ناواه لايضرّه مخالف و لا مفارق حتّى يمضى إثنا عشر خليفة من قريش&raquo;.[35]&nbsp;<br /> 36ـ &laquo;&hellip; لا يزال أمر هذه الامّة ظاهراً حتّى يقوم إثنا عشر&hellip; کلّهم من قريش&raquo;.[36]&nbsp;<br /> 37ـ &laquo;&hellip; لاتزال هذه الامّة مستقيم أمرها حتّى یکون إثنا عشر خليفة&hellip; کلّهم من قريش&raquo;.[37]&nbsp;<br /> 38ـ &laquo;&hellip; لا يزال الدّين قائما حتّى یکون إثنا عشر خليفة من قريش ثمّ يخرج کذّابون بين يدى السّاعة&raquo;.[38]&nbsp;<br /> 39ـ &laquo;&hellip; لا يزال هذا الدّين قائما حتّى یکون علیکم إثنا عشر خليفة کلّهم <span style="color:#8e44ad;"><strong>ت</strong></span>جتمع عليه الامّة کلّهم من قريش ثمّ یکون الهرج&raquo;.[39]&nbsp;<br /> 40ـ &laquo;&hellip; يملک هذه الامّة إثنا عشر خليفة کعدّة نقباء بني&rlm;اسرائيل&raquo;.[40]&nbsp;<br /> 41ـ &laquo;عن ابن مسعود:&hellip; یکون بعدي من الخلفاء عدد نقباء موسى&raquo;.[41]&nbsp;<br /> 42ـ &laquo;عن أنس:&hellip; لن يزال هذا الدّين قائما إلى اثنى&zwnj;عشر من قريش فإذا هلکوا ماجت الأرض بأهلها&raquo;.[41]&nbsp;<br /> 43ـ &laquo;عبداللّه&rlm; بن عمرو بن العاص رفعه:&hellip; إذا ملک إثنا عشر من بني&rlm;کعب بن لؤى کان النقف و النقاف إلى يوم القيامة&raquo;.[43]&nbsp;<br /> 44ـ &laquo;جابر بن سمرة:&hellip; بعدي إثنا عشر خليفة&hellip; کلّهم من بني&zwnj;هاشم&raquo;.[44]&nbsp;<br /> 45ـ &laquo;عن عباية بن ربعى: قال رسول اللّه (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله)&rlm;: أنا سيد النّبيّين و علي سيد الوصيّين انّ أوصيائي بعدي إثنا عشر أوّلهم علي و آخرهم القائم المهدي&raquo;.[45]&nbsp;<br /> 46ـ &laquo;عن الأصبغ بن نباته قال: سمعت ابن&zwnj;عباس يقول: قال رسول&rlm;اللّه (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله):&rlm; أنا السّماء و أنا البروج فالأئمة من اهل بيتي و عترتي أوّلهم علي و آخرهم المهدي و هم إثنا عشر&raquo;.[46]&nbsp;<br /> 47ـ &laquo;عن علي بن ابي&rlm;طالب: قال رسول اللّه (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله):&rlm; الأئمة بعدي إثنا عشر أوّلهم أنت يا علي و آخرهم القائم الذي يفتح اللّه&rlm; على يديه مشارق الأرض و مغاربها&raquo;.[47]&nbsp;<br /> گرچه نمونه&rlm;&zwnj;هاى احاديث اثناعشر از اين عدد بيشتر است، اما با اين 47 روایت، تفاوت کمى دارند؛ پس تنها به اين عدد اکتفا کرديم.</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>بررسى رجالى احاديث اثناعشر</strong></span></h2> <p>احاديث اثناعشر در منابع روایی اهل&zwnj;سنت مقام مهمی داشته و اکثر منابع حدیثی قديم و جديد به اين احاديث پرداخته&zwnj;اند؛ اين امر اگر نشانه صحت و معتبر بودن حديث نباشد ولى قریب به صحت و حقيقت بودن اين حديث حتمى است.<br /> براى اينکه بيشتر به صحت و واقعيت اين احاديث اذعان کرده و اعتقاد پيدا کنيم، چند نمونه از اين احاديث را بررسى رجالى می&zwnj;کنيم. از منابع روایی و حديثى اهل&zwnj;سنت، دو منبع &laquo;صحيح بخارى&raquo; و &laquo;صحيح مسلم&raquo; که نزد آن&zwnj;ها معتبر بوده و مقام والا دارند را انتخاب می&zwnj;کنيم. از اين منابع اهم اهل&zwnj;سنت، دو حديث که یکى حامل کلمه &laquo;إثنا عشر أميرا&raquo; و دومى حامل کلمه &laquo;إثنا عشر خليفة&raquo; است را براى بررسى رجالى انتخاب می&zwnj;کنیم.</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>1ـ حديث از صحيح بخارى</strong></span></h3> <p>&laquo;حدثنى محمد بن المثنى حدثنا غندر حدثنا شعبه عن عبدالملک سمعت جابر بن سمرة قال: سمعت النّبي (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) يقول: یکون إثنا عشر أميرا، فقال کلمة لم اسمعها فقال أبي: انّه قال کلّهم من قريش&raquo;.[48]&nbsp;<br /> <strong>بررسى رجالى از کتب رجال اهل&zwnj;سنت</strong><br /> در سند اين حديث، محمد بن المثنى، غندر (محمد بن جعفر)، شعبه (بن حجاج) و عبدالملک بن عمير آمده&zwnj;اند.<br /> محمد بن مثنى: &laquo;الحافظ الحجّة ابوموسى الغنرى محدّث بصرة ثقة صدوق&raquo;.[49]&nbsp;<br /> غندر: &laquo;اسمه محمد بن جعفر، کان ثقة صدوق&raquo;.[50]&nbsp;<br /> شعبه: &laquo;شعبة بن حجاج ثقة&raquo;.[51]&nbsp;<br /> عبدالملک: &laquo;عبدالملک بن عمير ثقة&raquo;.[52]&nbsp;<br /> جابر بن سمرة صحابى رسول&rlm;خدا بود درباره وثاقتش اصلاً نياز به بحث نیست.<br /> <strong>نتيجه: </strong>سند اين حديث از نظر اهل&zwnj;سنت کاملاً صحيح و معتبر است.</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>2ـ حديث از صحيح مسلم</strong></span></h3> <p>&laquo;حدثنا رفاعة بن الهيثم الواسطى حدثنا خالد (ابن عبداللّه&rlm; الطحان) عن حصين عن جابر بن سمرة قال: دخلت مع ابي على النّبي (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فسمعته يقول: انّ هذا الأمر لاينقضي حتّى يمضي فيهم إثنا عشر خليفة قال ثمّ تکلّم بکلام خفی علىّ، قال: فقلت لأبي ما قال؟ قال: کلّهم من قريش&raquo;.[53]&nbsp;<br /> <strong>بررسى رجالى</strong><br /> در سند اين حديث، رفاعة بن الهيثم الواسطى، خالد بن عبداللّه&rlm; الطحان و حصين بن عبدالرحمان آمده&zwnj;اند.<br /> رفاعة بن الهيثم الواسطى: &laquo;ثقة مقبول&raquo;؛ [54]&nbsp;<br /> خالد بن عبداللّه&rlm; الطحان: &laquo;ثقة&raquo;؛[55]&nbsp;<br /> حصين بن عبدالرحمان: &laquo;ثقة&raquo;.[56]&nbsp;<br /> <strong>نتيجه:</strong> سند اين حديث هم از نظر اهل&zwnj;سنت، صحيح است.</p> <h2><br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">احاديث اثناعشر چه می&zwnj;گويند؟</span></strong></h2> <p>بعد از اين&zwnj;که از 47 &zwnj;حديث اثناعشر ذکرشده چند نمونه را ازنظر سند بررسى کردیم، متن اين احاديث را از جهات مختلف بررسى می&zwnj;کنيم. قصد داریم بدانیم که در حقیقت اين احاديث چه می&zwnj;گويند؟ چگونه خلفا را توصيف می&zwnj;کنند؟ براى آن&zwnj;ها چه ويژگی&zwnj;هایی را در نظر گرفته&zwnj;اند و نام کدام خلیفه را بیان کرده&zwnj;اند؟</p> <h3><br /> <strong><span style="color:#2980b9;">الف ـ توصيف خلفا</span></strong></h3> <p>خلفا در اين 47 حديث با کلمات مختلفی معرفى شده&zwnj;اند که اين کلمات، دال بر خلافت و جانشينى پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) است.<br /> خليفه و خلفا: کلمه &laquo;خليفه&raquo; يا &laquo;خلفا&raquo; 29 بار در اين احاديث آمده است. [57]&nbsp;<br /> امير: حدوداً هفت &zwnj;بار کلمه &laquo;امير&raquo; ذکر شده است. [58]&nbsp;<br /> ملک: سه&zwnj; بار کلمه &laquo;ملک&raquo; و &laquo;يملک&raquo; آمده است. [59]&nbsp;<br /> قيم و قائم: دو بار کلمه &laquo;قيم&raquo; و &laquo;يقوم&raquo; بیان شده است. [60]&nbsp;<br /> ائمه: دو بار کلمه &laquo;ائمه&raquo; ذکر شده است. [61] &nbsp;<br /> ولى: کلمه &laquo;ولى&raquo; یک&zwnj; بار وارد شده است. [62]&nbsp;<br /> اوصياء: یک&zwnj; بار کلمه &laquo;اوصياء&raquo; آمده است. [63]&nbsp;<br /> مهدى: یک &zwnj;بار هم کلمه &laquo;مهدى&raquo; براى اين دوازده &zwnj;نفر به کار رفته است. [64]&nbsp;<br /> بدون توصيف کلمه&rlm;&zwnj;اى: اين دوازده &zwnj;نفر در دو مقام، بدون توصيف با کلمه&zwnj;ای خاص بیان شده&rlm;اند؛ هرچند به&zwnj;گونه&zwnj;ای بیان شده&zwnj;اند که می&zwnj;&rlm;تواند اوصاف بالا از آن&zwnj;ها انتزاع شود؛ مانند &laquo;یکون علیکم إثنا عشر&hellip;&raquo;.[65]&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>ب ـ ويژگی&zwnj;هاى دوازده&zwnj; خلیفه</strong></span></h3> <p>اوصاف گوناگونی در احاديث اثناعشر براى اين دوازده &zwnj;نفر بیان شده که اين اوصاف براى شناخت آنان و پیداکردن خلفای دوازده&rlm;&zwnj;گانه واقعى، بسیار مهم است. ما در بررسى تطبيقى خلفای دوازده&zwnj;گانه از اين اوصاف بهره می&zwnj;بریم. ليستی از اوصاف و فضائل اين خلفا را در ذيل می&zwnj;آوريم:</p> <h3><br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>1ـ ويژگى&rlm;هاى قبيله&rlm;اى و نسلى</strong></span></h3> <p>الف&zwnj;ـ &laquo;کلّهم من قريش&raquo;؛[66] &nbsp;همه از قبيله قريش هستند.<br /> ب&zwnj;ـ &laquo;من بني کعب بن لوى&raquo;؛[67] &nbsp;از فرزندان کعب بن لوى هستند.<br /> ج&zwnj;ـ &laquo;کلّهم من بني&rlm;هاشم&raquo;؛[68] &nbsp;همه از قبيله بنی&zwnj;هاشم هستند.<br /> د&zwnj;ـ &laquo;من اهل بيتي و عترتي؛ کلّهم منّي أو من أهل بيتي&raquo;؛[69] &nbsp;از اهل&zwnj;بيت و عترت من هستند؛ همگی از من يا اهل&zwnj;بيت من هستند.</p> <h3><br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>2ـ ويژگی&zwnj;هاى معنوى و عظمت</strong></span></h3> <p>الف&zwnj;ـ &laquo;کلّهم يعمل بالهدى و دين الحق&raquo;؛[70] &nbsp;همه به هدايت و دين حق، عمل می&zwnj;کنند.<br /> ب&zwnj;ـ &laquo;کلّهم تجتمع عليه الامّة&raquo;؛[71] &nbsp;امت بر آن&zwnj;ها اجماع می&zwnj;کند.<br /> ج&zwnj;ـ &laquo;کعدّة نقباء بني&rlm;اسرائيل&raquo;؛[72] &nbsp;مانند تعداد نقبای بنی&zwnj;اسرائيل هستند.<br /> دـ &laquo;کعدّة نقباء موسى&raquo;؛[73] &nbsp;مانند تعداد نقبای حضرت موسى (علیه&zwnj;السلام) هستند.<br /> ه&zwj;&zwnj;ـ &laquo;آخرهم القائم الّذي يفتح اللّه&rlm; على يديه مشارق الأرض و مغاربها&raquo;؛[74] &nbsp;آخرين فرد از آن&zwnj;ها قائم است که پروردگار با دست مبارک او شرق و غرب زمين را فتح می&zwnj;کند.</p> <h3><br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>3ـ احوال بعد از آن&zwnj;ها</strong></span></h3> <p>الف&zwnj;ـ &laquo;ثمّ ينزّل روح اللّه&rlm; فيقتل الدجال&raquo;؛[75] &nbsp;پس از آن&zwnj;ها روح خدا (حضرت عيسى (علیه&zwnj;السلام)) نازل مى&rlm;&zwnj;شود و او دجال را می&zwnj;کشد.<br /> ب&zwnj;ـ &laquo;ثمّ يخرج کذّابون بين يدي السّاعة&raquo;؛[76] &nbsp;بعد از آن&zwnj;ها پيشاپيش قيامت، دروغگویان ظاهر می&zwnj;&rlm;شوند.<br /> ج&zwnj;ـ &laquo;فإذا هلکوا ماجت الأرض بأهلها&raquo;؛[77] &nbsp;وقتى آن&zwnj;ها می&zwnj;&rlm;ميرند، زمين همه اهل خودش را نابود می&zwnj;کند.</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>ج ـ نام&zwnj;های ذکرشده خلفا در احادیث اثناعشر</strong></span></h3> <p>نام اصحاب: سه&zwnj; حديث که عمده ناقل آن&zwnj;ها عبداللّه&rlm; بن عمر است، نام سه &zwnj;نفر از اصحاب را صراحتاً بیان کرده است. در حديث اوّل فقط نام &laquo;ابوبکر&raquo; آمده؛[78] &nbsp;در حديث دوم، اسم ابوبکر و عمر با هم ذکر شده[79] و در حديث سوم اسم ابوبکر، عمر و عثمان آمده است .[80]<br /> <strong>نکته: </strong>در بحث بررسى تطبيقى خلفا شرح می&zwnj;&rlm;دهيم که در طريق سند اين سه &zwnj;حديث، سه &zwnj;راوى هستند که اهل&zwnj;سنت آن&zwnj;ها را &zwnj;ضعيف شمرده&zwnj;اند.<br /> نام&zwnj;های اهل&zwnj;بيت (علیهم&zwnj;السلام): در سه&zwnj; حديث که ناقل آن&zwnj;ها على بن ابى&rlm;طالب (علیه&zwnj;السلام)، ابن&zwnj;عباس و عباية بن ربعى هستند، نام اميرالمؤمنين على (علیه&zwnj;السلام) و حضرت مهدى (عجّل&zwnj;الله&zwnj;فرجه) با صراحت بیان می&zwnj;شود. [81] &nbsp;مثلاً عبارت یکى از احاديث اين&zwnj;گونه است:<br /> &laquo;الأئمة بعدي إثنا عشر أوّلهم أنت يا علي و آخرهم القائم&raquo;.[82] &nbsp;<br /> امامان پس از من دوازده &zwnj;نفرند؛ اى على! نخستین آن&zwnj;ها تو هستی و آخرین آن&zwnj;ها قائم است.<img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/moud.png" style="float: left; width: 450px; height: 280px; margin: 5px;" /></p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>نقد و بررسى تطبيقى خلفای دوازده&zwnj;&rlm;گانه</strong></span></h2> <p><br /> اگرچه احاديث اثناعشر تعداد، صفات و چند نام از خلفای دوازده&rlm;&zwnj;گانه را بیان کردند، امّا اين پرسش در &zwnj;جاى خود باقى است که بالاخره مصاديق حقيقى &laquo;اثناعشر خليفة&raquo; چه کسانى هستند؟ آيا منظور از خلفای دوازده&zwnj;گانه، افرادى هستند که بعد از پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) زمام حکومت را چه از طريق مشروع يا نامشروع به دست گرفتند؟ اگر ما اين افراد را به&zwnj;عنوان خلفای دوازده&zwnj;گانه بپذيريم، بسیاری از اوصاف و ويژگی&zwnj;هايى که در احاديث ذکر شد بر آن&zwnj;ها منطبق نمی&zwnj;&rlm;شود.<br /> با اينکه مراد از خلفای دوازده&zwnj;&rlm;گانه، امامان اهل&zwnj;&rlm;بيت (علیهم&zwnj;السلام)&rlm; هستند که چند حديث با صراحت به آن اشاره دارد، امّا اين مطلب با بعضی از احاديث اهل&zwnj;سنت ناسازگار است؛ بنابراین بايد مشکل را تحليل و بررسى کرد.<br /> قبل از ورود به تحليل و بررسى و بیان مصاديق حقيقى خلفای دوازده&rlm;&zwnj;گانه، بهتر است که با آراى علمای بزرگ اهل&zwnj;سنت در اين باره آشنا شويم؛ شايد اين امر ما را به قضاوت درست و محکم، نزدیک&rlm;&zwnj;تر کند.</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>اقوال علمای اهل&zwnj;سنت درباره احاديث اثناعشر</strong></span></h2> <p><br /> با جست&zwnj;وجو در کتب علمای بزرگ اهل&zwnj;سنت، دوازده&zwnj; قول درباره احادیث اثناعشر يافتيم که همه اين اقوال را به ترتيب ارائه می&zwnj;&rlm;دهيم. بعد از ارائه اين اقوال، نظرات علمای اهل&zwnj;سنت را تجزیه&zwnj;وتحلیل می&zwnj;کنيم.</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>قول اوّل</strong></span></h3> <p><br /> ابن&zwnj;حجر در کتاب &laquo;فتح البارى&raquo; می&zwnj;&rlm;نويسد:<br /> &laquo;ابن&zwnj;بطال از مهلب نقل مى&rlm;کند که او گفت: من کسى را نديدم که درباره اين حديث به چيز معينى یقین داشته باشد؛ گروهی گفته&zwnj;اند: منظور از حديث، خلفا و امرای متوالى است؛ يعنى بعد از ديگرى به امارت می&zwnj;&rlm;رسند. قوم ديگرى گفته&zwnj;اند: اين اتفاق در زمان واحد می&zwnj;افتد؛ يعنى در یک &zwnj;زمان امت مسلمان، دوازده&zwnj; مدعى خلافت دارد؛ ولى آنچه من گمان دارم آن است که پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) بعد از خودش از فتنه&zwnj;هاى عجيب خبر داده که مردم اين&zwnj;قدر پراکنده می&zwnj;&rlm;شوند که در یک&zwnj; زمان، دوازده &zwnj;امير خواهند داشت. گفت: اگر منظور پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) غير از اين بود حتماً می&zwnj;گفت که اين دوازده &zwnj;امير فلان کارها می&zwnj;کنند، وقتى ايشان از اين امر خبر نداده پس ما می&zwnj;فهمیم که منظور ايشان همان بود که اين&zwnj;ها در زمان واحد هستند&raquo;.<br /> ابن&zwnj;حجر بعد از نقل کلام مهلب می&zwnj;گويد: &laquo;اين کلام آن کسى است که از طرق حديث غير از روايت بخارى چيزى نمی&zwnj;&rlm;شناسد درحالى&zwnj;که شما رواياتى را در صحيح مسلم نقل&zwnj;شده می&zwnj;&rlm;دانيد که در آن روايات، صفاتى ذکر شده که مربوط به ولايت دوازده&zwnj; خلفیه است ازجمله &laquo;و هو کون الاسلام عزيزا منيعا&raquo;. همچنین در روايت ديگر، صفت ديگرى نقل شده که همه مردم بر ولايت و خلافت آن&zwnj;ها اتفاق می&zwnj;کنند. همين حديث از ابوداوود ذکر شده که ايشان اين حديث را از طريق اسماعيل از ابوخالد از پدرش از جابر بن سمره به اين صورت نقل کرده است: &laquo;لا يزال هذا الدّين قائما حتّى یکون عليهم إثنا عشر خليفة کلّهم تجتمع عليه الامّة&raquo; و طبرانى به&zwnj;صورت ديگر از أسود بن سعيد و او از جابر بن سمره نقل می&zwnj;کند که در آن ذکر شده است: &laquo;لاتضرّهم عداوة من عاداهم&raquo;&raquo;.[83]&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>قول دوم</strong></span></h3> <p><br /> ابن&zwnj;حجر، نظر قاضى عياض را نقل می&zwnj;کند: قاضى عياض گفته است: باتوجه به اينکه در حديث، عدد دوازده آمده دو پرسش بیان می&zwnj;&rlm;شود: اوّل اينکه اين حديث با ظاهر حديث سفينه[84] &nbsp;تعارض می&zwnj;کند. حديث سفينة که اصحاب سنن آن را نقل کرده و ابن&zwnj;جبان و غيره آن را صحيح می&zwnj;دادند: &laquo;بعد از من خلافت سى سال است و بعد از آن ملوکيت است&raquo; و ما ديديم که در سى سال بعد از پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) مدت خلافت خلفای چهارگانه و ايّام خلافت حسن بن على است.<br /> دوم اينکه بعد از پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) آن&zwnj;هايى که امور خلافت را به دست گرفتند، بيشتر از اين عدد بودند.<br /> قاضى عياض در مقام پاسخ هردو پرسش می&zwnj;گوید: پاسخ پرسش اوّل اين است: آن خلافتى که در حديث سفينة از آن خبر داده شده خلافت نبوت است درحالی&zwnj;که در حديث جابر بن سمرة خلافت با خلافت نبوت تقييد داده نشده است. پاسخ پرسش دوم اين است که پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) منحصر نکرد که بعد از من فقط دوازده &zwnj;خلیفه من است لاغير؛ ايشان گفته است که بعد از من دوازده &zwnj;نفر خلیفه&zwnj;اند؛ پس زيادشدن خلفا از اين عدد مانع نیست.<br /> پس به نظر من اين حديث بر هر ولى، صدق مى&rlm;کند اگر اين را قبول نکنيم احتمال دارد که منظورش از امامان عدول، آن افرادى هستند که استحقاق خلافت دارند. از اين افراد خلفای اربعه گذشتند؛ پس حتماً قبل از قيامت اين عدد کامل می&zwnj;&rlm;شود. [85]&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>قول سوم</strong></span></h3> <p><br /> اين قول اگرچه شبیه قول اوّل است ولى امتيازش در این است که در قول اوّل تفسير حديث بود و اينجا از وقوع و مصاديق خبر داده شده است.<br /> ابن&zwnj;حجر، نظر بعضى از علما را اين&zwnj;طور ارائه کرده است: برخی گفته&zwnj;اند که اين&zwnj;ها در زمان واحد هستند و مردم به&zwnj;خاطر اين&zwnj;ها پراکنده می&zwnj;&rlm;شوند. اين امر در قرن پنجم اتفاق افتاد که در اندلس در یک &zwnj;منطقه، شش&zwnj; نفر به&zwnj;عنوان خليفه بودند و در همان زمان، رئيس مصر و حاکم عباسى در بغداد هم مدعى خلافت بودند، همچنين&zwnj; در ديگر مناطق جهان، خوارج و علوی&zwnj;ها هم دولت&rlm;&zwnj;ها داشتند. [86]&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>قول چهارم</strong></span></h3> <p><br /> نظر شخص ابن&zwnj;حجر است که می&zwnj;گوید: احتمال دارد منظور از حديث اين باشد که دوازده &zwnj;نفر در مدت عزت خلافت و قوت اسلام هستند؛ زمانى که امور خلافت، محکم و همه مردم به خليفه زمان متفق باشند.<br /> اين مطلبى است که بعضى احاديث با ذيل &laquo;کلّهم تجتمع عليه الامّة&raquo; تأیيد می&zwnj;کنند. اين چيزى است که در تاريخ، وجود داشته تا اينکه امور خلافت بنى&zwnj;اميه مضطرب شد؛ در ميان بنى&zwnj;اميه فتنه&rlm;ها پديدار شد. آن زمان خلافت وليد بن يزيد بود. اين اضطراب باقى ماند تا دولت عباسی برپا شد؛ پس تا زمان وليد بن يزيد اين عدد موجود و صحيح بود اگرچه اينجا وجوهى ديگر هم محتمل است. واللّه&rlm; اعلم از منظور حقيقى حديث&raquo;.[87]&nbsp;<br /> همين&zwnj;جا ابن&zwnj;حجر با شدت قول اوّل را رد می&zwnj;کند و می&zwnj;گوید: اين قول که مراد، در زمان واحد، خلفای دوازده&rlm;&zwnj;گانه وجود دارند، قول مهلب است ولى اين قول مردود است؛ زيرا در احاديث آمده است که همه مردم بر اين خلفا اجتماع می&zwnj;کنند اما با بودن خلفای دوازده&zwnj;&rlm;گانه در یک&zwnj; زمان، افتراق مردم محقق می&zwnj;&rlm;شود نه اجتماع.</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>قول پنجم</strong></span></h3> <p><br /> اين قول ابن&zwnj;جوزى است و ابوالحسين بن منادى هم به&zwnj;عنوان وجه اوّل از سه &zwnj;وجه، ارائه کرده است: در اين حديث، پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) بعد از خود و اصحابش به ولاياتى (دولت&rlm;&zwnj;ها) اشاره کرده است؛ زيرا امور اصحاب پيامبر به پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) مربوط است؛ پس در واقع ايشان به عدد خلفای بنى&zwnj;اميه اشاره کرده و منظور ايشان از &laquo;لا يزال الدّين&raquo;، &laquo;الولاية&raquo; است&rlm; که اين مربوط به خلافت دوازده &zwnj;نفر است و بعد از اين&zwnj;ها اين خلافت به افرادى که از اين&zwnj;ها شديدتر بودند منتقل شد.<br /> اوّلين خليفه بنى&zwnj;اميه، يزيد بن معاويه است و آخرين خليفه، مروان الحمار است. در اين صورت تعدادشان سيزده نفر است و ما عثمان، معاويه و ابن زبير را حساب نمی&zwnj;کنيم؛ چون اين&zwnj;ها صحابه بودند. همچنين مروان بن حکم را از خلفای بنی&zwnj;&rlm;اميه خارج می&zwnj;کنيم؛ چون درباره&rlm;&zwnj;اش اختلاف است که صحابى بوده يا نه؛ بيشتر ظن در صحابى بودن او است&rlm;. با خارج&zwnj;کردن مروان بن حکم، عدد خلفای بنى&zwnj;اميه درست شد.<br /> بعد از اينکه خلافت از دست بنی&zwnj;اميه خارج شد، فتنه&rlm;&zwnj;هاى عظيم و جنگ&rlm;&zwnj;هاى بزرگ اتفاق افتاد و اين چيزى است که حديث ابن&zwnj;مسعود که ابوداوود آن را آورده تأیيد کرده و بیان می&zwnj;کند: &laquo;تدور رحى الاسلام لخمس و ثلاثين أو ستّ و ثلاثين أو سبع و ثلاثين فإن هلکوا فسبيل من هلک و إن يقم لهم دينهم لهم سبعين عاما&hellip;&raquo; خطابى گفت: مراد از دين در قول پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) &laquo;يقم لهم دينهم&raquo;، &laquo;الملک&raquo; است او گفته: از اين نظر، اشاره به مدت ملک بنی&zwnj;اميه است که بعد از آن&zwnj;ها به بنی&zwnj;عباس انتقال پيدا کرد. [88]&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>قول ششم</strong></span></h3> <p>اين قول، وجه دوم ابوالحسين بن المنادى است که وی اين مطلب را در جزئی از کتابش که مربوط به احاديث حضرت مهدى (عجّل&zwnj;الله&zwnj;فرجه) است ارائه کرده و می&zwnj;گوید: احتمال دارد معناى حديث اين باشد که اين دوازده&zwnj; خلیفه بعد از مهدى باشند که در آخرزمان خروج می&zwnj;کند. من در کتاب دانيال اين مطلب را يافتم که وقتى مهدى می&zwnj;&rlm;ميرد بعد از او از فرزندان سبط اکبر، پنج&zwnj; فرد، ملک (پادشاه) می&zwnj;&rlm;شوند، بعد از آن&zwnj;ها از فرزندان سبط اصغر، پنج &zwnj;نفر، ملک می&zwnj;&rlm;شوند، بعد از آن&zwnj;ها آخرين نفر از سبط اصغر براى خلافت از سبط اکبر شخصى را وصى قرار می&zwnj;&rlm;دهد، بعد از آن شخص، پسر او سلطان می&zwnj;&rlm;شود؛ با اين حساب، دوازده&zwnj; ملک کامل می&zwnj;&rlm;شوند و هر یک از آن&zwnj;ها امام مهدى است.<br /> ابن&zwnj;منادى گفت: در روايت ابی&zwnj;&rlm;صالح که او از ابن&zwnj;عباس نقل کرده اين مطلب است که اسم مهدى، محمّد بن عبداللّه&rlm; است&hellip; پروردگار به دست او اين امت را از همه سختی&zwnj;ها نجات می&zwnj;&rlm;دهد و با عدالت او همه ظلم&zwnj;&rlm;ها نابود می&zwnj;&rlm;شوند. بعد از آن، امر خدا درباره دوازده &zwnj;نفر می&zwnj;آيد که شش&zwnj; نفر از فرزندان &zwnj;حسن (بن على بن ابی&zwnj;طالب) و پنج&zwnj; نفر از فرزندان حسين و آخرين نفر که غير از آن&zwnj;ها است؛ او که مُرد، فساد در زمان راه پيدا می&zwnj;کند چنان&zwnj;که از کعب الاحبار نقل شده &laquo;بعد از من دوازده&zwnj; مهدى هستند که بعد از آن&zwnj;ها روح&zwnj;اللّه&rlm; نازل می&zwnj;&rlm;شود و دجال را به قتل می&zwnj;&rlm;رساند. [89]&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>قول هفتم</strong></span></h3> <p>اين قول، وجه سوم ابوالحسین بن منادى است: مراد از حديث، وجود دوازده&zwnj;&rlm;گانه خلفا در تمام مدت اسلام تا قيامت است که اين&zwnj;ها به حق عمل می&zwnj;کنند، اگرچه ايام خلافت اين&zwnj;ها متوالى نیست. اين مطلب از حديثى که مسود در مسند کبير خود از طريق ابی&zwnj;بحران اباجلد آورده تأیيد می&zwnj;&rlm;شود: &laquo;اين امت هلاک نمی&zwnj;&rlm;شود تا این&zwnj;که از آن&zwnj;ها دوازده &zwnj;نفر خلیفه می&zwnj;&rlm;شوند که همه به هدايت و دين حق عمل می&zwnj;کنند. در آن&zwnj;ها دو نفر از اهل&zwnj;بيت محمد هستند که یکى از آن دو، چهل&zwnj; سال و ديگرى سى سال زندگى می&zwnj;کند&raquo;؛ بنابراين جمله &laquo;ثم یکون الهرج&raquo; يعنى فتنه&rlm;&zwnj;هايى به&zwnj;پا می&zwnj;&rlm;شوند که مربوط به قيامت است؛ ازجمله آن فتنه&zwnj;&rlm;ها خروج دجال است. بعد از آن&zwnj;ها يأجوج و مأجوج خروج می&zwnj;کنند تا اين&zwnj;که دنيا نابود می&zwnj;&rlm;شود. [90]&nbsp;<br /> <strong>تأیيدی برای قول هفتم</strong><br /> ابن&zwnj;حجر در سه&zwnj; وجه ارائه شده از سوى ابن&zwnj;منادى، وجه سوم را ارجح می&zwnj;&rlm;شمارد و می&zwnj;گويد: اين وجه از طرف بعضی از احاديث صحيح، تأیيد می&zwnj;شود؛ چون در این احاديث آمده است &laquo;کلهم تجتمع عليه الناس&raquo;. توضيح مطلب اين است که مراد از اجتماع، اطاعت مردم به&zwnj;خاطر بيعت آن&zwnj;ها است. آنچه در تاريخ واقع شده همه مردم بر [خلافت] ابوبکر اجتماع کردند، بعد از آن بر عمر، پس از آن بر عثمان و سپس بر على اجتماع کردند تا اين&zwnj;که امر حکمين در جنگ صفين پيش آمد و معاويه آن روز عنوان خلافت گرفت.<br /> بعد از على در موقع صلح حسن، مردم به معاويه اجتماع کردند و بعد از معاويه به پسر او يزيد اجتماع کردند. اين کار براى حسين انجام نگرفت، بلکه او قبل از اين&zwnj;که به خلافت برسد، کشته شد.<br /> وقتى درباره يزيد اختلاف شد، مردم به خلافت عبدالملک بن مروان اجتماع کردند و سپس ابن&zwnj;زبير کشته. بعد از عبدالملک چهار پسر او مورداجتماع قرار گرفتند. بعد از آن&zwnj;ها سليمان، پس از او يزيد و بعد از او هشام به امر خلافت رسيد. بين سليمان و يزيد، زمان خلافت عمر بن عبدالعزيز هم است. اين هفت&zwnj; نفر بعد از خلفای راشدين بودند که دوازدهمين، همان وليد بن يزيد است؛ بعد از آن فتنه&zwnj;&rlm;ها به&zwnj;پا شد. احوال امت مسلمان تغيير کرد و مردم به هيچ خليفه&zwnj;اى اجتماع نکردند. [91]&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>قول هشتم</strong></span></h3> <p>حافظ عمادالدين بن کثير در تفسيرش ذیل آيه &laquo;وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَي عَشَرَ نَقِيبًا&raquo;[92] &nbsp;حديث جابر بن سمره از روايت صحيحين و متن احاديث مسلم را &rlm;آورده و می&zwnj;گويد: منظور از اين حديث، بشارت درباره دوازده&zwnj; خلیفه صالح است که حق را اقامه می&zwnj;کنند. آن&zwnj;ها به عدالت با مردم رفتار می&zwnj;کنند و لازم نيست که متوالى باشند و ايام خلافت آن&zwnj;ها بعد از ديگرى باشد.<br /> از اين دوازده &zwnj;نفر، چهار خلیفه به اين روش بودند؛ آن&zwnj;ها ابوبکر، عمر، عثمان و على (رضی&zwnj;الله&zwnj;عنهم) بودند. از اين&zwnj;ها عمر بن عبدالعزيز هم بود، همين طور از امامان و بعضى از خلفای بنی&zwnj;عباس بودند. قبل از اين&zwnj;که قيامت برپا شود ولايت اين&zwnj;ها است. ازجمله اين&zwnj;ها مهدى است که درباره&zwnj;اش احاديث، بشارت داده که پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: اسم او مثل اسم من و اسم پدرش مثل اسم پدر من است. او زمين را با عدل و قسط پر می&zwnj;کند چنان&zwnj;که با ظلم و جور پر شده بود. [93]&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>قول نهم</strong></span></h3> <p>صاحب کتاب &laquo;عون المعبود&raquo;، عظيم&zwnj;آبادى در کتاب مهدى، قولی از دو عالم بزرگ اهل&zwnj;سنت، توریشتى و نووى را بیان می&zwnj;کند و می&zwnj;گوید: &laquo;السبيل في هذا الحديث و ما يعتقبه في هذا المعنى أن يحمل على المقسطين منهم فانّهم هم المستحقّون لاسم الخليفة على الحقيقة و لايلزم أن یکونوا على الولاء و إن قدر انّهم على الولاء. [94]&nbsp;<br /> راه درست در معنا کردن اين حديث همين است که بايد حديث را به خلفای عادل و دادگر حمل کرد؛ چون در حقيقت آن&zwnj;ها اهليت و استحقاق اسم خليفه را دارند.<br /> النووى هم با کمى تفاوت همين نظر را دارد: &laquo;هرچند مضمون اين حديث به هر والى صدق می&zwnj;کند ولى احتمال دارد که مرادش آن والی&zwnj;های عادلی باشند که استحقاق خلافت دارند. چند نفر از اين&zwnj;ها که گذشته&zwnj;اند را می&zwnj;&rlm;دانيم و حتماً اين عدد قبل از قيامت تمام می&zwnj;شود. [95] &nbsp;<br /> همين&zwnj;جا عظيم&zwnj;آبادى، صاحب عون المعبود، نظر تحقيقى خود را به&zwnj;عنوان &laquo;فالتحقيق في هذه المسألة&raquo; ارائه می&zwnj;کند: بعد از خلفا معاويه، عبدالملک، چهار پسر او، عمر بن عبدالعزيز و وليد بن يزيد بن عبدالملک، خلفای اثناعشر هستند. [96]&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>قول دهم</strong></span></h3> <p>ابوداوود، محدث معروف اهل&zwnj;سنت، درباره حديث خلفای اثناعشر می&zwnj;گوید: &laquo;از خلفای دوازده&zwnj;گانه، پنج&zwnj; نفر گذشته و آن&zwnj;ها ابوبکر، عمر، عثمان، على و عمر بن عبدالعزيز بودند. [97]&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>قول يازدهم</strong></span></h3> <p>مفسر عظيم اهل&zwnj;سنت، جلال&zwnj;الدين سيوطى در شرح اين حديث می&zwnj;گوید: &laquo;چهارخليفه، حسن، معاويه، ابن&zwnj;زبير، عمر بن عبدالعزيز، از بنی&zwnj;عباس مهدى و دو تا منتظر (ما انتظار می&zwnj;کنيم) خلفای دوازده&rlm;&zwnj;گانه هستند که یکى از منتظران، مهدى است. او از اهل&zwnj;بيت محمد است و ديگر منتظری بيان نشده است&raquo;.[98]&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>قول دوازدهم</strong></span></h3> <p>صاحب &laquo;ينابيع&raquo; با نقد و بررسى نظرات ديگر علمای اهل&zwnj;سنت، نظر تحقيقى خود را درباره حديث اثناعشر، اين&zwnj;طور ارائه می&zwnj;کند:<br /> بدانيد مراد پيامبر خدا از حديثش، ائمه دوازده&rlm;&zwnj;گانه از اهل&zwnj;بيت و عترت خودش است؛ زيرا ممکن نيست اين حديث را بعد از پيامبر به اصحابى که خلیفه شدند حمل کنيم؛ چون آن&zwnj;ها از دوازده نفر کمتر بودند.<br /> همچنين ممکن نيست که حدیث را به ملوک اموى حمل می&zwnj;کنيم؛ زيرا اوّل این&zwnj;که عددشان از دوازده زيادتر بودند، دوم به دلیل ظلم&rlm;&zwnj;هاى فاحشی که اين&zwnj;ها غير از عمر بن عبدالعزيز بر امت اسلامى روا کردند و سوم اين&zwnj;ها از بنى&zwnj;هاشم نبودند؛ زیرا پيامبر فرمود: &laquo;کلّهم من بني&zwnj;هاشم&raquo;. اين مطلب را در روايت عبدالملک که او از جابر نقل کرده يافتيم؛ وقتى پيامبر به اين جمله رسيدند صدا را کوتاه کردند؛ براى اينکه مردم خلافت بنى&zwnj;هاشم را (به&zwnj;خاطر کينه و بغض قلبى) دوست نداشتند.<br /> ممکن نيست که اين حديث را به ملوک بنى&zwnj;عباس حمل کنيم؛ زيرا آن&zwnj;ها هم از عدد مذکور زيادتر بودند و کمتر آیه &laquo;قُلْ لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَيهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى&raquo; و حديث کساء را رعايت کردند؛ پس لازم است که اين حديث را به ائمه دوازده&rlm;&zwnj;گانه اهل&zwnj;بيت و عترت پيامبر (علیهم&zwnj;السلام) حمل کنيم؛ زيرا فقط آن&zwnj;ها در زمان&zwnj;هاى خودشان اعلم، اجل، اورع، اتقی، از نظر نسب اعلى، از نظر حسب افضل و نزد خدا اکرم بودند؛ علوم آن&zwnj;ها به وسائط آبا و اجدادشان به جدّ آن&zwnj;ها پيامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) متصل بود، به&zwnj;عنوان وراثت و لدّنى&zwnj;بودن. این&zwnj;گونه است که اهل علم و تحقيق و اهل کشف و توفيق آن&zwnj;ها را شناختند و تأکيد کردند که مراد پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله)، ائمه دوازده&zwnj;&rlm;گانه از اهل&zwnj;بيتش بوده است. حديث ثقلين و احاديث بسیار ديگر که در اين کتاب و کتب ديگر مذکورند به اين معنى شهادت و ترجيح می&zwnj;دهند.<br /> اين قول پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) که در روايت جابر بن سمره آمده &laquo;کلّهم تجتمع عليه الامّة&raquo;، منظور پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) اين است که امت به امامت همه اين&zwnj;ها در زمان ظهور مهدى قائم اقرار می&zwnj;کند. [99]&nbsp;</p> <h3><br /> <strong><span style="color:#2980b9;">نقد و بررسى</span></strong></h3> <p>دوازده &zwnj;قول از اقوال علمای بزرگ اهل&zwnj;سنت را ارائه کرديم، اقوال ديگری هم دارند که شبيه همين دوازده&zwnj; قول&rlm; است ولى اين معما و مشکل براى ما حل نشد که آن دوازده&zwnj; خلیفه که پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) از وجود مبارک آن&zwnj;ها خبر داده کدام شخصيت&zwnj;&rlm;هاى والای تاريخى هستند؟<br /> اين اقوال اختلاف&zwnj;&rlm;هاى گوناگون دارند؛ با اين&zwnj;که بعضى قائل&rlm;اند اين دوازده&zwnj; خلیفه در یک &zwnj;زمان هستند؛ گروهی در اين باره به قرن پنجم اشاره کردند که اين قضيه اتفاق افتاده ولى برخی از علما با صراحت اين قول را رد می&zwnj;کنند؛ زیرا مستلزم افتراق امت است درحالی&zwnj;که پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: امت بر آن&zwnj;ها اجتماع می&zwnj;کند.<br /> بعضی از علما، خلفایی که صحابی بودند را در اين دوازده&zwnj; خلیفه داخل کردند. برخی صحابه را خارج کردند و فقط ملوک بنى&rlm;اميه را دوازده خلیفه دانستند. عده&zwnj;ای از علمای اهل&zwnj;سنت بر این باورند که دوازده&zwnj; خلیفه بعد از زمان امام مهدى (عجّل&zwnj;الله&zwnj;فرجه) خواهند بود. کسانی که خلفای راشد و ملوک بنى&rlm;اميه را جزء خلفای اثناعشر می&zwnj;دانند هم اختلاف دارند؛ يعنى چند نفر از ملوک بنى&rlm;اميه را داخل می&zwnj;کنند بعضى را خارج می&zwnj;کنند. عده&zwnj;ای از علما به&zwnj;خاطر ويژگى&zwnj;&rlm;های موجود در احاديث اثناعشر بر این باورند که فقط والى عادل و مقسط مى&zwnj;&rlm;تواند عنوان خليفه داشته باشد و اين اتفاق تا قيامت مى&rlm;&zwnj;افتد.<br /> بعضى مى&rlm;&zwnj;گويند: اين خلفا به&zwnj;صورت متوالى به خلافت مى&zwnj;&rlm;رسند يا اين&zwnj;که فاصله&rlm; کمی با هم دارند و آن&zwnj;ها را نام بردند. برخی ديگر نظرشان اين است که عده&zwnj;ای از خلفای اثناعشر آمده و عده ديگری تا روز قيامت مى&zwnj;&rlm;آيند؛ در اين صورت، آخرين نفر مهدى است که از اهل&rlm;بيت رسول خدا (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) است و دنيا را پر از عدل و حق مى&rlm;&zwnj;کند.<br /> گروهی، از خصوصيات احاديث اثناعشر استدلال کرده، ائمه اهل&zwnj;بيت (علیهم&zwnj;السلام) را خلفای اثناعشر دانستند و خلافت صحابه و بنى&rlm;&zwnj;اميه را تحت عنوان خلفای اثناعشر به&zwnj;شدت رد کردند.</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>نتيجه بررسى آرای علمای اهل&zwnj;سنت</strong></span></h2> <p>اختلاف فاحشى که در آراى علماى اهل&zwnj;سنت مشاهده می&zwnj;&rlm;شود اين نتيجه را در پی دارد که علماى اهل&zwnj;سنت در شرح و بيان مصاديق حديث اثناعشر متفق نيستند. مصاديقی را که بیان کردند بدون نص و دليل بوده و فقط نظرهاى شخصى خودشان را ابراز کرده&zwnj;اند؛ لذا ما مى&zwnj;&rlm;توانيم بگوييم که اين&zwnj;ها حیران و سرگردان بوده و نمى&zwnj;&rlm;توانند در شرح اين حديث به حقيقت و واقع برسند.<br /> البته نظر توريشتى، نووى و صاحب ينابيع، نسبتاً از همه بهتر و خيلى نزدیک به مضمون احاديث اثناعشر بود؛ به&zwnj;خصوص تحليل و نقد صاحب ينابيع که در اينجا مهم بوده و ما از نقد او استفاده مى&rlm;&zwnj;کنيم.</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>نقد آراى علماى اهل&zwnj;سنت با ويژگى&rlm;هاى احاديث</strong></span></h2> <p><br /> بیشتر علماى اهل&zwnj;سنت در صدد بيان مصاديق خلفای اثناعشر بودند و مصاديق گوناگونی را بیان کردند. مجموع این دیدگاه&zwnj;ها بيش از شش&zwnj; مورد نيست. اين شش &zwnj;دیدگاه را به ترتيب بیان کرده و نقد مى&rlm;&zwnj;کنيم:</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>دیدگاه اوّل</strong></span></h3> <p><br /> دیدگاه قاضى عياض که خلفای چهارگانه را جزء خلفای اثناعشر آورده و درباره هشت خلیفه باقی&zwnj;مانده گفته است که تا قيامت ظاهر مى&zwnj;&rlm;شوند.<br /> ابن&zwnj;حجر، ابن&zwnj;منادى، نووى، العظيم&zwnj;آبادى، ابن&zwnj;کثير و سيوطى با ايشان موافقند و خلفای صحابی را داخل در خلفای اثناعشر می&zwnj;دانند.<br /> سه&zwnj; حديث از 47 حديث اثناعشر، مؤيد اين مطلب است؛ زيرا با صراحت ابوبکر، عمر و عثمان را به&zwnj;عنوان مصادیق خلفای اثناعشر نام برده&zwnj;اند. عمده ناقل اين احاديث، عبداللّه&rlm; بن عمر است. یکى از احاديث را اينجا بیان مى&rlm;&zwnj;کنيم:<br /> &laquo;عن عبداللّه&rlm; بن عمر يقول: سمعت رسول&rlm;اللّه&rlm;: یکون إثنا عشر خليفة فذکر أبابکر و عمر ثمّ التفت إلى عثمان فقال: و أنت سيالک النّاس أن تخلع قميصا کساکه اللّه&rlm;&hellip;&raquo;.[100]&nbsp;<br /> از عبداللّه&rlm; بن عمر نقل شده که گفت: شنيدم که پيامبر خدا فرمود: دوازده خلیفه مى&rlm;&zwnj;آیند؛ پس ايشان اسم ابوبکر و عمر بیان نمود و سپس به عثمان توجه کرد و فرمود: مردم از تو مى&rlm;&zwnj;خواهند آن لباسی که پروردگار تو را پوشانيده (خلافت) بکشی&hellip;.<br /> <strong>نقد و بررسی</strong><br /> <strong>اشکال اوّل:</strong> بیشتر علماى اهل&zwnj;سنت که خلفای راشد را جزء خلفای اثناعشر می&zwnj;دانند به دو دلیل است: 1ـ در حديث آمده &laquo;کلّهم يعمل بالهدى و دين الحق&raquo;، همه به هدايت و دين حق عمل مى&rlm;&zwnj;کنند؛ بنابراین عادل و مستحق خلافت &rlm;هستند. اهل&zwnj;سنت به همین دلیل اين&zwnj;ها را از خلفای عادل و مقسط دانسته و مستحق خلافت می&zwnj;دانند. 2ـ ويژگى ديگر در احاديث &laquo;کلّهم تجتمع عليه الامّة&raquo; است که امت بر هر یک از آن&zwnj;ها اجتماع مى&rlm;&zwnj;کند و هيچ&zwnj;کس اختلاف نمى&rlm;&zwnj;کند؛ از همین رو اکثر علماى اهل&zwnj;سنت تصريح کرده&zwnj;اند که بدون شک خلفای راشد داخل در خلفای اثنا&rlm;عشر هستند؛ چون امت به خلافت آن&zwnj;ها اجتماع کرده بود.<br /> پرسش ما اين است که آيا مى&zwnj;&rlm;شود به&zwnj;خاطر دو ويژگى از سایر ويژگى&rlm;&zwnj;ها صرف&zwnj;نظر کرد؟<br /> احاديث، دوازده&zwnj; خلیفه&zwnj;ای که خلافت آن&zwnj;ها متوالى است را ذکر می&zwnj;کنند؛ بنابراین اکثريت علماى اهل&zwnj;سنت به متوالى بودن خلافت خلفای اثناعشر را پذیرفته و نام دوازده&zwnj; خلیفه را با اختلاف بیان کرده&zwnj;اند. چگونه است که در اينجا فقط چهار صحابی به&zwnj;عنوان خليفه بیان شده است؟ بقيه خلفا کدام هستند؟ شاید اين همان سلسله&zwnj;ای نيست که پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) از آن خبر داده است.<br /> پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) خبر داده که بعد از سلسله خلفا، روح&zwnj;اللّه&rlm; نازل مى&zwnj;&rlm;شود و زمين، همه اهلش را نابود مى&rlm;کند؛ خلفا مانند نقبای بنى&rlm;&zwnj;اسرائيل، دوازده &zwnj;نفرند؛ از بنى&rlm;&zwnj;قريش، بنى&zwnj;&rlm;هاشم و اهل&zwnj;بيت پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) هستند؛ درحالى&zwnj;که غير از حضرت على (علیه&zwnj;السلام) خلفای راشد از بنى&zwnj;هاشم و اهل&zwnj;بيت پيامبر (علیهم&zwnj;السلام) نبودند.<br /> فرض شده که اجتماع مردم به خلافت خلفای اربعه محقق شده است، اجتماع مردم زمانی است که عدّه قابل&zwnj;ملاحظه&zwnj;ای مخالف با اين امر نباشند؛ درحالى&zwnj;که کتب تاريخ در قضيه خلافت ابوبکر، عده سرشناس و مهمی را به&zwnj;عنوان مخالف، تصريح مى&rlm;&zwnj;کند؛ سعد بن عباده رئيس انصار، زبير، عباس عموى پيامبر، اميرالمؤمنين على بن ابى&rlm;طالب (علیه&zwnj;السلام)، سلمان، ابوذر غفارى و&hellip; مخالف اين امر بودند. سعد بن عباده تا لحظه مرگ اين خلافت را قبول نکرد و از بقيه با زور، شکنجه و تهديد، بيعت گرفته شد.<br /> همين خليفه&zwnj;ای که اجتماع مردم به خلافت او حاصل نشد، خليفه دوم را با وصيت، نامزد خلافت مى&rlm;&zwnj;کند بدون اين&zwnj;که از اصحاب و مردم امت اسلامى رضايت بگيرد. خليفه دوم، هنگام مرگ، شورايى تشکيل مى&rlm;&zwnj;دهد و فقط به آن&zwnj;ها حق انتخاب خليفه مى&rlm;&zwnj;دهد، درصورتى&zwnj;که اين کار را با توافق انجام ندهند تهديد به قتل مى&rlm;&zwnj;کند.<br /> فقط خلافت على (علیه&zwnj;السلام) خصوصيت اجتماع امت را دارد؛ زیرا مردم از شهرهاى مختلف اسلامى براى اعتراض به رفتار عمّال عثمان در دارالخلافه اجتماع کرده بودند. بعد از کشته&zwnj;شدن عثمان، به سمت على (علیه&zwnj;السلام) هجوم آوردند، آن حضرت را مجبور به خلافت کردند و از اين نظر، حجت را تمام کردند. فقط على (علیه&zwnj;السلام) بود که از مردم مناطق مختلف اسلامى بيعت گرفت و اجتماع مسلمين بر امر خلافت او محقق شد.<br /> <strong>اشکال دوم:</strong> اين سه &zwnj;حدیث که نام سه&zwnj; نفر از خلفا در آن به&zwnj;عنوان خلفای اثناعشر آمده است چند اشکال اساسى دارند:<br /> 1ـ سه&zwnj; راوى در سند اين احادیث از سوى علماى رجال اهل&zwnj;سنت، ضعيف شمرده شده&zwnj;اند، ربيعة بن سيف، سعيد بن ابى&rlm;&zwnj;هلال و عبداللّه&rlm; بن صالح، که همه متهم به اختلاط و داراى ضعف هستند. [101]&nbsp;<br /> 2ـ اين سه &zwnj;حديث فقط از عبداللّه&rlm; بن عمر نقل شده&zwnj;اند ولى ديگران مانند جابر بن سمره، اميرالمؤمنين (علیه&zwnj;السلام)، کعب&zwnj;الاحبار، ابى&zwnj;حجيفه، ابى&zwnj;جلد، ابن&zwnj;عباس، عباية بن ربعى و&hellip; اسامی خلفا را چنين نقل نکرده&zwnj;اند.<br /> 3 ـ اين سه &zwnj;روايت از نظر مضمون توافق ندارند؛ در یک&zwnj; حديث فقط اسم ابوبکر، در دومى نام ابوبکر و عمر و در سومى نام ابوبکر، عمر و عثمان آمده است.<br /> 4 ـ بعضى از علماى اهل&zwnj;سنت مانند ابن&zwnj;جوزى و صاحب ينابيع، خلفای اربعه را تحت عنوان خلفای اثناعشر نياورده و تأکيد داشتند که اين&zwnj;ها تحت اين عنوان نيستند.</p> <h3><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/یا-مهدی-.jpg" style="margin: 5px; float: right; width: 283px; height: 400px;" /><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>دیدگاه دوم</strong></span></h3> <p>گروهی از علماى اهل&zwnj;سنت مانند ابن&zwnj;حجر، عظيم&zwnj;آبادى و&hellip; همه مصاديق خلفای اثناعشر را بیان کردند؛ اقوال ایشان را در سابق به&zwnj;تفصیل بیان کرديم. خلاصه اقوال اين است: چهار خلیفه راشد، معاويه، يزيد بن معاويه، عبدالملک بن مروان، چهار پسر او وليد، سليمان، يزيد و هشام و دوازدهم وليد بن يزيد بن عبدالملک، تحت عنوان خلفای اثناعشر هستند. [102]&nbsp;<br /> برخی مانند عظيم&zwnj;آبادى، يزيد بن معاويه را از اين عنوان خارج مى&rlm;&zwnj;کنند و عمر بن عبدالعزيز را تحت اين عنوان مى&rlm;&zwnj;آورند تا اين&zwnj;که اين عدد تکميل شود. [103]&nbsp;<br /> دليل اين قول، ويژگى &laquo;کلّهم تجتمع عليه الامّة&raquo; است که در احاديث اثناعشر بیان شد. به نظر این گروه، همين افراد مذکور هستند که امت بر آن&zwnj;ها اجتماع کرده؛ لذا اين&zwnj;ها خلفای اثناعشر هستند.&rlm;<br /> ابن&zwnj;حجر می&zwnj;گوید: &laquo;ارجحها الثالث من أوجه القاضي لتأييده بقوله في بعض طرق الحديث الصحيحة کلّهم يجتمع عليه النّاس و إيضاح ذلک انّ المراد بالاجتماع إنقيادهم لبيعة و الذى وقع انّ الناس اجتمعوا على ابي بکر ثمّ عمر ثمّ عثمان ثمّ علي&hellip; و الثانى&zwnj;عشر هو الوليد بن يزيد بن عبدالملک&hellip;&raquo;.[104]&nbsp;<br /> از آن وجوهى که قاضى عياض براى شرح حديث اثناعشر ارائه کرده به نظرم وجه سوم ارجح است براى اين&zwnj;که در بعضى طرق احاديث صحيح، گفته شده: &laquo;کلّهم يجتمع عليه النّاس&raquo; توضیح مطلب آن&zwnj;که مراد از اجتماع اين است که با بيعت، از آن&zwnj;ها اطاعت مى&rlm;&zwnj;کنند و آنچه واقع شده همين است که مردم بر [خلافت] ابوبکر، بعد از آن بر عمر، پس از آن بر عثمان و سپس بر على اجتماع کردند&hellip; دوازدهمين خليفه، وليد بن يزيد بن عبدالملک است&hellip;.<br /> <strong>نقد و بررسی</strong><br /> اين قول هم اشکالات مهم و ضعف&zwnj;های بسیاری دارد:<br /> <strong>اشکال اوّل:</strong> در اين دیدگاه به ويژگى&rlm;&zwnj;هاى ديگر احاديث اثناعشر توجه&rlm;&zwnj;اى نشده است؛ مثالاً در یکى از احاديث اثناعشر آمده: &laquo;ثمّ ينزّل روح اللّه&rlm; فيقتل الدّجال&raquo;؛[105] &nbsp;بعد اين&zwnj;که آخرين خليفه از دنيا رفت، روح&zwnj;اللّه&rlm; (عيسى بن مريم) نازل مى&zwnj;شود و ايشان دجال را مى&rlm;&zwnj;کشد.<br /> در حديث ديگر آمده است: &laquo;فإذا هلکوا ماجت الأرض بأهلها&raquo;؛[106] &nbsp;وقتى اين&zwnj;ها همه از دنيا رفتند، زمين همه اهلش را نابود مى&rlm;&zwnj;کند يعنى قيامت برپا مى&rlm;&zwnj;شود.<br /> طبق اين نظر پس از دوازدهمين خليفه، وليد بن يزيد بن عبدالملک، نه روح&zwnj;اللّه&rlm; نازل شد و نه قيامت آمد، قرن&rlm;&zwnj;ها گذشت و هيچ اتفاقی نيفتاد؛ واضح است که اين همان افراد يا سلسله خلفایی که پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) از آن&zwnj;ها خبر داده نيست.<br /> همچنین در برخی احاديث اثناعشر آمده: &laquo;کلّهم من بني&zwnj;هاشم&raquo;؛[107] همه از بنى&zwnj;هاشم هستند&rlm;. در حديث ديگری آمده &laquo;من اهل بيتي و عترت&raquo;؛[108] &nbsp;از اهل&zwnj;بيت و عترت من &rlm;هستند. همچنين &laquo;أوّلهم علي و آخرهم المهدي&raquo;؛[109] &nbsp;نخستین آن&zwnj;ها على و آخرین آن&zwnj;ها مهدى است.<br /> <strong>اشکال دوم: </strong>ويژگى مهم دیگری که در احاديث ذکر شده و بسیاری از علماى اهل&zwnj;سنت بر آن استدلال کرده&zwnj;اند &laquo;کلّهم يعمل بالهدى و دين الحق&raquo; است؛[110] همه خلفا به هدايت و دين حق عمل مى&rlm;&zwnj;کنند؛ به دلیل اين ويژگى، بسیاری از علماى اهل&zwnj;سنت اعتقاد ندارند که ملوک بنى&rlm;&zwnj;اميه داخل در عنوان خلفای اثناعشر باشند. اين امر موجب شد که علماى بزرگ اهل&zwnj;سنت، قائل به عدم توالى ايام خلافت خلفا شدند؛ يعنى لازم نيست که ايام خلافت اين&zwnj;ها یکى بعد از ديگری باشد، بلکه تا قيامت در زمان&rlm;&zwnj;هاى مختلف، اين افراد صالح و پاک به خلافت مى&rlm;&zwnj;رسند و حق دارند به&zwnj;عنوان خليفه شناخته شوند.<br /> عبارات چند تن از علماى اهل&zwnj;سنت بیان می&zwnj;شود:<br /> ابن&zwnj;منادى در وجه سوم خود گفت: &laquo;انّ المراد وجود اثنى&zwnj;عشر خليفة في جميع مدّة الاسلام إلى يوم القيامة يعملون بالحق و إن لم تتوالى أيّامهم&raquo;؛[111] &nbsp;مراد وجود دوازده&zwnj; خليفه در تمام مدت اسلام تا قيامت است که به حق عمل مى&rlm;کنند گرچه روزگار خلافت آن&zwnj;ها متوالى نباشد.<br /> قاضى عياض می&zwnj;گوید: &laquo;فيحتمل أن یکون المراد من يستحق الخلافة من أئمة العدل و قد مضى منهم الخلفاء الأربعة و لابّد من تمام العدّة قبل قيام السّاعة&raquo;؛[112] &nbsp;پس احتمال دارد مراد از حديث اين باشد که از ائمه عدل، افرادى خلیفه مى&rlm;&zwnj;شوند که استحقاق خلافت دارند؛ از آن&zwnj;ها خلفای چهارگانه که گذشتند و بقيه حتماً تا روز قيامت به خلافت مى&zwnj;&rlm;رسند.<br /> همين نظر را توريشتى و نووى هم داده&zwnj;اند&zwnj;، آنان به ويژگى عدل و قسط تأکيد دارند و ملوک بنى&zwnj;اميه را ذکر نکرده&zwnj;اند. [113]&nbsp;<br /> ابن&zwnj;کثير و سيوطى هم ملوک بنى&zwnj;اميه را تحت عنوان خلفاى اثناعشر ذکر نکرده&zwnj;اند بلکه یک يا دو نفر از بنى&rlm;&zwnj;عباس را ذکر کرده، بقيه را تا قيامت موکول نموده و قائل به عدم توالى خلافت شده&zwnj;اند. ابن&zwnj;کثير و سيوطى از ملوک بنی&zwnj;اميه فقط عمر بن عبدالعزيز را عادل و عامل به حق دانسته و ايشان را تحت عنوان خلفای اثناعشر آورده&zwnj;اند .[114]<br /> صاحب ينابيع به&zwnj;شدت اعتراض کرده که ملوک بنى&zwnj;اميه به دلیل ظلم&rlm;&zwnj;هايى که به مردم روا داشتند به&zwnj;هيچ&zwnj;وجه تحت عنوان خلفای اثناعشر نيستند: &laquo;و لايمکن أن يحمله على الملوک الأمويّه لزيادتهم على إثنا عشر و لظلمهم الفاحش الّا عمر بن عبدالعزيز و لکونهم غير بني&zwnj;هاشم لأنّ النّبي قال: کلّهم من بني&zwnj;هاشم&raquo;؛[115] &nbsp;ممکن نيست که حديث اثناعشر را به ملوک بنى&zwnj;اميه حمل کنيم چون آن&zwnj;ها از اين عدد زيادتر بودند و غير از عمر بن عبدالعزيز، ظلم&rlm;هاى فاحشى به مردم روا داشتند. همچنین به دلیل این&zwnj;که آنان از بنى&zwnj;هاشم نبودند؛ زيرا پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: همه خلفا از بنی&zwnj;هاشم هستند.<br /> <strong>اشکال سوم: </strong>همان ويژگى که اين&zwnj;ها گمان کردند به آن&zwnj;ها تطبيق شده (اجتماع مردم) از کجا ثابت است؟ چه دليل تاريخى به اين بنا داريم؟ بحث خلفای چهارگانه را که در سابق نقد کرديم، اما ملوک بنى&zwnj;اميه هيچ گاه اجتماع مردم را نداشتند. اينجا ملوکيت وجود داشت؛ يعنى بعد از مردن سلطان، پسر يا عزيز او به دولت برسد و مردم چه بخواهند یا نه، باید بپذيرند وگرنه مجازات مى&zwnj;&rlm;شوند. کجای اين &laquo;اجتماع مردم&raquo; است؟<br /> علاوه بر این&zwnj;که خلافت وجود نداشت، بلکه از روى روايات و نصوص تاريخى همه علمای اسلام تصريح کرده&zwnj;اند که از زمان معاويه، ملوکيت آغاز شد و خلافت بعد از پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فقط سى سال بود.<br /> حديث معروف &laquo;سفينه&raquo; در ميان اهل&zwnj;سنت که اکثر اصحاب سنن و مسانيد آن را بيان کرده و همه، روات او را ثقه و صدوق می&zwnj;دانند اين است:<br /> &laquo;حدثنا شريح بن نعمان: اخبرنا حشرح بن نباته عن سعيد بن جمهان حدثنى سفينة عن رسول اللّه&rlm;: الخلافة فى أمّتى ثلاثون سنة ثمّ ملک بعد ذلک. قال الحافظ سيوطي: لم یکن في الثلاثين بعد صلى اللّه&rlm; عليه و آله و سلّم الّا الخلفاء الاربعة و أيام الحسن&raquo;.[116]&nbsp;<br /> پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: خلافت در امت من سى سال است بعد از آن ملوکيت است. حافظ سيوطى در شرح اين حديث مى&rlm;&zwnj;گويد: در سى سال بعد از پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فقط خلافت خلفای چهارگانه و روزگار حکومت حسن بن علی بود.<br /> عالم بزرگ اهل&zwnj;سنت، منادى در اين باره مى&zwnj;&rlm;نويسد: &laquo;أى بعد انقضاء خلافة النّبوة یکون ملکا لأنّ اسم الخلافة انّما هو لمن صدق عليه هذا الاسم بعمله للسنة و المخالفون ملوک لا خلفاء انّما يستحقوا بالخلفاء لخلفهم الماضي. و أخرج البيهقي في المدخل عن سفينة انّ اوّل الملوک معاوية&hellip;&raquo;.[117]&nbsp;<br /> بعد از اين&zwnj;که زمان خلافت نبوت تمام شد، ملوکيت آمد؛ براى اين&zwnj;که اسم خلافت فقط بر کسی صادق است که به سنت عمل مى&rlm;&zwnj;کند و مخالف سنت ملوک بودند نه خلفا؛ اين ملوک به دلیل اين مستحق عنوان خليفه شدند که پس از پادشاه گذشته بودند. بيهقى در مقدمه &laquo;سفينه&raquo; نقل کرده که نخستین ملک، معاويه بود.<br /> با اين حساب ملوکيت از معاويه آغاز شد. با وجود ملوکيت اصلاً اجتماع مردم در کار نيست بلکه بر گفته احاديث، اجتماع مردم در صورتى است که خلافت در کار باشد.</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>دیدگاه سوم</strong></span></h3> <p>بعضى از علماى اهل&zwnj;سنت مانند ابن&zwnj;جوزى، ابن&zwnj;منادى و&hellip; در شرح مصاديق خلفای اثناعشر، فقط ملوک بنى&zwnj;اميه را از يزيد بن معاويه تا مروان حمار آورده&zwnj;اند. از اين ملوک، مروان بن الحکم را از عنوان خارج کردند و بقيه ملوک، دوازده &zwnj;نفر را به&zwnj;عنوان خلفای اثناعشر بیان کردند و با صراحت گفتند که منظور پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) از &laquo;إثنا عشر خلفاء&raquo;، خلفاى بنى&zwnj;اميه است.<br /> ابن&zwnj;جوزى می&zwnj;گوید: &laquo;فکانّه أشار بذلک إلى عدد الخلفاء من بني&zwnj;أميه و کأن قوله لا يزال الذين أى الولاية إلى أن يلى إثنا عشر خليفة ثمّ ينتقل إلى صفة أخرى أشدّ من الأولى و أوّل بني&rlm;أميّه يزيد بن معاويه و آخرهم مروان الحمار&hellip;&raquo;.[118]&nbsp;<br /> <strong>نقد و بررسی<br /> اشکال اوّل: </strong>اين دیدگاه عجیب&zwnj;وغریب، مخالف نظر اکثر علماى بزرگ اهل&zwnj;سنت است؛ قاضى عياض، ابن&zwnj;حجر، ابن&zwnj;کثير، نووى، سيوطى، ابوداوود و صاحب ينابيع، مخالف اين نظر هستند. قاضى عياض، اصلاً ملوک بنى&rlm;اميه را تحت اين عنوان ذکر نکرده، ابن&zwnj;کثير، ابوداوود و سيوطى از ملوک بنى&zwnj;اميه فقط عمر بن عبدالعزيز را ذکر کرده&zwnj;اند. ابن&zwnj;حجر، عظيم&zwnj;آبادى و ديگر علما هم ملوک بنى&zwnj;اميه را به&zwnj;عنوان خلفای اثناعشر بیان نکرده&zwnj;اند. صاحب ينابيع هم با شدت مخالفت کرده که امکان ندارد ملوک بنى&zwnj;اميه تحت اين عنوان باشند.&nbsp;<br /> <strong>اشکال دوم:</strong> اين نظر به&zwnj;طورکلی مخالف همه ويژگى&rlm;&zwnj;هاى احاديث اثناعشر است. فقط یک&zwnj; ويژگى بر اين&zwnj;ها تطبيق مى&rlm;&zwnj;کند &laquo;کلّهم من قريش&raquo; که اين هم عموميت دارد؛ افرادی مانند خلفای عباسى هم اين ويژگى را دارند.<br /> <strong>اشکال سوم: </strong>یکی از ويژگى&zwnj;های خيلى مهم احاديث اثناعشر نزد علمای بزرگ اهل&zwnj;سنت &laquo;کلّهم يعمل بالهدى و دين الحق&raquo;[119] &nbsp;است؛ به&zwnj;خاطر همين ويژگى، قاضى عياض، ابن&zwnj;کثير، توريشتى، نووى و صاحب ينابيع تأکيد داشتند که همه اين افراد بايد صالح و اقامه کننده عدل و حق باشند.<br /> ابن&zwnj;کثير می&zwnj;گوید: &laquo;و معنى هذا الحديث البشارة بوجود اثنى&zwnj;عشر خليفة صالحا يقيم الحق و يعدل منهم&raquo;؛[120] &nbsp;معنای حديث اين است که پيامبر درباره خلفای دوازده&zwnj;گانه&zwnj;&rlm;اى بشارت داده که صالح و اقامه&zwnj;کننده حق هستند و در بين مردم به عدالت رفتار مى&rlm;&zwnj;کنند.<br /> توريشتى می&zwnj;گوید: &laquo;السبيل في هذا الحديث و ما يعتقبه فى هذا المعنى أن يحمل على المقسطين منهم فإنّهم هم المستحقون لاسم الخليفة على الحقيقة&hellip;&raquo;؛[121] &nbsp;راهکار در اين حديث و احادیثی که این معنا را می&zwnj;رسانند، حمل آن بر خلفای عادل و دادگر است که درحقيقت اين&zwnj;ها مستحق اسم خليفه هستند.&nbsp;<br /> قطع&zwnj;نظر از احاديث اثناعشر، آيا ملوک بنى&zwnj;اميه اهليت دارند که خليفه خوانده شوند؟ اکثريت يا همه بزرگان اهل&zwnj;سنت اتفاق&zwnj;نظر دارند که ملوک بنى&zwnj;اميه اهليت عنوان خليفه ندارند و اين حقيقتی است که اخبار و احاديث از آن خبر داده&zwnj;اند. روايت معروف سفينه همين امر را با صراحت بیان کرد و علمای بزرگی همچون حافظ سيوطى، نووى، منادى و بيهقى بر اين امر تأکيد دارند. عبارات چند تن از علمای بزرگ بیان می&zwnj;شود:<br /> &laquo;قال الحافظ سيوطي: لم یکن فى الثلاثين بعد صلی اللّه&rlm; عليه و آله و سلّم الّا الخلفاء الاربعة و ايّام الحسن&raquo;؛[122] &nbsp;سيوطى گفت: سى سال بعد از پيامبر، فقط چهار خليفه و ايام حسن&rlm; است.<br /> &laquo;قال المنادي: أى بعد انقضاء زمان خلافة النّبوّة یکون ملکا لانّ اسم الخلافة انّما هو لمن صدق عليه هذا الاسم بعمله للسّنة و المخالفون ملوک لا خلفاء انّما سموا بالخلفاء لخلفهم الماضي&raquo;؛[123] &nbsp;منادى گفت: بعد از اين&zwnj;که زمان خلافت نبوت تمام شد، ملوکيت بر سر کار آمد؛ زيرا اسم خلافت براى کسی صادق است که به سنت عمل کند؛ مخالفین سنت&rlm; ملوک&rlm; هستند نه خلفا. خليفه نامیده شدند؛ چون خلف ملک گذشته بودند.<br /> &laquo;أخرج البيهقيّ فى المدخل عن سفينة: انّ أوّل الملوک معاوية و المراد بخلافة النّبوّة هي الخلافة الکاملة و هي منحصرة في الخمسة&raquo;؛[124] &nbsp;بيهقى در مدخل سفينة نقل کرده: اوّلين ملک، معاويه است و مراد از خلافت نبوت، خلافت کامل است که در پنج&zwnj; نفر منحصر است (ابوبکر، عمر، عثمان، امام على (علیه&zwnj;السلام) و امام حسن (علیه&zwnj;السلام)).<br /> بنابراين ثابت شد که به نظر علماى اهل&zwnj;سنت، خلافت بعد از پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) سى سال است و منحصر در پنج&zwnj; نفر مذکور است. ملوکيت از معاويه آغاز شد و اين&zwnj;ها به&zwnj;خاطر اين ملوک&rlm; هستند که مخالف سنت پيامبر بودند؛ نه اينکه فقط مخالف سنت بودند، بلکه آن&zwnj;قدر به مردم ظلم و تعدى کردند که عنوان شرالملوک گرفتند:<br /> &laquo;فى رواية أبي داود: قلت لسفينة: انّ هولاء يزعمون انّ عليّا لم یکن بخليفة قال کذبت استاه بني الزرقاء يعني بني مروان بل هم ملوک من شر الملوک&raquo;؛[125] در روايت ابو&zwnj;داوود آمده: من به سفينه خادم پيامبر گفتم: اين&zwnj;ها گمان مى&rlm;&zwnj;کنند که على، خليفه رسول الله نبوده! گفت: بنى&zwnj;زرقاء (بنی&zwnj;مروان) دروغ مى&rlm;&zwnj;گويند، بلکه اين&zwnj;ها بدترين پادشاهان هستند.<br /> &laquo;عن ابن مسعود: انّ لکلّ دين آفة و آفة هذا الدّين بنو اميّة&raquo;؛[126] &nbsp;هردينی آفتی دارد و آفت اين دين، بنی&zwnj;اميه است.<br /> از روايت&rlm;&zwnj;ها معلوم مى&rlm;&zwnj;شود که پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) از ملوکيت اين&zwnj;ها خبر داشت و غصه مى&rlm;&zwnj;خورد که اين&zwnj;ها بر منابر سوار مى&rlm;&zwnj;شوند و پروردگار به پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) تسلى قلبى داده است:<br /> &laquo;عن سعيد بن المسيب قال: رأى النّبي (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) بني أميّة على منابرهم فساءه ذلک فأوحى اللّه&rlm; اليه انّما دنيا اعطواها فقرت عينه و هو قوله تعالى: &laquo;وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيا الَّتِي أَرَينَاکَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ&raquo;[127] &raquo;؛ [128] &nbsp;از سعيد بن مسيب نقل شده که گفت: پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) در رؤيا ديد که بنى&zwnj;&rlm;اميه بر منابر نشسته&zwnj;اند. اين امر بر پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) ناگوار بود؛ پروردگار به ايشان وحى کرد: اين فقط دنيا بود که به اين&zwnj;ها داده شد؛ پس پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) شادمان شد. آن وحی، سخن پروردگار است که فرمود: و ما آن رؤيايی را که به تو نشان داديم، فقط برای آزمايش مردم بود.<br /> بر اساس روايات و اقوال علما، ملوک بنى&zwnj;اميه، مخالف سنت، آفت دين و بدترين ملوک بودند و از آخرت هم بهره&rlm;&zwnj;اى ندارند.<br /> چگونه برخی از علماى اهل&zwnj;سنت، اين&zwnj;ها را تحت عنوان خلفاى اثناعشر بیان کرده&zwnj;اند، واقعاً تعجب و تأسف دارد! براى همين است که صاحب ينابيع، حمل حديث خلفاى اثناعشر را بر ملوک بنى&zwnj;اميه محال مى&zwnj;&rlm;دانست و گفت: &laquo;و لا يمکن أن يحمل على الملو: الأمويّة لزيادتهم على اثنى&zwnj;عشر و لظلمهم الفاحش&hellip;&raquo;.[129]&nbsp;</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>دیدگاه چهارم</strong></span></h3> <p>اين دیدگاه را ابن&zwnj;المنادى به&zwnj;عنوان وجه دوم ارائه کرد: احتمال دارد اثناعشر خلفاى بعد از امام مهدى &rlm;باشند که در آخرالزمان ظهور مى&rlm;&zwnj;کند. بعد از امام مهدى هفت &zwnj;نفر از فرزندان امام حسن (علیه&zwnj;السلام) و پنج&zwnj; نفر از فرزندان امام حسين (علیه&zwnj;السلام) به خلافت مى&zwnj;&rlm;رسند.<br /> او براى اثبات اين نظر، دو مدرک بیان می&zwnj;کند: 1ـ در کتاب دانيال نوشته شده است 2ـ حديث از کعب است &laquo;یکون إثنا عشر مهديّا ثمّ ينزّل روح &zwnj;اللّه&rlm; فيقتل الدّجال&raquo;.[130]&nbsp;<br /> <strong>نقد و بررسی</strong><br /> ظاهراً کسی از بزرگان اهل&zwnj;سنت اين نظر را تأیيد نکرده؛ زيرا استدلال به هر دو مدرک به دلایل زیر، ضعيف است.<br /> <strong>اوّل:</strong> کتاب دانيال از کتاب مقدس يهود است و براى ما اعتبار ندارد؛ زيرا همه اين کتاب&rlm;&zwnj;ها در حکم منسوخ&rlm; بوده و مى&rlm;&zwnj;دانيم که تحريف&rlm;&zwnj;هاى عمدى در اين کتب صورت گرفته است که قرآن و احاديث اين مطلب را شرح مى&rlm;&zwnj;کنند.<br /> <strong>دوم:</strong> از کجا معلوم خلفايى که در کتب دانيال نوشته&rlm;اند همان خلفای اثناعشر باشند که پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) از آن&zwnj;ها خبر داده است؟<br /> <strong>سوم:</strong> حديث کعب&zwnj;الاحبار برخلاف اين نظر است؛ چون &laquo;إثنا عشر مهدي&raquo; که در آن ذکر شده، ويژگى بازر آن خلفا است که در روايات ديگر هم به اين مطلب اشاره شد &laquo;کلّهم يعمل بالهدى و دين الحق&raquo; .[131]<br /> در حديث کعب&zwnj;الاحبار آمده که پس از اين دوازده&zwnj; مهدى، روح&zwnj;اللّه&rlm; نازل مى&zwnj;&rlm;شود و دجال را مى&rlm;&zwnj;کشد. همه علماى اسلام متفق هستند که روح&zwnj;اللّه&rlm; (عيسى بن مريم) در زمان مهدى مصطلح که در آخرزمان ظهور مى&rlm;&zwnj;کند، نازل مى&rlm;&zwnj;شود و با اقتدا به آن حضرت، اقامه نماز مى&rlm;&zwnj;کند که در ادامه اشاره خواهيم کرد. بر اساس این حديث، خليفه دوازدهمين، همان مهدى معروف است و يازده خلیفه، قبل از آن حضرت هستند&rlm; نه بعد از وی. اين مطلب در احاديث ديگری هم بيان شده است:<br /> &laquo;قال رسول اللّه&rlm;: الائمّة بعدي إثنا عشر أوّلهم أنت يا علي و آخرهم القائم الّذى يفتح اللّه&rlm; على يديه مشارق الأرض و مغاربها&raquo;.[132]&nbsp;<br /> پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: ائمه بعد از من، دوازده &zwnj;نفر هستند؛ نخستین آن&zwnj;ها اى على تو هستى و آخر آن&zwnj;ها قائم است که پروردگار به دست او شرق و غرب زمين را فتح مى&rlm;&zwnj;کند.</p> <h3 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/nimeshaban1400.jpg" style="margin: 5px; width: 300px; height: 225px;" /></h3> <h3><span style="color:#2980b9;"><strong>دیدگاه پنجم</strong></span></h3> <p>دو مفسر اهل&zwnj;سنت، ابن&zwnj;کثير و سيوطى، عده&zwnj;ای را به&zwnj;عنوان خلفاى اثناعشر بیان کرده&zwnj;اند. نزد ابن&zwnj;کثير، خلفاى چهارگانه، عمر بن عبدالعزيز، بعضی از بنى&zwnj;عباس و مهدى در آخرالزمان، خلفای اثناعشر هستند. سيوطى، خلفاى چهارگانه، حسن، معاويه، ابن&zwnj;زبير، عمر بن عبدالعزيز، مهدى از عباسيان و دو تن منتظران را به&zwnj;عنوان خلفای اثناعشر بیان کرده است. [133]&nbsp;<br /> <strong>نقد و بررسی</strong><br /> <strong>اشکال اوّل:</strong> اين&zwnj;ها نتوانستند عدد خلفاى اثناعشر را کامل کنند و ظاهراً قائل به توالى خلافت هم نيستند که اين نظر خلاف ظاهر احاديث اثناعشر است؛&rlm; زيرا مجموعه این احادیث، متوالى بودن خلافت خلفا را تبيين مى&rlm;&zwnj;کند.<br /> <strong>اشکال دوم:</strong> این دو عالم در افرادى که به&zwnj;عنوان خلفای اثناعشر آوردند اتفاق&zwnj;نظر ندارند و براى آوردن اين افراد هيچ دليلى هم بیان نکرده&zwnj;اند.<br /> <strong>اشکال سوم:</strong> ابن&zwnj;کثير تا حدى در گفته خودش از ويژگى احاديث اثناعشر &laquo;کلّهم يعمل بالهدى و دين الحق&raquo; استدلال کرده و اين افراد را به&zwnj;عنوان اين&zwnj;که افراد صالح مقيم حق و عدل بودند تحت عنوان خلفای اثناعشر آورده ولى ايشان در همين&zwnj;جا ويژگى&rlm;&zwnj;هاى ديگر احاديث اثناعشر را فراموش کرده است؛ مثل اجماع امت بر آن&zwnj;ها، از بنى&zwnj;هاشم بودن و از اهل&zwnj;بيت و عترت بودن آن&zwnj;ها.<br /> <strong>اشکال چهارم:</strong> بحث اين&zwnj;که آیا صحابه يا ملوک بنى&zwnj;اميه مى&zwnj;&rlm;توانند تحت عنوان خلفای اثناعشر باشند يا نه را مفصل بیان کرديم و نيازى نيست که دوباره بیان کنيم؛ ملوک بنى&zwnj;عباس که اينجا بیان شدند از ملوک بنى&zwnj;اميه هم بدتر بودند، هیچ&zwnj;کدام از ويژگى&zwnj;های احاديث اثناعشر را نداشتند جز این&zwnj;که از بنى&zwnj;هاشم بودند.</p> <h3><br /> <span style="color:#2980b9;"><strong>دیدگاه ششم</strong></span></h3> <p>ائمه اهل&zwnj;بيت (علیهم&zwnj;السلام) از حضرت على (علیه&zwnj;السلام) تا حضرت مهدى (علیه&zwnj;السلام) به ترتيب، خلفای اثناعشر هستند.<br /> اين دیدگاه را برخی از علماى اهل&zwnj;سنت مانند صاحب ينابيع، با صراحت بیان کرده&zwnj;اند. [134] &nbsp;بعضى ديگر مثل ولى&zwnj;اللّه&rlm; محديث به دلیل اين&zwnj;که حديث اثناعشر، ناظر به مذهب اثناعشريه است به اين نظر اشکال کرده&zwnj;اند. [135] &nbsp;چنان می&zwnj;نماید که آن&zwnj;ها اعتراف کرده&zwnj;اند که اين احاديث، ائمه اهل&zwnj;بيت (علیهم&zwnj;السلام) را اثبات مى&rlm;&zwnj;کنند.<br /> از نظر ويژگى&rlm;&zwnj;هاى احاديث اثناعشر، همه ويژگى&rlm;&zwnj;ها از قبيل &laquo;کل من بنى&zwnj;هاشم، من بنى قريش، کلهم يعمل بالهدى و دين الحق و من اهل بيتى و عترتى&raquo; بر ايشان کاملاً مطابقت مى&rlm;&zwnj;کند، بلکه بعضى از احاديث اثناعشر صراحت بر وی دارد:<br /> &laquo;عن عباية بن ربعى قال رسول &zwnj;اللّه&rlm;: أنا سيّد النّبيين و علي سيد الوصيين انّ أوصيائي بعدي إثنا عشر أوّلهم علي و آخرهم القائم المهدي&raquo;؛[136] &nbsp;پيامبر خدا (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: من سرور انبيا هستم و على سرور اوصيا است. اوصيای بعد از من، دوازده &zwnj;نفر&rlm; هستند که اوّل آن&zwnj;ها على و آخر آن&zwnj;ها مهدى قائم است.<br /> &laquo;عن ابن&zwnj;عباس قال رسول اللّه&rlm;: أنا السّماء و أنا البروج فالأئمّة من أهل بيتي و عترتي أوّلهم علي و آخرهم المهدي و هم إثنا عشر&raquo;؛[137] &nbsp;پيامبر خدا (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: من آسمان&zwnj;ها و برج&zwnj;ها هستم. ائمه از اهل&zwnj;بيت و عترت من هستند که اوّل آن&zwnj;ها على و آخر آن&zwnj;ها مهدى است و آن&zwnj;ها دوازده &zwnj;نفرند.<br /> احاديث بسيار ديگرى داريم که گواهی بر اين مطلب می&zwnj;دهند که مراد از خلفا يا ائمه دوازده&zwnj;&rlm;گانه، همان ائمه اهل&zwnj;بيت (علیهم&zwnj;السلام) هستند، مانند حديث معروف به ثقلين و حديث سفينة:<br /> &laquo;قال رسول&zwnj; اللّه:&rlm; انّي تارک فیکم خليفتين، کتاب اللّه&rlm; حبل ممدود ما بين السّماء و الأرض و عترتي اهل بيتي و انّهما لن يفترقا حتّى يردا على الحوض&raquo;؛[138] &nbsp;پيامبر خدا (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: من در ميان شما دو خليفه مى&rlm;&zwnj;گذارم؛ کتاب خدا که طنابی کشیده بين آسمان و زمین است و عترت و اهل&zwnj;بيت من. اين دو هرگز از هم جدا نمى&rlm;&zwnj;شوند تا وقتى که در کنار حوض بر من وارد مى&zwnj;&rlm;شوند.<br /> &laquo;قال رسول&zwnj;اللّه&rlm;: مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح من رکبها نجا و من تخلف عنها غرق&raquo;؛[139] &nbsp;مَثَل اهل&zwnj;بيت من مثل کشتى نوح است که هرکسى بر آن سوار شد، نجات يافته و آن کسى که از آن دورى کرد غرق شد.<br /> همچنین احاديثى که بر خليفه اوّل بودن حضرت على (علیه&zwnj;السلام) دلالت مى&rlm;کند:<br /> &laquo;يا علي أنت ولي کل مؤمن بعدي&raquo;؛[140] &nbsp;اى على! تو بعد از من ولى هرمؤمنی هستى.<br /> &laquo;يا بريرة انّ عليّا ولیّکم من بعدي&raquo;؛[141] &nbsp;اى بريره! بعد از من على ولى شما است.<br /> &laquo;من قاتل عليّا على الخلافة فاختلفوه کائنا من کان&raquo;؛[142] &nbsp;هرکسى بر امر خلافت با على مى&rlm;&zwnj;جنگد شما با او مخالفت کنيد هرجا که باشد.<br /> &laquo;أنا المنذر و على الهادي و بک يا علي يهتدي المهتدون من بعدي&raquo;؛[143] &nbsp;من بیم&zwnj;دهنده و بر راه، هدایت&zwnj;کننده هستم. اى على! بعد از من با تو هدایت&zwnj;یافتگان هدايت مى&rlm;&zwnj;شوند.</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>اشکالات و پاسخ</strong></span></h2> <p><strong>اشکال اوّل:</strong> نام ابوبکر، عمر و عثمان در بعضى از احاديث اثناعشر آمده که با این نظر معارض است.<br /> <strong>پاسخ:</strong> اين اشکال را در دیدگاه اوّل این&zwnj;گونه پاسخ داديم که احاديث معارض بر اساس دیدگاه علمای رجال اهل&zwnj;سنت به دلیل وجود سه &zwnj;راوی ضعیف در سند آن&zwnj;ها اعتبار ندارند.<br /> <strong>اشکال دوم:</strong> ويژگى مهم در احاديث اثناعشر &laquo;کلّهم تجتمع عليه الأمّة&raquo; بود، درحالی&zwnj;که امت بر ائمه اهل&zwnj;بیت (علیهم&zwnj;السلام)، اجماع نکردند.<br /> <strong>پاسخ:</strong> 1ـ عالم بزرگ اهل&zwnj;سنت، صاحب ينابيع، پاسخ داده است: مراد پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) اين است که در زمان ظهور قائم و مهدى، همه مردم به امامت دوازده &zwnj;ائمه اقرار مى&rlm;&zwnj;کنند. [144]&nbsp;<br /> 2ـ منظور از اجتماع، پذیرفتن ارجحيت، افضليت و اعلميت هر یک از آن&zwnj;ها بر اهل زمان خودش است که همه علماى اهل&zwnj;سنت اين مطلب را قبول دارند؛ چون خلافت همان ادامه برنامه پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) است که نياز به علم، تقوى و عدالت ويژه دارد. به اعتراف همه علماى اسلام، حضرت کامل&zwnj;ترین درجه را داشتند. شاهد بر این مدعا عبارت صاحب ينابيع است:<br /> &laquo;فلابدّ من أن يحمل هذا الحديث على الأئمّة الاثنى&zwnj;عشر من اهل بيته و عترته لانّهم کانوا أعلم اهل زمانهم و أجلّهم و أورعهم و أتقاهم و أعلاهم نسبا و أفضلهم حسبا و أکرمهم عند اللّه&rlm; و کان علومهم عن آبائهم متصلا بجدّهم و بالوارثة و الدينة&raquo;.[145]&nbsp;<br /> لازم است که اين حديث را به ائمه دوازده&zwnj;گانه اهل&zwnj;&rlm;بيت و عترت پيامبر (علیهم&zwnj;السلام) حمل کنيم؛ زيرا فقط آن&zwnj;ها در زمان&rlm;&zwnj;هاى خودشان از همه اعلم، اجل، اورع، اتقی، از نظر نسب اعلى، از نظر حسب افضل و نزد خدا اکرم بودند و علوم آن&zwnj;ها به واسطه آبا و اجدادشان به جدّ آن&zwnj;ها پيامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) متصل بود، به&zwnj;عنوان وراثت و لدّنى&zwnj;بودن.</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>امام مهدى دوازدهمين خليفه</strong></span></h2> <p>در ضمن بحث بررسى تطبيقى خلفای دوازده&zwnj;گانه و اثبات ائمه اهل&zwnj;بيت (علیهم&zwnj;السلام) به&zwnj;عنوان مصاديق واقعى حديث اثناعشر روشن شد که حضرت مهدى (عجّل&zwnj;الله&zwnj;فرجه) همان دوازدهمين خليفه است که حديث اثناعشر و ديگر احاديث از ايشان بشارت داده&zwnj;اند. بعضى از احاديث اثناعشر با صراحت، حضرت مهدى را آخرين و دوازدهمين خليفه بیان مى&rlm;&zwnj;کنند:<br /> &laquo;قال رسول اللّه:&rlm;&hellip; انّ أوصيائي بعدي إثنا عشر أوّلهم علي و آخرهم القائم المهدي&raquo;؛[146] &nbsp;پيامبر خدا (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود:&hellip; اوصيای بعد از من، دوازده &zwnj;نفرند که نخستین آن&zwnj;ها على و آخرین آن&zwnj;ها مهدى قائم است.<br /> &laquo;قال رسول اللّه:&rlm;&hellip; فالأئمّة من اهل بيتي و عترتي أوّلهم علي و آخرهم المهدي و هم إثنا عشر&raquo;؛[147] &nbsp;پيامبر خدا (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود:&hellip; امامان، از اهل&zwnj;بيت و عترت من&rlm; هستند. نخستین آن&zwnj;ها على و آخرین آن&zwnj;ها مهدى است. آن&zwnj;ها دوازده &zwnj;نفرند.<br /> برخی از احاديث، ويژگى&rlm;&zwnj;هایی را بیان کرده&zwnj;اند که مخصوص امام مهدى (عجّل&zwnj;الله&zwnj;فرجه) است؛ اين مطلب اثبات مى&rlm;&zwnj;کند که آخرين خليفه، امام مهدى (عجّل&zwnj;الله&zwnj;فرجه) است:<br /> &laquo;ثم ينزل روح اللّه&rlm; فيقتل الدجال&raquo;؛[148] &nbsp;بعد از آن&zwnj;ها روح خدا (عيسى بن مريم) نازل مى&zwnj;&rlm;شوند که ايشان دجال را مى&rlm;&zwnj;کشد.<br /> &laquo;فاذا هلکوا ماجت الأرض بأهلها&raquo;؛[149] &nbsp;وقتى آن&zwnj;ها مى&zwnj;&rlm;ميرند زمين اهل خودش را نابود مى&rlm;&zwnj;کند.<br /> &laquo;و آخرهم القائم الّذي يفتح اللّه&rlm; على يديه مشارق الأرض و مغاربها&raquo;؛[150] &nbsp;آخرین آن&zwnj;ها قائم است که پروردگار به دست ايشان، شرق و غرب زمين را فتح می&zwnj;کند.<br /> علماى بزرگ اهل&zwnj;سنت مانند ابن&zwnj;کثير، جلال&zwnj;الدين سيوطى و صاحب ينابيع تصريح کرده&zwnj;اند که اين حديث اثناعشر، باصراحت بر حضرت مهدى (عجّل&zwnj;الله&zwnj;فرجه) به&zwnj;عنوان دوازدهمين خليفه دلالت مى&rlm;&zwnj;کند.<br /> ابن&zwnj;کثير می&zwnj;گوید: از اين&zwnj;ها مهدى است که درباره&zwnj;اش در احاديث، بشارت داده شده است. پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) فرمود: نام او مانند نام من و نام پدرش مانند نام پدر من است. او زمين را با عدل و قسط پر مى&zwnj;&rlm;کند چنان که با جور و ظلم پر شده است. [151]&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;"><strong>منابع</strong></span></h2> <p>قرآن کریم<br /> 1. ابن&zwnj;بلبان الفارسی، علی بن بلبان، صحیح ابن&zwnj;حبان بترتیب ابن&zwnj;بلبان، 1997م، بی&zwnj;چا، بیروت، مؤسسة الرسالة.<br /> 2. ابن&zwnj;حجر عسقلانی، أحمد بن علی، تقريب التهذيب، 1986م، چ اول، حلب &ndash; سوریه، دار الرشيد.<br /> 3. ابن&zwnj;حجر، احمد بن علی بن حجر، تهذیب التهذیب، 1404ق، چ اول، بیروت،دارالفکر.<br /> 4. ابن&zwnj;خلدون، عبدالرحمن بن محمد بن خلدون، مقدمه ابن&zwnj;خلدون، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;چا، قاهره، دار نهضة مصریة.<br /> 5. ابوریّه، محمود، أضواء علی السنة المحمّدیة، 1995م، چ اوّل، قم، مؤسسه انصاریان.<br /> 6. ابو&zwnj;عیسی محمد بن عیسی، سنن الترمذي، 1994م، چ دوم، بیروت، دار الفکر.<br /> 7. ابی&zwnj;جعد، ابوالحسن علی بن جعد، مسند ابی&zwnj;جعد، 1996م، بی&zwnj;چا، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> 8. احمد بن حنبل، مسند احمد، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;چا، بیروت، دار الفکر.<br /> 9. الباجی، سلیمان بن خلف، التعدیل و الترجیح، تحقیق: احمد البزار، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;چا، بی&zwnj;جا، بی&zwnj;نا.<br /> 10. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، 1976م، بی&zwnj;چا، بیروت، دار احیاء التراث العربی.<br /> 11. حاکم نیشابوری، ابوعبدالله؛ المستدرک علی الصحیحین؛ 1398ق، بی&zwnj;چا، بیروت، دار الفکر.<br /> 12. الزین، حمزة احمد، المسند للامام احمد بن حنبل، 1995م، چ اول، قاهره، دار الحدیث،.<br /> 13. سجستانی، سلیمان بن اشعث، سنن ابی&zwnj;داوود، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;چا، بیروت، دار احیاء التراث العربی.<br /> 14. سلیمان بن اشعث، سؤالات أبي عبید الآجري لأبي داود، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;چا، بیروت، مکتبة دار الإستقامة.<br /> 15. سیوطی، جلال&zwnj;الدین، الجامع الصغیر في أحادیث البشیر النذیر، 1401ق، چ اول، بیروت، دار الفکر.<br /> 16. شیبانی، ابوبکر عمرو بن ابي عاصم، کتاب السنّة، 1993م، چ &zwnj;اول، بیروت، المکتب الاسلامی.<br /> 17. طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الأوسط، 1995م، چ اول، ریاض، مکتبة المعارف.<br /> 18. طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;چا، بیروت، دار احیاء التراث العربی.<br /> 19. طیالسی، سلیمان بن داوود، مسند ابی&zwnj;داوود، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;چا، بیروت، دار المعرفة.<br /> 20. عسقلانی، ابن&zwnj;حجر، فتح الباري بشرح البخاری، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;چا، بیروت، دار احیاء التراث العربی.<br /> 21. عظیم&zwnj;آبادی، محمد شمس الحق، عون المعبود شرح سنن أبي داود، بی&zwnj;تا، بی&zwnj;چا، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> 22. قشیری، ابوالحسین مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، 1398ق، چ دوم، بیروت، دار الفکر.<br /> 23. قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودّة، 1946م، بی&zwnj;چا، قم، منشورات بصیرتی.<br /> 24. مبارکفوری، ابی العلاء محمد عبدالرحمان بن عبدالرحیم، تحفة اللأحوذي، 1998م، چ اول، بیروت، دار احیاء التراث العربی.<br /> 25. متقی هندی، علاءالدین علی بن حسام&zwnj;الدین، کنزل العمال، 1989م، چ اول، بیروت، مؤسسة الرسالة.<br /> 26. مزی، ابوالحجاج یوسف، تهذیب الکمال، 1994م، چ اول، بیروت، دارالفکر.<br /> 27. مناوی، محمد عبدالرؤوف بن علی، کنوز الحقائق من حديث خير الخلائق، تحقیق: صلاح محمد عویضه، 1996م، چ اول، بیروت، دار الکتب العلمية.<br /> 28. نووی، ابوزکریا، صحیح مسلم بشرح النووی، 1407ق، چ &zwnj;اول، بیروت، دار الکتب العربی.<br /> 29. هاشمی بصری، محمد بن سعد بن منیع، الطبقات الکبری، 1991م، چ اول، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> 30. هیثمی، علی بن ابی&zwnj;بکر، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، 1402ق، چ سوم، بیروت، دار الکتب العربی.</p> <p>&nbsp;</p> <h2><span style="color:#8e44ad;"><strong>&nbsp;پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</strong></span></h2> <p>[1] بخاری، محمد بن اسماعیل، صحيح بخارى، ج8، ص137.<br /> [2] قشیری، ابوالحسین مسلم بن حجاج، صحيح مسلم، ج6، ص3.<br /> [3] همان.<br /> [4] سلیمان بن اشعث، سنن ابی&zwnj;داوود، ج2، ص309.<br /> [5] قشیری، ابوالحسین مسلم بن حجاج، صحيح مسلم، ج6، ص4.<br /> [6] همان.<br /> [7] احمد بن حنبل، مسند احمد، ج1، ص398؛ حاکم نیشابوری، ابوعبدالله؛ المستدرک علی الصحیحین، ج4، ص546.<br /> [8] حاکم نیشابوری، ابوعبدالله؛ المستدرک علی الصحیحین، ج5، ص78.<br /> [9] همان، ص87.<br /> [10] همان، ص86.<br /> [11] همان، ص92.<br /> [12] همان، صص 92ـ 95؛ 4. ابو&zwnj;عیسی محمد بن عیسی، سنن الترمذي، ج3، ص108.<br /> [13] احمد بن حنبل، مسند احمد، ج5، ص93.<br /> [14] همان، صص 97ـ 101.<br /> [15] همان، ص106.<br /> [16] همان، ص107.<br /> [17] سلیمان بن اشعث، سنن ابی&zwnj;داوود، ج2، کتاب المهدي، ص309.<br /> [18] حاکم نیشابوری، ابوعبدالله؛ المستدرک علی الصحیحین، ج13، ص217.<br /> [19] همان، ص218؛ 27. هیثمی، علی بن ابی&zwnj;بکر، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، ج5، ص190.<br /> [20] عسقلانی، ابن&zwnj;حجر، فتح الباري بشرح البخاری، ج13، ص184.<br /> [21] همان.<br /> [22] عظیم&zwnj;آبادی، محمد شمس الحق، عون المعبود شرح سنن أبي داود؛ کتاب المهدي، ج11، ص249.<br /> [23] 17. طیالسی، سلیمان بن داوود، مسند ابی&zwnj;داوود، ص105.<br /> [24] 5. ابی&zwnj;جعد، ابوالحسن علی بن جعد، مسند ابی&zwnj;جعد، ص390.<br /> [25] سلیمان بن اشعث، سؤالات أبي عبید الآجري لأبي داود، ج1، ص189.<br /> [26] شیبانی، ابوبکر عمرو بن ابي عاصم، کتاب السنّة، ص534.<br /> [27] همان، ص544.<br /> [28] همان؛ طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الأوسط، ج8 ص319؛ طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، ج1، ص54.<br /> [29] ابن&zwnj;بلبان الفارسی، علی بن بلبان، صحیح ابن&zwnj;حبان بترتیب ابن&zwnj;بلبان، ج15، ص54.<br /> [30] طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الأوسط، ج1، ص263.<br /> [31] همان، ج4، ص189.<br /> [32] همان، ج6، ص269.<br /> [33] همان، ج2، ص115.<br /> [34] همان.<br /> [35] طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، ج2، ص196.<br /> [36] همان.<br /> [37] همان.<br /> [38] همان ص199.<br /> [39] همان ص208.<br /> [40] متقی هندی، علاءالدین علی بن حسام&zwnj;الدین، کنزل العمال، ج12، ص32.<br /> [41] همان، ص33.<br /> [42] همان.<br /> [43] عسقلانی، ابن&zwnj;حجر، فتح الباري بشرح البخاری، ج13، ص183.<br /> [44] قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودّة، ج2، ص315؛ احمد بن حنبل، مسند احمد، ج5، ص92؛ سلیمان بن اشعث، سنن ابی&zwnj;داوود، ج413، ص309.<br /> [45] قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودّة، ج2، ص316.<br /> [46] همان، ج3، ص254.<br /> [47] همان، ص395.<br /> [48] بخاری، محمد بن اسماعیل، صحيح بخارى، ج8، ص127.<br /> [49] مزی، ابوالحجاج یوسف، تهذیب الکمال، ج17، ص191.<br /> [50] هاشمی بصری، محمد بن سعد بن منیع، الطبقات الکبری، ج7، ص296.<br /> [51] مزی، ابوالحجاج یوسف، تهذیب الکمال، ج8، ص355.<br /> [52] ابن&zwnj;حجر، احمد بن علی بن حجر، تهذیب التهذیب، ج1، ص618.<br /> [53] قشیری، ابوالحسین مسلم بن حجاج، صحيح مسلم، ج6، ص3.<br /> [54] ابن&zwnj;حجر عسقلانی، أحمد بن علی، تقريب التهذيب، ج1، ص302.<br /> [55] هاشمی بصری، محمد بن سعد بن منیع، الطبقات الکبری، ج7، ص313.<br /> [56] الباجی، سلیمان بن خلف، التعدیل و الترجیح، ج1، ص534.<br /> [57] به متن احاديثی که ما بیان کرديم رجوع شود؛ احاديث 2، 4 تا 8، 10 تا 13، 15 تا 19، 21، 23، 24 تا 30، 32، 35، 37 تا 41 و 44.<br /> [58] احاديث 1، 9، 12، 14، 24، 30و 31.<br /> [59] احادیث 13، 33و 43.<br /> [60] احادیث 34و 36.<br /> [61] احادیث 46 و 47.<br /> [62] حدیث 3.<br /> [63] حدیث 45.<br /> [64] حدیث 20.<br /> [65] احادیث 23و 42.<br /> [66] احادیث 1 تا 16، 18، 19، 23، 24، 29، تا 37، 38و 42.<br /> [67] حدیث 43.<br /> [68] حدیث 44.<br /> [69] احادیث 22و 46.<br /> [70] حدیث 21.<br /> [71] احادیث 17و 39.<br /> [72] احادیث 7 و 40.<br /> [73] حدیث 41.<br /> [74] حدیث 47.<br /> [75] حدیث 20.<br /> [76] حدیث 38.<br /> [77] حدیث 42.<br /> [78] حدیث 26.<br /> [79] حدیث 27.<br /> [80] حدیث 28.<br /> [81] احادیث 45، 46 و 47.<br /> [82] حدیث 47.<br /> [83] عسقلانی، ابن&zwnj;حجر، فتح الباري بشرح البخاری، ج13، ص182.<br /> [84] سفينه، خادم پيامبر (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) بود؛ نامش &laquo;مهران&raquo; و کنيه او &laquo;ابو عبدالرحمان&raquo; بود.<br /> [85] همان.<br /> [86] همان.<br /> [87] همان، ص183.<br /> [88] همان.<br /> [89] همان، ص184.<br /> [90] همان.<br /> [91] همان. همه اين اقوال در: مبارکفوری، ابی العلاء محمد عبدالرحمان بن عبدالرحیم، تحفة اللأحوذي، ج6، صص 391 ـ 392.<br /> [92] سوره مائده: آیه12.<br /> [93] مبارکفوری، ابی العلاء محمد عبدالرحمان بن عبدالرحیم، تحفة اللأحوذي، ج2، ص393.<br /> [94] عظیم&zwnj;آبادی، محمد شمس الحق، عون المعبود شرح سنن أبي داود، ج11 ص245.<br /> [95] همان.<br /> [96] همان، ص246.<br /> [97] سلیمان بن اشعث، سؤالات أبي عبید الآجري لأبي داود، ج1، ص189.<br /> [98] ابوریّه، محمود، أضواء علی السنة المحمّدیة، ص235.<br /> [99] قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودّة، ج3، ص293.<br /> [100] شیبانی، ابوبکر عمرو بن ابي عاصم، کتاب السنّة، ص544.<br /> [101] همان.<br /> [102] عسقلانی، ابن&zwnj;حجر، فتح الباري بشرح البخاری، ج13، ص184.<br /> [103] عظیم&zwnj;آبادی، محمد شمس الحق، عون المعبود شرح سنن أبي داود، ج11، ص246.<br /> [104] عسقلانی، ابن&zwnj;حجر، فتح الباري بشرح البخاری، ج13، ص184.<br /> [105] همان.<br /> [106] متقی هندی، علاءالدین علی بن حسام&zwnj;الدین، کنزل العمال، ج12، ص33.<br /> [107] قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودّة، ج2، ص215.<br /> [108] همان، ج3، ص254.<br /> [109] همان.<br /> [110] عسقلانی، ابن&zwnj;حجر، فتح الباري بشرح البخاری، ج13، ص184.<br /> [111] همان.<br /> [112] همان، ص182.<br /> [113] عظیم&zwnj;آبادی، محمد شمس الحق، عون المعبود شرح سنن أبي داود، ج11، ص255.<br /> [114] ابی العلاء محمد عبدالرحمان بن عبدالرحیم، تحفة اللأحوذي، ج6، ص293؛ ابوریّه، محمود، أضواء علی السنة المحمّدیة، ص235.<br /> [115] قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودّة، ج3، ص293.<br /> [116] ابی العلاء محمد عبدالرحمان بن عبدالرحیم، تحفة اللأحوذي، ج6، صص 395 ـ 396.<br /> [117] همان.<br /> [118] عسقلانی، ابن&zwnj;حجر، فتح الباري بشرح البخاری، ج13، ص183.<br /> [119] همان، ص184.<br /> [120] ابی العلاء محمد عبدالرحمان بن عبدالرحیم، تحفة اللأحوذي، ج6، ص393.<br /> [121] عظیم&zwnj;آبادی، محمد شمس الحق، عون المعبود شرح سنن أبي داود، ج11، ص145.<br /> [122] همان.<br /> [123] همان.<br /> [124] همان؛ عظیم&zwnj;آبادی، محمد شمس الحق، عون المعبود شرح سنن أبي داود، ج12، ص26.<br /> [125] ابی العلاء محمد عبدالرحمان بن عبدالرحیم، تحفة اللأحوذي، ج6، صص 395ـ 396.<br /> [126] متقی هندی، علاءالدین علی بن حسام&zwnj;الدین، کنزل العمال، ج14، ص87.<br /> [127] سوره اسراء، آیه 60.<br /> [128] متقی هندی، علاءالدین علی بن حسام&zwnj;الدین، کنزل العمال، ج14، ص87.<br /> [129] قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودّة، ج3، ص293.<br /> [130] عسقلانی، ابن&zwnj;حجر، فتح الباري بشرح البخاری، ج13، ص184.<br /> [131] همان.<br /> [132] قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودّة، ج3، ص295.<br /> [133] ابی العلاء محمد عبدالرحمان بن عبدالرحیم، تحفة اللأحوذي، ج6، ص393؛ ابوریّه، محمود، أضواء علی السنة المحمّدیة، ص235.<br /> [134] قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودّة، ج3، ص393.<br /> [135] عظیم&zwnj;آبادی، محمد شمس الحق، عون المعبود شرح سنن أبي داود، ج11، صص 245 ـ 246.<br /> [136] قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودّة، ج2، ص316.<br /> [137] همان، ج3، ص254.<br /> [138] سیوطی، جلال&zwnj;الدین، الجامع الصغیر في أحادیث البشیر النذیر، ج1، ص402.<br /> [139] همان، ج2، ص523.<br /> [140] مناوی، محمد عبدالرؤوف بن علی، کنوز الحقائق من حديث خير الخلائق، ص203 به نقل از ينابيع المودة.<br /> [141] همان.<br /> [142] همان ص156.<br /> [143] سیوطی، جلال&zwnj;الدین، الجامع الصغیر في أحادیث البشیر النذیر، ج2، ص59.<br /> [144] قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودّة، ج3، ص293.<br /> [145] همان.<br /> [146] همان، ج2، ص316.<br /> [147] همان، ج3، ص254.<br /> [148] عسقلانی، ابن&zwnj;حجر، فتح الباري بشرح البخاری، ج13، ص184.<br /> [149] متقی هندی، علاءالدین علی بن حسام&zwnj;الدین، کنزل العمال، ج12، ص33.<br /> [150] قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودّة، ج3، ص395.<br /> [151] ابی العلاء محمد عبدالرحمان بن عبدالرحیم، تحفة اللأحوذي، ج6، ص393.</p> <p><br /> &nbsp;</p> </div> Mon, 28 Apr 2025 17:39:44 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_831185-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار مقالات http://darolsaqalain.ir/ingid_422593-utab حجیت سیاق در علم اصول
حجیت سیاق در علم اصول <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/نشست‌ها/photo_۲۰۲۱-۰۶-۱۱_۱۱-۵۰-۴۲.jpg" style="width: 500px; height: 332px;" /></p> <p>به همت مسئولین مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عجل&zwnj;الله&zwnj;تعالی&zwnj;فرجه) روز پنجشنبه 20 خرداد 1400 نشست علمی با موضوع &laquo;حجیت سیاق در علم اصول&raquo; برگزار شد. در این نشست که به صورت مجازی و از طریق اسکای روم برگزار شد بیش از 120 نفر شرکت داشتند. ارائه دهنده این نشست آیت&zwnj;الله سید صادق محمدی و دبیر علمی حجت&zwnj;الاسلام اکرمی شیرازی بودند.&nbsp;</p> <p style="text-align: center;"><br /> بسم الله الرحمن الرحیم</p> <p><br /> بحثی که می&zwnj;خواهم ارائه کنم درباره حجیت سیاق است. عناوینی وجود دارد که در اصول و فقه کاربرد زیادی دارد اما در علم اصول اصلا بحث نشده یا بحث مستقلی از آن ارائه نشده است؛ مثل حجیت مذاق شریعیت، مسئله ملاک، اصالة عدم الزیادة و تعارض اصالة الزیادة با اصالة عدم النقیصه. این&zwnj;ها مباحثی است که کمتر از آن&zwnj;ها بحث شده یا اصلا بحث کافی از آن نشده و نیازمند بحث مستقلی است. یکی از این مسائل، حجیت سیاق است.<br /> گرچه از نظر فنی ابتدا باید عنوان را تعریف لغوی و اصطلاحی کنیم اما چون می&zwnj;خواهم این نکته را ابتداءً خیلی روشن بیان کنم که این بحث مسئله&zwnj;محور و خیلی مهم است، یکی دو مقدمه عرض می&zwnj;کنم و بعد هم به تعریف سیاق و دلیل حجیت سیاق می&zwnj;پردازیم.&nbsp;<br /> <span style="font-size:16px;"><strong>مقدمه اول&nbsp;</strong></span><br /> از سیاق در تفسیر قرآن کریم فراوان استفاده می&zwnj;شود. کتاب المیزان مرحوم علامه طباطبایی (رحمه&zwnj;الله) بسیار بسیار از سیاق استفاده کرده است. اگر بخواهیم تفسیرشان را درباره سیاق تقسیم&zwnj;بندی کنیم، چند گونه است: سیاق کلمات، سیاق جملات، سیاق آیات و سیاق سوره&zwnj;ها. در این تفسیر ارزشمند، بعضی از عباراتی که این مفسر بسیار باعظمت در کتاب شریف المیزان آورده است عرض می&zwnj;کنم: مثلا در بعضی موارد بیان می&zwnj;کند &laquo;هذا هو المناسب لسیاق قولِه تعالی&raquo;<a id="[۱]" name="[۱]">[1]</a> یا تعبیر دارد که &laquo;هذا السیاق یُشعِر&raquo;<a name="[۲]">[2]</a> یا تعبیرش این است که &laquo;سیاق الآیة یُساعِدُه&raquo;.<a name="[3]">[3]</a> این&zwnj;ها با یکدیگر متفاوت است؛ برخی به&zwnj;عنوان دلیل و برخی به&zwnj;عنوان مؤید از سیاق استفاده شده است؛ مثلا می&zwnj;گوید: &laquo;جریانُ السیاق علی ما کان علیه&raquo;<a name="[4]">[4]</a> یا می&zwnj;فرماید: &laquo;قد عرفتَ ما یُؤیّدُه السیاق&raquo;<a name="[5]">[5]</a> گاهی &laquo;یَدلُّ&raquo; و گاهی &laquo;یُؤیّدُه&raquo; دارد؛ یا مثلا دارد که &laquo;هو بعید من السیاق&raquo;<a name="[6]">[6]</a> در جای دیگر می&zwnj;فرماید &laquo;المستفاد من السیاق&raquo;،<a name="[7]">[7]</a> یا تعبیرشان این است &laquo;لازمُ هذا السیاق أن یکون المراد&raquo;<a name="[8]">[8]</a> و تعابیر دیگر. تفسیر المیزان که معروف به تفسیر قرآن به قرآن است، با این بیان می&zwnj;شود گفت که تفسیر سیاقی است؛ یعنی واقعا این مفسر عظیم&zwnj;القدر در جای&zwnj;جای این کتاب شریف از سیاق استفاده کرده است.&nbsp;<br /> آیه &laquo;نَفْر&raquo;<a name="[9]">[9]</a> برای حجیت خبر واحد استفاده می&zwnj;شود، اشکال شده که این آیه مربوط به تفقه نیست بلکه مربوط به جهاد است؛ زیرا این آیه در لابلای آیات جهاد است؛ بنابراین از سیاق آیات استفاده می&zwnj;شود که این آیه مربوط به جهاد است ربطی به خبر واحد ندارد.&nbsp;<br /> محقق بروجردی (رحمه&zwnj;الله) می&zwnj;فرمایند &laquo;فأنّ مخالفة السیاق فی الایات القرآنیة اکثر مِن حدِّ الاحصاء&raquo; مخالفت با سیاق در قرآن کریم از حد شمارش گذشته است &laquo;و حیث إنهم أرادوا ربطَها بباب الجهاد فسّروها بما هی ظاهرةٌ فی خلافه، فالواجب الاشارة الی ما هی ظاهرة فیه&raquo;.<a name="[10]">[10]</a> ایشان می&zwnj;خواهند بفرمایند که این آیه نفر که در سیاق جهاد آمده است.&nbsp;<br /> این مشکل&zwnj;ساز نیست، چون اساساً در قرآن کریم مخالفت با سیاق فراوان است؛ بنابراین ما باید به ظاهر این آیه توجه کنیم؛ &laquo;فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِينْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيهِمْ لَعَلَّهُمْ يحْذَرُونَ ...&raquo; به ظاهر آیه که نگاه کنیم وجوب نفْر برای تفقه است نه جهاد؛ بنابراین مشکلی برای استدلال به این آیه برای خبر واحد نیست. کلام این شخصیت بسیار محقق و مدقق قابل توجه است، ما باید ببینیم که کلام ایشان را چگونه باید پاسخ داد.&nbsp;<br /> دو احتمال در کلام ایشان است:<br /> <strong>احتمال اول</strong>: دلیلی نداریم که آیات قرآن به همان شکلی که نازل شده است به&zwnj;طور مرتب در این قرآن کریم قرار داده شده است. ما دلیل داریم که قرآن تحریف نشده است، &laquo;إنا نحن نزلنا الذکر و إنا له لحافظون&raquo;<a name="[11]">[11]</a> لذا چون ممکن است ترتیب آیات همان&zwnj;جوری که آیات نازل شده نباشد، مخالفت سیاق در آیات، زیاد است؛ زیرا سیاق زمانی اعتبار دارد که کلام مترابت باشد؛ این کلام با کلام دیگر به هم ربط داده شود و کلام واحد تشکیل شود که بتوان از سیاقش استفاده کرد.&nbsp;<br /> احتمال دوم: روش قرآن، سیاقی نیست؛ یعنی قرآن اعتنای به سیاق ندارد بلکه قرآن کلامی است که مطالبش از هم جدا است. هر آیه مطلبی جدای از دیگر آیات بیان می&zwnj;کند.&nbsp;<br /> پس از بررسی مشخص شد که احتمال دوم در کلام ایشان متعیّن است. عبارت این است &laquo;فمقتضی ظاهر الآیة وجوبُ النفر للتفقه لا للجهاد&raquo;،<a name="[12]">[12]</a> مقتضای ظاهر آیه این است که نفر برای تفقه واجب است نه برای جهاد. این&zwnj;جا را توجه بفرمایید &laquo;و کونُها فی سیاق آیات الجهاد لا یضرّ&raquo; این&zwnj;که این آیه در سیاق آیات جهاد است، ضرر نمی&zwnj;زند &laquo;بعد استقرار طریقة القرآن علی عدم الاعتداد بالسیاق&raquo; بعد از این&zwnj;که &zwnj;پذیرفتیم که طریقه و روش قرآن این است که به سیاق اعتنایی نمی&zwnj;کند<br /> اگر این اشکال را نتوانیم پاسخ دهیم تفسیر المیزان دچار مشکل می&zwnj;شود، چون المیزان بسیار بسیار از سیاق استفاده کرده است. بحث ما درباره سیاق روایی است این بحث را فقط به&zwnj;عنوان ورود به بحث سیاق مطرح کردیم.&nbsp;</p> <p><br /> <strong><span style="font-size:16px;">مقدمه دوم: کاربرد سیاق در اصول و فقه</span></strong><br /> نمونه&zwnj;هایی از کاربرد سیاق در اصول و فقه<br /> &nbsp;<strong>مثال اول: دلالت امر بر وجوب</strong>&nbsp;<br /> &nbsp;فرض کنیم که چند &laquo;امر&raquo; کنار هم آمده است و متعلَق&zwnj;های متعدد هم داشته باشد؛ مثلا &laquo;إذا اردتَ أن تصلی فأذِّن و أقم و استعذ من الشیطان الرجیم&raquo; سه امر با متعلَق&zwnj;های مختلف آمده است؛ اینجا بحث سیاق خودش را نشان می&zwnj;دهد.<br /> &nbsp;درباره دلالت امر بر وجوب، چهار مسلک وجود دارد: مرحوم آخوند می&zwnj;فرماید که دلالت وضعی است، مرحوم محقق خویی می&zwnj;فرماید دلالت عقلی است، مرحوم محقق عراقی می&zwnj;فرماید دلالت اطلاقی است و مرحوم حضرت امام می&zwnj;فرماید که دلالت عقلایی است.&nbsp;<br /> سیاق، در مسلک مرحوم آقای آخوند، خودش را نشان می&zwnj;دهد ولی در مسلک&zwnj;های دیگر، نقش&zwnj;آفرینی ندارد؛ زیرا اگر ما دلالت امر را بر وجوب به دلالت وضعی بدانیم، این وجوب، مدلول خود امر می&zwnj;شود و وقتی که به دلالت وضعی مدلول خود امر شد، آن وقت مجبوریم سه امر را یا دال بر وجوب بدانیم یا استحباب. نمی&zwnj;تواند امر اول (فأذن) و امر سوم (فاستعذ) دال بر استحباب باشند ولی &laquo;اقم&raquo; دال بر وجوب باشد؛ یعنی وحدت سیاق اقتضا می&zwnj;کند که همه اوامر در کلام یا دلالت بر وجوب داشته باشند یا استحباب، اما بنا بر مسالک دیگر، این اقتضا را وجود ندارد. مثلا مرحوم حضرت امام دلالت امر بر وجوب را عقلایی است؛ یعنی اگر قرینه&zwnj;ای بر ترخیص نیاید، عقلا امر را بر وجوب حمل می&zwnj;کنند. وقتی که دلالت عقلایی باشد، وجوب، معنای مدلول امر نمی&zwnj;شود بلکه از شئونات دلالت عقلایی است. خود امر، دال بر طلب و بعث است اما وجوب در مدلول امر داخل نمی&zwnj;شود. دراین&zwnj;صورت، اگر ما به سبب قرینه دوتا از این امرها (اذان و استعاذه) را بر استحباب حمل کنیم و آن وسطی (اقم) را حمل بر وجوب کنیم؛ این مخالف با وحدت سیاق نیست.&nbsp;</p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/نشست‌ها/photo_۲۰۲۱-۰۶-۱۱_۱۱-۵۳-۲۲.jpg" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin: 5px; float: left; width: 300px; height: 200px;" /><br /> <strong>مثال دوم: وحدت سیاق در حدیث رفع&nbsp;</strong><br /> &laquo;رُفِعَ عَنْ أُمَّتِي تِسْعَةٌ الْخَطَأُ وَ النِّسْيَانُ وَ مَا أُکْرِهُوا عَلَيْهِ وَ مَا لَا يَعْلَمُونَ وَ مَا لَا يُطِيقُونَ وَ مَا اضْطُرُّوا إِلَيْهِ ...&raquo;.<a name="[13]">[13]</a>&nbsp;<br /> در کلمات اصولی&zwnj;ها از سیاق درباره این روایت استفاده شده است. در شمول این روایت بر شبهات حکمیه اشکال شده که بسیاری از فقرات این حدیث مربوط به موضوع خارجی است؛ مثلا اضطرار، نسبت به موضوع خارجی انسان مضطر می&zwnj;شود. با پذیرش این مسئله مجبوریم که به&zwnj;خاطر وحدت سیاق، &laquo;ما لایعلمون&raquo; را هم منحصر به موضوع خارجی بدانیم؛ یعنی هرگاه موضوع خارجی، مجهول باشد از فقره &laquo;ما لایعلمون&raquo; می&zwnj;توان برائت را استفاده کرد و برائت در شبهات حکمیه را نمی&zwnj;شود از این روایت استفاده کرد؛ زیرا به وحدت سیاق که توجه کنیم باید این فقرات نه&zwnj;گانه باهم وحدت داشته باشند. وقتی تعدادی از این&zwnj;ها دال بر موضوع خارجی است، &laquo;ما لایعلمون&raquo; هم باید به موضوع خارجی منحصر باشد.&nbsp;<br /> <strong>مثال سوم&nbsp;</strong><br /> استدلال به آیه شریفه &laquo;فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ&raquo;<a name="[14]">[14]</a> برای حجیت خبر واحد. مرحوم محقق عراقی، به برکت سیاق، اشکال می&zwnj;کند: &laquo;(و فيه) مضافا إلى ورود الآية في أصول العقائد التي لا يکتفي فيها بغير العلم لظهورها بمقتضى السياق في إرادة علماء أهل الکتاب و السؤال منهم&rlm;&raquo;.<a name="[15]">[15]</a> این آیه قرآن درباره اصول عقاید است؛ بنابراین اگر اصول عقاید در آیه قرآن مطرح شود، باید به دنبال علم برویم و خبر واحد علم&zwnj;آور نیست؛ پس نمی&zwnj;شود به این آیه برای حجیت خبر واحد استفاده کرد.<br /> <strong>مثال چهارم&nbsp;</strong><br /> استدلال به آیه &laquo;لَا يکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا&raquo;<a name="[16]">[16]</a> برای برائت. محقق عراقی (رحمه&zwnj;الله) اشکال می&zwnj;کند که این آیه مربوط به برائت نیست: &laquo;يمکن المناقشة فيه بعدم تمامية إطلاق الآية مع وجود القدر المتيقن في مقام التخاطب (حيث) ان القدر المتيقن منه بقرينة السياق انما هو خصوص المال&rlm;&raquo;.<a name="[17]">[17]</a> این آیه قرآن به مقتضای سیاق، مربوط به مال است و هیچ ارتباطی به برائت ندارد؛ چون برائت، مربوط به تکلیف است.&nbsp;<br /> <strong>مثال پنجم&nbsp;</strong><br /> &laquo;سیاق هذا، آبٍ عن التخصیص&raquo; و &laquo;سیاق هذا، آبٍ عن التقیید&raquo;. مثلا درباره حدیث &laquo;إِنَّ الْوُقُوفَ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ خَيْرٌ مِنَ الِاقْتِحَامِ فِي الْهَلَکَاتِ&raquo;<a name="[18]">[18]</a> در بحث &laquo;احتیاط&raquo; در علم اصول گفته می&zwnj;شود که سیاق این آیه، تخصیص&zwnj;بردار نیست؛ یا آیه قرآن که می&zwnj;فرماید: &laquo;إِنَّ الظَّنَّ لَا يغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيئًا&raquo;<a name="[19]">[19]</a> گفته می&zwnj;شود که سیاق این آیه تقییدبردار نیست. یا حدیثی که در بحث تعارض مطرح می&zwnj;شود: &laquo;کُلُّ حَدِيثٍ لَا يُوَافِقُ کِتَابَ اللَّهِ فَهُوَ زُخْرُف&rlm;&raquo;.<a name="[20]">[20]</a>&nbsp;<br /> <strong>مثال ششم&nbsp;</strong><br /> &laquo;إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بَعَثَ خَلِيلَهُ بِالْحَنِيفِيَّةِ وَ أَمَرَهُ بِأَخْذِ الشَّارِبِ وَ قَصِّ الْأَظْفَارِ وَ نَتْفِ الْإِبْطِ وَ حَلْقِ الْعَانَةِ وَ الْخِتَانِ&raquo;<a name="[21]">[21]</a> محقق بحرانی (رحمه&zwnj;الله) برای این&zwnj;که ثابت کند ختان، مستحب است، به این روایت شریف تمسک می&zwnj;کند و می&zwnj;گوید که ما باید به سیاق این روایت توجه کنیم؛ اخذ شارب، قص الاظفار، نتف الابط و حلق العانه مستحب است؛ پس وحدت سیاق اقتضا می&zwnj;کند که ختان هم مستحب باشد.<a name="[22]">[22]</a><br /> ممکن است در کلمات صاحب حدائق و برخی از فقها، کلمه &laquo;سیاق&raquo; نیامده باشد ولی مرادشان سیاق است؛ مثلا مرحوم بحرانی عبارتش این است &laquo;أن عد الختان في قرن هذه الأشياء المتفق على استحبابها قرينة ظاهرة في الاستحباب&raquo;<a name="[23]">[23]</a> ختان در مقارنت با آن بقیه واقع شده است که آن بقیه، اتفاقی است که مستحب هستند. بنابراین اگر بخواهیم این&zwnj;گونه عبارات را هم اضافه کنیم، در اصول و فقه، بسیار بسیار از سیاق استفاده شده است.&nbsp;<br /> <span style="font-size:16px;"><strong>موارد کاربرد سیاق&nbsp;</strong></span><br /> کاربرد سیاق فراوان است که من چند نمونه&zwnj;اش را عرض می&zwnj;کنم:<br /> ۱ـ از سیاق مراد استعمالی کشف می&zwnj;شود؛<br /> ۲ـ مراد جدی کشف می&zwnj;شود؛<br /> ۳ـ تعیین مصداق می&zwnj;شود؛<br /> ۴ـ تخصیص می&zwnj;فهمیم؛<br /> ۵ ـ تقیید می&zwnj;فهمیم؛<br /> ۶ ـ اطلاق می&zwnj;فهمیم؛<br /> ۷ـ و ... .&nbsp;<br /> <span style="font-size:16px;"><strong>تعریف سیاق</strong></span><br /> یکی از نکات مبهم سیاق، تعریف است. من تعریف دقیقی ندیدم.<br /> <strong>تعریف لغوی</strong><br /> &laquo;ساق، یسوق، سوقاً، سیاقاً، سیاقة، مساقة&raquo;. سیاق از نظر لغت به معنای راندن و حرکت دادن است.&nbsp;<br /> به &laquo;مهر المرأة&raquo;، سیاق گویند؛ زیرا عرب&zwnj;ها مهریه و جهیزیه را با شتران به خانه عروس می&zwnj;بردند.&nbsp;<br /> &laquo;سیاق الکلام&raquo; که استعمالش زیاد است، یعنی روش، اسلوب، شکل و سبک.&nbsp;<br /> ما یک &laquo;قائد&raquo; و یک &laquo;سائق&raquo; داریم. قائد، جلوی کاروان می&zwnj;رود که کاروان را راهنمایی &zwnj;کند و سائق از عقب کاروان می&zwnj;آید تا کاروان را حرکت &zwnj;دهد.&nbsp;<br /> <strong>تعریف اصطلاحی</strong><br /> متأسفانه در کتاب&zwnj;های اصولی نه&zwnj;تنها از سیاق، تعریف دقیق نشده ، بلکه اصلا تعریف نشده است مگر یک تعریف که آن هم دچار اشکال است.<br /> علامه طباطبایی (رحمه&zwnj;الله) در تعریف سیاق می&zwnj;فرماید: &laquo;فلیس مجرد وقوع الآیة بعد الآیة أو قبل الآیة تدل علی وحدة السیاق&raquo;<a name="[24]">[24]</a> مجرد واقع شدن یک آیه بعد از آیه دیگر یا قبل از آن آیه، دلالت بر وحدت سیاق نمی&zwnj;کند. &laquo;و لا أنِّ بعض المناسبة بین آیة و آیة یدل علی نزولهما معاً دفعةً واحدة او اتحادهما فی السیاق&raquo; مناسبت جزئی هم برای اتحاد در سیاق کفایت نمی&zwnj;کند؛ یعنی ما باید مناسبت وسیق و منسجم بین آیات داشته باشیم تا دلالت بر سیاق کند.&nbsp;<br /> این&zwnj;تعریف سیاق نیست بلکه فقط به شکل نفیی گفته است که مجرد وقوع آیه&zwnj;ای بعد از آیه دیگر و مجرد مناسبت جزئی سیاق نیست. با این بیان دو-سه مورد را از سیاق خارج کرده است.<br /> محمد العوی در کتاب &laquo;الوجوه و النظائر في القرآن الکریم&raquo; می&zwnj;گوید: سیاق، مقتضای حال است.&nbsp;<br /> اشکال این تعریف واضح است؛ سیاق از نظر محتوا با مقتضای حال یکی نیست و از نظر مطابقت داشتن هم عموم و خصوص من&zwnj;وجه است؛ چون مثلا برای شخص منکِر باید تأکید بیاوریم که تأکید آوردن، مقتضا است و منکر بودن او، مقتضی است؛ یعنی انکار او اقتضا می&zwnj;کند که ما تأکید بیاوریم. این ارتباطی به سیاق ندارد بلکه سیاق، مربوط به مدلول کلام است.&nbsp;<br /> بله، گاهی کلامی مقتضای حال است و مطابقت با سیاق هم دارد؛ یعنی می&zwnj;توانیم بگوییم سیاق این آیه چنین است و مقتضای آیه هم مطابق با همین سیاق است. گاهی هم سیاق است و مقتضای حال نیست و گاهی مقتضای حال هست و سیاق نیست. پس از نظر مطابقت، عموم و خصوص من&zwnj;وجه می&zwnj;شود.&nbsp;<br /> خلّود عموش، در &laquo;الخطاب القرآنی&raquo; می&zwnj;گوید: &laquo;سیاق، کلام منسجم، یک&zwnj;نواخت و دارای غرض واحد است&raquo;. این تعریف، سه اشکال دارد:&nbsp;<br /> <strong>اشکال اول</strong>: سیاق، خود کلام نیست؛ سیاق، شکل، هماهنگی و انسجام است؛ یعنی انسجام در کلام را سیاق می&zwnj;گویند نه خود کلام.&nbsp;<br /> <strong>اشکال دوم</strong>: این تعریف، مانع اغیار نیست؛ چون هر هماهنگی و انسجامی سیاق نیست؛ مثلا رعایت قافیه، انسجام در کلام است ولی سیاق نیست.&nbsp;<br /> <strong>اشکال سوم</strong>: این تعریف، جامع افراد نیست؛ زیرا گاهی ما به هماهنگی و انسجام کلاممان کاری نداریم بلکه به حالت کلام و واقع شدن کلام در مقامی کار داریم که آن هم سیاق است ولی در این تعریف، این جامعیت وجود ندارد. مثلا گفته می&zwnj;شود که حدیث رفع در مقام امتنان است؛ یعنی سیاقش سیاق امتنانی است.&nbsp;<br /> شهید صدر (رحمه&zwnj;الله) تعریفی دارد &nbsp;که به نظرم از همه تعاریف بهتر است &laquo;هو&raquo; یعنی سیاق &laquo;کل ما يکتنف اللفظ الذى نريد فهمه من دوال اخرى، سواء کانت لفظية کالکلمات التى تشکل مع اللفظ الذى نريد فهمه کلاما واحدا مرتبطاً أو حالية کالظروف والملابسات التى تحيط بالکلام&raquo;.<a name="[25]">[25]</a>&nbsp;<br /> ایشان سیاق را دو قسم می&zwnj;کند: ۱ـ هر دال و نشانه&zwnj;ای که با لفظ دارای غرض تفهیم همراه باشد؛ مثل کلماتی که با لفظ مورد نظر، کلام واحدی را تشکیل می&zwnj;دهد و ما از آن کلمات، سیاق می&zwnj;فهمیم که اسمش را &laquo;سیاق لفظی&raquo; می&zwnj;گذاریم. ۲ـ دال بر سیاق، لفظی نیست و غیر لفظی است؛ مثل ظرفیت&zwnj;ها و موقعیت&zwnj;های کلامی و شرایطی که محیط بر کلام است؛ این&zwnj;ها سیاق حالی هستند.&nbsp;<br /> من بر این تعریف، دو-سه اشکال دارم و فقط یک اشکال را بیان می&zwnj;کنم. کلام ایشان، مانعیت اغیار ندارد. در عبارت &laquo;یراد فهمه&raquo; یا مراد استعمالی منظور است یا مراد جدی، بخش اول تعریف، شامل تقیید و تخصیص هم می&zwnj;شود و درحالی&zwnj;که تقیید و تخصیص، سیاق نیستند.<br /> <strong>تعریف مختار</strong><br /> &laquo;هرگونه قرینه لفظی یا حالی که مرتبط با جمله&zwnj;بندی برگرفته از نظم خاص باشد به غرض تفهیم معنا در جهت ایجاد ظهور که ارتباط مستقیم با لفظ خاص نداشته باشد و لزوم بیّن بالمعنی الاخص هم نباشد&raquo;.&nbsp;<br /> توضیح: قرینه یا قرینه لفظی است یا حالی و مقامی که گاهی مرتبط با لفظ خاصی است که این را سیاق نمی&zwnj;گویند؛ مثلا مخصص و مقید را سیاق نمی&zwnj;گویند. آن قرینه لفظی و حالی که مرتبط با جمله&zwnj;بندی، جمله و کلام واحد است، با غرض تفهیم معنا (متکلم می&zwnj;خواهد معنا را تفهیم کند) در جهت ایجاد ظهور باشد، ارتباط مستقیم با لفظ خاصی هم نداشته باشد؛ چون اگر ارتباط با لفظ خاص باشد این سیاق نیست. لزوم بیّن بالمعنی الاخص هم نباشد که تصور شیء مساوی با تصور شیء دیگر باشد این را سیاق گویند.&nbsp;<br /> این تعریف ما، دقیق&zwnj;ترین تعریفی است که مطرح شده است. ما معتقدیم که سیاق، مربوط به جمله&zwnj;بندی و شکل، اسلوب، مقام و چگونگی کلام است؛ لذا هر دلالتی که به تک&zwnj;تک الفاظ مربوط باشد، سیاق نیست؛ از&zwnj;این&zwnj;رو مثلا گاهی مناسبت حکم و موضوع را هم تعبیر به سیاق می&zwnj;کنیم، یا مثلا حدیث رفع در مقام امتنان است و ... .&nbsp;<br /> <strong><span style="font-size:16px;">دلایل حجیت سیاق&nbsp;</span></strong><br /> <strong>دلیل اول</strong><br /> دلیل اول و اساسی حجیت سیاق، سیره عقلا است. بدون شک، سیره عقلا بسیار توجه دارد به همین سیاقی که ما در تعریف آوردیم؛ یعنی از آن، مراد جدی و استعمالی متکلم را می&zwnj;فهمند. شارع نسبت به این سیاق سیره عقلایی، ردعی نداشته، پس کاشف از امضای شارع است.<br /> <strong>دلیل دوم</strong><br /> &nbsp;سیره اهل&zwnj;بیت (علیهم&zwnj;السلام) در مواجهه با آیات قرآن استفاده از سیاق بوده است. البته این سیره اهل&zwnj;بیت (علیهم&zwnj;السلام) همان امضای سیره عقلایی است.&nbsp;<br /> زراره از امام باقر (علیه&zwnj;السلام) پرسید: از کجا متوجه شدید که مسح باید بر قسمتی از سر و قسمتی از پا باشد؟ حضرت لبخندی زد و فرمود: خود قرآن. قرآن می&zwnj;فرماید: &laquo;يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَى اَلصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَيْدِيَکُمْ إِلَى اَلْمَرٰافِقِ وَ اِمْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَى اَلْکَعْبَيْنِ...&raquo;.<a name="[26]">[26]</a>&nbsp;<br /> امام باقر (علیه&zwnj;السلام) فرمود: &laquo;فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُم&raquo; بدون &laquo;باء&raquo; آمده &laquo;وَ أَيْدِيَکُمْ&raquo; عطف شده و باء نیامده است. معلوم می&zwnj;شود غَسل تمام صورت و تمام دست الی المرافق است اما در مسح، &laquo;لمکان الباء&raquo;، در روایت دارد. &laquo;وَ اِمْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَى اَلْکَعْبَيْنِ&raquo;، حضرت می&zwnj;فرماید: از آمدن باء معلوم می&zwnj;شود که مسح سر به بعض سر است و ارجلکم که اضافه شده است مسح پا تمام پا نیست و بعض از پا است. در همین روایت است که، یک مقدار از آیه قرآن که خوانده می&zwnj;شود &laquo;... فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَيْدِيکُمْ مِنْهُ&raquo;<a name="[27]">[27]</a> درباره تیمم هم حضرت می&zwnj;فرماید که باء آمده و نفرمود &laquo;فامسحوا وجوهکم&raquo;؛ پس معلوم می&zwnj;شود که تیمم هم به بعض دست و بعض صورت است.&nbsp;<br /> این بیان حضرت، همان تمسک به آیه شریفه قرآن توسط سیاق است؛ یعنی حضرت به شکل&zwnj;بندی و چگونگی آیه قرآن استدلال می&zwnj;کند. از این تغییر در آیه، نوع شکل&zwnj;بندی و فرایند جمله&zwnj;بندی، امام (علیه&zwnj;السلام) استفاده می&zwnj;کند که مسح بر جزء سر و پا است اما غسل به تمام صورت و دست است.<a name="[28]">[28]</a>&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/نشست‌ها/photo_۲۰۲۱-۰۶-۱۱_۱۱-۵۳-۴۱.jpg" style="width: 400px; height: 266px;" /></p> <p><br /> <span style="font-size:16px;"><strong>پرسش و پاسخ&nbsp;</strong></span><br /> <strong>پرسش اول</strong><br /> حضرت&zwnj;عالی فرمودید بحث ما درباره سیاق در روایات است، درحالی&zwnj;که عنوان بحث، سیاق در علم اصول است. علم اصول را عام بگیریم؛ یعنی سیاق در ادله، اعم از روایات، آیات الاحکام و حتی سیاق در کلمات و عبارات فقها. چرا بحث را تعمیم ندهیم؟<br /> <strong>پاسخ</strong><br /> ما مشکلمان، اشکال محقق بروجردی (رحمه&zwnj;الله) است. ایشان اشکالی به سیاق قرآنی داشتند و گفتیم الآن فرصتش نیست که جواب بدهیم، لذا گفتیم فعلا به سیاق قرآنی کاری نداریم؛ نه این&zwnj;که سیاق، مختص به روایات است. مضافاً بر این&zwnj;که ما که حجیت سیاق در علم اصول گفتیم؛ نه خود سیاق؛ خود سیاق که در علم اصول منحصر نیست بلکه سیاق در علم اصول، فقه، آیات و روایات، بحث می&zwnj;شود.<br /> <strong>پرسش دوم</strong><br /> بحث سیاق ادله، چه مقدار می&zwnj;تواند ما را از مباحث رجالی بی&zwnj;نیاز کند؟ گاهی سند مخدوش است اما قرائنی در خود روایات یا ادله وجود دارد که ما به حجیت آن پی می&zwnj;بریم. آیا جنبه استغنای از بحث رجال هم می&zwnj;تواند در بحث حجیت سیاق دخیل باشد؟<br /> <strong>پاسخ&nbsp;</strong><br /> تمام مباحث رجالی که جاهای دیگر می&zwnj;آید در بحث سیاق هم می&zwnj;آید و فرقی نمی&zwnj;کند؛ مبنا هرچه هست در بحث سیاق هم می&zwnj;آید. این&zwnj;طور نیست که ما به&zwnj;خاطر سیاق، از علم رجال بی نیاز بشویم؛ پس ما باید اول سند را بررسی کنیم، سند طبق مبنای رجالی هرچه بود، مشکلش را حل کنیم و بعد بگوییم سیاق این روایت چنین می&zwnj;گوید. بحث رجالی در این&zwnj;جا مرتبط با بحث سیاق نیست. سیاق هم مثل بقیه مباحث ظواهر است که ما را بی&zwnj;نیاز از بحث رجالی نمی&zwnj;کند.&nbsp;<br /> <strong>پرسش سوم</strong><br /> &nbsp;برفرض &zwnj;که سند روایت مخدوش باشد، پرسش این است که چه مقدار می&zwnj;توانیم آن را با بحث حیجت سیاق احیاء کنیم؟ ممکن است که سند به نحوی در آن اشکال باشد اما آیا قوت متن را شما همان سیاق می&zwnj;دانید؟<br /> <strong>پاسخ</strong><br /> نسبت قوت متن با سیاق، عموم و خصوص من&zwnj;وجه است. گاهی قوی المتن و دارای سیاق است؛ یعنی این سیاقی که از این روایت استفاده می&zwnj;کنیم دارای متن باقوتی است. گاهی کلام قوی است اما بحث سیاقی در آن نیست. گاهی بحث سیاقی است و متن قوی ندارد. در جایی که متن قوی باشد به&zwnj;طوری&zwnj;که اطمینان یا یقین پیدا کنیم که از امام معصوم (علیه&zwnj;السلام) صادر شده، بحث سندی نیاز نداریم. خود سیاق، جابر ضعف سند نیست؛ سیاق مربوط به مدلول است، حال مدلول یا مراد استعمالی یا مراد جدی یا تعیین مصداق است؛ لذا این&zwnj;ها ارتباطی به همدیگر ندارد.<br /> <strong>پرسش چهارم</strong><br /> طبق تعریفی که انتخاب فرمودید، اگر بحث سیاق را بخواهیم ذیل یکی از ابواب اصول مطرح کنیم، در کدام باب مناسب&zwnj;تر است؟&nbsp;<br /> <strong>پاسخ</strong><br /> مناسب&zwnj;ترین جایی که در اصول می&zwnj;شود بحث سیاق را در آن مطرح کنیم، بحث ظواهر است. ممکن است کسی بگوید حجیت ظواهر مشخص است، بله. حجیت ظواهر مسلّم است اما سیاق، نوع خاصی از ظهور است که ما تعریف را هم عرض کردیم اما شرایط و موانعش را ورود نکردیم. بحث دیگر، تعارض بین سیاق و موارد است؛ مثلا از تخصیص، مطلبی می&zwnj;فهمیم و از سیاق کلام، مطلب دیگری می&zwnj;فهمیم، حال تخصیص مقدم است یا سیاق؟ پس تعریف، گستره، شرایط، موانع و تعارض سیاق با موارد دیگر ما را مجبور می&zwnj;کند که بحث مستقلی از سیاق داشته باشیم.<br /> والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته</p> <p>&nbsp;</p> <p><span style="font-size:16px;"><strong>پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها</strong></span><br /> <a href="#[۱]">[1] الميزان في تفسير القرآن، العلامة الطباطبائي، ج۱، ص۱۱۱.</a><br /> <a href="#[۲]">[2] همان، ص۱۱۵.</a><br /> <a href="#[3]">[3] همان، ج۲، ص۵۰.</a><br /> <a href="#[4]">[4]</a><a href="#[3]"> همان، ج۱۳، ص۳۶.</a><br /> <a href="#[5]">[5] همان، ج۱۶، ص۵۴.</a><br /> <a href="#[6]">[6] همان، ج۱۲، ص۵۴.</a><br /> <a href="#[7]">[7] همان، ج۵، ص۳۰۶.</a><br /> <a href="#[8]">[8] همان، ج۲۰، ص۵۱.</a><br /> <a href="#[9]">[9] سوره توبه، آيه ۱۲۲.</a><br /> <a href="#[10]">[10] نهایة الاصول، بروجردى، حسين&rlm;، ص۴۹۸.</a><br /> <a href="#[11]">[11] سوره حجر، آيه ۹.</a><br /> <a href="#[12]">[12] نهایة الاصول، بروجردى، حسين&rlm;، ص504.</a><br /> <a href="#[13]">[13] الخصال&rlm;، الشيخ الصدوق، ج۲، ص۴۱۷.</a><br /> <a href="#[14]">[14] سوره نحل، آيه ۴۳.</a><br /> <a href="#[15]">[15] نهاية الافکار، العراقي، آقا ضياء الدين، ج۲، ص۱۳۰.</a><br /> <a href="#[16]">[16] سوره طلاق، آيه ۷.</a><br /> <a href="#[17]">[17] نهاية الافکار، العراقي، آقا ضياء الدين، ج۲، ص۲۰۳.</a><br /> <a href="#[18]">[18] الکافي- ط الاسلامية، الشيخ الکليني، ج۱، ص۶۸.</a><br /> <a href="#[19]">[19] سوره نجم، آيه ۲۸.</a><br /> <a href="#[20]">[20] الکافي- ط الاسلامية، الشيخ الکليني، ج۱، ص69.</a><br /> <a href="#[21]">[21] تفسير العيّاشي&rlm;، العياشي، محمد بن مسعود، ج۱، ص۳۸۸.</a><br /> <a href="#[22]">[22] الحدائق الناضرة في أحکام العترة الطاهرة، البحراني، الشيخ يوسف، ج۲۵، ص۵۵.</a><br /> <a href="#[23]">[23] همان.</a><br /> <a href="#[24]">[24] الميزان في تفسير القرآن، العلامة الطباطبائي، ج۶، ص۶.</a><br /> <a href="#[25]">[25] دروس في علم الأصول، الصدر، السيد محمد باقر، ج۱، ص۱۰۳.</a><br /> <a href="#[26]">[26] سوره مائده، آيه ۶.</a><br /> <a href="#[27]">[27] همان.</a><br /> <a href="#[28]">[28] الکافي- ط الاسلامية، الشيخ الکليني، ج۳، ص۳۰.</a><br /> &nbsp;</p> Sun, 27 Jun 2021 20:28:14 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_422593-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار کرسی‌ها و نشست‌ها http://darolsaqalain.ir/ingid_423281-utab بررسی حکم خرید و فروش و استخراج پول رمزپایه دیجیتال
رمزارز پول دیجیتال رمزپایه بیت کوین Cryptocurrency <p style="text-align: center;"><strong>در اولین جلسه از سلسله نشست های فقه معاصر بررسی شد</strong><br /> <span style="font-size:28px;"><strong>حکم خرید، فروش و استخراج پول رمزپایه دیجیتال</strong></span></p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/photo_۲۰۲۱-۰۲-۰۶_۱۳-۱۷-۵۱.jpg" /></p> <p><br /> اولین جلسه از سلسله نشست های فقه معاصر با موضوع بررسی &laquo;خرید، فروش و استخراج پول رمزپایه دیجیتال&raquo; در مؤسسه فرهنگی دارالثقلین امام عصر(عج) زیر نظر آیت الله محسن فقیهی با حضور ارائه دهنده بحث، حجت الاسلام والمسلمین مرتضی ترابی، استاد حوزه علمیه قم و پژوهشگر مؤسسه آموزشی تحقیقاتی امام صادق(ع) و ناقد این نشست علمی، حجت الاسلام والمسلمین جواد عبادی عضو شورای سیاست گذاری مرکز راهبری اقتصاد مقاومتی حوزه های علمیه، مدیر مؤسسه فقه اقتصادی طیبات و استاد حوزه علمیه قم برگزار شد که حاصل این نشست تقدیم خوانندگان ارجمند می شود.</p> <p><u>&nbsp;حجت الاسلام والمسلمین مرتضی ترابی</u><br /> پول های دیجیتال رمزپایه سابقه طولانی ندارند، اولین پول دیجیتال رمزپایه (بیت کوین) در سال 2009 میلادی به وجود آمد. البته گاهی رمزپایه، گاهی رمزنهاد، گاهی رمزارز و در انگلیسی Cryptocurrency گفته می شود.</p> <p><strong>&nbsp; پیشینه پول</strong><br /> پول یکی از محوری ترین عناصر اقتصاد و باعث تحول در زندگی اقتصادی بشر است. پول در طول تاریخ شکل گیری خود با مشکلاتی روبرو شد که بشر آن را طی مراحلی رفع کرده است. ابتدا پول کالایی، بعد پول فلزی، سپس پول نماینده، بعد پول فیات (اسکناس های اعتباری فعلی) و سپس پول الکترونیک عرضه شد. آخرین دوره پول همان رمزارزها است که حدود یازده سال پیش ایجاد شد و به سرعت در حال گسترش است. این نوع پول چون پاسخگوی نیاز های مهم و رفع کننده اشکالات مهم در زمینه پول است، پیش بینی می شود با آگاهی که از مزایای این پول، بشر به این پول گرایش خواهد داشت و این پول جایگزین پول موجود خواهد شد.<br /> اکنون ارزش بازاریِ فقط یک پول رمزپایه بیت کوین حدود هزار میلیارد دلار است. البته بیش از پنج هزار رمزارز ایجاد شده و حدود دویست نوع آن فعال است و در بازار، روی آن ها معاملات انجام می گیرد.<br /> &nbsp;ما باید به این مسئله اهتمام بورزیم و این موضوع را نادیده نگیریم. این واقعیتی است که نمی شود آن را نادیده گرفت؛ چون ممکن است عقب بیفتیم. خروجی مباحث ما در این جلسه و جلسات دیگری که ان شاءالله دراین باره برگزار می شود، طبق ادله شرعی که بررسی شده و مبانی فقهی، خریدوفروش و استخراج بیت کوین و رمزارز ها اشکال ندارد؛ بلکه ساخت رمزارزهای نو، واجب کفایی است و مهندسین مسلمان هرچه زودتر خودشان باید پایه گذار چنین پول های رمزپایه باشند. اگر عقب بیفتیم و دیر حرکت کنیم سرمایه ها به پول های رمزپایه دیگر جذب می شود و سود عظیمی نصیب کفّار خواهد شد.<br /> &nbsp;مباحث ما چهار محور دارد: 1- ماهیت موضوع؛ 2- بررسی حکم خریدوفروش؛ 3- بررسی حکم استخراج؛ 4- بررسی حکم ایجاد و ساخت رمزارزهای جدید. ما در این جلسه فقط محور اول را بررسی می کنیم. محور اول هم دارای چند موضوع است که فعلا فقط درصدد اثبات مالیت رمزارز هستیم.</p> <p><strong>&nbsp; تبیین ماهیت موضوع</strong><br /> نیاز داریم سه مفهوم را تبیین کنیم تا به ماهیت رمزارزها برسیم. سه مفهومِ &laquo;پول&raquo;، &laquo;مال&raquo; و &laquo;رمزارز&raquo; به هم وابسته هستند و باید تبیین شوند. اگر در تبیین این ها به این نتیجه برسیم که رمزارز هم مال است مسئله حل می شود. تا جایی که من جمع آوری کرده ام در خریدوفروش رمزارزها هشت اشکال شده است که غیر از دو اشکال، بقیه اشکالات خیلی ضعیف هستند. یکی از دو اشکال عمده این است که این ها مال نیستند درحالی که مبیع باید مال باشد و اشکال دیگر این که خریدوفروش این ها همراه با غرر است به دلیل گستردگی مباحث در این جلسه فقط به تبیین مالیت رمزارزها می پردازیم.</p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/photo_۲۰۲۱-۰۲-۰۶_۱۳-۱۸-۳۶.jpg" style="float: right; margin: 5px; border-width: 5px; border-style: solid;" /></p> <p>&nbsp;<strong> ماهیت مال</strong><br /> مال موضوع احکام است و آیات و روایات زیادی در مورد مال داریم؛ پس باید مال را بشناسیم. شارع هم در این موضوع، نه مفهوم مال را ایجاد کرده و نه مثل بلوغ، در آن قید خاصی ایجاد کرده است؛ پس مال به همان معنای عرفی، موضوع حکم قرار گرفته است.<br /> بر اساس مجموع فرمایش و تحقیقات فقهای عظام مانند علامه(ره) در تذکره، شیخ انصاری(ره) در مکاسب، محقق نائینی(ره) در تقریرات، محقق ایروانی(ره) در حاشیه مکاسب، مرحوم حکیم(ره) در نهج الفقاهة، محقق خویی(ره) در مصباح الفقاهة، مرحوم امام؟ق؟ در کتاب البیع و دیگر بزرگان، مال عبارت است از چیزی که دارای ویژگی های زیر باشد:<br /> 1. منفعت عقلایی داشته باشد. عقلا سعی برای به دست آوردن چیزی که منفعت ندارد را عاقلانه نمی دانند.<br /> 2. مورد رغبت باشد و عقلا برای به دست آوردن آن، ثمن بذل کنند.<br /> تذکر: رغبت غیر از منفعت است؛ چون ممکن است چیزی مورد رغبت باشد ولی هیچ گونه منفعتی نداشته باشد؛ مانند سیگار که اگر اثبات شود هیچ منفعتی ندارد به جهت دارا نبودن منفعت عقلایی، مال نیست؛ پس خریدوفروش آن در فرض مذکور اشکال خواهد داشت. یا مانند چیزی که شخص، علاقه شخصی به آن علاقه دارد ولی عقلا برای آن نفعی قائل نیستند.<br /> 3. ندرت و کمیابی نسبی داشته باشد. چیزی که فراوانی مطلق دارد مال نیست؛ مانند هوا و نور خورشید با این که منفعت عقلایی دارد و مورد رغبت است ولی به جهت فراوانی مطلق، مال نیست.<br /> 4. قابل اختصاص باشد؛ پس چیزی مانند ستارگان و کرات آسمانی که قابلیت اختصاص به شخص یا کشور ندارد مال نیست.<br /> 5. شرع، منفعت اصلی آن را مورد نهی خاص قرار نداده باشد؛ مانند خمر یا آلات قمار که مورد نهی خاص، واقع شده است.<br /> پس مال چیزی است که منفعت عقلایی دارد، مورد رغبت مردم، برخوردار از ندرت نسبی و قابل اختصاص است که شرع منفعت اصلی آن را نهی نکرده است؛ بنابراین مال شامل بیت کوین و سایر رمزارزهای موردقبول مردم می شود؛ چراکه دارای منفعت است؛ یعنی وسیله مبادله، ذخیره و سنجش ارزش مادی است چنان که اسکناس هایی که دولت ها منتشر می کنند، منفعت عبارت از همین جهات است. همچنین مورد رغبت است، ندرت نسبی دارد و قابل اختصاص است و شرع نیز مانند خمر از آن نهی نکرده است.<br /> البته باید توجه داشت که منفعت در اینجا منفعت اعتباری است؛ یعنی با اعتبار عقلا رمزارز این ویژگی ها را دارد. منفعت ذاتی دیگری ندارد و ازاین جهت با اموال دارای منفعت ذاتی تفاوت دارد ولی مسلّم است که منفعت اعتباری هم جانشین منفعت حقیقی در مالیت می شود وگرنه پول اسکناسی که دولت ها منتشر می کنند نیز منفعت ذاتی ندارند بلکه منفعت آن اعتباری است.<br /> بنابراین یکی از مهم ترین اشکالات جواز خریدوفروش رمزارزها (مالیت نداشتن) رفع شد اما اینکه ممکن است بعدها از مالیت بیافتد، به هیچ وجه ازنظر شرعی نفی مالیت فعلی آن را نمی کند. اشکال مهم بعدی مسئله غرر و جهل به ماهیت است که باید آن را در جلسه مستقلی بحث نمود. آنچه ما در این جلسه اثبات کردیم این است: تعریفی که فقها و اهل لغت از مال دارند قطعا بر رمزارزهایی مانند بیت کوین صدق می کند.</p> <p><u>&nbsp;حجت الاسلام والمسلمین عبادی</u><br /> ضمن تشکر از جناب حجت الاسلام والمسلمین ترابی برای تحقیق خوبی که در زمینه رمزارزها بیان کردند ولی به اندازه اقتضای جلسه و فرصت موجود، مطالبی را عرض می کنم:</p> <p>&nbsp;<strong> انواع رمزارزها</strong><br /> نکته اول: ابتدا اجازه دهید رمزارزها را به دو دسته قانونی و غیرقانونی تقسیم کنیم:<br /> 1. رمزارز قانونی آن است که بانک مرکزی آن را تولید کند و به عنوان پول در اختیار اقتصاد قرار دهد یا رمزارزی خارجی را مانند سایر ارزها به عنوان پول تأیید کند.<br /> 2. رمزارز غیرقانونی آن است که از سوی بانک مرکزی تأیید نشده یا منع شده است مانند بیت کوین، اتریم و تقریبا همه رمزارزها.<br /> درحال حاضر بانک مرکزی کشور هیچ رمزارزی را تأیید نکرده است. البته در خبرها آمده است بانک مرکزی ایران رمزارزی با عنوان &laquo;آریا کویین&raquo; تهیه کرده ولی فعلا خبری از انتشار آن نیست؛ بنابراین در مباحثه امروز، فرض بر این است که معاملات رمزارزها غیرقانونی است. البته سندی من دیدم که در آن بانک مرکزی معامله رمزارزها با صرافی هایی که از سوی بانک مرکزی مجوز دارد را قانونی دانسته است همچنین استخراج آن منوط به داشتن مجوز از وزارت صمت را پذیرفته شده است اما در نوشته جناب استاد ترابی هم ظاهرا فرض بر این است معاملات این ها قانونی نیست.</p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/photo_۲۰۲۱-۰۲-۰۶_۱۳-۲۰-۳۰.jpg" style="float: left; border-width: 5px; border-style: solid; height: 324px; width: 500px;" /></p> <p>&nbsp;<strong>بررسی مباحث فقهی رمزارزها</strong><br /> &nbsp;نکته دوم: مباحث فقهی مربوط به رمزارزها را باید در دو سطح فردی و اجتماعی بررسی نمود. در سطح فردی پرسش مکلف فردی مطرح می شود برای مثال در مورد بیت کوین، پرسش شرعی منِ مکلف این است که آیا می توانم رمزارز استخراج کنم؟ آیا می توانم بیت کوین خریدوفروش کنم؟<br /> این گونه پرسش ها که به فعل مکلف برمی گردد بیشتر با عناوین فقهی اولیه بررسی می شود؛ مثلا معامله رمزارزها تحت عنوان چه قراردادی است؟ اگر تحت عنوان عقد بیع باشد (که هست) آیا شرایط موضوع معامله بیع را دارد؟ طبیعتا باید شرایط موضوع قرارداد از قبیل مالیت داشتن، معلوم بودن و ... بر رمزارزها تطبیق داده شود تا احکام آن مشخص شود. یا در زمینه استخراج رمزارزها باید دید کاری که ماینر انجام می دهد واقعا کار محترمی است که طبق قاعده احترام، ماینر را مستحق اجرت نماید یا نه؟<br /> اما در سطح اجتماعی شاید مهم ترین پرسش این باشد که آیا این ها پول محسوب می شوند؟ آیا می توان آن ها را مانند ارزهای خارجی فیزیکی مثل دلار محسوب کرد؟<br /> نکته سوم: وقتی درباره پول صحبت می کنیم که وسیله مبادله، حفظ ارزش و معیار سنجش است، مسئله از سطح فردی خارج می شود. اگر من نقش پولی را چاپ کنم، تا آن را به عنوان پول در معاملات استفاده نکرده ام، اشکالی ندارد؛ این کار جنبه فردی دارد و فی نفسه اشکالی ندارد. هرکسی آزاد است و می تواند کاغذهایی را به شکل پول چاپ کند اما وقتی آن را به عنوان پول به بازار تزریق می کنم و توانستم با تبلیغات آن را بین مردم اعتبار ببخشم، موضوع از سطح فردی خارج می شود؛ زیرا می خواهم با این کاغذها در بازار معامله کنم، مال مردم را خریداری کنم یا اجرت خدمات مردم را بپردازم؛ بنابراین فقط بحث فردی نیست و نمی توانیم موضوعات عمومی را صرفا با نگاه فردی بررسی کنیم.<br /> برخی موضوعات هم با عناوین اولیه و هم با عنوان ثانوی بررسی می شوند؛ مثلا استفاده و خریدوفروش تریاک درست است یا نه؟ با عنوان اولی می گوییم فی نفسه اشکال ندارد. یا خریدوفروش اسلحه که ترکیبی از فلز است، فی نفسه اشکالی ندارد اما اگر این پرسش ها را در بُعد اجتماعی بررسی کنیم، می گوییم: خریدوفروش تریاک فلان مضرات اجتماعی را دارد؛ پس با عنوان ثانوی اشکال دارد.<br /> در برخی موضوعات، مانند پول اعتباری، جنبه اجتماعی به شدت بر جنبه فردی غلبه دارد و نگاه فردی به آن صحیح نیست؛ مثلا امنیت کالایی عمومی است، شخص نمی تواند کارهایی انجام دهد و بگوید من برای حفظ امنیت خودم، می خواهم امنیت دیگران را به خطر بیندازم؛ مثلا دور خانه اش را مین گذاری کند و بگوید من امنیت خودم را حفظ می کنم. امنیت کالایی عمومی است که در سطح فردی نمی توانیم در مورد آن صحبت کنیم. پول هم کالایی عمومی است، اساسا در سطح فردی نمی شود درباره آن صحبت کرد.<br /> اگر کارکردهای پول را همان سه موردی بدانیم که استاد ترابی به درستی فرمود، نمی توان پذیرفت که هرکسی بتواند پول چاپ کند. پول انگاری رمزارزها نیز شبیه چاپ پول است؛ چنان که خلق پول نیز مانند چاپ پول است. بله گاهی نهاد پولی کشور هنگام نیاز، پول چاپ کرده و به اقتصاد تزریق می کند اما وقتی بانکی پول چاپ کند یا فردی رمزارزی را راه اندازی کرده و آن را به عنوان وسیله مبادله، معیار سنجش و حفظ ارزش قرار می دهد اینجا پرسیده می شود که اعتبار این پول یا ارز از کجا است؟ این که بعضی از مراجع عظام تقلید ازجمله آیت الله العظمی مکارم شیرازی خلق پول توسط بانک ها را &laquo;أکل مال به باطل&raquo; گفته اند به نظر می رسد شامل رمزارزها هم می شود؛ چون معیار هر دو یکی است.<br /> گاهی بانک مرکزی می بیند دولت کسری بودجه دارد، پول چاپ می کند و خلق پول می کند، منافع این کار به جیب عموم مردم می رود، یا مثلا فرض کنید بازار عراق و سوریه روی ایران باز شده و ما هراندازه که تولیداتمان را بالا ببریم رشد اقتصادی کشور بالا می رود اما پول نداریم، پس بانک مرکزی پول چاپ کرده، خلق پول می کند و به بنگاه اقتصادی تزریق می کند. بنگاه اقتصادی تولیدش را بالا می برد و درآمد ملی و رشد اقتصادی بالا می رود و منافع این صادرات درمجموع به کل کشور می رسد، این خلقِ پول مدیریت شده مانعی ندارد.<br /> &nbsp;اما وقتی بانکی تجاری مثل همه شرکت های خصوصی سهام دار دارد و طبیعتا آن ها هم دنبال سود هستند، به برکت این دستگاه ها، کیبورد ها و عدد ها در قالب کارت اعتباری پول چاپ می کند و شرکت هزارمیلیاردی را می خرد، آن وقت ما بیاییم با بحث های فقهی صرفا فردی به موضوع نگاه کنیم تأثیرش این می شود که سه هزار هزار میلیارد نقدینگی که سه درصد آن فقط پول اسکناس چاپ شده است به جامعه تزریق می شود. وقتی نقدینگی بالا رفت، تقاضا نسبت به کالا بالاتر می رود، تقاضا که بالاتر رفت اگر عرضه جوابگوی این تقاضا نباشد تورم بالا می رود، تورم که بالا رفت، سودش را بانک به برکت خلق پول می برد اما مضراتش را باید جامعه متحمل شوند که دقیقا جلوی چشم ما است.<br /> ما نه از تحریم ضربه می خوریم و نه چیز دیگری، اکنون مشکل ما نقدینگی بی رویه و خلق پولی است که توسط نظام بانکی صورت می گیرد که باید فساد و بی تدبیری بخش مدیریتی کشور را نیز به آن افزود. این خلق پول مضر همه در بستر های قانونی صورت می گیرد و حداقل این بانک ها زیر نظر بانک مرکزی و مرجع پولی کشور قرار دارند.<br /> حال فرض کنید پول توسط افرادی غیر از بانک خلق شود آن هم به نحوی که اصلا قابل کنترل و رصد توسط بانک مرکزی نباشد، چه اتفاقی می افتد؟ موضوع زمانی بدتر می شود که آن فرد یا افراد، خارج از ایران باشند و احتمال توطئه کشورهای استکباری هم داده شود.<br /> خانم کاسپرسکای که مدیر شرکت بسیار بزرگی به همین نام است می گوید: بررسی های ما نشان می دهد با توجه به این که سیطره دلار توسط کشورهای مختلف در حال از بین رفتن است. بیت کوین توسط نهاد های پولی و امنیتی امریکا راه اندازی شده و خود آمریکایی ها به نام های مجهولی مانند ساتوشی ناکاموتو و غیره، این رمزارز ها را راه اندازی کرده اند تا به سلطه اقتصادی خود بر جهان مانند آنچه با آقایی دلار داشتند، تداوم بخشند.<br /> &nbsp;البته رمزارزها منافعی دارد که اگر تحت نظارت مرجع پولی باشد، مانعی ندار؛ مثلا اکنون در تحریم ها نمی توانیم به مبادلات پولی بین المللی بپردازیم اما از طریق بیت کوین و رمزارزها می توانیم این کار را انجام دهیم. فناوری رمزارزها و عدم تمرکزی که گفته می شود، منظور این است که در بانک مرکزی تمرکز پیدا نکرده است. دولت های استکباری نمی توانند مبادلات ما را رصد کنند پس نمی توانند جلوی آن را بگیرند و برای شرایط تحریم ابزار خوبی جهت مبادلات تجاری یا غیرتجاری محسوب می شود ولی منفعت داشتن توجیه گر پول یا ارز بودن آن نمی شود. اگر قرار باشد هرکسی بتواند اعتباری خلق کند و با آن کالا تهیه کند این فرد دارا شدنش به چه جهت است؟ فقط به خاطر این که پولی را چاپ کرده یا رمزارز به وجود آورده است؟ آیا از منظر شرعی ما می توانیم این را با &laquo;الناس مسلطون&raquo; یا &laquo;اوفوا بالعقود&raquo; تصحیح کنیم یا نه؟</p> <p><strong>&nbsp; رمزارز نه ویژگی های پول را دارد نه ویژگی های مال</strong><br /> مسئله دیگری که درباره رمزارز مطرح است مال محسوب شدن آن است. وقتی عقلا به چیزی رغبت پیدا کنند، حاضرند که برای آن پول بدهند و از سوی شرع مقدس منعی برای آن ذکر نشده باشد، موضوع &laquo;مال&raquo; محسوب می شود و می تواند معامله شود.<br /> مراد از رغبت عقلا به رمزارز؛ کدام عقلا است؟ اگر منظورتان مردم عادی است که اگر پست ترین کالا ها را از طریق بستر های تبلیغاتی، تبلیغ کنید، مردم برای آن صف می بندند، رغبت پیدا می کنند و حاضرند برای آن پول بدهند؛ چون فکر می کنند دو روز دیگر فلان مقدار پول خواهد شد. ما این را نفی نمی کنیم که مردم اکنون رغبت پیدا کرده و حاضرند در مقابل رمزارز پول بدهند، اما آیا این معیار برای مال بودن می شود؟<br /> درباره واژه مال، تعاریف مختلفی ارائه شده است و ما بحث را با همان تعریفی که آقای ترابی مطرح کرد جلو می بریم؛ یعنی چیزی را مال می گوییم که پنج ویژگیِ داشتن منفعت، مورد رغبت بودن، حلال بودن، ندرت نسبی و قابلیت اختصاص را داشته باشد. حال باید ببینیم آیا رمزارزها معیارهای مال بودن را دارد تا آن را مال بدانیم؟<br /> اولین معیار، داشتن منفعت است. قطعاً منفعت رمزارز ذاتی نیست بلکه اعتباری است اما در مال اعتباری باید معتبِری باشد که صلاحیت اعتبار دادن را داشته باشد. صرف این که بگوییم هرکسی می تواند به چیزی اعتبار دهد تا منفعت داشته باشد و مال شود، درست نیست. با صف مردم برای خریدن بیت کوین، این اعداد و ارقام اعتبار پیدا نمی کنند؛ چون رفتار های افراد گاهی به خاطر شرایط مقطعی است که در نظر گرفته اند؛ این ها گاهی رفتار های هیجانی، گاهی متأثر از تبلیغات و گاهی به خاطر سودجویی است. با توجه به تقاضای زیاد برای سرمایه گذاری اگر بدانند که چیز متعفن و بدبویی که مردم بینی شان را می گیرند و اصلا چندش آور است، امروز بخرند و چند روز دیگر بفروشند، سود خواهند کرد، برای خرید آن صف می ایستند بدون این که برایشان مهم باشد آیا ارزش دارد یا نه. ما نمی توانیم این رفتار عرف را رغبت عرفیه بدانیم و از آن مال بودن شی را نتیجه بگیریم. حال فرض کنید این شی چند کد و عدد باشد، اگر مردم به این یقین برسند که با خریدش سود می کنند بازهم برای به دست آوردن آن حاضرند زحمت بکشند یا بابت آن پول بدهند.<br /> عنصر تبلیغات آن قدر مؤثر است که به راحتی می تواند چیزی را در ذهن شما تبدیل به ارزش کند حال آنکه شما تا دیروز می گفتید این چیز اصلا ارزشی ندارد. امروزه کُد برخی مراحل بازی های کامپیوتری با قیمت های بالا خریدوفروش می شود، آیا برای فقیه مهم نیست که چه چیزی خریدوفروش می شود، بلکه مهم این است که مورد رغبت قرار گرفته و نتیجه بگیرد که شارع مقدس هم این را قبول کرده است؟!<br /> &nbsp;در بحث منفعت داشتن به ویژه در بحث اعتباری، اگر خیلی کوتاه بیاییم که مالیّت مال اعتباری را قبول کنیم، معتبِر باید صلاحیت اعتبار دادن را داشته باشد.</p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/مقالات/photo_۲۰۲۱-۰۲-۰۶_۱۳-۱۸-۰۷.jpg" /></p> <p>&nbsp; <u>نکات حجت الاسلام والمسلمین ترابی درباره نقد های حجت الاسلام والمسلمین عبادی</u><br /> <strong>نکته اول</strong>: امر اجتماعی بودن پول را ما هم قبول داریم، اما هر امر اجتماعی لازم نیست که زیر نظر و در کنترل حاکمیت باشد و نظارت کافی است؛ امر اجتماعی بودن باعث نمی شود که حاکمیت بالمباشره آن امر را در دست گیرد. پیامبر(ص) اقدام به ضرب سکه نکرد بلکه با درهم ایرانی و دینار رومی معاملات انجام می شد. ضمن این که روایات صحیح السند داریم که لازم نیست وسیله مبادله حتما حاکمیتی باشد. اهل سنت، ضرب سکه را مربوط به حاکمیت می داند اما شیعه چنین نظری ندارد. البته اگر با عنوان حکم ثانوی بگویید بحث دیگری است.<br /> <strong>نکته دوم</strong>: این رمزارز ها ضد خلق پول است؛ چون بیت کوین حالت طلا را دارد و محدود است و باعث می شود مشکل خلق پول حل شود و یکی از مزایای رمزارز ها حل مشکل خلق پول است.<br /> &nbsp;<strong>نکته سوم</strong>: ما نفی نمی کنیم که ممکن است پشت رمزارز ها سرویس های اطلاعاتی و امنیتی آمریکا باشد اما بیشتر دانشمندان می گویند این رمزارزها به اقتصاد آمریکا ضربه می زند؛ به خاطر همین امکان، می گوییم اقتصاد را فقط به این وابسته نمی کنیم بلکه تنوع می بخشیم.<br /> <strong>&nbsp;نکته چهارم</strong>: ارز دیجیتال باطل عرفی نیست؛ چون وقتی عرف مشکلاتی را در پول می بیند که حل آن از این راه است اقبال می کند و باطل نیست.<br /> &nbsp;<strong>نکته پنجم</strong>: صلاحیت اعتبار، دو مرحله است که آقا ضیا(ره)، شهید صدر(ره) و دیگران در بحث وضع مطرح کرده اند. مرحله اول، جعل اعتبار و مرحله دوم، مقبولیت است که اگر مقبولیت بیاید جعل ما اثر دارد و اگر مقبولیت نباشد جعل بی اثر است. در بحث رمزارزها در مرحله اول چند مهندس جعل می کنند، اگر مقبولیت بیاید آن اعتبار و جعل صلاحیت پیدا می کند و اگر مقبولیت نیاید صلاحیت پیدا نمی کند؛ لذا نقدهای آقای عبادی از باب احتیاط است چنانچه آقایان هم از باب احتیاط ارز دیجیتال را کنار گذاشته اند.</p> <p>&nbsp; <u>نکات حجت الاسلام والمسلمین عبادی در پاسخ به حجت الاسلام والمسلمین ترابی</u><br /> &nbsp;<strong>نکته اول</strong>: مقایسه خلق رمزارز با ضرب سکه در زمان پیامبر(ص) و حضرات معصومین(ع) صحیح نیست؛ چون در آنجا طلا و نقره خودش ارزش ذاتی دارد و اگر کسی بخواهد ارزش مبادله ای و پولی آن را ساقط کند بازهم ارزش ذاتی آن باقی است. صحبت ما در مورد پول اعتباری است که در زمان رسول الله(ص) نبود تا حضرت آن را قبول یا رد کند و اگر از اعتبار ساقط شود با فرض این که معتبِر آن معتبَر نباشد و جایگزینی را برای آن متعهد نشده باشد ارزش هایی که به عنوان پول در آن ذخیره شده است از بین می رود.<br /> <strong>نکته دوم</strong>: غالبا رغبت مردم به رمزارزها به خاطر رهایی از آسیب پولی و بانکی کشور نیست بلکه به خاطر تقاضای سرمایه گذاری های مقطعی است و اگر این نباشد عقلا از دادن پول برای چند عدد و کد یکدیگر را ملامت می کنند.</p> Tue, 29 Jun 2021 21:56:39 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_423281-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار کرسی‌ها و نشست‌ها http://darolsaqalain.ir/ingid_482251-utab نقد و بررسی دلیل اجماع در حرمت مجسمه‌سازی
نقد و بررسی دلیل اجماع در حرمت مجسمه‌سازی <p dir="RTL" style="margin: 0cm 0cm 8pt; text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/نشست‌ها/eb7ebaa4baee74a5a9dc40fcc456f26c(2).png" style="width: 200px; height: 200px;" /></p> <h1 dir="RTL" style="margin: 0cm 0cm 8pt; text-align: center;"><span style="font-family:Verdana,Geneva,sans-serif;">نشست علمی نقد و بررسی دلیل اجماع بر حرمت مجسمه&zwnj;سازی</span></h1> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">معاونت پژوهش مؤسسه دارالثقلین امام عصر (عج) در راستای اهداف خود در امر پژوهش، نشست علمی &laquo;نقد و بررسی دلیل اجماع بر حرمت مجسمه&zwnj;سازی&raquo; را در هفتم بهمن&zwnj;ماه سال ۱۴۰۰ ه&zwj;.ش به&zwnj;صورت حضوری و مجازی برگزار نمود. استاد ارائه&zwnj;دهنده این نشست، حجت&zwnj;الاسلام دکتر محمدرضا حسینی بود که محور بحث مقاله ایشان با همان عنوان نشست بود. استاد ناقد نشست، جناب حجت&zwnj;الاسلام داود عباسی بود که به نقد مطالب استاد ارائه&zwnj;دهنده و مقاله ارائه شده، همت گماشت.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">در قسمت پایانی نشست، استادان و دانش&zwnj;پژوهان حاضر در جلسه (خواه مجازی یا حضوری) پرسش&zwnj;های خود را از استاد ارائه&zwnj;دهنده پرسیدند و ایشان نیز پاسخ داد.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">شرحی از این نشست در ادامه ارائه می&zwnj;شود:</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif"><strong>نشست با مطالب استاد ارائه&zwnj;دهنده (دکتر حسینی) آغاز شد و ایشان پس از بیان عنوان نشست، معنای تصویر، تمثال و مجسمه را بررسی نمود و گفت</strong>: تصویر در لغت به معنای شکل دادن، نقاشی و صورتگری است. تعریف تصویر، تمثال و مجسمه در لغت، نزدیک به یکدیگر است و تفاوت آن&zwnj;ها بسیار اندک است و به هر جسم ساخته شده از گِل، گچ، سنگ یا فلز دارای صورت و شکل که شبیه موجودی بی&zwnj;جان یا جاندار باشد، اطلاق می&zwnj;شود.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">در قرآن هر دو واژه تمثال و تصویر به مجسمه اطلاق می&zwnj;شود. تمثال دوبار در قرآن آمده که بر مجسمه&zwnj;های بی&zwnj;روح اطلاق شده است. تصویر نیز به جسم اطلاق شده و به جاندار نسبت داده شده است. در روایات نیز گاهی دو واژه در کنار هم آمده و گاهی فقط یکی آمده است؛ بنابراین تشخیص معنای حقیقی صورت و تمثال، بسیار سخت است. این مشکل در سخنان فقیهان نیز وجود دارد.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">محقق کرکی در جامع المقاصد می&zwnj;گوید: متبادر از مجسمه آن چیزی است که وقتی نور به آن بتابد برای آن سایه به وجود می&zwnj;آید. محقق اردبیلی و حسینی جبل&zwnj;عاملی نیز همین تعبیر را دارند.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">حجت&zwnj;الاسلام دکتر حسینی سپس به تعبیرات مختلف از اجماع در کلام فقها برای حرمت مجسمه پرداخت و گفت: فقها از واژگانی مانند &laquo;خلافی در آن نیست&raquo;، &laquo;مخالفی وجود ندارد&raquo; یا &laquo;اختلافی نیست&raquo; استفاده کرده&zwnj;اند. این عبارات اجماع نیست اما از آن&zwnj;ها اجماع برداشت می&zwnj;شود.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">نخستین شخصی که برای حرمت مجسمه به اجماع استدلال کرد، محقق کرکی (رحمه&zwnj;الله) در قرن دهم است. ایشان ادعا می&zwnj;کند از چهارقسم مجسمه، یک&zwnj;قسم آن اجماعا حرام است. </span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">مرحوم جبل&zwnj;آملی،&zwnj; حرمت مجسمه را مسلّم دانسته و به گفتار دیگران استشهاد می&zwnj;کند. مرحوم سید طباطبایی می&zwnj;گوید: یکی از اعمال حرام فی&zwnj;نفسه، ساخت مجسمه است که دلیل آن اجماع است. صاحب جواهر (رحمه&zwnj;الله) ضمن نفی اختلاف در حرمت مجسمه جان&zwnj;داران، مدعی است که اجماع منقول و محصل در این حکم وجود دارد. ایشان اجماع منقول را در حد مستفیض قبول دارد.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="margin: 0cm 0cm 8pt; text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/نشست‌ها/photo_۲۰۲۲-۰۱-۲۷_۱۱-۲۷-۲۸.jpg" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin-left: 5px; margin-right: 5px; width: 500px; height: 375px;" /></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif"><strong>استاد ارائه&zwnj;دهنده محترم در ادامه گفت:&zwnj;</strong> اشکالاتی بر اجماع بیان شده که به برخی اشاره می&zwnj;کنیم:</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">اشکال اول: تا پیش از قرن دهم و ادعای محقق کرکی (رحمه&zwnj;الله) بر اجماع، کسی چنین ادعایی نکرده است. از سال ۲۶۰ قمری که آغاز غیبت صغرا است و سال ۳۲۹ که غیبت کبری آغاز شد تا قرن دهم، کسی چنین ادعایی ندارد. شاید دلیل این باشد که فقهای بزرگ این دوره، روایات موجود را می&zwnj;دیدند و بر اساس آن فتوا می&zwnj;دادند. کسانی هم که ادعای اجماع کرده&zwnj;اند، &zwnj;اجماع مدرکی است؛ بنابراین فاقد اعتبار است.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">اشکال دوم: معقد اجماع نامعلوم است؛ به عبارت دیگر، نقطه&zwnj;ای که بر آن اتکا می&zwnj;کنند و ادعای اجماع بر آن دارند، متفاوت است. این اجماع بر یک&zwnj;موضوع نیست؛ آیا اجماع بر حرمت مجسمه ذی&zwnj;الروح است یا غیرذی&zwnj;الروح، مجسمه نیم&zwnj;تنه یا کامل است. وقتی معقد اجماع متفاوت است، اجماع هم متفاوت می&zwnj;شود.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><strong><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">پس از بیانات استاد ارائه&zwnj;دهنده، حجت&zwnj;الاسلام و المسلمین جناب آقای داود عباسی، نقد و بررسی مقاله و مطالب استاد ارائه&zwnj;دهنده را آغاز نمود و گفت:</span></span></span></span></span></span></span></strong></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">ابتدا باید بگوییم که ناقد و داور، در مقام تنقیص مقاله یا رساله نیست بلکه در مقام تکمیل و ارتقای اثر است. این اثر، مقاله&zwnj;ای خوب و قوی است که از موضوعات روز و قابل استفاده است. این مقاله از نظر محتوایی کاملا غنی است؛ زیرا به تمام حوزه&zwnj;های اجماع پرداخته است. از نظر استدلال هم محتوای آن قابل استدلال و قابل دفاع است. موضوع مقاله هم کاملا اجتهادی است و نویسنده، منش اجتهادی را رعایت کرده است. مقاله قلمی روان، شیوا و پخته دارد. ارجاع به مطالب هم به اندازه کافی و متعدد آورده شده است.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">اشکلات شکلی: </span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">پیشینه باید آورده شود که آیا تاکنون این بحث به&zwnj;صورت مبسوط بررسی شده است؟ چه کمبود و کاستی در آثار پیشین بوده که این مقاله می&zwnj;خواهد آن را برطرف کند؟</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">در ارجاع به مطالب، نام مؤلف، جلد و صفحه را ذکر کرده&zwnj;اید اما باید نام مرجع نیز ذکر شود.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">در نقل دیدگاه محقق خویی باید مطالب و مستندات ایشان ذکر شود؛ زیرا ایشان نوعا اجماعات را مدرکی می&zwnj;داند.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">اشکالات محتوایی</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">مجسمه&zwnj;سازی به&zwnj;عنوان بت&zwnj;پرستی قطعا حرام است اما اگر این عنوان تغییر یافت و جنبه هنر و اسطوره&zwnj;سازی یافت، این محل بحث است. مقام معظم رهبری در این صورت حکم جواز داده و برخی از فقها حکم به کراهت داده&zwnj;اند؛ بنابراین اجماع ادعایی قابل ردع نیست و اجماع مذکور با قطع نظر از مدارک است؛ زیرا می&zwnj;دانند که اجماع مدرکی اعتباری ندارد. به عبارت دیگر، آنچه فقهای گذشته در مقام اجماع بر آن بودند، نیازی به آیات و روایات نبوده است؛ زیرا مسأله بت&zwnj;پرستی و عبادت مجسمه بوده است. هر عقل سلیمی می&zwnj;گوید که مجسمه&zwnj;سازی با عنوان بت&zwnj;پرستی جایز نیست؛ خواه آیه باشد یا نباشد. بنابراین نویسنده مقاله می&zwnj;توانست از راه تبدّل موضوع اشکال کند.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">از طرفی اجماع دلیل لبّی است؛ بنابراین باید به قدر متیقّن اخذ شود و آن جایی است که جنبه بت&zwnj;پرستی داشته باشد.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">نقد دیگر این است که موضوع دقیق تبیین نشده است. در این بحث، موضوع ما دو چیز است: یکی تصویر&zwnj;سازی و نقاشی که اکثر فقها آن را جایز می&zwnj;دانند و مسأله دیگر، مجمه&zwnj;سازی است که درباره این مسأله موضوع باز نشده است. اگر موضوع، &zwnj;خوب تبیین شود، بسیاری از اختلافات حل می&zwnj;شود. باید تبیین شود که آیا مراد، &zwnj;نقاشی و تصویرسازی است یا مطلق مجسمه؟ آیا مراد مجسمه&zwnj;سازی برای عبادت و بت است یا مطلق ساخت آن؟ رابطه بین مجسمه و تصویر چیست؟ آیا ترادف، تساوی، عام و خاص من&zwnj;وجه یا تباین است.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">مرحوم بروجردی و مرحوم امام گفته&zwnj;اند که شهرت قدمایی کافی است، چه رسد به اجماع؛ زیرا قدما متصل به زمان ائمه (علیهم&zwnj;السلام) بودند؛ پس اجماع نیز برگرفته از معصوم است و خدشه&zwnj; بر شهرت و اجماع مشکل می&zwnj;شود.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/نشست‌ها/مجسمه۱.png" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin-left: 5px; margin-right: 5px; width: 300px; height: 375px; float: left;" /></span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><strong><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">پس از نقد و بررسی استاد ناقد، استاد ارائه&zwnj;دهنده در مقام پاسخ به نقدهای بیان&zwnj;شده گفت:</span></span></span></span></span></span></span></strong></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">مجموع بیانات استاد عباسی را در دو حوزه شکلی و محتوایی پاسخ می&zwnj;دهم. چون ارجاعات درون&zwnj;متنی بود، در مقام ارجاع، نام مؤلف، سال نشر، جلد و صفحه آمده است. درباره بحث محتوایی و اشکال تبیین موضوع باید گفت که موضوع مقاله که نقد و بررسی دلیل اجماع بر حرمت مجسمه است، حیطه بحث را مشخص می&zwnj;کند که درباره مجسمه است نه نقاشی و تماثیل. در حوزه دلیل، ما بحث را بر اجماع متمرکز کرده&zwnj;ایم و کاری به روایات نداریم.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">اما این&zwnj;که فرمودید اجماع مدرکی نیست، برخی از فقیهان به این مسأله تصریح کرده&zwnj;اند؛ مثل سید مرتضی حائری یزدی. </span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">آیت&zwnj;الله جوادی آملی دلیل اجماع را به&zwnj;عنوان دلیلی در عرض کتاب، سنت و عقل، قرار نمی&zwnj;دهد و می&zwnj;گوید: به اعتقاد امامیه، اجماع به هر تقریبی تقریر شود، زیرمجموعه سنّت است؛ بنابراین نوبت به اجماع نمی&zwnj;رسد که بخواهیم بگوییم مدرکی و تعبدی نیست.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">شیخ طوسی و امین&zwnj;الاسلام، فتوا به کراهت ساخت مجسمه ذی&zwnj;الروح داده&zwnj;اند؛ بنابراین با وجود این دو فقیه فهل که فتوای به کراهت داده&zwnj;اند، چگونه می&zwnj;توان ادعای اجماع کرد؟ اگر اجماعی هم باشد مدرکی است.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">مرحوم مغنیه هم علاوه بر مدرکی بودن اجماع، می&zwnj;گوید که حکم به حرمت، مورد احتیاط فقها است و اگر فقیهان استناد به اجماع می&zwnj;کنند برای این است که احتیاط می&zwnj;کنند.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">کسانی که ادعای اجماع کرده&zwnj;اند در همان عصر، مخالف وجود دارد؛ بنابراین اجماع نمی&zwnj;تواند اجماع محصل باشد و اجماع منقول هم محل بحث جدی است.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><strong><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">پس از پاسخ&zwnj;های استاد ارائه&zwnj;دهنده، جناب استاد عباسی مجدد در نقد مطالب گفت:</span></span></span></span></span></span></span></strong></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">ما هم بحث آیات و روایات را بیان نکردیم. بحث ما قطع نظر از مدارک است و اگر مدرک باشد، مدعیان اجماع هم واقف هستند که اعتباری ندارد. وقتی عنوان بت&zwnj;پرستی باشد، نیازی به مدرک نیست.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">محقق خویی، قائل است که عمل اصحاب، جابر ضعف سند نیست یا اعراض اصحاب باعث سقوط اعتبار روایت نیست؛&zwnj; پس شهرت و اجماع، قابل احراز نیست؛ زیرا عده&zwnj;ای اصلا کتاب نداشتند تا از فتاوای آن&zwnj;ها مطلع شویم. صرف مدرکی بودن اجماع، اتصال به معصوم را ضعیف می&zwnj;کند.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">استاد ارائه&zwnj;دهنده با تشکر از این کلام استاد ناقد گفت: ما هم می&zwnj;خواهیم بگوییم که اجماع مخدوش است.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><strong><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">برخی از حاضرین مجازی و حضوری، پرسش&zwnj;هایی را از استاد ارائه&zwnj;دهنده بیان کردند و ایشان نیز پاسخ&zwnj;گو بود:</span></span></span></span></span></span></span></strong></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif"><strong>یکی از حاضران پرسید:</strong> آیا شما قائل به اجماع متقدمین نیستید؟</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif"><strong>استاد ارائه&zwnj;دهنده گفت:&zwnj;</strong> اصلِ اجماع را منکر نیستیم و ادعای اجماع شده است اما بحث درباره این است که آیا این اجماع، منقول است یا محصّل؟ این اجماع، منقول است که خودش محل بحث است و اگر از این اشکال چشم&zwnj;پوشی کنیم، اجماع مدرکی است.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif"><strong>یکی از حاضران پرسید</strong>: آیا اجماع موجود (خواه محصّل،&zwnj; منقول، مدرکی یا محض) حداقل نمی&zwnj;تواند کاشف از سیره متشرعه باشد؟ زیرا بر اساس سیره متشرعه فتوا می&zwnj;دهم؛ مثل حرمت سقط ریش که مبنای حکم، سیره متشرعه است.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif"><strong>استاد ارائه دهنده پاسخ داد: </strong>ما در عصر نبی اکرم (صلّی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) و امام علی (علیه&zwnj;السلام) این را داریم اما به مرور که هدف، غایت و استفاده تغییر کرد، حکم هم تغییر کرد. حکم موضوع آن زمان را نمی&zwnj;توان بر موضوع این زمان حمل نمود. با تبدّل موضوع، هیچ&zwnj;فردی مجسمه را به&zwnj;عنوان پرستش و بت، استفاده نمی&zwnj;کند. امروز هم اگر کسی هرچیزی را برای پرستش استفاده کند، تمام استفاده&zwnj;ها از آن حرام است، خواه مجسمه باشد یا چیز دیگری. به عبارت دیگر، ما از مجسمه الغاء خصوصیت می&zwnj;کنیم.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif"><strong>یکی از حاضران گفت:</strong> همان&zwnj;گونه که استاد ناقد گفت، درباره پرستش بت، کسی بحثی ندارد اما فتوای فقها مطلق است و استفاده خاصّی را نمی&zwnj;گوید؛ بنابراین آیا می&zwnj;توان مطلق مجسمه را حرام دانست بدون توجه به نوع استفاد از آن؟ این مناط را شما از کجا به دست آوردید؟</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif"><strong>دکتر حسینی پاسخ داد:</strong> روایت داریم که وقتی کسی مجسمه ذی&zwnj;الروح را بسازد، به او خطاب می&zwnj;شود که در او بدم. این دمیدن یعنی انسان خود را مانند خالق هستی دانسته و تشابه به خداوند داشته است. با این نیّت، ایجاد مجسمه هرچیزی حرام است. اگر موضوع تغییر کند، حکم هم تابع آن است مثلا خرید و فروش خون زمانی حرام بود اما امروزه که دارای منفعت است، خرید و فروش آن اشکالی ندارد.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif">یکی از حاضران در نقد مقاله مورد بحث گفت: کاش در این مقاله بحث می&zwnj;کردید که آیا تندیس و سردیس&zwnj;ها هم مصادیق مجسمه است یا خیر.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="text-align:justify; margin:0cm 0cm 8pt"><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;Arial&quot;,sans-serif"><strong>استاد ارائه&zwnj;دهنده گفت: </strong>کتابی به&zwnj;زودی چاپ می&zwnj;شود با عنوان &laquo;مجسمه در تاریخ و فقه&raquo; در آن کتاب، من همه این بحث&zwnj;ها را آورده&zwnj;ام. همه انواع مجسمه و ادله استفاده شده برای حرمت و جواز در این کتاب بررسی می&zwnj;شود. یک مقاله، گنجایش این&zwnj;همه مطلب را ندارد. در این مقاله در حوزه نظریه&zwnj;پردازی، همه بحث من درباره اجماع است که اجماع نمی&zwnj;تواند دلیلی برای حرمت باشد و متعرض بحث روایات نشده&zwnj;ام.</span></span></span></span></span></span></span></p> <p dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:right">&nbsp;</p> Thu, 24 Feb 2022 20:30:19 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_482251-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار کرسی‌ها و نشست‌ها http://darolsaqalain.ir/ingid_544839-utab واکاوی فقهی تخلیه اطلاعاتی
<p style="text-align: center;">بسم الله الرحمن الرحیم</p> <p><br /> جلسه کرسی آزاداندیشی با موضوع <strong>&laquo;واکاوی فقهی تخلیه اطلاعاتی&raquo;</strong> مورخه 03/09/1401 در مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) برگزار گردید. استادان این کرسی به شرح ذیل بود:<br /> ارائه &zwnj;دهنده: حجت الاسلام والمسلمین &laquo;عبدالرحمان نجفی عمران&raquo;.<br /> ناقد اول: حجت الاسلام والمسلمین &laquo;روح الله نمازی&raquo;.<br /> ناقد دوم: حجت الاسلام والمسلمین &laquo;همت علی حسینی&raquo;.<br /> دبیر علمی: حجت الاسلام والمسلمین &laquo;محمدباقر بنیادی&raquo;.<br /> گزارش و شرح تفصیلی این کرسی، در ادامه بیان می&zwnj;شود.</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/photo_2022-11-24_12-17-57(2).jpg" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin: 5px; width: 500px; height: 333px;" /></p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <p style="text-align: justify;"><strong>دبیر جلسه:</strong><br /> خیر مقدم به اساتید محترم و دانش پژوهان گرامی.<br /> مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) در سال 1386 تأسیس شد و فعالیت خود را آغاز نمود. برنامه های این مؤسسه در قالب آموزش و پژوهش است و از همان ابتدا به این دو امر اهمیت ویژه داده شده است.&nbsp;<br /> برنامه آموزشی مؤسسه شرکت در درس خارج فقه و اصول حضرت آیت الله فقیهی دامت برکاته و همچنین شرکت در دروس جنببی است که از طرف مؤسسه برگزار می شود.<br /> برنامه پژوهشی از ابتدا به دو صورت گزارش هفتگی از دروس استاد و تحقیق ماهیانه از دانش پژوهان دریافت می شد که به مرور تغییر پیدا کرد و اکنون به صورت یک مقاله علمی در هر ترم از دانش پژوهان دریافت می شود. مقالات زیر نظر استاد معرفی شده از طرف مؤسسه نوشته شده و در پایان هر ترم به مؤسسه تحویل داده می شود.<br /> مقالات پس از دریافت از لحاظ اصالت و سپس از لحاظ محتوایی بررسی شده و مقالات برتر جهت نشر در سایت و پژوهش نامه دارالثقلین انتخاب می شود. همچنین بناست که پس از نشر چند شماره از پژوهش نامه، به صورت کتابی با عنوان مجموعه مقالات چاپ شود.<br /> یکی دیگر از برنامه های پژوهشی مؤسسه دارالثقلین برگزاری نشست های علمی و کرسی های نظریه پردازی و آزاداندیشی است که بنای ما بر این بوده که در هر ترم یک نشست علمی برگزار شود و این کرسی نظریه پردازی نخستین کرسی است که در این مؤسسه برگزار می شود که ان شاءالله ادامه داشته باشد.<br /> در خدمت شما عزیزان هستیم با کرسی نظریه پردازی با عنوان واکاوی فقهی تخلیه اطلاعاتی که استاد ارجمند حجت الاسلام والمسلمین &laquo;عبدالرحمان نجفی عمران&raquo; ارائه خواهند داد. ناقد اول این کرسی، جناب حجت الاسلام والمسلمین &laquo;روح الله نمازی&raquo; هستند و ناقد دوم نیز جناب حجت الاسلام والمسلمین &laquo;همت علی حسینی&raquo; هستند که از نظرات این &nbsp;دو استاد محترم نیز بهره خواهیم برد.<br /> در ابتدا به مدت بیست دقیقه در خدمت استاد ارائه دهنده هستیم و سپس به مدت پانزده دقیقه در خدمت ناقد اول هستیم تا نقد خودشان را ارائه دهند، سپس به مدت بیست دقیقه در خدمت ارائه دهنده محترم، جناب حجت الاسلام والمسلمین نجفی عمران هستیم جهت دفاع از نظریه و پاسخ به نقد ناقد اول. سپس به مدت پانزده دقیقه در خدمت ناقد دوم، جناب حجت الاسلام والمسلمین حسینی هستیم تا نقدهای خود را بیان نمایند و پس از آن به مدت بیست دقیقه پاسخ های ارائه دهنده محترم را می شنویم.<br /> <strong>صحبت های ارائه دهنده کرسی، حجت الاسلام و المسلیمن نجفی عمران:</strong><br /> ابتدا خدمت همه شما سروران گرامی عرض سلام دارم و همچنین از معاونت محترم پژوهش حوزه علمیه، ریاست مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) حضرت استاد آیت الله فقیهی و همچنین از معاونت پژوهش، ناقدان محترم جناب حاج آقای نمازی و جناب حاج آقای حسینی و همچنین دبیر محترم جلسه جناب حاج آقای بنیادی تشکر می کنم که این وقت را در اختیار ما قرار دادند که بتوانیم به اشکالات کار خودمان آگاهی بیشتری پیدا کنیم. همچنین به عنوان یک توصیه از برادر کوچک تر محضر همه شما عزیزان و سروران گرامی عرض می کنم این میدانی که حوزه علمیه باز کرد و این فرصتی که در اختیار شما نهاد تحت عنوان کرسی های آزاداندیشی و کرسی های نظریه پردازی و نشست های علمی امر بسیار مبارکی است که می تواند ما را در زمینه نگارش کمک کند؛ لذا می طلبد که از این فرصت ها استفاده کنیم.<br /> اما بحث ما پیرامون واکاوی فقهی تخلیه اطلاعاتی است. تخلیه اطلاعاتی از دو کلمه تخلیه و اطلاعات ترکیب شده است. واژه تخلیه در لغت به معنای ترک کردن و وانهادن است و در اصطلاح در اختیار غیر قرار دادن اطلاعات و اسرار است. لذا تخلیه اطلاعاتی معنایش این است که کسی اطلاعات خود را در اختیار دیگران گذارد و دیگری را از اسرار و رازهای نهانی خویش یا کشور و اداره و نهاد خاصی باخبر سازد یا اینکه کسی کارش تخلیه نمودن و رسیدن به اطلاعات و اسرار درونی دیگران باشد. چنانچه در ماده 506 قانون مجازات اسلامی این طور آمده: چنانچه مأموران دولتی که مسئول امور حفاظتی و اطلاعاتی طبقه بندی شده هستند و به آن ها آموزش لازم داده شده، در اثر بی مبالاتی و عدم رعایت اصول حفاظتی توسط دشمنان تخلیه اطلاعاتی شوند به یک تا شش ماه حبس محکوم می شوند.<br /> در قسمت آخر ماده دو قانون مجازات افشای اسناد محرمانه و سری که در سال 1353 تصویب شده هم آمده: در صورتی که افشای اسرار مذکور در اثر عدم رعایت نظامات یا در اثر غفلت و مسامحه مأمور حفاظت آن ها صورت گرفته باشد، مجازات او سه ماه تا شش ماه حبس خواهد بود.<br /> ما بحث تخلیه اطلاعاتی را هم از منظر حکم اولیه بحث کردیم و هم از منظر حکم ثانویه. از منظر حکم اولی قائل به این شدیم که تخلیه اطلاعاتی حرام است و ادله فراوانی بر حرمت آن از منظر حکم اولی دلالت می کرد. ادله ای هم که بر حرمت آن دلالت می کند چون وقت ما بیست دقیقه است، عنوان این ادله را بخوانیم مثل ادله ای که بر حرمت تجسس و پیگیری از عیوب دیگران دلالت دارد که در این زمینه هم آیات قرآن کریم را داریم و هم روایات اهلبیت عصمت و طهارت را داریم و هم اجماع و هم بحث عقل را داریم.<br /> دومین دلیل، حرمت اشاعه فحشا و منکرات است که قرآن کریم، روایت امام صادق(ع) اجماع و عقل را بر آن داریم. نحوه دلالت این ادله اشاعه فحشا بر حرمت تخلیه اطلاعاتی را گفتیم به نظر می رسد استدلال به ادله حرمت اشاعه فحشا برای حرمت تخلیه اطلاعاتی درست نیست و آیه ای که می فرماید: ﴿إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾ &nbsp; &nbsp;ما گفتیم مراد از این آیه شریفه تنها بر حرمت آشکار ساختن و افشا نمودن اسراری دلالت دارد که انسان از آن باخبر شده که این اسرار را حق ندارد در جامعه آشکار کند نه اینکه خودش هم حق ندارد که باخبر شود.<br /> دلیل سوم، ادله حرمت استراق سمع و بصر است که در روایات فراوانی داریم که استراق سمع و بصر حرام است؛ نذیر آنچه امام صادق(ع) می فرماید: سه گروه در قیامت عذاب می شوند: 1. کسی که تصویری از حیوانی بکشد، عذاب می شود تا آنکه در آن روح بدمد و نمی تواند در آن روح بدمد. 2. کسی که در خواب دروغ گوید عذاب می شود تا بین دو آهن پیوند دهد و نمی تواند این کار را انجام دهد. 3. کسی که با کراهت گروهی به سخنان آنان گوش دهد که در گوش های او سرب می ریزند.<br /> این گونه روایات را داریم که می گویند استراق سمع و بصر حرام است و تخلیه اطلاعاتی هم بدون استراق سمع و بصر شدنی نیست.<br /> دلیل چهارم، اصل عدم ولایت افراد بر یکدیگر است که در فقه بیان شده است و فقهای زیادی قائل به این هستند که اصل این است که هیچ کسی بر فرد دیگر ولایت نداشته باشد. لذا در آیه ﴿إِنَّمَا وَلِيُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ﴾ &nbsp;هم یک سری افراد را تخصیص زده. وقتی ولایت کسی بر دیگری تحقق ندارد، اموری هم که مربوط به ولایت است مثل استراق سمع و بصر و یا تخلیه اطلاعاتی هم جایز نخواهد بود.<br /> دلیل پنجم، نصوص دال بر حرمت ورود به حریم خصوصی افراد است. ما یک سری روایات و آیات داریم که ورود به حریم خصوصی افراد را حرام می داند بنابراین این ادله هم می تواند دلیل بر این باشد که تخلیه اطلاعاتی از نظر حکم اولی حرام است.<br /> دلیل ششم، نصوصی که بیانگر مشروعیت دفاع در برابر تجاوز و حریم خصوصی افراد است و می رساند که خون متجاوز هدر است. نظیر اینکه در روایت داریم که هر مردی به خانه های مردم سرک بکشد تا به امور پنهان و خصوصی آن ها بنگرد و آنان به او تیراندازی کنند و چشمش را کور کنند یا او را زخمی نمایند، دیه ندارد. یا در روایت دیگری است که عبیدالله بن زراره می گوید از امام صادق(ع) شنیدم که شخصی با بالا رفتن بر روی شاخه درخت از اسرار پیامبر(ص) آگاهی یافت. پیامبر(ص) به آن شخص فرمود چنانچه می دانستم که از من جاسوسی می کنی هر آینه با قیچی حد را بر تو جاری می کردم تا با آن چشمت را کور کنم. عبید بن زراره از امام صادق(ع) پرسید آیا چنین کاری برای ما جایز است؟ حضرت فرمود: وای بر تو به تو می گویم که رسول خدا(ص) این کار را نمود و تو می گویی که برای من جایز است یا نه؟<br /> دلیل آخر: حرمت تجسس توسط حکومت است. که در روایاتی داریم که تجسس نمودن از عیوب افراد توسط حکومت جایز نیست. از این ادله می توانیم استفاده کنیم که تخلیه اطلاعاتی از منظر حکم اولی حرام است.<br /> اما حکم ثانوی تخلیه اطلاعاتی: از منظر حکم ثانوی چنانچه مصلحت کشور در تخلیه اطلاعاتی نمودن از اوضاع و احوال افراد باشد، تخلیه اطلاعاتی جایز است و ادله فراوانی بر آن دلالت دارد.<br /> اولین دلیل: قرآن کریم است چون جناب سلیمان پیامبر توسط هدهد از قوم سبأ تخلیه اطلاعاتی نمود و جناب سلیمان پیامبر هم معصوم است. هم شیعه قائل به معصومیت حضرت سلیمان است و هم خیلی از علمای اهل سنت قائل هستند که انبیای الهی معصوم هستند. مثل طنطاوی قائل به این می شود که پیامبران حتی قبل از نبوت از ارتکاب گناهان کبیره منزه هستند چه رسد به ارتکاب شرک. همین طنطاوی در کلام دیگری می گوید: و به گونه قطعی دانسته می شود که پیامبران از خطاها منزه هستند و وقوع آن ها در هیچ خطایی ممکن نیست؛ زیرا چنانچه ارتکاب خطایی را برای پیامبران روا بدانیم ادیان آنان باطل می شود به هیچ یک از گفتاری که مدعی آن هستند که از سوی خدا بر آنان وحی شده نمی توان اعتماد کرد.&nbsp;<br /> بنابراین طنطاوی که از مفسران اهل سنت است قائل به این است که پیامبران معصوم هستند. جناب ابن عربی در احکام القرآن می گوید: توضیح دادیم که به اجماع دانشمندان پیامبران از ارتکاب گناهان کبیره منزه هستند و در مورد گناهان صغیره اختلاف است ولی دیدگاه من آن است که پیامبران از هر یک از گناهان کبیره و صغیره منزه هستند.<br /> بنابراین وقتی پیامبران از تمام گناهان منزه هستند و جناب سلیمان پیامبر توسط هدهد از قوم سبأ تخلیه اطلاعاتی نمود. این بیان می کند که تخلیه اطلاعاتی اگر مصلحتی داشته باشد از نظر حکم ثانوی جایز است.<br /> آیات فراوانی در اینجا ذکر کرده ایم که فرصت بیان آن نیست.<br /> دلیل دوم: روایات است. در روایات فراوانی هم آمده که اگر مصلحت در تخلیه اطلاعاتی باشد و تخلیه اطلاعاتی برای کشور ضرورت پیدا کند، جایز است. چنانچه در معاهده حضرت علی(ع) به مالک اشتر آمده است: و سپس برای قضاوت در بین مردم آن کس را انتخاب کن که در نزد تو از تمام رعایای تو افضل باشد، آن کس که حوادث و واردات و وقایع خارجی او را در تنگنا در نیاورد و در فشار روحی نیفکند و منازعه و مخاصمه متنازعین و طرفین دعوا او را تنگ خلق نکند و لجاجت و اسرار بر رأیش نیندازد و در لغزش و خطایی که احیانا از وی سر زند دوام نداشته باشد و در میان مرافعه و دعوا اگر حق بر او مکشوف افتاد و به حق رسید از رجوع به حق تنگ دل نگردد و نه تنها اینکه نفس وی در طمع به چیزی فرو نیاید و بر آن قرار نگیرد بلکه از مکان بالا نیز بر آن نظر نیفکند و اشراف هم پیدا نکند و تا اینکه به آخرین درجه تحقیق و تحمل در ادراک مسئله نرسد دست برندارد.<br /> می فرماید برای اینکه مسئله ای را حل و فصل کند باید به آخرین درجه تحقیق و تحمل برسد؛ یعنی باید تجسس و تخلیه اطلاعاتی کامل بکند، مسئله را کامل بفهمد تا پیرامون آن رأی صادر کند و به نظر بدوی و رأی ابتدایی خود اکتفا ننماید و توقف و درنگ و قضاوتش در امور متشابه و شبهاتی که نصی به وضوح در آن نرسیده است بیش از همه باشد و بهتر از همه بتواند طرفین دعوا را در جستجوی دلیل و حجتی که لازم است اقامه کنند وادار نماید و ملالت و خستگیش در هنگام مراجعه متخاصمین ... روایت مفصل است که می توانید به نهج البلاغه صفحه 373 و 374 مراجعه کنید.<br /> پس روایات فراوانی داریم که می رساند تخلیه اطلاعاتی در هنگام ضرورت جایز است.<br /> دلیل سوم: قاعده الضرورات تبیح المحظورات. یک قاعده فقهی است که بارها با آن سر و کار داشته ایم. اگر ضرورت پیدا کند که حکومت تخلیه اطلاعاتی کند، مثل اکنون در اغتشاشات، بخواهد اغتشاش گران را بشناسد و برای شناسایی اغتشاش گران و لیدرهای آنان مجبور شود تخلیه اطلاعاتی کند و تلفن ها را کنترل کند، در این صورت قاعده الضرورات تبیح المحظورات می آید. و از باب وجود ضرورت، تخلیه اطلاعاتی نمودن جایز می شود.<br /> روایات و آیات فراوانی داریم که بر جواز تخلیه اطلاعاتی دلالت دارد.<br /> دلیل پنجم: قاعده لزوم تقدیم اهم بر مهم است. حفظ اسرار مهم است اما حفظ کشور به مراتب مهم تر است. حفظ نظام معاش انسان ها اگر کسی بخواهد توطئه کند بازار مسلمان ها یک ساعت زودتر بسته شود. الان همین امر را ما در بحث اغتشاش علیه حکومت اسلامی داریم. خیلی از بازاری ها نتوانستند به مقداری کار کنند که اجاره مغازه خود را پرداخت کنند. یا قسط وامی که گرفته اند را بپردازند. این ورود ضرر به جامعه اسلامی است و ما روایات فراوانی داریم که نسبت به سوق المسلمین وارد شده و حفظ و نگهداری و ثبات و بقای نظام معاش را واجب می داند. فقها نیز قاعده ای دارند که حفظ نظام معاش می نامند اگر حفظ نظام معاش واجب است، اموری که می تواند در جهت حفظ نظام معاش حکومت و انسان را کمک کند، حتی از باب مقدمه واجب می تواند واجب باشد. لذا در پایان گفته ایم که تخلیه اطلاعاتی در برخی موارد نه تنها جایز است بلکه واجب می شود که تخلیه اطلاعاتی صورت گیرد. الان در اغتشاشات واجب است که تخلیه اطلاعاتی انجام شود تا مردم و اقتصاد جامعه را فلج نکند. در این موارد قاعده لزوم تقدیم اهم بر مهم می آید که حفظ بازار مسلمانان بر حفظ یک فرد به مراتب اهمیت بیشتری دارد و این قاعده تقدیم اهم بر مهم که ما هم آیات قرآن مجید را بر دلالت بر این قاعده و هم روایاتی از اهلبیت عصمت و طهارت را آورده ایم و هم سیره متشرعه را برای این قاعده آورده ایم و هم اجماع بین علما و هم دلیل عقل را بیان کرده ایم که دلالت بر قاعده لزوم اهم بر مهم دارد. و از این ادله می توانیم این مطلب را به دست بیاوریم که در برخی از موارد اگر اهمیت با تخلیه اطلاعاتی نمودن باشد، بر مهم که حفظ آبروی مؤمن باشد ترجیح دارد و از باب ترجیح نه تنها در برخی موارد تخلیه اطلاعاتی جایز می باشد بلکه واجب می شود.<br /> دلیل ششم: قاعده وجوب حفظ نظام است. حفظ نظام و حکومت یکی از قواعد فقهی است قرآن کریم، روایات اهلبیت عصمت و طهارت، عقل و بنای عقلا بر آن دلالت دارد. که از این ادله اثبات کردیم که تخلیه اطلاعاتی از منظر حکم ثانوی جایز است.</p> <p style="text-align: justify;"><br /> <strong>نقد استاد محترم حجت الاسلام والمسلمین نمازی:</strong><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/photo_2022-11-24_12-18-03(2).jpg" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin: 5px; width: 500px; height: 333px; float: left;" /><br /> با تشکر از استاد محترم حاج آقای نجفی که زحمت کشیدند و این موضوع که موضوع روز هم هست به رشته تحریر در آوردند و نظر خودشان را هم بیان فرمودند. این اشکالاتی که به رساله و مقاله ایشان می کنیم به این معنا نیست که در این مقاله ضعفی وجود دارد بالاخره اشکالاتی که می شود برای تکمیل بحث هست که این مقاله پربارتر و وزین تر شود و چنانچه در جاهای دیگر ارائه شود، در جامعه یا جایی چاپ شود مورد استفاده همه عزیزان قرار گیرد.<br /> اشکالاتی که به نظر حقیر رسید در این مقاله یکی در رابطه با این بود که تحقیقی که ایشان انجام داده اند، بعضی از افراد نوشته اند ولی به این صورتی که ایشان ادله را بیان کردند، بیان نشده، بعضی از آقایان و خواهرانی که در حوزه و دانشگاه هستند به این موضوع با همین شیوه که آیات و روایات را بیان کرده اند، اشاره کرده اند. آقای موسوی نژاد مقاله ای نوشته اند با عنوان کسب اطلاعات و تجسس از دیدگاه قرآن و روایات که پایان نامه مفصلی است و یک خانم هم که حوزوی و دانشگاهی است بررسی حکم فقهی تجسس و موارد استثنا که همین موارد حکم ثانوی است را در دانشگاه آموزش عالی شهید اشرفی اصفهانی مطرح کرده اند لذا در این رابطه بحث شده هم بحث آیات و روایات و هم بحث حکم ثانوی که بحث استثنائات می شود. لذا خوب بود در این مقاله به این ها هم اشاره می شد.<br /> نکته دوم در رابطه با ادله ای است که ایشان برای حکم اولی و هم حکم ثانوی ذکر کردند. حکم اولی که همان بحث حرمت تجسس در رابطه با تخلیه اطلاعاتی نسبت به افراد است.<br /> &nbsp;اشکالاتی که هست: در دلیل اول ایشان اشاره می کند در رابطه با حرمت تجسس به آیه معروف ﴿وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا يَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً﴾ &nbsp;به نظر می آید این آیه اخص از مدعا است. مدعا بحث تخلیه اطلاعاتی است؛ یعنی با توجه به معنایی که ایشان در مفهوم تخلیه اطلاعاتی کرده اند، از آن مفهوم هم معنای اعم ارائه شده است. شخصی هست و اطلاعاتی دارد و ما می دانیم که اگر اطلاعات بماند و ما تحقیق نکنیم باعث به هم زدن نظام اسلامی می شود، در اینجا آیا تخلیه اطلاعاتی حرام است یا نه؟ اگر بحث تخلیه اطلاعاتی به این صورت باشد به نظر می رسد، این آیه دلالت بر مطلب نکند؛ یعنی اخص از مدعا است. اینکه مثلا در رابطه با بحث عیب جویی از دیگران باشد اینکه غیبت نکنید، حرمت غیبت از این آیه استفاده می شود عیب جویی در رابطه با دیگران ولی تخلیه اطلاعاتی بحث عیب جویی نیست ما نمی خواهیم عیب کسی را بگیریم، شخصی است که اطلاعات خیلی قوی دارد و ما می خواهیم او را تخلیه اطلاعاتی کنیم، حال بحث این است که تخلیه اطلاعاتی حرام است یا نه؟<br /> پس می توان گفت که این آیه اخص از مدعا است، هرچند دیگران هم که در این رابطه مقاله نوشته اند، این آیه را ذکر کرده اند، این آیه اخص از مدعا است و نمی تواند این مطلب را ثابت کند.<br /> ایشان در دلیل اول که آورده اند بحث اجماع را ذکر کرده اند و اشاره کرده بودند که اجماع دلیل مدرکی است &nbsp;و وقتی که ما آیات و روایات را آوردیم، اجماع دلیل مستقلی نمی شود و محتمل المدرک یا مقطوع المدرک است و مدرکش هم ممکن است همین آیات و روایات باشد. در دلیل دوم که بحث حرمت اشاعه فحشا و منکر بود خوب بود آنجا که بحث اجماع را مطرح می کردند، باز دلیل اجماع در آنجا رد می شد که اجماع به درد ما نمی خورد چون آیات و روایاتی در این زمینه به آن اشاره کرده است.<br /> دلیل دوم یعنی حرمت اشاعه فحشا باز هم اخص از مدعا است. ما باز نمی خواهیم اشاعه فحشا کنیم که بگوییم حرمت دارد. بحث تخلیه اطلاعاتی بحث اشاعه فحشا نیست. اشاعه فحشا جایی است که کسی در خفا گناهی مرتکب می شود و به فسق و فجور علنی نرسیده و ما می خواهیم آن را در جامعه رواج دهیم اینجا اگر با این دلیل بخواهیم تخلیه اطلاعاتی را مطرح کنیم، به نظر می آید باید به این اشاره می شد که این دلیل رد می شود هرچند که ایشان نقدی به این دلیل وارد کرده اند ولی اینکه به این صورت گفته می شد که دلیل اخص از مدعا است بهتر بود.<br /> بعد ایشان وقتی وارد بحث روایات می شوند؛ ما همیشه می گوییم که وقتی روایات از لحاظ دلالی بحث شد از لحاظ سندی هم بررسی شود، بهتر بود روایات را از لحاظ سندی هم بررسی کنند چون ممکن است دلالت تمام باشد ولی از لحاظ سندی مشکل داشته باشد. ایشان وقتی روایت ابن ابی عمیر را مطرح می کنند می گویند چون ایشان از اصحاب اجماع هستند ما قبول می کنیم و می گویند اصحاب، اجماع کرده اند بر تصحیح ما یصح عنه، خوب این مبنا در مورد ابن ابی عمیر، مرحوم آیت الله خویی و دیگران اشاره کرده اند که &laquo;اجمعت العصابة علی تصدیق&raquo; و بعضی جاها دارد &laquo;علی تصحیح ما یصح عنهم&raquo; این در رابطه با خود فرد است چون روایت مرسله است عن بعض اصحابنا دارد. اگر بخواهیم سند این روایت را برای مطلب خودمان درست کنیم از این قاعده استفاده نمی شود و باید از قاعده ای که در &laquo;عدة الاصول&raquo; آمده استفاده می کردند که سه نفر هستند صفوان بن یحیی، ابن ابی عمیر و احمد بن ابی نصر بزنطی که لایرسلون و لایروون الا عن ثقة، به آن مطلب اشاره می کردند هرچند مرحوم خویی رد کرده اند ولی آقایان بلاواسطه را قبول می کنند که اگر صفوان بن یحیی، ابن ابی عمیر و احمد بن ابی نصر بزنطی از کسی بلاواسطه روایت کنند اگر بلاواسطه معارض نداشته باشد ما قبول می کنیم چه در مرسلات و چه در جایی که شخص مجهول باشد. اما از قاعده اجمعت العصابة نمی توان استفاده کرد چون برای خود ابن ابی عمیر است ولی نفر بعدش که بعض اصحابنا باشد بخواهیم با این قول درست کنیم، از آن نمی شود استفاده کرد.<br /> در دلیل سوم که بحث روایات آمده است، روایات را که پشت سر هم ذکر می کنند خوب است سند را هم بررسی می کردند که حالا که دلالت روایت تمام است، سندش چطور است؟ شاید سند ضعیف باشد و کل روایت رد شود.<br /> در رابطه با آیاتی که از سوره نمل بیان کرده اند در رابطه با نامه ای که حضرت سلیمان می نویسد، به نظر می آید وقتی انسان این آیه را می خواند، در این آیه ربطی به تخلیه اطلاعاتی دیده نمی شود. این نامه که هدهد برای بلقیس می برد ظاهرش این است که تخلیه اطلاعاتی به این معنا و مبنا که ما به دنبالش هستیم اتفاق نیفتاده است.<br /> اشکال آخر اینکه ما به دنبال جواز هستیم در حکم ثانوی باید گفت که این جواز علی الاطلاق هم نیست در جاهای خاص و افراد خاص که می خواهند به نظام ضربه بزنند؛ یعنی نظام جمهوری اسلامی در خطر است و عده ای می خواهند به آن ضربه بزنند. اینکه ما بخواهیم این حکم را در رابطه با همه اجرا کنیم منظور نیست بلکه باید افرادی را شناسایی کنیم و بعد آن ها را تخلیه اطلاعاتی کنیم نه اینکه برای همه افراد شنود بگذاریم و همه را تخلیه اطلاعاتی کنیم. قطعا حکم مطلق را نمی توانیم استفاده کنیم بلکه حکم خاص است در رابطه با کسانی که احتمال قوی می دهیم که می خواهند ضربه به نظام بزنند، آن ها را تحت نظر می گیریم تا زمانی که بتوانیم تخلیه کنیم و آن ضربه را که می خواهیم، بر آن ها وارد کنیم و ضرر آن ها را دفع کنیم. تا همین حد و نه بیشتر یعنی به آن قاعده ای که تمسک کردند که محظوراتی که داریم در رابطه با ضرورات و آن قاعده می آید و باعث می شود که محظورات از بین برود، خاص هست و در مورد افراد خاص است.<br /> در رابطه با نظام معیشتی هم که بحث کردند و مثال هایی که زدند در رابطه با بازار باید دید که آیا واقعا می توان از این قاعده استفاده کرد که اختلال نظام معیشتی متوقف باشد و مقدمه آن این باشد که ما تخلیه اطلاعاتی کنیم آیا واقعا این قاعده را می توان استفاده کرد؟ استفاده از این قاعده خیلی سخت است به عنوان مثال، وضو مقدمه نماز است خیلی راحت است اما اینکه ما بگوییم یک قاعده از نظام معیشتی اختلال پیدا کند و در بحث احتیاط هم همین است که می گویند احتیاط تا زمانی جایز است که موجب اختلال نظام معیشتی نشود. حال آیا می شود مقدمه برای این بحث قرار داد؟ و آن قاعده وجوب حفظ نظام اسلامی آیا واقعا قاعده است یا سخن حضرت امام است؟ بله سخن حضرت امام برای ما محترم است و روی سر ما جا دارد اما اینکه به عنوان قاعده بخواهیم از آن استفاده کنیم دچار تردید است.<br /> <strong>دفاعیات ارائه دهنده:</strong><br /> من اشکالات را حول 9 محور ثبت کرده ام:<br /> 1.&nbsp;&nbsp; &nbsp;برخی از نوشته ها هست و در صفحه 3 خودم برخی از این آثار را ذکر کرده ام. 4 اثر را ذکر کرده ام 1. کتاب اطلاعات و امنیت در کتاب و سنت 2. کتاب اطلاعات و امنیت از منظر اسلام 3. کتاب تجسس از حریم خصوصی افراد در فقه امامیه 4. مقاله حدود و اختیارات دستگاه های اطلاعاتی در ورود به حریم خصوصی افراد از منظر فقه امامیه که آقای مهدی درگاهی نوشته اند و مقالات دیگری هم هست. حتی همایشی برگزار شده که مجموعه مقالات آن همایش در 5 جلد چاپ شده پیرامون تخلیه اطلاعاتی در کتابخانه مدرسه امام جامعة المصطفی العالمیة تمام این 5 جلد را دارد و من مفصل آن ها را خوانده ام. چیزی که من عرض کرده ام این است که نوشتاری که تمامی ادله را کنار هم آمده باشد نداریم.<br /> 2.&nbsp;&nbsp; &nbsp;آیه لاتجسسوا معادل واژه تخلیه اطلاعاتی به عربی تجسس است. بنابراین تخلیه اطلاعاتی چیز جدایی از تجسس نیست. طبق این مبنا آیه و لاتجسسوا صراحت در تخلیه اطلاعاتی دارد. بنابراین نمی توان گفت آیه لاتجسسوا دلالت بر نفی تخلیه اطلاعاتی از منظر حکم اولی ندارد. چون خیلی از کتاب هایی که مطالعه کرده ام صراحتا این را آورده اند که تجسس به معنای تخلیه اطلاعاتی است.&nbsp;<br /> 3.&nbsp;&nbsp; &nbsp;حرمت اشاعه فحشا و منکر فرمودند دلیل نیست، این دلیل را به خاطر این آورده ام که دیگران بیان کرده اند اما خودم دلالت آن را بر حرمت تخلیه اطلاعاتی رد کرده ام.<br /> 4.&nbsp;&nbsp; &nbsp;در مورد بررسی سندی روایات این اشکال را وارد می دانم. دلیل آن هم خلاصه نویسی کتابی است که من ارائه کرده ام و برای اینکه بتوانیم یک جزوه ای را ارائه دهیم در خیلی موارد و روایات و بررسی سندی آن ها را حذف کرده ام.<br /> علاوه بر این خودم هم مطابق با نظر استادم مرحوم آیت الله ملکوتی تبریزی که نظرشان ترجیح دلالت بر سند است را پذیرفته ام. لذا اگر دلالت روایتی تام باشد می گویم نباید زیاد به سند گیر داد. اگر بخواهیم زیاد به سند بپردازیم، عمده روایات مشکل پیدا می کنند و قابل استناد نیست. لذا مبنای حوزه نجف در یک برهه ای ترجیح دلالت بوده چون می دانسته اند که اگر به سند اهمیت دهیم چیزی از روایات باقی نمی ماند.<br /> 5.&nbsp;&nbsp; &nbsp;در مورد جناب ابن ابی عمیر گفتیم چون شخص ثقه ای است و از اصحاب اجماع است. این مبنایی است یک عده صرف اصحاب اجماع بودن را دلیل می دانند برای اینکه اگر روایتی را شخصی که از اصحاب اجماع است، نقل کند، از اصحاب اجماع تا امام نیاز به بررسی سندی ندارد. هرچند عده ای هم مبنای جناب حاج آقای نمازی را دارند. مبنای ما همان مبنای اول است و بالاتر از این صرف مشایخ الثقات بودن دلیل بر وثاقت است؛ مشایخ اصحاب اجماع که بالاتر است. دیگر نیاز به بررسی ندارد که ببینیم ضعیف است یا نه، اگر مذمتی در مورد آن در علم رجال نشده باشد.<br /> 6.&nbsp;&nbsp; &nbsp;ما استدلال کردیم به ماجرای جناب سلیمان پیامبر که وقتی نامه نوشت به هدهد دستور داد که نامه را ببر و خودت گوشه ای بایست و ببین این ها چه عکس العملی نشان می دهند و همین تخلیه اطلاعاتی است.<br /> 7.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مسئله دیگر جواز علی الاطلاق نیست و من هم در ابتدای بحث حکم ثانوی گفته ام که در مواردی جایز است که مصلحتی اقتضا کند، حکم ثانوی یعنی همین و اگر کسی بحث حکم ثانوی را مطرح می کند، دیگر معنا ندارد که نقد کنیم جواز علی الاطلاق آورده ای یا نه. چون وقتی حکم اولی بیان شد و بعد حکم ثانوی آمد، حکم ثانوی همواره با عناوین عارضه است. لذا انسان باید عنوانی که عارض می شود را در نظر بگیرد تا حکم ثانوی را بیاورد. بدون در نظر گرفتن عنوان عارضه اصلا بحث حکم ثانوی مطرح نمی شود. در جزوه مفصل، ملاک ها و معیارهای تخلیه اطلاعاتی را بیان نموده ام که یکی از ملاک ها مسئله تنظیم نظام معاش است که جناب آقای نمازی فرمودند نظام معاش را نمی توانیم دلیل بگیریم اتفاقا در ملاک ها و معیارهایی که داریم روایاتی وجود دارد که صراحت دارند برای تنظیم نظام معاش می توانیم تخلیه اطلاعاتی کنیم. این ملاک ها در کتابی دو جلدی به نام امنیت در اسلام زیر نظر علامه سید حسن مرتضی عاملی نوشته شده و به زبان فارسی هم ترجمه شده و در این کتاب ملاک ها و معیارهای فراوانی برای جواز تخلیه اطلاعاتی بیان کرده است.<img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/photo_2022-11-24_12-17-41(2).jpg" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin: 5px; float: right; width: 500px; height: 333px;" /><br /> 8.&nbsp;&nbsp; &nbsp;مسئله دیگر اینکه حفظ نظام اسلامی قاعده است یا کلام امام؟ همه می دانیم که قاعده وجوب حفظ نظام که می گوییم یک معنایش وجوب حفظ نظام معاش است و معنای دیگرش وجوب حفظ نظام و حکومت اسلامی است و اینطور نیست که فقط در کلام امام آمده باشد بلکه در کلام فقهای دیگر با عنوان قاعده وجوب حفظ نظام مطرح شده ولی وجوب حفظ نظام دو معنا دارد که به آن اشاره کردیم. لذا اختصاص به کلام امام ندارد.<br /> با تشکر از استاد محترم جناب آقای نمازی<br /> <strong>نقد استاد محترم حجت الاسلام و المسلمین حسینی:</strong><br /> ابتدا نکات مثبت این مقاله را عرض می کنم که دو نکته مثبت به چشم می خورد یکی اینکه مطلب به روزی است و مبتلا به جامعه و نیاز روز است و مقالات ما باید به این سمت برود که احتیاجات روز جامعه را مد نظر قرار دهیم نه تکرار مکرراتی که جامعه به آن نیاز ندارد.<br /> نکته مثبت دوم، تحقیق تفصیلی است که با استنادات مکرری که داده شده معلوم می شود که تحقیق جدی در این زمینه صورت گرفته و آثار متفاوتی دیده شده است.<br /> برای تکمیل این نوشتار نکاتی است که خدمت شما عرض می کنم. من اشکالات خودم را در سه قسمت ارائه می دهم: یکی قسمت صوری و شکلی این نوشتار و دیگری بحث استنادات و در آخر هم نتیجه ای که گرفته اند من دیدگاه جدیدی دارم.<br /> اشکال صوری را سریع می گویم چون نیاز به بحث ندارد. این نوشتار نه مقاله است و نه رساله و نه کتاب و باید قالبی به آن داده شود، اگر مقاله است حد و حدودی دارد و اجزایی باید داشته باشد که رعایت نشده و اگر رساله است باز هم رعایت نشده، حشویاتی دارد که باید زدوده شود حتی در متن مفصلی که به ما ارائه شد بحث حدود مطرح شده که نیازی نیست بحث حد مطرح شود. غلط های نگارشی و املایی وجود دارد که باید اصلاح شود.<br /> مسئله بعد اینکه در مقالات باید سعی کرد که از ترجمه قرآن استفاده نشود بلکه ترجمه خود نویسنده مقاله از آیات نوشته شود.<br /> اما اشکالات محتوایی:<br /> بعضی از ادله ای که ایشان ذکر می کنند دلیل بر مدعای ایشان نیست. مشکلی که در اینجا داریم بحث تجسس و تخلیه اطلاعاتی و فرق این دو مشخص نیست و اینکه آیا در مقابل تخلیه اطلاعاتی تجسس است یا تحسس؟ وقتی گفته می شود معادل تخلیه اطلاعاتی نداریم باید تفاوت ها مشخص شود.<br /> در اینجا معنای لغوی و اصطلاحی خلط شده، به سراغ معنای لغوی می روند و همان معنای لغوی را به عنوان معنای اصطلاحی می گیرند. ما در زبان فارسی که صحبت می کنیم، با این معنای عامی که شما از تخلیه اطلاعاتی ارائه داده اید، کسب اطلاعات به ذهن خطور می کند. تخلیه اطلاعاتی یک معنای اصطلاحی دارد که با این معنایی که ارائه شده متفاوت است. در حقیقت موضوع شما کسب اطلاعات است نه حتی تجسس. در استنادهایی که ارائه می شود به داستان حضرت سلیمان و مورچه هم استناد می شود. درحالی که مورچه در اینجا تجسس هم نکرد، دید لشکر دارد می آید و به مورچه ها خبر داد که از اینجا دور شوید که زیر پای لشکریان له نشوید.<br /> در اینجا موضوع شما کسب اطلاع است، در صورتی که تخلیه اطلاعاتی مفهوم دیگری دارد؛ یعنی ما دشمنی را دستگیر کنیم و اطلاعاتی را که دارد از او بگیریم. در صفحه 6 هم شما به این مطلب اشاره کرده اید که: &laquo;به اینکه اسرار و اطلاعات خود را در اختیار دیگران گذارد و اسرار نهانی خویش را به کشور ارائه دهد&raquo; ولی آنچه در ادامه بحث می کنید کسب اطلاعات است.<br /> در جریان حضرت امام علی(ع) که جاسوسی را به اسارت گرفتند باز هم تخلیه اطلاعاتی صورت نگرفته و بعد هم اسیر آزاد شد، فقط چند روز زندانی شد. این مطلب در صفحه 19 جزوه مفصل بیان شده است.<br /> در مورد آیه سوره نبأ که حاج آقای نمازی هم اشکال کردند من اشکال دیگری دارم در اینجا اگر می گوید ﴿إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا﴾ تبیّن از چیست؟ تبین در مورد خبر است نه در مورد شخص. موضوع حکم، شخص فاسق نیست بلکه خبر فاسق است. آیه می گوید در مورد خبری که افراد فاسق برای شما می آورند تحقیق کنید.<br /> در استناد به نامه مالک اشتر هم بحث عیوب اشخاص را مطرح می کند.<br /> من دیدگاه دیگری دارم و آن این است که ما در این بحث فقط حکم اولی داریم و نیازی به حکم ثانوی نیست. مثلا آیا کلمه &laquo;احسنت&raquo; حکمی دارد؟ در مورد قاری قرآن وقتی استعمال می شود، حسن است اما این واژه احسنت را می بینید، شخصی از امام معصوم پرسید که مصداق این آیه نهی از قول زور که در قرآن آمده چیست؟ حضرت فرمود گفتن احسنت وقتی در مورد شخصی که غنا می خواند مصداق قول زور است.<br /> اگر واژه احسنت در مورد کسی که غنا می خواند استفاده شود، قبیح است ولی خود واژه احسنت حکمی ندارد، وقتی با قیدی ذکر شد دارای حکم می شود و موضوع حکم قرار می گیرد. کسب اطلاعات بما هو کسب اطلاعات، حکمی ندارد ولی وقتی با قیدش بیان شد موضوع حکم قرار می گیرد.<br /> اگر بخواهیم تجسس را بما هو تجسس موضوع حکم قرار دهیم و بگوییم حرام است، تخصیص اکثر لازم می آید. قاعده نباید زیاد قید بخورد.&nbsp;<br /> خود تجسس حکم ندارد و وقتی با قیدش بیان شد دارای حکم می شود. در مورد خواستگاری، وقتی می خواهند تحقیق کنند، قید بزنیم که اینجا هم تجسس اشکال ندارد، در مورد پدر از فرزندش، در مورد شوهر از همسرش، مدام قید بزنیم و این ها را از آن قاعده استثنا کنیم قبیح است و تخصیص اکثر لازم می آید.<br /> افراد در جامعه ما دو بعد زندگی دارند، یک بعد زندگی فردی است و یک بعد اجتماعی است. بعد فردی همان است که شما تعبیر حریم خصوصی در مورد آن به کار بردید و معنا هم کردید، در صفحه 6 جزوه مختصر فرمودید &laquo;در بحث حریم خصوصی افراد حکم، حرمت است&raquo; ما چه کار داریم که این آقا با خانمش چه کار دارد؟ اما در بعد اجتماعی وقتی شخصی دشمن است، اینجا اگر بر اساس آنچه شما در بحث تخلیه اطلاعاتی آورده بودید، موضوع یعنی تجسس با قید دشمن وجود داشت، در اینجا حکم جواز است؛ یعنی حکومت برای حفظ خودش نیاز است که از دشمن کسب اطلاعات کند. ولی اگر شهروند عادی باشد و دارد زندگی می کند، حرام است از او کسب اطلاع کند، این حریم خصوصی می شود.<br /> دشمن هم در جنبه اجتماعی که به ما مربوط می شود، حکم تخلیه اطلاعاتی در اینجا جایز است. پس تجسس بماهو تجسس حکمی ندارد، حریم خصوصی افراد هم اگر بخواهید استناد کنید با تعریفی که خودتان داشتید شامل تخلیه اطلاعاتی و بحث دشمن نیست که اینجا دارید که امور زندگی و خانوادگی، بله اینجا حرام است. آنچه امام علی(ع) به مالک اشتر می فرماید که حکومت حق ندارد در زندگی افراد جست وجو کند، آن هم مربوط به حریم خصوصی و زندگی فردی افراد است اما در ادامه دارد که حاکم باید از دشمن اطلاع داشته باشد که علیه او چه کار می کند. در اینجا باز هم حکم اولی جواز است و در آنجا حکم اولی حرمت است. ما نمی خواهیم استثنا کنیم که حکم ثانوی شود چون تخصیص اکثر لازم می آید.<br /> دلیل عقل هم که فرمودید معیوب می شود چون عقل کسب اطلاع از دشمن برای دفاع از خود را قبیح نمی داند.<br /> <strong>دفاعیات ارائه دهنده:</strong><br /> نقدهای جناب آقای حسینی حول چند محور بود:<br /> 1.&nbsp; در مورد آیه نبأ فرمودید تبین در مورد خبر فاسق است من هم اتفاقا شأن نزول آیه هم آوردم و اگر در شأن نزول آیه تدبر می کردید متوجه می شدید که این را ما ربط داده ایم به خبری که ولید آورده نسبت به ارتداد قوم بنی المصطلق و این خبری که ولید آورده خبر فاسق است و این آیه گفته در مورد خبر فاسق تبین کنید تا به حقیقت برسید و تبین همان تخلیه اطلاعاتی و جاسوسی کردن و گشتن اطراف است تا به حقیقت برسید.<br /> 2.&nbsp;مسئله دیگر فرمودند تقسیم تخلیه اطلاعاتی به حکم اولی و ثانوی درست نیست. با کمال احترام جناب آقای حسینی من تعجب کردم که این حرف را فرمودید و تعجب بیشترم به این بود که مثال زدید به کلمه احسنت و فرمودید که احسنت از حیث حکم اولی جایز است یعنی واقعه خالی از حکم است. اگر بگویید حکم ندارد که همه فقها شما را رد می کنند چون &laquo;ما من واقعة الا و له حکم فی الشریعة&raquo; وقتی کلمه احسنت در خارج می آید یا در جواب مغنیه است که چون موجب تشویق او می شود، همین جهت تشویق شدن، عنوان اولی آن را عوض می کند و عنوان ثانوی و حکم ثانوی می شود. یا در جواب مغنیه نیست، شما بروید تعریفی که آقایان در مورد حکم اولی و ثانوی ذکر کرده اند، بخوانید. اگر حکمی بدون عروض عنوان باشد حکم اولی است و اگر با عروض عنوان باشد حکم ثانوی است.<br /> شما وقتی می گویید در جواب مغنیه یعنی با عروض عنوان تشویق شدن است لذا حرام است، در جواب مغنیه نباشد بدون عروض عنوان تشویق شدن مغنیه است لذا جایز است. لذا تمام حرف های شما از اساس مبتنی بر یک بینش غلط است.</p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/photo_2022-11-24_12-17-45(2).jpg" style="border-width: 5px; border-style: solid; margin: 5px; width: 500px; height: 333px;" /><br /> &nbsp;</p> <p style="text-align: justify;"><strong>صحبت های حاج آقای حسینی:</strong><br /> ظاهرا حرف های بنده را متوجه نشدید. در بحث آیت الله منتظری من جنبه علمی هم مطرح کردم و گفتم اگر بدل نداشته باشد از نظرات ایشان هم استفاده کنید ولی وقتی این همه علما در اینجا فتوا دارند تکیه بر یک شخص خاص مسئله شخصی خودتان است.<br /> اما در این مورد که گفتید من نفهمیدم یا متوجه نشدم، عرض کردم که این واژه بما هو هو حکمی ندارد وقتی موضوع می شود، حکم می آید؛ یعنی باید موضوعی باشد تا حکم روی آن بیاید. بما هوهو که موضوع حکم قرار نمی گیرد. وقتی یک عنوان با قید بیان می شود، موضوع قرار می گیرد و حکم بر آن بار می شود. واژه احسنت وقتی موضوع قرار می گیرد که قیدی به همراه آن باشد، وقتی قرائت قرآن باشد یا بحث غنا باشد موضوع حکم قرار می گیرد. بحث ما این است که کسب اطلاع بما هوهو موضوع نیست وقتی موضوع می شود که قید می خورد. اگر ما همه قیدها را حکم ثانوی بگیریم که دیگر چیزی در شریعت باقی نمی ماند. عنوان با قیدش موضوع ساز است و در اینجا هم کسب اطلاع با قیدش موضوع حکم می شود.<br /> <strong>جواب ارائه دهنده:</strong><br /> من اینجا نشسته ام و به شما می گویم احسنت، این حکم دارد یا ندارد؟&nbsp;<br /> <strong>پاسخ حسینی: </strong>وقتی بیرون آمد بله حکم دارد، شما دارید با قید بیان می کنید که موضوع حکم قرار می گیرد و در این صورت حکم دارد. &nbsp;<br /> &emsp;</p> Wed, 30 Nov 2022 17:44:49 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_544839-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار کرسی‌ها و نشست‌ها http://darolsaqalain.ir/ingid_567531-utab کرسی نظریه پردازی واکاوی فقهی ارزش زمانی پول
<p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/photo_۲۰۲۳-۰۱-۰۵_۱۶-۰۱-۳۹.jpg" style="border-width: 10px; border-style: solid; margin-left: 10px; margin-right: 10px; width: 500px; height: 333px;" /></p> <h1 style="text-align: center;">واکاوی فقهی ارزش زمانی پول</h1> <p><br /> کرسی نظریه پردازی با موضوع واکاوی فقهی ارزش زمانی پول در تاریخ 15 دی&zwnj;ماه 1401 با ارائه حجت الاسلام محمدتقی تولمی و نقد دکتر احمدرضا صفا در موسسه فقهی دارالثقلین امام عصر(عج) قم برگزار شد.<br /> آقای عباس حائری، دبیر علمی جلسه، درباره این نشست و ضرورت برگزاری آن، گفت: این نشست به کوشش مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) که تحت اشراف آیت الله محسن فقیهی سال هاست، مشغول تربیت طلاب و ترویج فقه، اصول و معارف اهل بیت(ع) است، شکل گرفته است. تاکنون جلسات متعددی برگزار شده و این نشست یکی دیگر از تلاش های این مؤسسه در جهت برگزاری کرسی های نظریه پردازی است. این گونه اقدامات که به &nbsp;مرور ادبیاتی که در حال شکل گیری در درون حوزه علمیه است و دانشی که در حوزه علمیه قم و در زمان حاضر تولید می شود، می پردازد، بسیار کم است؛ لذا این اقدام مغتنم و بسیار مفیدی است. متقدم، امروز از آثار و کتب تراث عالمان اطلاع داریم و می دانیم، این ها چه کتاب ها و مباحث فقهی &nbsp;و اصولی &nbsp;داشتند و چه دیدگاهی داشتند.<br /> &nbsp;با مرور مباحثی که در حوزه تدریس می شود، نهایتاً تا قرن دوازده و سیزده جلو می آییم. طلاب از اتفاقاتی که نقداً و متناسب با نیاز روز در حوزه علمیه &nbsp;شکل &nbsp;می گیرد، اطلاع چندانی ندارند؛ این گونه نشست های علمی می تواند، کمک شایانی به اطلاع یافتن از تحولات نماید. جا دارد از مؤسسه دارالثقلین امام عصر؟عج؟ تشکر کنیم و زحماتشان را سپاس گزار باشیم. ان شاءلله این گونه حرکت ها ادامه پیدا کند؛ زیرا ترویج دانش، مبتنی بر توجه به دانش است. امیدواریم این گام مثمر ثمر، ادامه داشته باشد و این مسیر همچنان پایدار، پیش برود. &nbsp;<br /> استاد تولمی به عنوان &laquo;ارائه دهنده&raquo; موضوع &laquo;ارزش زمانی پول&raquo; را که رساله سطح چهار حوزه ایشان بود، بیان کرد. این اثر تبدیل به کتاب شده و جایزه کتاب سال حوزه را کسب کرده است؛ لذا هم اثر ارزشمند است؛ چون موضوع مرتبط با &laquo;فقه اقتصاد&raquo; از ریشه ای ترین مسائل جامعه ماست و هم نشان می دهد که محقق ارجمند، به خوبی به این بحث پرداخته است.&nbsp;<br /> وی ضمن شرح ابتدایی ماهیت پول و تعاریف مختلف آن، افزود: در این مبحث با تعریفی ساده از پول جلو می رویم و آن، تعریف پول به کارکردهایش است. پول آن چیزی است که ابزار مبادله است و واحد سنجش ارزش است؛ مثلاً اگر می خواهید بگویید، گوسفند چه مقدار ارزش دارد، نمی گویید: &laquo;سه کیلو پرتغال ارزش دارد&raquo;؛ بلکه می گویید: &laquo;سه میلیون تومان ارزش دارد&raquo;. همچنین پول، ابزار ذخیره ارزش است؛ مثلاً کارگر، چاهی را می کند و می خواهد از زحمتی که الآن کشیده، در آینده استفاده کند؛ ازاین رو پول می گیرد.&nbsp;<br /> &nbsp; پول ارزشی دارد که در طول زمان کاهشی است<br /> در اقتصاد درباره پول، نظریه &laquo;ارزش زمانی پول&raquo; بیان شده و به اندازه ای مهم است که اقتصاددانان گفته اند: &laquo;اگر این نظریه وجود نداشت، بازارهای مالی شکل نمی گرفت&raquo;. &nbsp;این نظریه می گوید: &laquo;پول ارزشی دارد که در طول زمان، کاهشی است&raquo;. به عبارت ساده تر، هزارتومان امروز، ارزشش از هزارتومان سال دیگر، بیشتر است.&nbsp;<br /> برخی فکر می کنند که ارزش پول یعنی قدرت خرید؛ درحالی که نظریه ارزش زمانی پول می گوید: اگر تورم نباشد، بازهم ارزش پول امسال از سال آینده بیشتر است.&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/photo_۲۰۲۳-۰۱-۰۵_۱۶-۰۱-۵۵.jpg" style="width: 200px; height: 148px; float: right; margin: 0px 10px;" /><br /> آنچه این موضوع را حساس می کند، بحث توجیه رباست. یکی از فایده هایی که در اقتصاد سرمایه داری بر بحث ارزش زمانی پول مترتب کردند، توجیه رباست. مبتنی بر نظریه ارزش زمانی پول، نه تنها گرفتن ربا جایز بلکه لازم است. از دیدگاه فکر اقتصاد سرمایه داری، معنا ندارد که چیز با ارزشی داد و چیز کم ارزشی گرفت. از نظر فقهی اگر در قرض، یک میلیون تومان، یک میلیون &nbsp;و صد هزار تومان بشود، ربا و حرام است؛ اما آن ها می گویند: ربا به دلیل ارزش زمانی پول است. اگر ارزش زمانی پول پذیرفته شود، پرسیده می شود که آیا ربا را هم بپذیریم، یا ارزش زمانی پول را رد کنیم و ربا را هم رد کنیم؟ من در تلاشم، میان نظریه ارزش زمانی پول و حرمت ربا، آشتی &nbsp;برقرار کنم.&nbsp;<br /> ارزش زمانی پول، سه بحث دارد: &laquo;اعتبار &nbsp;فقهی، گستره اعتبار و کارکردش&raquo; که اکنون تمرکزم بر بحث اول است.&nbsp;<br /> &nbsp;بیش از ده فرع فقهی پیدا کردیم که فقها حکمشان را به توجیهی که امروزه به آن ارزش زمانی پول می گوییم، مستند کرده اند. همین امر نشان می دهد، فقها نظریه ارزش زمانی پول را پذیرفته اند.<br /> 1. شرط تقابض در بیع صرف: فقها می گویند: اگر بخواهد درهم با درهم یا درهم با دینار مبادله شود، باید در مجلس عقد، قبض شود. می گویند: اگر قبض، در مجلس انجام نشود، معامله ربوی می شود. ربا وقتی &nbsp;بود که یک طرف، نسبت به طرف دیگر زیادت داشته باشد؛ اما اینجا که زیادتی نیست. می گویند: زیادت حکمی به علت زمان است. زمان، باعث می شود که ارزش درهم فردا، کمتر از درهم امروز باشد.&nbsp;<br /> 2. بیع سلف: در بیع سلف باید پول را الآن بدهم و کالا را سال بعد بگیرم. شرط بیع سلف، اخذ تمام ثمن همان اول است. حالا اگر می خواهم دو کیلو پرتقال سلفی به دویست تومان بخرم، اگر صد تومان الآن بدهم و صد تومان هنگام تحویل کالا، &nbsp;فقها معتقدند، کل بیع نسبت به دو کیلو پرتقال باطل است! این گونه نیست که بیع یک کیلوی آن درست و بیع یک کیلوی دیگر باطل باشد. علتش چیست؟ گفته اند: نسبت به آن صد تومان نسیه، باطل است؛ چون شرط بیع سلف رعایت نشده؛ اما نسبت به صد تومان نقدی نیز باطل است؛ زیرا باعث جهل در مقدار مبیع می شود. مقدار پرتقالی که در برابر &nbsp;صد تومان نقد قرار می گیرد، بیشتر از صد تومان نسیه است؛ ولی مقدار دقیق آن برای طرفین معلوم نیست. این مسئله نیز نشان می دهد، پول الآن، ارزش بیشتری دارد.&nbsp;<br /> در ادامه دکتر احمدرضا صفا، ناقد جلسه، درباره ارزش پول گفت: مقام معظم رهبری یک فتوای مهمی دارند؛ ایشان قبلاً قائل به جبران ارزش دین نبودند؛ اما اکنون ایشان می فرمایند: حتماً باید جبران شود. هر کسی می خواهد به شما دینی را پس بدهد، باید شاخص تورم بانک مرکزی را لحاظ کند. ایشان در رساله آموزشی شان هم فرموده اند: اگر به کسی پولی را قرض بدهید و بعد بگویید، هروقت خواستی به من پس بدهی، براساس شاخص تورم بانک مرکزی به من پس بده، این شرط ربا نیست. از آن طرف می گویند: اگر شرط نکرده باشیم، چه؟ ایشان می فرمایند: اگر ارتکاز عرف این است که نیازی نیست؛ مانند رهن لازم نیست، جبران ارزش شود؛ اما در غیر این موارد، لازم است، بر اساس تورم، پول برگردانده شود.&nbsp;<br /> بر این اساس برخی از بانک ها گفتند: چرا ما تسهیلات مرابحه، جعاله و مشارکت دهیم؟ وام قرض به مردم داده و شرط می کنیم که شما به اندازه کمتر از تورم بهره وام مل را پرداخت کن. با توجه به اینکه در ظاهر، همیشه نرخ تورم بیشتر از سود بانکی بوده است، این موضوع می تواند موضوع پایان نامه &nbsp;شود.<br /> &nbsp; واکاوی ارزش زمانی پول<br /> اما در مورد ارزش زمانی پول لازم است، معنای کلمه ارزش را واکاوی کنیم.&nbsp;<br /> &laquo;ارزش&raquo; مشترک لفظی است. گاهی ارزش به معنای قدر و منزلت و اهمیت است؛ مثلاً حدیث حضرت علی؟ع؟ است که &laquo;قیمة کل امرء مایحسنه&raquo;؛ ارزش هر شخص و احترامش میان مردم، به اندازه علم و دانش اوست. (نهج البلاغه، حکمت 81) معنای قیمت و ارزش، متفاوت است؛ مفهوم ارزش گاهی به معنای شایستگی، گاهی به معنای قدر و منزلت و گاهی به معنای اهمیت است. ارزش در اینجا به معنای قیمت است؛ یعنی آن چیزی که قرار است، کالاهای دیگر با آن سنجیده شود. به بیان دیگر، وقتی می گوییم: ارزش پولی زمان، یعنی زمان ارزشمند است؛ اما آیا این روایات، به این معناست که زمان را می توانی بفروشی؟ یا اینکه این زمان یعنی خدمت و کار در بستر زمان آن ارزش را دارد؟ آن یک ساعت ملاک نیست؛ بلکه آن خدمت موضوعیت دارد. بنابراین چه چیزی ارزش به معنای قیمت دارد؟ خدمت و کالا؛ پس باید در استفاده از قواعدی مثل &laquo;للاجل قسط من الثمن&raquo; دقت کنیم.&nbsp;<br /> آیا زمان در مقابل مال است یا قسطی از ثمن است یا زمان دار شدن کالا در مقابل مال است؟ بله زمان دار شدن کالا در مقابل مال است؛ چون سرکه نقد به از حلوای نسیه؛ لذا چه اتفاقی افتاده است؟ آن زمان دار شدن، در مقابل مال است نه خود زمان. وقتی ما می گوییم: زمان ارزش دارد؛ یعنی زمان اهمیت دارد و وقتی می گوییم: بیع نسیه؛ یعنی زمان دار شدن در مقابل مال است؛ نه خود زمان. وقتی می گوییم: &laquo;للاجل قسط من الثمن&raquo;؛ اجل یعنی زمان دار شدن؛ اجلی که برای تحویل دادی. نگفته اند که زمان، خودش قیمت دارد. فقها درباره مالیّت بحث دارند؛ نه قدر و اهمیّت. وقتی می گوییم: کالایی مالیت دارد؛ یعنی ویژگی هایی دارد.&nbsp;<br /> درباره ارزش و مالیت سه نظریه مهم در میان فقیهان وجود دارد:<br /> نظریه اول مالیت را به چیزی می داند که منفعت عقلایی داشته باشد. علما این نظریه را نقد کرده اند که هوا منفعت عقلایی دارد؛ اما مالیت ندارد.&nbsp;<br /> نظریه دوم بیان می <img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/photo_۲۰۲۳-۰۱-۰۵_۱۶-۰۲-۰۰.jpg" style="margin: 10px; float: left; width: 200px; height: 141px;" />کند: آن چیزی مالیّت دارد که مورد نیاز باشد، فراوان نباشد (مانند هوا و نور نباشد) و قابل اختصاص باشد؛ لذا ماهی در دریا مالیت ندارد.<br /> برخی این را نیز نقد کردند و گفتند: این نظریه، مانع اغیار نیست؛ زیرا اشیای حاکی مانند سند خودرو، هر سه خصوصیت را دارد؛ اما مالیت ندارد.&nbsp;<br /> از این رو نظریه سوم شکل گرفت و آیت الله خویی، شهید صدر و علامه مطهری؟رهم؟، شرط دیگری را به آن اضافه کردند و آن اینکه حاکی از مال دیگری نباشد.&nbsp;<br /> حالا زمان کدام یک از این &nbsp;چهار شرط را دارد؟ هیچ کدام.<br /> در فقه مسیحیت ربا حرام است؛ چون &laquo;بهره&raquo; یعنی ارزش زمانی پول. ارزش برای خداست که در اختیار همه قرار داده است. زمان چیزی نیست که بفروشی؛ از این رو فقها ربای جاهلی را نمی پذیرند؛ چون زمان مالیت ندارد.&nbsp;<br /> از قسمت اول بحث که درباره مالیت و ارزش پولی زمان بود، نتیجه می گیریم که زمان، ارزش و قیمت اقتصادی ندارد.<br /> &nbsp; ارزش پول زمانی و ارزش زمانی پول<br /> استاد تولمی استاد ارائه دهنده در پاسخ گفت: ما یک ارزش پولی زمان &nbsp;داریم و یک ارزش زمانی پول. آقای دکتر صفا خیلی خوب نقد کرد که زمان، ارزش و قیمت ندارد؛ ما در این موضوع با ایشان همراهیم؛ اما این به ارزش زمانی پول، ربطی ندارد.<br /> در ارزش پولی زمان می گویند: در مقابل یک ساعت، فلان پول را بگذارید؛ اما در ارزش زمانی پول می گویند: تو چه، زمان را برایش قیمت قائل باشی و چه قائل نباشی، خود پول را که همه قبول دارید، ارزش دارد. این پول در طول زمان ارزشش کم می شود.&nbsp;<br /> دکتر صفا گفت که زمان دارشدن کالا باعث می شود، ارزش و قیمتش تغییر کند؛ دقیقاً همین را روی پول ببرید؛ زمان دارشدن پول، ارزش آن را کم می کند.<br /> نکته ای که در مباحث، خلط می شود، خود ارزش پول است. فقها بحث کرده اند: پول مثلی است یا قیمی؟ البته از نظر ما این بحث، دقیق نیست؛ چون مقسم در قیمی و مثلی، عین است که شامل پول نیست؛ اما فارغ&nbsp;از این نکته همه توجه به سمت قدرت خرید پول رفته؛ درحالی که قدرت خرید پول، تنها یک عنصر از 9 عنصر ارزش زای پول است که باید در مباحث فقهی لحاظ کرد. قدرت سرمایه گذاری پول، یکی از عناصر ارزش زای پول است که از ادله اقتصاددانان بر ارزش زمانی پول است. می توان یک دلار امسال را سرمایه گذاری کرد که سال بعد، دو دلار &nbsp;شود؛ ولی یک دلار، سال بعد این فرصت یکساله را نسبت به یک دلار سال قبل از دست داده است.<br /> این پژوهشگر فقه اقتصادی در ادامه بحث خود، گفت: ما یک امر توصیفی را قبول کردیم که ارزش پول در طول زمان، کاهشی است. ارزش پول امری اثباتی است؛ اما در عالم فقه و امور دستوری، باید &laquo;هست ها&raquo; را به &laquo;بایدها&raquo; و &laquo;نبایدها&raquo; تبدیل کنی. باید با لحاظ غرض و نیازی که داری، با توجه به آن امر اثباتی و توصیفی که قبول کردی، حکمی اعتبار شود.&nbsp;<br /> در این مرحله می گوییم: ما دو گونه فعالیت اقتصادی داریم: فعالیت اقتصادی &nbsp;استثماری و انتفاعی که دنبال سود بردن است و فعالیتی که اقتصادی و مالی است؛ اما انتفاعی نیست؛ مانند قرض، هبه و وقف.<br /> قرض، فعالیتی غیرانتفاعی است؛ لذا رمز حرمت ربا، همین است که چون فعالیتی غیرانتفاعی است، سود مالی نباید داشته باشد.&nbsp;<br /> حرمت ربا به این معنا نیست که ارزش پولی که امروز قرض می دهم، بیشتر از ارزش پول فردا نیست. نه واقعاً ارزشش بیشتر است و ما نمی توانیم، این را زیرسؤال ببریم؛ بلکه نکته این است که فعالیت غیرانتفاعی نمی تواند مستند به ارزش درآمدزا باشد؛ از این &nbsp;رو در عین پذیرش ارزش زمانی پول، حرمت ربا را معقول می دانیم.&nbsp;<br /> دکتر صفا در تکمیل سخنان خود گفت: من هیچ خلطی نکردم؛ چون بحث دو قسمت بود و من قسمت اول را توضیح دادم؛ چون مقدمه قسمت دوم می شود. آن چیزی که درباره مالیّت و زمان گفتم، تمامش مقدمه برای این موضوع بود.&nbsp;<br /> در قسمت دوم می خواهیم ببینیم، آیا در طول زمان، ارزش پول دست خوش تغییر می شود؟ ارزش را &laquo;قیمت&raquo; معنا کردیم. برای این مفهوم باید ابتدا ببینیم، پول چیست؟ اقتصاددان ها پول را براساس وظایف، تعریف می کنند. پول چیزی است سه کار بکند؛ این سه کار براساس عرف و عقلا گفته شده است؛ نه براساس اعتبار؛ 1. باید بتوانید با آن مبادله کنید؛ 2. ارزش کار یا خدمت انجام شده؛ 3. ارزش الآن را به آینده منتقل کند.&nbsp;<br /> باتوجه به این تعریف، پول خودش ارزش ذخیره نمی کند و کالا در حقیقت به وسیله پول ارزش ذخیره می کند.&nbsp;<br /> پول، ارزش مبادله ای محض اشیا و ابزار انتقال ارزش خدمت، کالا و سرمایه است. آقای تولمی گفت: من اگر با پول، یک دستگاه تولیدی بخرم، یک دلارم، سال بعد دو دلار می شود. شما در اینجا پول را تبدیل به سرمایه کردید؛ وگرنه همان یک دلار را بگذارید، نمی زاید! &nbsp;اما سرمایه زایش دارد. سرمایه با آزاد کردن استهلاک زایش می کند. نیروی کار با سرمایه می شود دو دلار. پول، سرمایه نیست؛ اما راحت ترین چیزی است که تبدیل به سرمایه می شود. این پول را شما صد سال هم بگذارید، ارزشش نه بالا می رود و نه پایین می آید.&nbsp;<br /> &nbsp;پول نه کالا است نه سرمایه<br /> پول نه کالا است نه سرمایه است. پول وسیله سنجش است. پول چیزی است که عقلا برای مبادله انتزاع کرده اند. پول خودش کالا نیست؛ پس ارزش کالا بالا و پایین می رود نه پول.&nbsp;<br /> پول مالیت دارد؛ اما ابزار سنجش مالیت اشیا نیز هست. مالیت دارد؛ چون آن چهار شرط مالیت فقهی را دارد؛ اما باید توجه داشت که پول ابزاری برای سنجش میزان و نسبت مالیت اشیا به همدیگر به اعتبار عقلاست؛ لذا ارزش آن نمی تواند، دست خوش تغییر باشد؛ وگرنه نقض غرض می گردد.&nbsp;<br /> استاد تولمی در دفاع از مطالب خود گفت: &nbsp;به هرحال اگر قبول کردیم، پول مالیّت دارد، ناچاریم بپذیریم، مانند سایر اشیا ارزش دارد و ارزشش بالا و پایین می رود.&nbsp;<br /> اینکه شما گفتید: یک دلار را بگذارید نمی زاید، بله! نمی زاید؛ اما همین پولی که نمی زاید، اگر تبدیل به ماشین شد و سال آینده دو دلار شد؛ پس منشأ دو دلار شد و ارزش یک دلار سال قبل که منشأ حصول دو دلار شده است، از دلار امسال بالاتر است.&nbsp;<br /> وی در نکته پایانی گفت: با طرح چنین موضوعاتی، می توان استعداد نهفته درون علم فقه را برای پاسخ گویی به بسیاری از شبهات و مشکلات کشف شود.<br /> ممکن است گفته شود، دلیل حرمت ربا، قرآن، سنت، اجماع یا عقل است؛ پس ادله اربعه موافق حرمت رباست؛ اما این فضا برای مقابله با نظریه رقیب که نه تنها ربا را جایز بلکه لازم می داند، کافی نیست؛ زیرا اقتصاد سرمایه داری، قرآن را قبول ندارد. او می گوید: دلایل متعددی بر جواز ربا دارم که یکی از آن ها ارزش زمانی پول است.&nbsp;<br /> فقیه در دوران جدید باید بتواند، با نظریه هایی مقابل مقابله کند و ادله آن ها را با روش علمی رد کند. اساس شکل گیری این جلسه این بود که نشان دهیم، چگونه می توان با کمک فقه پاسخ گوی ادله نظریه مقابل بود.&nbsp;<br /> دکتر صفا نیز در جمع بندی خود گفت: شهید صدر بحثی درباره پول دارد که پول های قبل با پول های جدید، فرق دارد؛ پول های قدیم، نقره و طلا بود و شأن کالایی داشت. اینکه قبض بیع سلف باید در مجلس باشد، برای پول های قدیم است که احکامش متفاوت است و شاید با الآن متفاوت باشد. آن زمان، دراهم را کاهش و افزایش می دادند و روایات گاهی ناشی از آن است؛ از این رو فقیه باید به تاریخ نیز مسلط باشد. پول، کالا، سرمایه و پس انداز نیست؛ ولی قابل &nbsp;تبدیل به همه آن هاست.&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/photo_۲۰۲۳-۰۱-۰۵_۱۶-۰۱-۵۹.jpg" style="width: 300px; height: 193px;" /></p> <p>&nbsp;</p> Tue, 31 Jan 2023 17:15:08 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_567531-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار کرسی‌ها و نشست‌ها http://darolsaqalain.ir/ingid_713671-utab تاثیر جامعه بر فقه با تاکید بر آراء امام خمینی(ره)
<p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/photo_2024-04-13_11-54-55.jpg" style="width: 500px; height: 500px;" /></p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h1 style="text-align: center;"><span style="color:#8e44ad;"><span style="font-family:Lucida Sans Unicode,Lucida Grande,sans-serif;">کرسی علمی ترویجی&nbsp;تاثیر جامعه بر فقه با تاکید بر آرای امام خمینی(ره)</span></span></h1> <p style="text-align: justify;">معاونت پژوهش موسسه دارالثقین امام عصر(عج) در راستای اهداف پژوهشی خود در سال تحصیلی 1402-1403&nbsp;با همکاری گروه فقه جامعه و فرهنگ مرکز فقهی ائمه اطهار (علیهم السلام) کرسی علمی ترویجی با موضوع &laquo;تاثیر جامعه بر فقه با تاکید بر آراء امام خمینی(ره)&raquo; را در تاریخ 14 دی&zwnj;ماه 1402 برگزار نمود. این کرسی با ارائه مطالب علمی توسط&nbsp;&laquo;حجت&zwnj;الاسلام&zwnj;والمسلمین دکتر محمدباقر ربانی&raquo; تشکیل شد که نقد مطالب ارائه&zwnj;شده بر عهده&nbsp;&laquo;حجت&zwnj;الاسلام&zwnj;والمسلمین سعید فاقدی&raquo; بود. دبیر علمی جلسه را نیز&nbsp;&laquo;حجت&zwnj;الاسلام&zwnj;والمسلمین همت&zwnj;علی حسینی&raquo; بر عهده داشت. در ادامه گزارش تفصیلی جلسه آورده می&zwnj;شود:</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#27ae60;">دبیر جلسه:</span></h2> <p style="text-align: justify;">أعوذ بالله السمیع العلیم من همزات الشیطان الرجیم بسم الله الرحمن الرحیم، و به نستعین، إنّه خیر ناصر و معین. ثم الصلاة و السلام علی سیدنا و نبینا محمد و آله الطاهرین<br /> الحمدلله رب العالمین قال الله تبارک و تعالی في القرآن الحکیم، أعوذ بالله من الشیطان الرجیم: وَ مَا کَانَ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ لِيَنفِرُواْ کَآفَّةً فَلَوۡ لَا نَفَرَ مِن کُلِّ فِرۡقَةٍ مِّنۡهُمۡ طَائِفَةٌ لِّيَتَفَقَّهُواْ فِی ٱلدِّينِ وَ لِيُنذِرُواْ قَوۡمَهُمۡ إِذَا رَجَعُواۡ إِلَيۡهِمۡ لَعَلَّهُمۡ يَحۡذَرُونَ.</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <p style="text-align: justify;">دمت همه عزیزان، فضلا و بزرگواران در این نشست علمی، خیرمقدم دارم. در ابتدای امر، عرض تسلیت دارم به ساحت مقدس امام زمان ارواحنا له الفداء، مقام معظم رهبری و همه مسلمانان و آزادگان جهان بابت حمله تروریستی ناجوانمردانه روز گذشته به زائران قبر سردار دل&zwnj;ها شهید حاج قاسم سلیمانی.<br /> باتوجه به شعار حقّ ما شیعیان که &laquo;کل یوم عاشورا و کلّ یوم کربلا&raquo; هیچ&zwnj;گاه نبرد حق و باطل تمام&zwnj;شدنی نیست. در هر زمان و مکانی ما در جبهه&zwnj;ای&zwnj; جهادی قرار داریم که همیشه حق با باطل در مبارزه است و باطل همیشه به شیوه&zwnj;های غیراخلاقی و ناجوانمردانه کار خود را به پیش می&zwnj;برد.<br /> باطل در کربلا تیر به سمت نوزادی می&zwnj;زند و او را شهید می&zwnj;کند، و همان باطل در طول تاریخ می&zwnj;بینیم در سرزمین&zwnj;های اسلامی بازهم تیر به اطفال و زنان می&zwnj;زند. نمونه بارزش دیروز بود که کودکان، زنان و مردان بی&zwnj;گناهی خون&zwnj;هاشان بر زمین ریخت.<br /> بی&zwnj;پایانی این جبهه به این معناست که ما همیشه با خون، تیر و جنگ فیزیکی مواجه نیستیم. قرآن کریم در آیه&zwnj;ای که خدمتتان قرائت کردم، دو جبهه را برای ما ترسیم می&zwnj;فرماید: نیازی نیست که همه به جهاد اصغر بروند و جهاد فیزیکی داشته باشند، &laquo;فلولا نفر من کل فرقة&raquo; عده&zwnj;ای بروند جنگ، عده&zwnj;ای بروند جهاد شمشیر، جهاد تیر؛ &laquo;منهم طائفة لیتفقهوا في الدین&raquo; عده&zwnj;ای بمانند و دین را یاد بگیرند و در جهاد عقیده و علم، با دشمن مبارزه کنند.<br /> اکنون وظیفه سربازی لشگر حق بر عهده روحانیت عزیز است که بتواند در جبهه علم، قدم&zwnj;های محکمی بردارد تا بتواند پاسخ شبهات را بدهد، دین را پربار کند تا دشمن نتواند در عرصه علم، فرهنگ و اعتقاد، پیروز بشود.<br /> براساس همین وظیفه الهی، امروز گرد هم آمده&zwnj;ایم تا در نشست علمی در یک کرسی نظریه&zwnj;پردازی، به رسالت خودمان عمل کنیم. باشد که ان&zwnj;شاءالله، مقبول خداوند متعال و مرضیّ امام زمان عجل&zwnj;الله&zwnj;تعالی&zwnj;فرجه&zwnj;الشریف باشد. موضوع جلسه امروز &laquo;تأثیر جامعه بر فقه با تکیه بر آرای امام خمینی رحمه&zwnj;الله&raquo; است. دعوت می&zwnj;کنم از ارائه&zwnj;دهنده این جلسه، جناب حجت&zwnj;الاسلام&zwnj;والمسلمین &laquo;ربانی&raquo; و ناقد محترم، جت&zwnj;الاسلام&zwnj;والمسلمین &laquo;فاقدی&raquo; به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.&nbsp;<br /> ارائه&zwnj;دهنده بزرگوار بر این باور است که زمان و مکان می&zwnj;تواند بر احکام فقهی تأثیرگذار باشد؛ احکام فقهی می&zwnj;تواند از زمان، مکان و مصلحت، متأثر بشود؛ همان&zwnj;گونه که مرحوم امام خمینی رحمه&zwnj;الله بر این باور بود. برای فهم موضوعات، مصادیق و خود احکام، ما نیاز است که زمان، مکان و مصلحت را بشناسیم تا بتوانیم شریعت را تشخیص بدهیم و به آن عمل کنیم. در ابتدای امر ارائه&zwnj;دهنده محترم جناب جت&zwnj;الاسلام&zwnj;والمسلمین ربانی دیدگاه خودشان را تنقیح می&zwnj;کنند و ان&zwnj;شاءالله پس از بیانات وی، ناقد محترم به نقد و بررسی مطالب ارائه&zwnj;شده می&zwnj;پردازد.&nbsp;</p> <p style="text-align: justify;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/photo_2024-04-13_11-53-27.jpg" style="float: left; width: 300px; height: 200px; margin: 5px;" /></p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#2980b9;">ارائه&zwnj;دهنده:</span></h2> <p style="text-align: justify;">سلام علیکم و رحمة الله.<br /> بسم الله الرحمن الرحیم، الصلاة و السلام علی سیدنا و نبینا ابي&zwnj;القاسم المصطفی محمد صلی الله علیه و آله و سلّم. قبل از ارائه&zwnj; بحث خودم که عنوان بحث، &laquo;تأثیر جامعه بر فقه&raquo; است، چند نکته باید محضر شما حضار محترم، فضلا و طلاب گران&zwnj;قدر عرض کنم، سپس بحث خودم را شروع کنم. ابتدا تشکر می&zwnj;کنم از مؤسسه دارالثقلین امام عصر عجل&zwnj;الله&zwnj;تعالی&zwnj;فرجه و مسئولان محترم که زمینه برگزاری این کرسی ترویجی را فراهم نمودند و عرض ادب و احترام دارم محضر استاد خودم &laquo;حضرت آیت&zwnj;الله فقیهی&raquo; که حق استادی بر گردن بنده دارند. از افتخارات ما این است که در برهه&zwnj;ای، شاگرد حضرت آیت&zwnj;الله فقیهی بودیم و باعث خرسندی است. از افتخارات دوره تحصیل ما، شاگردی حضرت آیت&zwnj;الله فقیهی است.<br /> اما به مناسبت حمله تروریستی که دیروز در کرمان اتفاق افتاد، این حمله تروریستی را محکوم می&zwnj;کنیم؛ حمله&zwnj;ای که به زائران گلزار شهدای کرمان و کسانی که عاشق مکتب شهید سلیمانی بودند و این&zwnj;ها سبب شد که به شهادت برسند. این اتفاق، نشان از ضعف و درماندگی رژیم صهیونیستی است که وقتی می&zwnj;داند که در جبهه مقاومت هیچ دستاوردی برای خودش اتخاذ نشد و هیچ نتیجه قابل توجهی نگرفت، دست به این حمله تروریستی می&zwnj;زند و این&zwnj;گونه حرکات تروریستی را انجام می&zwnj;دهد. ان&zwnj;شاءالله به فضل الهی چنانچه رهبر معظم انقلاب فرمود، جواب کوبنده&zwnj;ای به عاملان و مسببان خواهند داد.<br /> درود و صلوات می&zwnj;فرستیم بر ارواح مطهر همه شهدای انقلاب، جنگ تحمیلی، روح مطهر امام امت و شهدای دیروز که اشخاصی بودند، زن و مرد، کودک و جوان، مردم عادی، انسان&zwnj;هایی بودند که دل&zwnj;باخته شهید سلیمانی بودند؛ شخصیتی که این ایام، سالگرد شهادت ایشان است. به قول مقام معظم رهبری از جمله شاخص&zwnj;های ایشان در مکتب سلیمانی، بحث اخلاص ایشان بود، بحث مردمی بودن ایشان بود و هیچ جایگاهی برای خودش قائل نبود. مردم هم واقعا عاشقانه این شخصیت و این فرمانده و سردار خودشان را دوست دارند. به&zwnj;هرحال، تسلیت عرض می&zwnj;کنیم و این حمله تروریستی را محکوم می&zwnj;کنیم. درود می&zwnj;فرستیم بر ارواح مطهر آن&zwnj;ها با ذکر شریف صلوات بر محمد و آل محمد.<br /> با کسب اجازه از استادان و فضلا، بنده، بحث خود را ادامه می&zwnj;دهم. در ابتدا قبل از این&zwnj;که بحث تأثیر جامعه بر فقه را مطرح کنیم، لازمه&zwnj;اش این است که ما مبانی فقهی حضرت امام رحمه&zwnj;الله را بدانیم که نظام فکری حضرت امام رحمه&zwnj;الله و مبانی فقهی ایشان بر چه اساسی شکل گرفته است. اولین مبنای آراء حضرت امام رحمه&zwnj;الله این است که ایشان معتقدند دین، جامع است و از جمله مصادیق جامعیت دین، وجود احکام اجتماعی در دین است. برخی معتقدند که دین، حداقلی است، اما برخی -ازجمله مرحوم امام رحمه&zwnj;الله- معتقدند که اسلام، حداکثری است؛ به این معنا که تمام عرصه&zwnj;های اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و امنیتی ما را پاسخ می&zwnj;دهد. دین برای تمام این عرصه&zwnj;ها توانایی پاسخ دادن دارد؛ پس دین، جامع است.<br /> ازطرفی، جامعیت و خاتمیت با یکدیگر ارتباط دارند. اگر دین، جامع نبود، با خاتمیت سازگاری نداشت. دین وقتی آخرین دین شد، درون آن هم احکام فردی و هم احکام اجتماعی قرار دارد. حضرت امام رحمه&zwnj;الله معتقدند که احکام شرع، حاوی قوانین متنوعی است که نظام کلی اجتماع را می&zwnj;سازد. از این احکام، معلوم می&zwnj;شود که اسلام تا چه حد به حکومت و روابط سیاسی و اقتصادی جامعه اهتمام می&zwnj;ورزد تا همه شرایط به خدمت انسان&zwnj;های مهذب و بافضیلت درآید.<br /> نکته دیگر این است که ایشان بر این باور هستند که احکامی که در اسلام آمده، چه سیاسی و چه آن&zwnj;هایی مربوط به حکومت است، چه احکامی که مربوط به اجتماع است یا مربوط به افراد است، یا احکامی که مربوط به فرهنگ اسلامی است، تمام این&zwnj;ها موافق با احتیاجات انسان است. در &laquo;کتاب البیع&raquo; ایشان معتقدند: اگر کسی به احکام اسلام و بسط آن در جمیع شؤون جامعه مثل نماز و حج نگاه اجمالی داشته باشد، متوجه می&zwnj;شود در همین نماز و حج، جهات اجتماعی و سیاسی مرتبط با معیشت و حیات دنیوی وجود دارد. حضرت امام رحمه&zwnj;الله معتقدند که در این زندگی و زیست اجتماعی که ما داریم، احکام اگر دیده شود، چه نماز، حج، خمس، زکات و امر به معروف و نهی از منکر، تمام این&zwnj;ها مجموعه&zwnj;ای از احکام اجتماعی است. و این گمان درست نیست که ما دین را منحصر کنیم به یک نماز و روزه فردی و احکام اجتماعی را اصلا مدنظر قرار ندهیم. خیلی عجیب است که ایشان در &laquo;کتاب ولایت فقیه&raquo; باور دارند که نسبت اجتماعیات قرآن به آیات عبادی، از نسبت صدبه&zwnj;یک هم بیشتر است. یعنی اجتماعیات قرآن نسبت به عبادات فردی، نسبت صد&zwnj;به&zwnj;یک هم بیشتر است. سپس ایشان در ادامه می&zwnj;فرمایند: یک دوره حدیث، حدود پنجاه کتاب بوده و مشتمل بر همه احکام اسلام است. سه یا چهار کتاب آن مربوط به عبادات و وظایف انسان نسبت به خود با خدا است. مقداری از احکام مربوط به اخلاقیات است، مابقی مربوط به اجتماعیات، اقتصادیات، حقوق، سیاست و تدبیر جامعه است. اینکه احساس کنیم اسلام آمده تا صرفا ارتباط انسان با خدا را تنظیم کند، تنها قسمتی از دین است؛ یعنی دین را به&zwnj;عنوان یک مجموعه نگاه نکرده&zwnj;ایم. اسلام مانند پازلی است که قسمتی از این پازل، مربوط به عبادات است.<br /> اما مباحث اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و حقوقی هم در دین وجود دارد. اولین مبنای حضرت امام رحمه&zwnj;الله، بحث جامعیت دین و وجود احکام اجتماعی در دین است.<br /> مبنای دوم حضرت امام رحمه&zwnj;الله، قابلیت داشتن احکام اجتماعی دین برای اداره&zwnj;کردن جامعه است. با داشتن نگاه کلان، متوجه می&zwnj;شویم که این احکام، صلاحیت برای اداره جامعه را دارند. این نظریه در مقابل نظر سکولاریسم است که اعتقاد به جدایی دین از سیاست دارد. این&zwnj;ها می&zwnj;گویند که عرصه دین، عرصه فردی و ارتباط انسان با خدا است، اما عرصه سیاست و اجتماعیات، هیچ ارتباطی به دین ندارد و دین، نباید دراین&zwnj;باره حرف بزند و حرفی هم نزده است. این&zwnj;ها قائلند: دین صرفا برای تنظیم ارتباط انسان با خداوند است و ارتباطی به اجتماع ندارد.<br /> نظر حضرت امام رحمه&zwnj;الله این است که احکام فردی، تنها سه یا چهار کتاب از کتب است و سایر احکام برای اداره اجتماع آمده است. ایشان معتقدند است: &laquo;حکومت، فلسفه عملیِ تمام فقه در تمامی زوایای زندگی بشریت است. حکومت، جنبه عملی فقه در برخورد با تمامی معضلات اجتماعی و سیاسی است. فقه، تئوری کامل اداره انسان از گهواره تا گور است&raquo;. این بیان حاکی از جنبه عملی و کاربردی فقه است که انسان باید حکومت داشته باشد.<br /> درضمن حضرت امام رحمه&zwnj;الله نسبت به روحانیت و حوزه، نظر خاصی دارند که نیاز به تأمل دارد. ایشان تصریح دارد که &laquo;حوزه&zwnj;ها و روحانیت باید نبض تفکر و نیاز آینده جامعه را همیشه در دست داشته و باید همواره چند قدم جلوتر از حوادث و رویدادها، مهیای عکس&zwnj;العمل مناسب باشد&raquo;. پدیده&zwnj;های اجتماعی و جامعه، روزبه&zwnj;روز در حال تکامل و رشد است، اما آیا حوزه&zwnj;ها و روحانیت متناسب با این تحولات در حوزه اجتماع، برنامه&zwnj;ریزی کرده و پاسخ می&zwnj;دهند؟ براساس نظر امام رحمه&zwnj;الله، ما باید چند قدم جلوتر باشیم، نه این&zwnj;که مسأله تولید شود، سپس آهسته&zwnj;آهسته به آن&zwnj;ها پاسخ بدهیم؛ لذا مدیریت فقهی، توانایی اداره جامعه را دارد.<br /> مبنای سوم، بازخوانی، نسبت به اجتهاد است. ایشان تصریح می&zwnj;کنند که این اجتهاد اصطلاحی، کافی نیست. امام رحمه&zwnj;الله بر این باور هستند که این اجتهاد اصطلاحی برای اداره&zwnj;کردن جامعه کافی نیست. روحانیت تا در همه مسائل و مشکلات، حضور فعال نداشته باشد، نمی&zwnj;تواند درک کند که اجتهاد مصطلح، برای اداره جامعه کافی نیست.<br /> بر اساس این ، فقیه باید در متن جامعه باشد نه این&zwnj;که صرفا در گوشه&zwnj;ای از حجره بنشیند و احکام را استنباط کند؛ چون باید مشکلات را درک کرده و شرایط آن را بداند؛ چراکه درک مشکل، نیمی از راه&zwnj;حل آن است. ایشان معتقدند: &laquo;یک فقیه اگر اعلم در علوم معهود حوزه&zwnj;ها باشد، ولی نتواند مصلحت جامعه را تشخیص دهد و در زمینه&zwnj;های اجتماعی و سیاسی فاقد بینش صحیح و قدرت تصمیم&zwnj;گیری باشد، این شخص، در مسائل اجتماعی و سیاسی و حکومتی مجتهد نیست&raquo;. ممکن از شخصی اعلم فقها باشد اما مسائل سیاسی جامعه را تشخیص ندهد. مثلا در جریان مشروطیت، برخی قائل به مشروطه مشروعه بودند و برخی قائل به صرف مشروطه بودند و آن را بهتر از استبداد می&zwnj;دانستند اما شیخ فضل&zwnj;الله رحمه&zwnj;الله معتقد بود که ما مشروطه مشروعه را می&zwnj;خواهیم. ایشان &nbsp;مشکل جامعه را فهمیده و می&zwnj;داند که غرب می&zwnj;خواهد به&zwnj;نام مشروطه چه کلاهی بر سر مردم ایران بگذارد. مرحوم امام می&zwnj;فرماید که مرجع تقلید و فقیه باید در مسائل سیاسی اظهار نظر کند: &laquo;برای جوانان و حتی عوام هم قابل&zwnj;قبول نیست که مرجع تقلید و مجتهدش بگوید: من در مسائل سیاسی دخالت نمی&zwnj;کنم.&raquo; (صحیفه نور، ج۲۱، ص۲۸۹).<br /> مبنای چهارم، نظام&zwnj;مند نگاه&zwnj;کردن به فقه است؛ یعنی نگاهی سیستمی و کلی&zwnj;نگر به مسائل داشته باشیم. این مبنا به این معنا است که مجتهد، یک فرع فقهی را به&zwnj;تنهایی نبیند، بلکه باید آن را در تمام ابواب فقه بررسی کند تا نظری به مصلحت جامعه بدهد. حضرت امام رحمه&zwnj;الله می&zwnj;فرمایند: &laquo;اسلام خود دارای سیستم و نظام خاص اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی است که برای تمامی ابعاد و شؤون زندگی فردی و اجتماعی، قوانین خاص دارد.&raquo; این&zwnj;ها را فقیه باید استخراج و استنباط کند؛ نگاه نظام&zwnj;مند در مسائل فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی. در جای دیگر مقام معظم رهبری می&zwnj;فرمایند: &laquo;فقه ما در طول سال&zwnj;های متمادی گذشته بیشتر متوجه به فهم اسلام به&zwnj;عنوان عمل یک فرد بوده، نه فهم اسلام به عنوان یک نظام اجتماعی.&raquo; اگر نگاه به اسلام یک نگاه نظام&zwnj;مند باشد، بسیاری از معضلات پاسخ داده می&zwnj;شود.<br /> مبنای پنجم، بحث نقش زمان و مکان در اجتهاد است. این عبارت متعلق به حضرت امام رحمه&zwnj;الله است: &laquo;زمان و مکان، دو عنصر تعیین&zwnj;کننده در اجتهاد هستند. مسأله&zwnj;ای که در قدیم دارای حکمی بوده اما وقتی با روابط حاکم، سیاست، اجتماع و اقتصاد یک نظام برخورد می&zwnj;کند، ممکن است حکم جدیدی پیدا کند. بدین معنا که با شناخت دقیق روابط اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، همان موضوع اول که از نظر ظاهر با قدیم فرقی نکرده، واقعا موضوع جدیدی شده که قهراً حکم جدیدی می&zwnj;طلبد. مجتهد باید به مسائل زمان خود احاطه داشته باشد.&raquo;</p> <p style="text-align: justify;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/photo_2024-04-13_11-53-57.jpg" style="margin: 5px; float: right; width: 400px; height: 267px;" /><br /> بحث زمان و مکان، این دو عنصر در سیره ائمه علیهم&zwnj;السلام هم مطرح بوده است. در سیره امیرمؤمنان علیه&zwnj;السلام، نسبت به حکم خضاب کردن که بعد از پیامبرصلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله برداشته شده، دیده می&zwnj;شود. در دوره فقها نیز وجود داشته، ولی محدود بوده است، مانند بحث قرض گرفتن یخ در تابستان و بازگرداندن آن در زمستان. حضرت امام رحمه&zwnj;الله این دو عنصر را توسعه داده&zwnj;اند و در بحث&zwnj;های سیاست و اجتماع هم مطرح نموده&zwnj;اند.<br /> نقش مصلحت نیز از مبانی حضرت امام رحمه&zwnj;الله است؛ چراکه برخی معتقدند که فقه ما، &laquo;فقه المصالح&raquo; است و این، حرف گزافی نیست. قواعد &laquo;لاضرر&raquo; و ... حاکی از این هستند که عنصر مصلحت در فقه امامیه مؤثر است.<br /> بحث ما تأثیر جامعه بر فقه براساس آرای مرحوم امام است. اولین تأثیر، تأثیر جامعه بر قلمرو فقه با تأکید بر موضوعات فقه است. در گذشته، فقه، فردی و متمرکز بر افعال مکلفان بوده، اما امروزه قلمرو فقه به احکام اجتماعی هم سرایت کرده است. بحث وجوب و تحریم در مکاسب که در ذیل آن، عام استغراقی و مجموعی مطرح می&zwnj;شود. عام مجموعی در بحث ما قابل استفاده است، مانند وقف&zwnj;کردن برای یک سازمان.&nbsp;<br /> جامعه بر موضوعات فقهی تأثیر دارد و این تأثیر بر چند نوع است: 1- تأثیر جامعه در تبدّل موضوع؛ به این معنا که اگر موضوع، تغییر کند، به تبع آن حکم هم تغییر می&zwnj;کند و این تبدّل، کار جامعه است. نمونه بارز آن، مسأله شطرنج است که مرحوم امام معتقد بودند که شطرنج در این زمان قمار و حرام نیست اما برخی از فقها معتقدند که خود شطرنج، موضوعیت دارد. یا مسأله پخش غنا در رسانه که قبل از انقلاب و تشکیل حکومت اسلامی، مرحوم امام در مکاسب محرمه آن را حرام می&zwnj;دانستند و بعد از انقلاب که درباره پخش موسیقی و غنای در رسانه جمهوری اسلامی از حضرت امام رحمه&zwnj;الله پرسیده شد که شما پخش آن را در زمان رژیم شاه، جایز نمی&zwnj;دانستید، &zwnj;ایشان فرمود: &laquo;اگر اکنون نیز همین غنا از رادیو و تلویزیون غیر از جمهوری اسلامی پخش شود، آن را جایز نمی&zwnj;دانیم.&raquo; ما نمی&zwnj;خواهیم بگوییم که مرحوم امام موسیقی لهوی را تجویز کرده است بلکه بحث صرف موسیقی است. 2- تأثیر در دگرگونی مصداق احکام؛ مثل تفاوت در مصداق استطاعت برای حج. در گذشته مصداق استطاعت، توانایی داشتن زاد و راحله و مرکب بود، اما اکنون باید بلیت هواپیما و هتل داشته باشد. یا مسأله نفقه زوجه، که در گذشته مصداق آن، مسکن و لباس بود اما در عصر حاضر، تنها این دو مورد مهم نیست بلکه در سبد نفقه او، چیزهایی مانند سفر و هزینه تلفن همراه نیز وجود دارد. 3- تأثیر بر پیدایش موضوعات نوپیدا. 4- تأثیر در دگرگونی ملاک احکام. 5- تأثیر جامعه بر کشف مصادیق جدید، مثل مسأله احتکار که در روایات، منحصر در چند مورد خاص مانند گندم، جو، کشمش و روغن است، ولی امروزه به مصادیق جدیدی برخورد می&zwnj;شود. این موارد به&zwnj;عنوان مثال است و مصداق آن هرچیزی است که ضروری زندگی است؛ مثلا اگر کسی دارو را انبار کند، می&zwnj;توان گفت که احتکار کرده است.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#27ae60;">دبیر جلسه:</span></h2> <p style="text-align: justify;">تشکر می&zwnj;کنیم از ارائه&zwnj;دهنده محترم، آقای ربانی. بیست&zwnj;وپنج دقیقه صحبت فرمودند، اما انتظار بود که ایشان بیشتر به اصل موضوع می&zwnj;پرداختند نسبت به مقدمات بحث، و دوستان بیشتر خواستار این بودند که بدانند ملاک&zwnj;های تأثیر جامعه چیست؟ آیا منحصر در زمان و مکان است، یا براساس طرح شما، مصلحت و دیگر موارد هم هست یا خیر؟ آیا جامعه می&zwnj;تواند فقه را تغییر دهد یا خیر؟ استفاده می&zwnj;کنیم از بیانات ناقد محترم، آقای فاقدی به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">ناقد:</span></h2> <p style="text-align: justify;">سلام علیکم جمیعاً و رحمة الله. بسم الله الرحمن الرحیم و الحمدلله رب العالمین، و صلّ الله علی محمد و آله الطاهرین.<br /> خدا را شاکرم که توفیق حاصل شد که در خدمت شما باشم و عذرخواهی می&zwnj;کنم از همه عزیزان و حضار که وقت آن&zwnj;ها را می&zwnj;گیرم و متشکّرم که وقت خود را در اختیار بنده قرار دادند. قدردانی و تشکر از آقای ربانی، مدیر گروه فقه جامعه مرکز فقهی ائمه اطهار علیهم&zwnj;السلام دارم. ایشان سالیان سال، زحمت کشیده و این مباحث را پایه&zwnj;گذاری و تألیفات فراوان در این زمینه دارند. نقد، مقدمه پیش&zwnj;برد علم است و بحث تفوّق و برتری&zwnj;جویی مطرح نیست.<br /> بعد از بیان این مقدمه، این جنایتی که روز قبل رخ داد، دل ما را به درد آورد. از خداوند مسألت داریم با سربازان رهرو حاج قاسم سلیمانی، این جانیان را به سخت&zwnj;ترین نحو به&zwnj;سزای اعمال خودشان برساند.<br /> با کسب اجازه از ارائه&zwnj;دهنده، جهات بحث باید مشخص شود. موضوع &laquo;تأثیر جامعه بر فقه&raquo; است. ابتدا باید جامعه تعریف شود. فقه باید تعریف شود. جامعه در کجای فقه تأثیر دارد؟ عناوین مشترک با این عناوین، تفکیک شوند. در فقه، الفاظی نظیر &laquo;عرف&raquo;، &laquo;عقلا&raquo; و &laquo;سیره عقلا&raquo; داریم. این&zwnj;ها باید تفکیک شوند.&nbsp;<br /> تأثیر جامعه بر فقه، عنوان مطلقی است و دارای سه جهت است:&nbsp;<br /> 1- تأثیر جامعه بما هو جامعه در فقه؛ جامعه در فقه و پیرامون فقه چه تأثیراتی داشته است یا می&zwnj;تواند داشته باشد؟ مثلاً در ادله و احکام یا اجرای آن&zwnj;ها.&nbsp;<br /> 2- تأثیر جامعه به&zwnj;لحاظ زمان&zwnj;های مختلف؛ این احکام برای جامعه بدوی1400 سال پیش است، آیا پیشرفته&zwnj;شدن جامعه، تغییراتی در فقه ایجاد کرده است یا خیر؟&nbsp;<br /> 3- جامعه به&zwnj;لحاظ مکان&zwnj;ها و باورهای مختلف ولو در زمان واحد، آیا تأثیر دارد یا خیر؟ یک فرهنگ، نسبت به فرهنگ دیگر در زمان واحد، چه تأثیری بر فقه دارد؟ یک مکان نسبت به مکان دیگر، جامعه خُرد نسبت به جامعه کلان. اقسام جوامع به&zwnj;لحاظ تکنولوژی و پیشرفت در زمان واحد چه تأثیراتی دارد؟ فرهنگ، دین، باور و ... تغییر کرده&zwnj;اند، آیا در فقه تأثیر دارد یا خیر؟ هر کدام از این سه جهت، باید تفکیک شود و این&zwnj;ها در کلام آقای ربانی دیده نشد.<br /> تعریف فقه: &laquo;العلم بالأحکام الشرعیة العملیة عن أدلّتها التفصیلیة.&raquo; علم به احکام شرعی عملی؛ نه فرد، مطرح است و نه اجتماع.<br /> آقای دکتر ربانی در کتاب &laquo;جامعه و فقه&raquo; خود صفحات 31 &ndash; 32 تعاریفی برای جامعه ذکر کردند که همان تعاریف مشهور است: &laquo;جامعه، مجموعه افرادی که برای ارضای نیازهایشان با هم، روابط اجتماعی دارند.&raquo; این تعریف، مشهور جامعه&zwnj;شناسان است. یا در تعریف دیگر: &laquo;مجموعه افرادی که به&zwnj;دلیل هدفی خاص با هم، زندگی می&zwnj;کنند.&raquo; جامعه، مرهون اتحاد و اتفاق افراد است. جامعه&zwnj;شناسان، مشابه همین تعریف را دارند، اما باید ارتباط میان این&zwnj;ها، &laquo;عرف&raquo; و &laquo;عقلایی&raquo; که در فقه ذکر شده است، معلوم شود تا بدانیم که این مباحث، پیشینه دیرینه در فقه ما دارند و حرف جدیدی نیست.</p> <p style="text-align: justify;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/photo_2024-04-13_11-39-12.jpg" style="margin: 5px; float: left; width: 300px; height: 200px;" /><br /> تعریف &laquo;عرف&raquo; از کتاب &laquo;فقه و عرف&raquo; آقای علی&zwnj;دوست، صفحه 61: &laquo;معنای عرف، فهم یا بنا و داوری مستمر و ارادی مردم به&zwnj;صورت قانون و مشروع به نزد آن&zwnj;ها.&raquo; یعنی مواردی که مردم خودکار به آن&zwnj; عمل می&zwnj;کنند و از سوی کسی وضع و قانون نشده است. &laquo;عرف&raquo; به این صورت اثبات می&zwnj;شود که &laquo;توافق غالب مردم بر گفتار یا کرداری باشد&raquo; و همین توافق غالب، کافی است؛ بنابراین چنین به نظر می&zwnj;رسد که ما بر این باوریم که جامعه، همان عرف یا عقلا است که در فقه، مطرح می&zwnj;شود و نسبت میان الفاظ، ترادف است.<br /> اثبات این ادعا: عرف، فهم، بنا و داوری مستمر و ارادی مردم است که با توافق غالبی بر کردار یا گفتاری حاصل می&zwnj;شود. همین معنا اگر به ادبیات جامعه&zwnj;شناسان بیاید، همان تعریف فرهنگ در فقه است. &laquo;فرهنگ رفتارها، ارزش&zwnj;ها و باورهای حاکم بر جامعه است که مردم به&zwnj;صورت طبیعی به آن عمل می&zwnj;کنند.&raquo; لذا تأثیر عرف و عقلا بر فقه، همان تأثیر فرهنگ بر فقه است که در جامعه&zwnj;شناسی مطرح می&zwnj;شود.<br /> آنچه گفتم، مقدمه بود و اکنون، نقدهایی را بر مطالب ارائه&zwnj;شده بیان می&zwnj;کنم.&nbsp;<br /> تأثیر جامعه بر قلمرو فقه، گسترش آن است. ایشان نگفتند که در کدام جهت از آن سه جهت؟ این&zwnj;ها باید مشخص شود. مفهوم این اثر این است که در گذشته، افعال مربوط به مکلّفین بود، الآن مربوط به نهاد&zwnj;ها است. این تأثیر چیز جدیدی نیست؛ چراکه در گذشته هم شخصیت حقوقی وجود داشته است، مثل دولت، وقف مسجد، پل و ... . البته مشخص است که در فقه، وجود داشته، ولی بسیار کمرنگ بوده است. اگر بگوییم جامعه بما هو جامعه، یک مکلّف است و احکام بر این جامعه به&zwnj;عنوان یک مکلف بار بشود، بله، قلمرو فقه، گسترش پیدا کرده است؛ مثل: &laquo;کُنتُمۡ خَيۡرَ أُمَّةٍ أُخۡرِجَتۡ لِلنَّاسِ تَأۡمُرُونَ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَ تَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلۡمُنکَرِ وَ تُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ...&raquo;(آل عمران/110) در این آیه، &laquo;امّت&raquo; به&zwnj;عنوان یک شخصیت مطرح شده است. یا در آیه&zwnj;: &laquo;وَ لَوۡ أَنَّ أَهۡلَ ٱلۡقُرَیٰ ءَامَنُواْ وَ ٱتَّقَوۡاۡ لَفَتَحۡنَا عَلَيۡهِم بَرَکَٰتٍ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَ ٱلۡأَرۡضِ وَ لَٰکِن کَذَّبُواْ فَأَخَذۡنَٰهُم بِمَا کَانُواْ يَکۡسِبُونَ.&raquo;(اعراف/96) &laquo;أهل القری&raquo; در این&zwnj;جا به&zwnj;معنای جامعه است؛ لذا با این توضیح، موجب توسعه در فقه است. اما اگر ارگان&zwnj;ها مدنظر باشد، چیز جدیدی نیست.<br /> تأثیر جامعه در موضوعات فقه را مطرح کردند که نسبت به جوامع مختلف، موضوع تغییر می&zwnj;کند مانند مسأله شطرنج و این، درست است که نسبت به جوامع مختلف، موضوع تغییر می&zwnj;کند و تأثیر دارد، اما نحوه و کیفیت آن چگونه است؟ در چه حدی است؟ آیا ادله باید بررسی شود یا خیر؟ تناسب حکم و موضوع را باید چطور تشخیص داد؟ و ... .<br /> تأثیر در دگرگونی مصداق موضوع: مثلا مصداق استطاعت یا نفقه که در هر زمان و جامعه&zwnj;ای تغییر می&zwnj;کند. این مسائل مذکور در جامعه قم و تهران و چه&zwnj;بسا میان دو خانواده هم فرق دارد. این&zwnj;ها تأثیر جامعه نیست. جامعه بما هو جامعه می&zwnj;تواند مؤثر باشد، اما منحصر نیست. مثلا در ربای مکیل و موزون مثل تخم&zwnj;مرغ، در قم با تهران، فرق می&zwnj;کند. اما نحوه این دگرگونی چگونه است؟ این تأثیر در حدّ مقتضی است. باتوجه به لسان دلیل بعد از کسر و انکسار مجموعه ادله و نظام حاکم بر شریعت می&zwnj;توان گفت که از این موضوع به موضوع دیگر یا از این مصداق به مصداق دیگر می&zwnj;توان رفت. نمی&zwnj;توان از نظام حاکم بر زبان&zwnj;شناسی تعدی کرد.&nbsp;<br /> تأثیر جامعه در موضوعات جدید و نوپیدا: این تأثیر، همان تأثیر جامعه در گسترش قلمرو فقه است و چیز جدیدی نیست.<br /> تأثیر در دگرگونی ملاک حکم: مثل منفعت محلّله عقلاییه که در کتاب&zwnj;های ایشان وجود دارد. مثلاً در قدیم، بیع خون، وجود نداشته، اما الآن وجود دارد. احتمالاً مراد ایشان، بحث تنقیح مناط بوده و از نظر فقهی، استعمال &laquo;ملاک&raquo;، صحیح نیست؛ گرچه ممکن است به کار برود، ولی به اصطلاح اصولی، مراد، همان &laquo;تنقیح مناط&raquo; است و ما هم به آن اذعان داریم. ولی با نظام حاکم بر ادله و لسان دلیل، این امر ممکن است. یکی از راه&zwnj;های تنقیح مناط، بحث عرف است. در کتاب &laquo;الفائق&raquo; صفحه 204 این بحث وجود دارد. این بحث مطرح می&zwnj;شود که اصلاً &laquo;ملاک&raquo; تغییر می&zwnj;کند یا فقط موضوع است؟ فقیه می&zwnj;گوید طبق فهمی که من دارم، این موضوع نیست، بلکه موضوع، چیز دیگری است. در زمان واحد ممکن است فقیهی چیزی را موضوع بداند و فقیه دیگر، چیز دیگری را موضوع بداند. مثلا در زمان گذشته پول را چیزی می&zwnj;دانستند که دولت پشتوانه آن باشد به دلیل همین معیار، برخی از فقها &laquo;رمزارزها&raquo; را اکل مال بالباطل می&zwnj;دانند.<br /> تأثیر در کشف مصادیق جدید برای ملاک حکم: مثل بحث احتکار. این تأثیر هم چیز جدیدی نیست و همان الغاء خصوصیت ادله است؛ یعنی گندم و جو خصوصیت ندارد. لذا با توجه به نظام حاکم در شرع، لسان دلیل، تناسب ادله، نظارت لفظی یک دلیل بر دلیل دیگر، از تمام این&zwnj;ها می&zwnj;فهمیم که ما می&zwnj;توانیم توسعه و تضییق حکم بدهیم یا خیر. اما باید دید تا چه حد تأثیر دارد؟ و پاسخ همان است که عرض شد، در حد مقتضی. باتوجه به لسان دلیل و بعد از کسر انکسار مجموع ادله در شریعت رخ داده است.<br /> اکنون من چینش جدیدی را برای این بحث ارائه می&zwnj;کنم.<br /> باید در سه جهت بحث کرد و در کدام جهت به چه شکلی جامعه در فقه تأثیر دارد. اولاً جامعه، مجموعه&zwnj;ای از انسان&zwnj;ها است که عقیده و آرمان و نیازهای مشترک اجتماعی و روابط دارند که با هم زندگی می&zwnj;کنند. امام خمینی رحمه&zwnj;الله در کتاب چهل حدیث می&zwnj;فرمایند: &laquo;علت تشکیل جامعه، سرشت انسان بوده است.&raquo;(چهل حدیث، ص467) ایشان سرشت انسان را علت تشکیل جامعه می&zwnj;داند. از طرفی فقه را &laquo;تئوری کامل اداره انسان از گهواره تا گور&raquo; می&zwnj;داند. پس انسان موجودی اجتماعی است که سرشت او می&zwnj;رود به سوی اجتماع. اگر قرار است برای این انسان فقه نوشته شود، چگونه نوشته می&zwnj;شود؟ آیا جامعه در آن تأثیر ندارد؟ به نظر بنده فقه از ابتداء تا انتهای آن، ممزوج با تأثیر جامعه به نحو مقتضی است.<br /> مرحله اول: تأثیر جامعه در صدور و بیان حکم از طرف شارع: مراحل حکم که توسط مرحوم آخوند بیان شده است: اقتضاء، انشاء، فعلیت و تنجّز.<br /> اقتضاء یعنی عالم ملاکات و مصالح: انسان موجودی اجتماعی است. فقه نیز برای اداره کردن که موجودی اجتماعی است، نوشته شده است. پس خداوند برای تنظیم روابط اجتماعی، محیط پیرامون او را قطعا در نظر گرفته است، مصالح و مفاسد او، زیست اجتماعی رو، زیست مؤمنانه او. قرار است که برای او من المهد إلی اللحد، قانون بنویسد. قطعا این مصالح را در نظر گرفته است و تأثیر آن هم تأثیر پررنگی است. طبق همین مصالح و مفاسد هم طبعاً به آن حبّ و بغض تعلق می&zwnj;گیرد و اگر حب و بغض شکل بگیرد، اراده شکل می&zwnj;گیرد. و بعد از اراده، یک عمل می&zwnj;شود محبوب و دیگری می&zwnj;شود مبغوض. این شکل&zwnj;گیری&zwnj;ها براساس همان مصالح و مفاسد ناظر به احکام اجتماعی است و تأثیر جامعه بر انسان و انسان بر جامعه است. لذا برای تداوم زیست جامعه، جهاد واجب می&zwnj;شود، امر به معروف و نهی از منکر واجب می&zwnj;شود. حتی شارع برای روابط انسان&zwnj;ها با مِلل مختلف، احکام مختلف را در نظر دارد. مثلا درباره بازار و سوق، می&zwnj;گوید که کدام بازار و در چه جامعه&zwnj;ای، این غذا را یافتم، می&zwnj;گوید که در کدام جامعه یافتی. مثلاً در قصاص؛ &laquo;وَ لَکُمۡ فِی ٱلۡقِصَاصِ حَيَوٰةٌ يَٰأُوۡلِی ٱلۡأَلۡبَٰبِ لَعَلَّکُمۡ تَتَّقُونَ.&raquo;(بقره/179) این حیات برای جامعه است، وگرنه که قاتل و مقتول هر دو از این دنیا می&zwnj;روند.<br /> مرحله بعدی، مرحله جعل: یعنی خدا می&zwnj;خواهد که حکم را بیان کند. بعد از آن به مرحله انشاء می&zwnj;رسد. شارع هر حکمی را نیز بیان نمی&zwnj;کند، چون توجه به کشش جامعه می&zwnj;کند. آیا جامعه توانایی پذیرش و امتثال حکم را دارد یا خیر؟ مرحله بعد اجراء است. اگر حکمی در مرحله جعل باشد، ولی به دلیل مصلحت&zwnj;هایی، این حکم بیان نشده است، اگر به آن علم پیدا شود، آیا این حکم نافذ بوده و باید به آن عمل شود؟ مرحوم اصفهانی می&zwnj;گویند که حکم انشائی، حکم نیست و علم به آن فایده&zwnj;ای ندارد؛ چون مصالح اجتماعی بر آن بار نشده &nbsp;جامعه هنوز آمادگی آن را ندارد. ولی مرحوم آخوند حکم انشائی را بیان می&zwnj;کند.&nbsp;<br /> جامعه در فهم ادله فقه حضور پررنگی دارد. مثلا در بحث احیای زمین&zwnj;های موات، ذدر گذشته با بیل و کلنگ، زمینی را احیا می&zwnj;کردند اما امروزه با تراکتور و ابزار مدرن می&zwnj;توان در یک روز، به وسعت یک شهر را احیا کنند. یا مثلا در بحث اجرای خیار مجلس در خریدهای اینترنتی که مجلسی در کار نیست. یا مثلا آیا هوش مصنوعی ضمان دارد.<br /> تأثیر حضور جامعه در نفس ادله فقهی، به نحو مقتضی است. مثل حجّیّت ظواهر که به سبب سیره عقلاء است. شهرت و اجماع نیز از باب عرف است که حجیّت دارند و دلالت عرف و جامعه، به نحو مقتضی است.<br /> تأثیر جامعه در نگاه فقها: در کتاب دراسات في ولایة الفقیه داستانی از سید بن طاووس نقل شده که در زمان حمله مغول&zwnj;ها، وقتی اقبال به فقهای شیعه می&zwnj;کنند، می&zwnj;فرماید که باید نگاه خود را به ادله تغییر بدهیم.<br /> تأثیر جامعه در نحوه بیان حکم: حکمی صادر شده، فعلی هم شده است، آیا قابل اجرا است؟ اول باید بررسی شود که فضای حکم تقیه&zwnj;ای است یا خیر؟ جامعه ذهنش در کجا درگیر است. حتی بعد از بررسی فضای تقیه نیز جامعه تأثیر دارد. آیت&zwnj;الله بروجردی رحمه&zwnj;الله می&zwnj;گوید که فقه ما، حاشیه بر فقه اهل سنت است. این دیدگاه، در نگاه آیت الله سیستانی حفظه&zwnj;الله نیز وجود دارد؛ ازاین&zwnj;رو هنگامی که امام یا فقیه می&zwnj;خواهد پاسخ بدهد با توجه به تقابل جامعه شیعه با جامعه اهل سنت بیان می&zwnj;کند.</p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/photo_2024-04-13_11-53-47.jpg" style="width: 500px; height: 333px; margin: 5px;" /></p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#27ae60;">دبیر جلسه:</span></h2> <p style="text-align: justify;">خیلی ممنون از ناقد بزرگوار آقای فاقدی عزیز. محور کلام ناقد محترم را در چند جمله خلاصه می&zwnj;کنم:<br /> &bull;&nbsp;&nbsp; &nbsp;ناقد تأثیر جامعه بر فقه را می&zwnj;پذیرد، اما انتقاداتی به مطالب ارائه&zwnj;شده داشته و در نهایت بیان دیگری از مسأله را فرمودند؛<br /> &bull;&nbsp;&nbsp; &nbsp;اولین نقد این بود که ارائه&zwnj;دهنده گفتند &nbsp;&laquo;تأثیر جامعه در فقه قبلاً نبوده و باید معنای جدیدی برای &nbsp;اجتهاد ارائه نمود&raquo; چنین نیست، بلکه از ابتدای فقاهت و اجتهاد بوده، جامعه هم بوده و مصادیق آن، عرف و سیره عقلا است. همه این&zwnj;ها اجتماع است که تأثیر در فقه می&zwnj;گذارد و در فقه ما بوده است.<br /> &bull;&nbsp;&nbsp; &nbsp;مسأله بعدی، تغییر قلمرو فقه به سبب جامعه است. ناقد معتقد است که چنین چیزی درست نیست. قلمروها بوده ولی کم&zwnj;رنگ بوده است و ظهور آن&zwnj;ها امروزه بیشتر است. توسعه در مکلّف، ممکن است باشد، اما قلمرو فقه تغییری نکرده است و قلمرو فقه مشخص بوده است.<br /> &bull;&nbsp;&nbsp; &nbsp;در بحث یافتن موضوعات جدید، معتقد است که معیار جدیدی نیست بلکه همان گسترش موضوعات است. مسأله بعدی این است که ملاک جدیدی نداریم، بلکه همان مناط جدید است. [ناقد: بنده عرض کردم مراد ارائه&zwnj;دهنده از ملاک، همان مناط و تنقیح مناط است. یعنی دلیل را دیده و با توجه به نظام حاکم بر ادله و لسان، شما تنقیح مناط می&zwnj;کنید یا نمی&zwnj;کنید.] [دبیر: پس بحث در تغییر ملاک نیست؟] [ناقد: خیر، مناط را شما تغییر می&zwnj;دهید نه ملاک را.] [دبیر: و تأثیر تمام این&zwnj;ها را در حدّ مقتضی می&zwnj;دانید؟] [ناقد: بنده معتقدام که جامعه در سرتاسر و پیرامون فقه تأثیر بسزایی دارد. اصولاً فقه برای انسان در جامعه نوشته شده و قرار است در همین جامعه فهم و اجرا شود. اگر قرار بود فقه صرفاً برای فقه نوشته می&zwnj;شد، به نظر بنده اصلاً یک فقه دیگری نوشته می&zwnj;شد. فقه موجود برای همین جامعه نوشته شده است.] [دبیر: تشکر از جناب&zwnj;عالی.]</p> <p style="text-align: justify;">&nbsp;</p> <h2 style="text-align: justify;"><span style="color:#2980b9;">ارائه&zwnj;دهنده:</span></h2> <p style="text-align: justify;">ابتداءاً تشکر می&zwnj;کنم از آقای فاقدی عزیز که نکات خود را بیان فرمودند و برای تکمیل بحث، قابل استفاده بود و استفاده کردیم. بنده چند نکته عرض کنم:<br /> 1-&nbsp;&nbsp; &nbsp;نگاه ما، کلّی است و یک نگاه کلان داریم.<br /> 2-&nbsp;&nbsp; &nbsp;نگاه و معرفت بر دو قسم است: درجه یک و درجه دو. برخی اشکالات آقای فاقدی، مربوط به معرفت درجه یک است و نگاه ما، معرفت درجه دو است. می&zwnj;خواهم بگویم جامعه بر فقه تأثیر دارد یا نه. یک حرف این است که ظرفیت&zwnj;های اجتماعی فقه را بگویید که در این&zwnj;جا مسائل شهرت و عرف و اجماع مطرح می&zwnj;شود. این&zwnj;ها ردّپای اجتماع در فقه است. به نظر بنده، بحث ناقد یک بحث دیگری است که بگوییم فقه ما اجتماعی است یا خیر. در پاسخ به سوال مذکور باید موارد ذکر شده را بیان کرد، مثل عرف و سیره عقلاء. بحث ما این است که جامعه بما هو جامعه در فقه تأثیر دارد یا خیر. یعنی می&zwnj;توان از گوشه خانه و حجره فتوا داد و به زمینه&zwnj;های اجتماعی کاری نداشته باشیم یا نه.<br /> خیلی از مباحث مطرح شده را قبول داریم، مثل بحث تنقیح مناط که برخی فقها آن را در بحث تغییر و تبدل موضوع برده&zwnj;اند، ولی بیشتر مدّنظر ما این است که ببینیم جامعه - به معنای زمینه&zwnj;های اجتماعی، زمان، مکان &ndash; در فقه مؤثر است یا نه. کانون بحث ما این نکته است.<br /> نکته دیگر، بحث ذکر تعریف فقه و جامعه است. ما این&zwnj;ها را مفروغ عنه گرفتیم. اگر کسی در صدد نگارش مقاله باشد، حرف شما متین است و باید این تعاریف ذکر شود. بحث &laquo;عرف&raquo; خیلی مهم است. مرحوم امام خمینی در کتاب اجتهاد و تقلید، تصریح می&zwnj;کند که مجتهد باید نگاه عرفی به ادله داشته باشد. بعضاً نگاه عقلی کارساز نیست. یکی از شاگردان آیةالله سیستانی در یک کتاب می&zwnj;نویسد: &laquo;ما [مجتهدین] باید علم الاجتماع، علم القانون، علم روان&zwnj;شناسی هم داشته باشیم.&raquo; به نظر بنده در اجتهاد باید به این نکات توجه شود.<br /> دسته&zwnj;بندی جناب فاقدی هم کاملا متین است. در واقع بحث ما اگر اجتماعی بودن فقه باشد، این مباحث درست است، ولی گاهی بحث ما، تأثیر جامعه بر فقه است. در این صورت، اجتماعی بودن فقه را مفروغ گرفته&zwnj;ایم و تکیه بحث بر تأثیر جامعه بر فقه است.<br /> در بحث جامعه بما هو جامعه، شخصیت حقوقی در فقه خیلی مطرح نشده است. بحث بیشتر روی فرد است و بحث شخص حقوقی امروزه مطرح شده است. جامعه بما هو جامعه مکلّف است و در دل این حرف، نهادها، سازمان&zwnj;ها قرار دارد. شاید قوام این&zwnj;ها به افراد باشد، ولی حکم روی سازمان و نهاد آمده است، نه روی فرد. اصلاً در فقه چنین تقسیمی نداریم که فقه یا فردی است یا اجتماعی و مکلّف فقه اجتماعی، جامعه است. در لابه&zwnj;لای بحث&zwnj;ها مطرح شده است، ولی چنین تقسیم&zwnj;بندی نداریم؛ لذا قلمرو فقه تغییر کرده است. امروزه فقه&zwnj;های مضاف زیادی داریم. تمام این&zwnj;ها موضوعات جدید هستند.<br /> بحث تأثیر به نحو مقتضی: بله، ما هم قبول داریم. در بعضی جاها مانند بحث شطرنج، حضرت امام رحمه&zwnj;الله عنایت خاص داشتند و معتقدند که زمان و مکان مؤثر است که اگر شارع آن را حرام دانسته، از باب قمار است و اگر قمار نباشد،&zwnj;حرام نیست. ممکن است فقیهی عنوان شطرنج را موضوعیت بداند نکته دیگری است اما بحث ما تأثیر بوده است.<br /> به هر حال متشکّریم و استفاده کردیم.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#27ae60;">دبیر جلسه:</span></h2> <p style="text-align: justify;">تشکّر می&zwnj;کنیم از آقای ربانی که پاسخ&zwnj;های خود را ارائه نمودند. خدمت ناقد محترم هستیم. ظاهرا خواستار پاسخ دادن به صحبت&zwnj;های ارائه&zwnj;دهنده هستند.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#c0392b;">ناقد:</span></h2> <p style="text-align: justify;">فقط دو مطلب ذکر کنم:<br /> &bull;&nbsp;&nbsp; &nbsp;ما اصلاً اصراری بر دو عنوان فقه فردی و اجتماعی نداریم. فقها بحثی در باب حفظ نظام دارند که حفظ نظام در چه جایی تأثیر دارد. می&zwnj;گویند در نفس فهم ادله تأثیر دارد و فقه نظام برای تشکیل حکومت اسلامی و برای بخش&zwnj;هایی از نهادهای اجتماعی است.<br /> &bull;&nbsp;&nbsp; &nbsp;دوم این&zwnj;که بحث فهم عرفی، عمده بحث بنده این است که مصادیق گاهی عرفی شده&zwnj; و از حدود خارج می&zwnj;شوند. فهم عرفی، براساس چه ضابطه&zwnj;ای است؟ ما نمی&zwnj;توانیم از نظام حاکم بر زبان&zwnj;شناسی خارج بشویم. ادله در آن زمان صادر شده است، لذا باید برویم نصّ را در آن زمان بفهمیم. رابطه ادله را بفهمیم، بعد ببینیم می&zwnj;توانیم مصداق جدید را داخل کنیم یا خیر. ادله باید نسبتاً نظارت داشته باشند تا بتوان آن&zwnj;ها را توسعه داد؛ و الّا استحساناتی شکل می&zwnj;گیرد به خاطر عرف. این&zwnj;گونه درست نیست.<br /> توسعه و تضییق نسبت به زمان و مکان، منوط به نظام حاکم بر زبان&zwnj;شناسی، قواعد حاکم بر شریعت و این&zwnj;که صرفاً استحساناتی شکل بگیرد، بدون توجه به لسان ادله، کارساز نخواهد بود.<br /> و الحمدلله رب العالمین.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#27ae60;">دبیر جلسه:</span></h2> <p style="text-align: justify;">تشکّر می&zwnj;کنم از جناب آقای فاقدی. جناب ربانی نقدهای جدیدی را شنیدید. دوستان نیز سؤالاتی دارند و با پاسخ به این سؤالات و نقدهای آقای فاقدی، می&zwnj;توان جمع&zwnj;بندی نهایی کرد.<br /> یکی از سؤالاتی که پرسیده&zwnj;اند، برمی&zwnj;گردد به ملاکات. ملاکات و حدود مصلحت و تأثیر آن بر فقه چیست؟ چه ملاکاتی دارد و در چه محدوده&zwnj;ای تأثیرگذار است بر فقه؟<br /> سؤال دیگر هم این است که ما بر مبنای روایاتی که می&zwnj;گویند: &laquo;إِنَّ حَلَالَ مُحَمَّدٍ حَلَالٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ حَرَامَهُ حَرَامٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَة&raquo;، این تغییر و تبدل از کجاست؟ مسأله آن چیست و تا چه حد تأثیرگذار است؟ آیا حلالی حرام می&zwnj;شود یا بالعکس؟</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#2980b9;">ارائه&zwnj;دهنده:</span></h2> <p style="text-align: justify;">در رابطه با بحث تبدل موضوع، ما قائل به روایت مذکور هستیم، ولی گاهی موضوع تغییر می&zwnj;کند. اگر موضوع تغییر کند، به تبع آن حکم هم تغییر می&zwnj;کند. مثلاً خون منفعت محلله نداشت و منفعت غالب آن خوردن بود، لذا حکم آن حرمت بود؛ اما با گذشت زمان، دارای منفعت محللة شده است، مثلا حیات برخی افراد در سوانح، وابسته به خون است، &nbsp;در این&zwnj;جا منفعت، محصور در خوردن نیست.<br /> البته منفعت باید معتدٌّبه و معقوله باشد. یکی از این گونه مثال&zwnj;ها، بحث حرمت قطع اعضای میت است. ملاک این حرمت، عنوان انتقام بود؛ اما امروزه مناط دیگری دارد. گاهی اعضای میت، ادامه حیات برای شخص دیگری است. لذا با دگرگونی مناط حکم، حکم هم تغییر می&zwnj;کند.<br /> مصلحت، عنوان مستقلی در کنار عقل و قرآن و سنت نیست. مسأله این است که مثلاً موضوعی یک مصلحتی دارد و یک زمان دیگر این موضوع، فاقد این مصلحت است. لذا مصلحت می&zwnj;تواند هم فردی باشد هم اجتماعی.<br /> در بحث جمع&zwnj;بندی، عارضم که اگر بخواهیم تأثیر جامعه در فقه را جمع&zwnj;بندی کنیم، یکی از آثار ارائه موضوعات جدید، تغییر قلمرو فقه است. و امروزه برخی فقیهان، فقه را تقسیم به فردی و اجتماعی می&zwnj;کنند و همان احکام تکلیفی و وضعی افراد را بر جامعه هم مطرح می&zwnj;کنند. لذا در این رابطه فقه&zwnj;های مضاف مطرح شده است.<br /> مسأله بعد، تأثیر بر موضوعات فقهی و تبدّل آن&zwnj;ها است.<br /> مسأله بعد، تأثیر در دگرگونی مصداق موضوع است. مثال آن استطاعت، نفقه زوجه و ... است. بحث موضوعات جدید و حکم که مطرح شد، موضوعات جدیدی مثل حق التألیف و ... موضوعاتی است که جامعه بر فقه داده است. فقیر الان، غنی گذشته است، مصرف زکات برای فقیر است. در پنجاه سال پیش، فقیر، خانه و امکانات نداشت اما امروزه کسی منزل هشتادمتری دارد و لباس مناسب می&zwnj;پوشد اما دخلش با خرجش همخوانی ندارد. در این مثال، مصداق موضوع، تغییر کرده است.<br /> مسأله ملاکات احکام، تغییر در اجرای حکم است. گاهی مثلا اگر بخواهید در زمین کفر قصاص اجرا کنید، این موجب وهن اسلام است. لذا فقیه این اجازه نمی&zwnj;دهد. یعنی جامعه و زمینه اجتماعی در اجرای یک حکم نقش دارد.<br /> صمیمانه از حضار محترم، جناب آقای فاقدی عزیز، حضرت&zwnj;عالی دبیر محترم(آقای حسینی) تشکر داریم. هم&zwnj;چنین از ریاست محترم این مؤسسه استاد محترم جناب آیت&zwnj;الله فقیهی سپاس&zwnj;گزاریم و از همه مسئولین هم متشکریم.</p> <h2 style="text-align: justify;"><br /> <span style="color:#27ae60;">دبیر جلسه:</span></h2> <p style="text-align: justify;">خیلی ممنون از همه شما عزیزان، ارائه&zwnj;دهنده و ناقد محترم و حضار گرامی که قدم&zwnj;رنجه فرموده و به این نشست علمی تشریف آوردید. ان&zwnj;شاءالله که مرضي رضای حق باشد.<br /> هم&zwnj;چنین تشکر می&zwnj;کنیم از مسئولین مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) و مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) که زمینه برگزاری این نشست علمی را فراهم کردند.<br /> والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته<br /> &nbsp;</p> Sat, 13 Apr 2024 18:51:54 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_713671-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار کرسی‌ها و نشست‌ها http://darolsaqalain.ir/ingid_730867-utab آینده‌پژوهی چالش‌های اهدای اسپرم و جنین
<p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin: 0cm 0cm 8pt; text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/photo_2024-05-15_10-01-25.jpg" style="width: 300px; height: 424px;" /></p> <h1 class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin: 0cm 0cm 8pt; text-align: center;">نشست علمی&nbsp;آینده&zwnj;پژوهی چالش&zwnj;های اهدای اسپرم و جنین</h1> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:16px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="FA">معاونت پژوهش موسسه دارالثقین امام عصر(عجل&zwnj;الله&zwnj;فرجه) در راستای اهداف پژوهشی خود در سال تحصیلی 1402-1403 با همکاری گروه فقه پزشکی مرکز فقهی ائمه اطهار (علیهم السلام) نشست علمی با موضوع &laquo;آینده&zwnj;پژوهی چالش&zwnj;های اهدای اسپرم و جنین&raquo; را در تاریخ 3 اسفندماه 1402 برگزار نمود. این نشست علمی با ارائه مطالب علمی توسط &laquo;حجت&zwnj;الاسلام&zwnj;والمسلمین دکتر محمدعلی قاسمی&raquo; تشکیل شد. دبیر علمی جلسه را &laquo;حجت&zwnj;الاسلام&zwnj;والمسلمین همت&zwnj;علی حسینی&raquo; بر عهده داشت. در ادامه گزارش تفصیلی جلسه آورده می&zwnj;شود</span><span dir="LTR">:</span></b></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify">&nbsp;</p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="color:#c0392b;"><span style="font-size:17px;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">دبیر جلسه:</span></b> </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:18px;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">اعوذ بالله السمیع العلیم من همزات الشیطان الرجیم بسم الله الرحمن الرحیم و به نستعین انه خیر ناصر و معین ثم الصلاة و السلام علی سیدنا و نبینا محمد و آله الطاهرین. اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم. قال الله تبارک و تعالی فی القرآن الحکیم: ﴿</span><span lang="FA"><span style="color:green">إِنَّمَا يخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ</span></span><span lang="FA">﴾. </span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:18px;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">خداوند درباره اهمیت علم و دانش، آیات بسیاری نازل نموده و اجر و عظمت علم را همیشه بالا دانسته است. نبی اکرم صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;و&zwnj;آله فرمود: &laquo;<span style="color:green">طلب العلم فریضة علی کل مسلم</span>&raquo;. آموختن علم و دانش بر هر مسلمانی واجب است و در برخی از روایات حتی تفکر و اندیشیدن گاهی از برخی از عبادات نیز بالاتر دانسته شده است. اگر بتوانیم در علم&zwnj;آموزی، &laquo;قصد قربت&raquo; داشته باشیم، آن را به عبادتی الهی تبدیل کرده&zwnj;ایم و چه عبادتی از این بالاتر؟ امروز گرد هم آمده&zwnj;ایم تا به این فریضه الهی که وظیفه ما روحانیت است عمل نماییم. شریعت الهی را بیابیم و به مردم عرضه کنیم تا بدانیم مسیر زندگی، راه و رسم زیستن و راه رسیدن به مقصود و کمال چیست؟ موضوعی از موضوعات فقهی و شریعت را در کنار هم بحث کنیم تا بتوانیم در این عبادت الهی هرچند قدمی کوچک برداریم.</span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:18px;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">موضوع نشست امروز &laquo;آینده&zwnj;پژوهی چالش&zwnj;های اهدای اسپرم و جنین&raquo; با ارائه حجت&zwnj;الاسلام&zwnj;و&zwnj;المسلمین دکتر محمدعلی قاسمی است که به همت موسسه فقهی موسسه دارالثقلین امام عصر عجل&zwnj;الله&zwnj;فرجه و مرکز فقهی ائمه اطهار علیهم&zwnj;السلام برگزار می&zwnj;شود </span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:18px;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">با پیشرفت علم و دانش، همیشه درهایی بر روی بشر گشوده می&zwnj;شود که گاه می&zwnj;تواند راه پیشرفت و تکاملی باشد و گاهی باعث مشکلاتی برای نوع بشر می&zwnj;شود که نیاز است عالمان دینی، پاسخگوی احکام شرعی مستحدثه این مسائل علمی باشند. با پیشرفت بشر و توانایی در رشد جنین در فضای آزمایشگاهی بشر توانست اسپرم و تخمک انسان&zwnj;ها را در فضای آزمایشگاهی به نطفه اولیه تبدیل کند و آن را به رحم انسان یا اگر پیشرفتش بیشتر هم بشود به رحم مصنوعی انتقال بدهد. با توانایی این کار، مشکلات فقهی به وجود آمده که خود فقهای اسلامی هم اختلافاتی در این زمینه دارند. آیا اینکه بتوان اسپرم یک مرد را با زن دیگری که با او محرم نیست بدون این که مجامعتی در میان باشد حلیت دارد؟ اختلافاتی بین آقایان است؛ برخی نپذیرفته و برخی با شرایطی پذیرفته&zwnj;اند. اگر فرزندی از این نوع اهدا به دنیا بیاید، مشکلات فقهی مختلفی وجود دارد که نیاز است فقها پاسخگو باشند. مسئله نسب او چه می&zwnj;شود؟ مسئله ارث او چه می&zwnj;شود؟ و مسائل دیگر. حاج&zwnj;آقای قاسمی بفرمایید که چه مشکلاتی وجود دارد و چه راهکارهایی برای رفع این مشکلات ارائه شده است. </span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin: 0cm 0cm 8pt; text-align: center;"><span style="font-size:18px;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/اهدای-اسپرم1.jpg" style="width: 500px; height: 293px;" /></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="color:#8e44ad;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">استاد ارائه&zwnj;دهنده: </span></b></span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">اعوذ بالله من الشیطان الرجیم بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا و نبینا ابی القسام المصطفی محمد و علی آله آل الله و لعنة الله علی اعدائه اعداء الله. اعیاد شعبانیه را خدمت همه حضار گرامی تبریک عرض می&zwnj;کنم. این مبحث، یکی از چهار مبحث مهم &laquo;فقه پزشکی&raquo; است که آینده&zwnj;پژوهی آن خیلی مهم است. &laquo;آینده&zwnj;پژوهی&raquo; معنای مختلفی دارد، ازجمله: مشتمل بر مجموعه تلاش&zwnj;هایی است که با استفاده از تجزیه و تحلیل منابع موجود، الگوها، عوامل تغییر و تحول، مسائلی که وجود دارد، آینده&zwnj;های بالقوه را پیش&zwnj;بینی کند و از الان برای آینده، برنامه&zwnj;ریزی بکند. آینده پژوهی در بحث فقهی یعنی در این بحث فقهی الان چه مشکلات و زمینه&zwnj;هایی وجود دارد و در آینده این مشکلات چه&zwnj;قدر تفاوت خواهد کرد و بیشتر خواهد شد. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">یکی از عناوین این بحث، تلقیح مصنوعی است.&zwnj; تلقیح مصنوعی و لقاح مصنوعی یعنی باروری آبستن&zwnj;شدن زنی بدون عمل زناشویی با علم پزشکی و ابزار مصنوعی. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">این مسئله از مسائل نوپیدا است؛ همه انسان&zwnj;ها دوست دارند که به&zwnj;طور معمول فرزندی داشته باشند تا وارثی و جانشین برایشان باشند. ازطرفی به&zwnj;دلیل وضعیت و شیوه زندگی، هرروز ناباروری و بحث طبیعی آبستن&zwnj;شدن و فرزندآوردن مشکل&zwnj;تر می&zwnj;شود. تاخیر در ازدواج نیز یکی از مشکلات است. تغذیه شیمیایی، داروهای شیمیایی و وضعیت زیستی مانند آلودگی هوا، همه تاثیرگذار است که مرد یا زن نابارور بشود. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">چالش&zwnj;های فقهی یعنی آن چیزهایی که واقعا اشکال بزرگی است. این اشکال باید چگونه حل &zwnj;شود؟ چالش اشکالی است که باید رفع بشود. از جهت پزشکی از رفع نشود، درآینده از جهت شرعی و پیامدهای احکام تکلیفی و وضعی، مسائلی ایجاد می&zwnj;کند که مشکل زندگی انسان&zwnj;هایی که به این طریق بچه&zwnj;دار می&zwnj;شوند را خواهد داشت و بیشتر خواهد شد. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">امروزه پانزده تا بیست درصد آدم&zwnj;ها نابارور هستند. طبق آماری وزارت بهداشت، سه&zwnj;ونیم&zwnj; تا چهارمیلیون زوج نابارور در ایران هستند. چهارمیلیون زوج، غیر از چهارمیلیون نفر است، چهارمیلیون زوج مشکل داشتن فرزند دارند. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">به کسی که یک سال ازدواج کرده، از وسائل پیشگیری و جلوگیری استفاده نکرده و به&zwnj;طور معمول روش زناشویی را انجام داده باشد، ولی دارای فرزند نشده باشد، نابارور می&zwnj;گوییم. 40 &zwnj;درصد ناباروری از طرف آقایان و 45 درصد از طرف خانم&zwnj;ها است. 15 درصدش هم نامعلوم است و برخی معتقدند که تا 25 درصد قابل تشخیص نیست. به&zwnj;هرحال فرزندداری که امر خوشایندی برایشان است، رخ نداده است. پزشک اثبات می&zwnj;کند که مشکل از کجا است و می&zwnj;گوید شما باید </span><span dir="LTR">IUI</span><span lang="FA"> یا </span><span dir="LTR">IVF</span><span lang="FA"> بشوی. </span><span dir="LTR">IUI</span><span lang="FA"> این است که اسپرم و تخمک را در داخل رحم با هم تلفیق می&zwnj;کنند. اگر اسپرم مشکل دارد اسپرم شخص دیگری، اجنبی و نامحرم را وارد می&zwnj;کنند، یا اگر تخمک مشکل دارد تخمک را از کسی دیگر می&zwnj;گیرند و در رحم زن قرار می&zwnj;دهند. </span><span dir="LTR">IVF</span><span lang="FA"> این است که به جای اینکه در لوله&zwnj;های فالوپ رحم خود خانم اتفاق لقاح بیفتد، در خارج از رحم و در لوله آزمایشگاهی این کار را می&zwnj;کنند.</span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">هر خانمی، دو هفته از اولین روز قاعدگی، یک یا دو تخمک آزاد می&zwnj;کند. مایع منی اسپرم آقایان چیز اعجازآوری است که تقریبا در یک سی&zwnj;سی آن بین 150میلیون تا 300میلیون اسپرم وجود دارد. از این مقدار 300 تا 400تایش به&zwnj;طرف لوله فالوپ، (لوله&zwnj;های رحم) حرکت می&zwnj;کنند. اگر زندگیشان تحت&zwnj;الشعاع مسائلی قرار نگرفته باشد و رحم و اسپرم هم درست باشد، بهترینش وارد تخمک می&zwnj;شود. تا یکی وارد شد، غشایی دور تخمک را می&zwnj;گیرد و نمی&zwnj;گذارد هیچ اسپرمی وارد بشود. بعد که تلفیق شدند از لوله رحم بیرون می&zwnj;آید و به دیواره رحم می&zwnj;چسبد و لانه&zwnj;گزینی می&zwnj;کند؛ یعنی این رحم دارای فرزند شد و قاعدگی برایش رخ نمی&zwnj;دهد؛ چون همان خونی که به دیواره بود، تبدیل به جفت و خون بند ناف می&zwnj;شود که تغذیه این بچه از آن رخ می&zwnj;دهد. اینها همه اعجاز الهی است. بسیاری از دانشمندان غیرمسلمان هم که کارشان این بوده، وقتی که این سیستم را دیده&zwnj;اند، به وجود خداوند متعال اعتراف کرده&zwnj;اند و برخی مسلمان شده&zwnj;اند. این سیستم در لوله آزمایشگاهی رخ می&zwnj;دهد؛ یعنی پزشک، تمام این کارها را در بیرون انجام می&zwnj;دهد. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">اگر اسپرم </span><span dir="LTR">xy</span><span lang="FA"> وارد تخمک بشود، این بچه پسر می&zwnj;شود و اگر </span><span dir="LTR">xx</span><span lang="FA"> باشد دختر می&zwnj;شود. علت دختر یا پسرشدن، آقا است؛ نه اینکه تغذیه در خانم تاثیرگذار نباشد؛ ولی علت اصلی، آقا است. خانم همیشه </span><span dir="LTR">xx</span><span lang="FA"> است و تغییر نمی&zwnj;کند. تمام سلول&zwnj;ها و کروموزوم&zwnj;های خانم </span><span dir="LTR">xx</span><span lang="FA"> است. برخی ممکن است </span><span dir="LTR">ox</span><span lang="FA"> باشند یا </span><span dir="LTR">oxx</span><span lang="FA"> باشند یا </span><span dir="LTR">oxy</span><span lang="FA"> باشند؛ این یک اختلال جنسیتی یا جنسی است.</span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">اولین مسأله فقهی این است که این پزشک می&zwnj;خواهد یکی از این اسپرم&zwnj;ها را وارد این تخمک بکند، آیا </span><span dir="LTR">xy</span><span lang="FA"> را وارد کند یا </span><span dir="LTR">xx</span><span lang="FA"> را؟ پسر انتخاب کند یا دختر؟ آیا به دست متخصص است یا به دست این خانم است یا به دست آقا؟ آقا می&zwnj;گوید: اسپرم مال من است. خانم می&zwnj;گوید: این می&zwnj;خواهد در من انجام بشود. من باید اختیار داشته باشم. متخصص می&zwnj;گوید: به هیچ کدام از شما مرتبط نیست؛ من یک اسپرم خوب پیدا کردم، انتقال می&zwnj;دهم؛ حالا می&zwnj;خواهد دختر بشود یا پسر. فقه چه می&zwnj;گوید؟ اختیار را به چه کس می&zwnj;دهد؟ </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">اصل اینکه اسپرم مرد را در رحم این خانم بگذارند، فی&zwnj;نفسه اشکالی ندارد؛ جز لمس و نظر نامحرم که آن هم با ضرورت و اضطرار حلش می&zwnj;کنند. آقا اسپرمش مشکل دارد، مثلاً حرکت ندارد یا آب منی هست، ولی اسپرم داخلش وجود ندارد یا دلایل دیگر. این خانم از اسپرم &nbsp;همسرش حامله نمی&zwnj;شود و می&zwnj;خواهد از اسپرم آقای غریبه&zwnj;ای حامله بشود. آيا می&zwnj;شود اسپرم اجنبی در رحم اجنبیه قرار داد؟ </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">اولین چالش این است که فتاوا دو دسته&zwnj;اند. عموم فقها می&zwnj;گویند جایز نیست. آیت&zwnj;الله بروجردی، حضرت امام، آیت&zwnj;الله خویی، آیت&zwnj;الله گلپایگانی، استاد ما مرحوم آیت&zwnj;الله تبریزی، آیت&zwnj;الله فاضل، آیت&zwnj;الله وحید خراسانی، آیت&zwnj;الله سیستانی، آیت&zwnj;الله مکارم، آیت&zwnj;الله صافی، آیت&zwnj;الله شبیری زنجانی، آیت&zwnj;الله علوی گرگانی، آیت&zwnj;الله بهجت و آیت&zwnj;الله نوری همدانی گفته&zwnj;اند که جایز نیست اسپرم مرد اجنبی وارد رحم زن اجنبیه بشود. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin: 0cm 0cm 8pt; text-align: center;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/اهدای-اسپرم3.jpg" style="width: 500px; height: 303px;" /></span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="color:#c0392b;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">دبیر جلسه: </span></b></span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;"><span style="font-size:18px;">برخی از فقهایی که نام بردید مانند آیت&zwnj;الله مکارم، تفصیلی در این مسأله دارند</span>.</span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="color:#8e44ad;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">ارائه&zwnj;دهنده: </span></b></span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">بله دو نفر تفصیل دارند. هم آقای صافی یک تفصیل دارد هم آیت&zwnj;الله مکارم که در بحث ضرورت و این&zwnj;ها است. آیت&zwnj;الله مکارم جزء سخت&zwnj;گیرترین آدم&zwnj;ها در بحث تلفیق اسپرم و تخمک است؛ حتی در بیرون از رحم. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">مقام معظم رهبری اجازه می&zwnj;دهند این کار انجام بشود. می&zwnj;گویند: تلقیح زن ازطریق نطفه مرد اجنبی فی&zwnj;نفسه اشکال ندارد، ولی باید از مقدمات حرام ازقبیل نگاه و لمس حرام و غیر آن&zwnj;ها اجتناب کرد. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">اگر مقدمات حرام را با اضطرار برداشتید، اشکالی ندارد؛ هرچند ممکن است اصلا اضطراری هم نداشته باشد. این مهم است که اصل کار جایز بود یا نبود؟ اصل کار جایز است هرچند مقدمات حرام بود. خود این خیلی مهم است؛ چون اگر اصل کار جایز بشود، چلاش&zwnj;هایش متفاوت می&zwnj;شود و اگر اصل کار جایز نشود باز چالش&zwnj;هایش متفاوت می&zwnj;شود. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">مقام معظم رهبری و کسانی که قائل به جواز هستند باید از سه&zwnj;چهار دسته از دلایل جواب بدهند: </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA"><strong>دسته اول:</strong> از آیاتی که هر نوع استیلاد از راه غیرطبیعی را نفی می&zwnj;کنند. می&zwnj;شود از این آیات راحت جواب داد. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA"><strong>دسته دوم:</strong> روایاتی که دارد: &laquo;من أدخل مائه في رحم یحرم علیه&raquo; یا &laquo;من أفرغ مائه في رحم یحرم علیه&raquo;. باید به این روایات جواب بدهند که شامل تلقیح مصنوعی نمی&zwnj;شود. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA"><strong>دسته سوم:</strong> ادله احتیاط در دماء و فروج، اصل اباحه را در دماء و فروج تبدیل به اصل احتیاط می&zwnj;کند؛ یعنی شما خودت باشی و خودت بدون ادله احتیاط در دماء و فروج، می&zwnj;گویی که اصل اباحه جاری می&zwnj;شود، اما وقتی ادله احتیاط در دماء و فروج می&zwnj;آید، می&zwnj;گوید که در دماء و فروج، احتیاط اصل می&zwnj;شود. اینجا فروج مطرح است؛ پس در فروج احتیاط بکنید. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA"><strong>دسته چهارم:</strong> کسانی مثل آیت&zwnj;الله میلانی قدیم مشهد، می&zwnj;فرمایند که ما با ادله سه&zwnj;گانه&zwnj;ای که شما فرمودید نمی&zwnj;توانیم چیزی را در این زمینه حرام بکنیم، ولی ارتکاز متشرعه، شم الفقاهه و ... چنین چیزی را نمی&zwnj;پذیرد که اسپرم مردم غریبه&zwnj;ای وارد رحم خانم این آقای مومن یا خانم مجردی بشود. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">اولین چالش این است که چهارمیلیون زوج نابارور به کدام فتوای مجاز یا غیرمجاز عمل کنند؟ پزشک می&zwnj;گوید: زوج نابارور به من می&zwnj;گوید: &laquo;من مقلد آقا هستم. این کار را برایم انجام بده&raquo;. من خودم مقلد کسی هستم که او اجازه نمی&zwnj;دهد. چه کار کنم؟ فتوای معیار در بحث قوانین یا امور جامعه چیست؟ مقام معظم رهبری می&zwnj;فرمایند: تا جایی که ممکن است فتوای همه را در قوانین رعایت کنید. ممکن است امروز مقلد کسی است که اجازه می&zwnj;داد، اما فردا مقلد کسی می&zwnj;شود که اجازه نمی&zwnj;دهد. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">یکی از چالش&zwnj;های مهم در بحث نسب است. نسب صاحب تخمک است یا صاحب اسپرم؟ اگر اسپرم و تخمک با روش </span><span dir="LTR">IVF</span><span lang="FA"> که خارج از رحم است تلفیق شدند در رحم زن دومی گذاشته شد، آیا او مادر هست؟ بحث چند مادری پیش می&zwnj;آید. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">تخمک دو قسمت اصلی و پنج&zwnj;شش قسمت فرعی دارد. قسمت اصلی غشا و هسته تخمک است. این خانم شوهردار، هسته تخمکش مشکل ندارد، اما غشا که در حکم کاسه و ظرف است، مشکل دارد. از تخمک خانمی که اجازه می&zwnj;دهد، این ظرف را می&zwnj;گیرند، از تخمک خود این خانم، هسته را می&zwnj;گیرند و داخل این ظرف می&zwnj;گذارند. تخمک ایجاد شده را در رحم خانم دیگری می&zwnj;گذارند. در این فرض، بچه مال کدام است؟ آقای خویی می&zwnj;فرمودند کسی که متولد می&zwnj;کند فقط مادر است و بقیه اصلا مادر نیستند. این بنده خدا می&zwnj;گوید: &laquo;من و شوهرم این خرج&zwnj;ها را کردیم تا من مادر باشم&raquo; اما به فتوای آقای خویی و آقای تبریزی اصلا این مادر نیست. <span style="color:#27ae60;">﴿</span></span><span style="color:#27ae60;"><span lang="FA">إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ</span></span><span lang="FA">﴾ (سوره مجادله، آیه2) را ملاک قرار داده&zwnj;اند. دیگران تولد را ملاک قرار نمی&zwnj;دهند و بعضی تلفیق می&zwnj;کنند. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">اسپرم که مال این شوهر اشکال نداشت، همین اسپرم را هم یک کارهایی می&zwnj;شود روی آن انجام داد، ولی تخمک تلفیقی شد و یک نفر هم که در رحم بزرگش می&zwnj;کند، سه نفر می&zwnj;شوند. آن وقت بحث چند مادری پیش می&zwnj;آید. هنوز این کار در اسپرم انجام نشده؛ یعنی اسپرم تلفیقی دو آقا درست است اما اسپرم شست&zwnj;وشو داده می&zwnj;شود؛ یعنی یک یا دو اسپرم درست و دقیق را برمی&zwnj;دارند. اگر در آینده تلفیق اسپرم هم بشود، بحث چند پدری پیش می&zwnj;آید. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">علاوه بر هسته که تأثیرگذار اصلی است، غشا هم تأثیرگذار در بچه است. حال غشای تاثیرگذار با این که اصل نیست، آیا مادریت ایجاد می&zwnj;کند؟ آقا و خانم هر کدام بیست&zwnj;وسه کروموزوم دارند، این&zwnj;ها با هم تلفیق می&zwnj;شوند و هر انسانی چهل&zwnj;وشش کروموزوم دارد. امروزه این کروموزوم&zwnj;ها دستکاری می&zwnj;شود. مثلاً می&zwnj;گوید این بازیگر را بیاورید از اسپرم او استفاده کنید؛ چون چشم&zwnj;هایش قشنگ است و من بچه&zwnj;ای با چشم&zwnj;های این رنگی یا موهای این رنگی می&zwnj;خواهم. حالا البته این مثال علمی نیست، ولی برای تقریب به ذهن خوب است. خودرو شما حدود سی فیوز دارد. هر فیوزش را بکشی قسمتی قطع می&zwnj;شود. این کروموزوم&zwnj;ها هر کدامش برای بخشی است. بعضی از اختلالات این کروموزوم&zwnj;ها مغز را متأثر می&zwnj;کند و مثلاً &laquo;سندروم دَون&raquo; ایجاد می&zwnj;کند. برخی، رنگ، شکل، پوست و ... را ایجاد می&zwnj;کند. آیا اجازه داریم آن کروموزوم را تغییر بدهیم؟ آیا اجازه داریم از اسپرمی استفاده کنیم که این ویژگی&zwnj;ها را دارد؟ این&zwnj;ها همه امروزه قابل&zwnj;دست&zwnj;کاری و ایجاد است. در آینده این خواهان زیاد پیدا خواهد کرد؛ کما اینکه جراحی زیبایی امروزه به بحث مالی و ثروتی عجیب در کشورها و خانواده&zwnj;ها تبدیل شده است. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">در سال 1382 در مجلس قانون چگونگی اهدای جنین تصویب شد. فقط هم اهدای جنین است که آقا جنین را اگر بخواهد اهدا بکند این شرایط را در نظر بگیرد. در تبصره ماده شش آن آمده: تمام اطلاعات مربوط به جنین&zwnj;های اهدایی جزء اطلاعات به&zwnj;کلی&zwnj;سری طبقه&zwnj;بندی می&zwnj;شوند؛ یعنی باید به کسی گفته نشود و کاملا مخفیانه باشد. این خانم و آقایی که گفتیم مشکل دارند، به بانک اسپرم می&zwnj;روند و یک اسپرم می&zwnj;گیرند. این اسپرم مال کیست؟ نمی&zwnj;داند. تزریق می&zwnj;کند، کارهایش را انجام می&zwnj;دهد و بچه&zwnj;دار می&zwnj;شود. اینجا چند چالش دارد. به این می&zwnj;گویند ریجستری. ریجستری یعنی پنهان&zwnj;کاری نسبت به اطلاعات مربوط به مشخصات این اسپرم. مشکلی در کشور ما وجود دارد که گاهی در کشورهایی که دین ندارند، وجود ندارد. آن&zwnj;ها با اینکه دین ندارند می&zwnj;گویند که از جهت اخلاقی هر انسانی نباید بیشتر از سه بار اسپرمش را به بانک اسپرم بسپارد و بیشتر از سه بچه از او تولید نشود. موسسه&zwnj;ای در یکی از شهرهای ایران گفته بود: مسئول این موسسه، هم نژاد و هم تیپش خوب است. بیشتر از اسپرم ایشان استفاده می&zwnj;کنیم. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">چالش&zwnj;هایش را من فقط لیست می&zwnj;کنم. بابای واقعی طبق فتوای عموم، صاحب اسپرم است. با مخفی&zwnj;بودن اطلاعات، این بچه نمی&zwnj;داند که بابایش کیست. این زن و شوهری که الان هستند حداقل این آقا بابایش نیست. اولین مرتبه: انسان حق دارد پدرش را بشناسد. قرآن می&zwnj;فرماید: <span style="color:#27ae60;">﴿</span></span><span style="color:#27ae60;"><span lang="FA">مَا جَعَلَ أَدْعِياءَکُمْ أَبْنَاءَکُمْ</span></span><span lang="FA"><span style="color:#27ae60;">﴾</span> (سوره احزاب، آیه4)؛ حق ندارید فرزندخوانده&zwnj;هایتان را پسران خودتان بخوانید. در بحث نسب، عموم فقها پنهان&zwnj;کردن نسب را حرام می&zwnj;دانند؛ هرچند استثنا داریم. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="color:#f39c12;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">یکی از حضار:</span></b></span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">&nbsp;اگر اسپرم از راه گناه و استمنا خارج بشود، مقدمه حرام مضاعف است. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="color:#8e44ad;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">استاد ارائه&zwnj;دهنده: </span></b></span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">مقدمه حرام، بحث دیگری است و چیزی را به هم نمی&zwnj;زند. اگر شما قراردادن اسپرم در رحم را حلال دانستید، حرمت استمنا یکی از مباحث فقهی دیگر است. ابتدا در اکثر مراکز رویان از همین راه استمنا استفاده می&zwnj;شد، ولی امروزه اتاق مخصوص دارند که با همسر شرعی&zwnj;اش همبستر می&zwnj;شود و اسپرم را دریافت می&zwnj;کنند. در ایران و&nbsp; خارج از کشو رمانند آمریکا مقالاتی نوشته شده که اسپرم گرفته&zwnj;شده در بین&zwnj;الطلوعین و اسپرمی که با استمنا گرفته می&zwnj;شود، مشکلاتی دارد. حتی مقاله&zwnj;ای نوشته شده که ماه بر اسپرم تاثیر دارد. روایاتی که می&zwnj;گوید اول، وسط و آخر ماه، مکروه است را بررسی کرده و گفته که این ماه در آسمان بر این اسپرم&zwnj;ها تاثیر می&zwnj;گذارد. برخی دنبال این هستند که اثبات کنند که شب اول رمضان، آن اثر را ندارد. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">الان من چند چالش مخفی&zwnj;کردن را عرض بکنم. پدرش صاحب اسپرم بود. او که نیست تا از این بچه ارث ببرد یا این بچه از آن بابا. چه کار می&zwnj;کنند؟ می&zwnj;گویند تعهد می&zwnj;گیریم از این پدر جدید که پدر واقعی نیست که این مقدار اموالش را به نام این بچه بکند. خب این ربطی به ارثش ندارد. حق ارثش رفت و تنها بخشی را جبران کرد. بحث سیادتش را چه کار می&zwnj;کنید؟ این پدر و مادر که نشان می&zwnj;دهند این بچه ماست، خودشان سید هستند. این بچه سید نیست اما تا آخر نشان می&zwnj;دهند که سید است. آیا می&zwnj;توانید سهم سادات را به او بدهید یا باید به&zwnj;عنوان غیرسید حسابش بکنید؟ </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">اگر واجب النفقه به بابای اصلی&zwnj;اش است و بابای اصلی&zwnj;اش هم پولدار است، شما حقّ خمس&zwnj;دادن به او را ندارید</span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">اگر کسی پنجاه بار اسپرم اهدا کرد، تقسیم شد به اقوام خودش هم رسید، مباحث ژنتیکی را به هم می&zwnj;زند. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">وقتی این کار تکرار بشود و زیاد رخ بدهد، بحث اختلالات مذاهبی و ادیانی پیش می&zwnj;آید؛ اسپرم مسلمان به غیرمسلمان، اسپرم غیرمسلمان به مسلمان. بچه تا وقتی که بزرگ می&zwnj;شود، پانزده یا نه سالش می&zwnj;شود تابع پدر و مادرش هست. اگر مال مسلمان بود همه احکام او را داشت؟</span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">اینکه خارجی&zwnj;ها بیایند اینجا اهدای اسپرم بکنند یا ما اسپرم&zwnj;هایمان را به خارج بفرستیم، جغرافیای نژادی را به&zwnj;هم می&zwnj;زند. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">حضانت و سرپرستی قابل&zwnj;اهدا، تصالح و رفع ید هست، اما بحث نسب، قابل&zwnj;رفع نیست. امکان&zwnj;پذیر نیست که پدر بگوید: من نسب این را به تو دادم.</span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">یکی از بحث&zwnj;های خیلی بحث عدّه است که تقریبا تا الان خیلی به آن توجه نشده است. اگر فقط عناوین آیتم&zwnj;های اصلی&zwnj;اش را عرض بکنم، قانع خواهید شد که بحث مهمّی خواهد بود. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">این خانم شوهردار با اسپرم آقای اجنبی حامله شد. آیا عدّه دارد؟ اگر بگویید &laquo;العدة علی الماء&raquo; مطلق است، این خانم باید از شوهرش عدّه نگه بدارد. عدّه شوهر دو تا بود؛ یا باید شوهر می&zwnj;مرد یا شوهر طلاقش می&zwnj;داد. این چه عده&zwnj;ای است که شوهرش شوهر باشد، باز هم باید تا بچه به دنیا بیاید (نه ماه) از او دوری کند. تا کی دوری بکند؟. &nbsp;خب بیچاره کردید رفت. یکی گفته که باید از همه لذّت&zwnj;جویی&zwnj;ها با خانمش دوری بکند. یکی گفته نه فقط از مباحث زناشویی دوری بکند و بقیه التذاذات جایز است. گفته شده: شوهرش همین جا طلاقش داد. برای ازدواج بعدی&zwnj;اش عدّه حمل نگه بدارد یا عدّه طلاق نگه بدارد؟ </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">شوهر هنوز یک عمل زناشویی با او انجام نداده، این بنده خدا رفته یک تلقیح کرده است. آیا الان عدّه نگه بدارد؟ شما در خود عدم دخول شوهر می&zwnj;فرمایید حتی اگر طلاقش هم بدهد عده ندارد؛ چون این کاری نکرده که بخواهد اختلاط میاه به وجود بیاید و آن ادله شاملش بشود. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">آیا اگر این کار را جایز بدانیم یا جایز ندانیم در بحث عدّه&zwnj;اش تاثیرگذار است؟ چون اگر جایز ندانیم و آن را مثل زنا بدانیم، زنا عدّه ندارد. خداوند متعال گفته که زانی و زانیه به&zwnj;دلیل اینکه کار زشت را انجام دادند، احترام ندارند؛ بنابراین عدّه ندارید. اگر شبهه است عده دارد. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">&zwnj;چند مثال دیگر برای چالش بزنم. خانمی مجرد با تخمک خودش، با سلول بنیادی خودش حامله می&zwnj;شود. علم به اینجا رسیده و یکی&zwnj;دو سه سال دیگر کاملا این&zwnj;ها را انجام می&zwnj;دهند. هر کدام از سلول&zwnj;های بنیادی انسان قابلیت این را دارد که رشد داده بشود و از آن اعضا تهیه بشود؛ حتی می&zwnj;توان از آن بحث شبیه&zwnj;سازی و انسانی شبیه او را مطرح کرد. شبیه&zwnj;سازی هم یکی از مباحث آینده بسیار نزدیک است که بسیاری از کشورها دنبال این هستند که دستگاه تولید انسان را راه بیندازند. این بچه&zwnj;ای که در رحم این خانم مجرد رخ داد، اگر فردا می&zwnj;خواهد ازدواج کند آیا عده دارد؟ آیا حق داری بچه بدون پدر به دنیا بیاوری؟ می&zwnj;گوید: &laquo;حضرت مریم که آورد، من هم می&zwnj;خواهم بیاورم. حضرت مریم بچه بی&zwnj;پدر به دنیا آورد، من هم می&zwnj;خواهم بیاورم. آن فرشته&zwnj;ای بود و من هم همین سلول بنیادی&zwnj;ام فرشته شد&raquo;. حتما یک دلیل علمی داشته؛ چون اعجاز، خارج از دلیل و علیت و معلولیت نیست. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">اصلا سلول اسپرمی را از گیاهی تشکیل داده&zwnj;اند و در تخمک این خانم که از سلول بنیادی خودش هم نبود ایجاد کردند؛ اینجا چه؟ این&zwnj;ها در آینده، مسائل فراوانی را دارد. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="color:#c0392b;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">دبیر جلسه: </span></b></span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:17px;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">برسیم به همان اول کار. ظاهرا فعلا دغدغه جامعه ما این است حلیت و حرمت اصل این کار است. ادله آقایانی که حرام می&zwnj;دانند چیست؟ مقام معظم رهبری چگونه این&zwnj;ها را رد می&zwnj;کند، پاسخ می&zwnj;دهد و جواز را قائل هستند؟ ابتدای کار این حل بشود بقیه چیزها باید به تبع انجام بشود. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="color:#f39c12;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">یکی از حضار: </span></b></span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:17px;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">اختلاط میاه قطعا از آثار بدیهی ازدواج است. فقط مقاربت که نیست. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="color:#8e44ad;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">ارائه دهنده: </span></b></span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">نه بعضی مواردش که اختلاط میاه نیست. مثلا اگر شما اسپرم مشخصی را وارد رحم یک خانم اجنبیه کردید، وقتی که حامله شد دیگر این امکان حاملگی با شوهرش وجود ندارد. </span><span dir="LTR">DNA</span><span lang="FA"> این بچه را می&zwnj;گیرید. مشخص است که این بچه مال کدام مرد است.</span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">اصل بحث را می&zwnj;خواهیم وارد شویم. رحم و تخمک خود زن و اسپرم شوهرش که واضح و روشن است، هیچ مشکلی ندارد. اسپرم مرد و تخمک این خانم را می&zwnj;خواهد وارد رحم همسر دوم همین آقا بکند، این جای بحث دارد. اسپرم یک مرد اجنبی، حتی زن و شوهر با هم تلفیق بشود وارد رحم نفر سوم (زن اجنبیه) بشود، این آقا هم اجنبی می&zwnj;شود. رحم اجاره&zwnj;ای خودش توابع و چالش&zwnj;هایی در بحث قرارداد اجاره، اصل انجام این کار و وظایف آن خانم در آن مدت نه ماه دارد. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">غیر از بحث انجام با ضرورت و این&zwnj;ها دو فتوای اصلی داریم: کسی که می&zwnj;گوید این کار جایز است وعده زیادی که می&zwnj;گویند چنین کاری جایز نیست. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">کسانی هستند که به استناد آیات قرآن می&zwnj;فرمایند که اهدای اسپرم اجنبی و قراردادن آن در زن اجنبیه جایز نیست. قرآن می&zwnj;فرماید: <span style="color:#27ae60;">﴿</span></span><span style="color:#27ae60;"><span lang="FA">يحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ</span><span lang="FA">﴾</span></span><span lang="FA">(</span></span></span></span></span></span><span style="font-size:10pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span style="font-weight:bold"><span lang="FA" style="font-size:12.0pt"><span style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;"><span style="font-weight:normal">سوره نور، &zwnj;آیه 30)</span></span></span></span></span></span></span></span><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">،&nbsp;یا </span><span style="color:#27ae60;"><span lang="FA">﴿</span><span lang="FA">يحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ</span></span><span lang="FA"><span style="color:#27ae60;">﴾</span>(</span></span></span></span></span></span><span style="font-size:10pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span style="font-weight:bold"><span lang="FA" style="font-size:12.0pt"><span style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;"><span style="font-weight:normal">سوره نور، &zwnj;آیه 31.</span></span></span></span></span></span></span></span><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">)&nbsp;&laquo;فروجشان را حفظ بکنند&raquo; اطلاق دارد. از هر امری غیر از مسائل زناشویی خودشان باید فروجشان را حفظ بکنند. یکی از وجوه این است که منی و اسپرم غیرشوهر در رحمش قرار بدهد، می&zwnj;گویند حفظ فرج نکرده و خلاف آیه عمل کرده است. آیه فرمود زن مسلمان لازم است که رحم و دستگاه تناسلی خودش را از ارتباط با غیرشوهر و آنچه مربوط به بحث استیلاد و این امر فرج است حفظ بکند. اطلاق دارد و همه امور مربوط به این فرج باید از آن حفظ بشود. داخل شدن اسپرم شخص اجنبی در رحم زن، مصداق ارتباط با غیرشوهر حساب می&zwnj;شود و منافات با ادله وجوب حفظ فرج دارد؛ پس جایز نیست. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">آیا می&zwnj;توان از ﴿</span><span lang="FA">يحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ</span><span lang="FA">﴾، اطلاق&zwnj;گیری کرد؟ یک&zwnj;ونیم ساعت مناظره بین دو نفر &nbsp;از بزرگان درس خارج قم گذاشتیم که آیا این آیه اطلاق دارد یا اطلاق ندارد.. این وابسته به علمای حاضر است که اطلاقش را بگیرند یا اطلاقش را نگیرند. ما فی&zwnj;نفسه اطلاق این آیه را به دلایلی قبول نداریم. &nbsp;</span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">برویم آیه بعدی. <span style="color:#27ae60;">﴿وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ * إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَکَتْ أَيمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيرُ مَلُومِينَ * فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِکَ فَأُولَئِکَ هُمُ الْعَادُونَ﴾</span>،(</span></span></span></span></span></span><span style="font-size:10pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span style="font-weight:bold"><span lang="FA" style="font-size:12.0pt"><span style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;"><span style="font-weight:normal">سوره مؤمنون، آیات 5-7.</span></span></span></span></span></span></span></span><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">)&nbsp;برخی گفته&zwnj;اند که <span style="color:#27ae60;">&nbsp;﴿</span></span><span style="color:#27ae60;"><span lang="FA">فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِکَ</span><span lang="FA">﴾</span></span><span lang="FA"> اطلاق دارد. هر چیزی غیر از روابط معمول زناشویی برای ایجاد فرزند یا عمل زناشویی، حرام است؛ بنابراین انتقال اسپرم اجنبی به رحم این خانم</span><span lang="FA"> <span style="color:#27ae60;">﴿</span></span><span style="color:#27ae60;"><span lang="FA">فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِکَ</span><span lang="FA">﴾ </span></span><span lang="FA">&nbsp;بر آن صادق است. برخی از مراجع مثل مرحوم صاحب جواهر فرموده&zwnj;اند که باید از راه عمل زناشویی درست، محرمیت و زن و شوهری، انجام بشود و برخی می&zwnj;گویند که این آیه اطلاقی ندارد و فقط مبحث زنا را می&zwnj;گوید. </span><span style="color:#27ae60;"><span lang="FA">﴿</span><span lang="FA">إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَکَتْ أَيمَانُهُمْ</span></span><span lang="FA"><span style="color:#27ae60;">﴾</span>،&nbsp;نشان می&zwnj;دهد که این آیه اطلاق ندارد. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">ما انصراف افرادی را در خارج قبول نداریم و مثل آخوند، انصرافی که باعث ظهور بشود را قبول داریم و می&zwnj;گوییم ظهور دارد در این که موارد معمول زندگی آن زمان را می&zwnj;گوید؛ بنابراین این انصراف، انصرافی که شما به آن اشکال کنید نیست. این اطلاق را از بین می&zwnj;برد، ولی ظهور در اطلاق ندارد. شما باید ظهور در اطلاق را کشف کنید. اگر ظهور در اطلاق را کشف نکنید و بخواهید به دلیل، تمسک کنید در شبهه مصداقیه خود دلیل، این غلط است.&nbsp;اگر اطلاق کشف نشود، تمسک به ظهور دلیل، تمسک به اطلاق برای این مصداقی که نمی&zwnj;دانیم مصداق این دلیل هست یا نیست، تمسک به عام در شبهه مصداقیه می&zwnj;شود و تمسک به عام در شبهه مصداقیه باطل است. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">پس در بحث آیات با همین توضیحی هم که الان اضافه کردیم دیگر واضح و روشن است که ممکن است با اطلاقش نسازد. می&zwnj;رویم در بحث دلیل دوم: روایات. دلیل روایات، ارتکاز متشرعه، کشف مذاق شارع و مقتضای اصل عملی را هم بررسی بکنیم آن وقت تقریبا یک ذره از بحث را بیان کرده&zwnj;ایم.</span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">یکی روایت علی بن سالم است &laquo;<span style="color:green">قال ان اشد الناس عذابا یوم القیامه رجلا اقر نطفته فی رحم یحرم علیه</span>&raquo;. در روز قیامت شدیدترین انسان&zwnj;ها از جهت عذاب، کسی است که نطفه&zwnj;اش را در رحمی که بر او حرام است، مستقر بسازد. &laquo;اقر، قرار، استقرار&raquo;، استقرار پیدا کند نطفه&zwnj;اش، یعنی نطفه&zwnj;اش بچه بشود، نه هر قراردادنی، بلکه قراردادنی که بچه بشود. گفتهاند که این روایت، اطلاق دارد. در روایاتی داریم که فرد زانی دو گناه انجام می&zwnj;دهد: یکی این عمل شنیعی که انجام می&zwnj;دهد و اینکه نطفه&zwnj;اش را در رحم این خانم قرار می&zwnj;دهد و باعث این می&zwnj;شود که بچه زنازاده نامشروعی ایجاد می&zwnj;شود این هم گناه دیگر. برای همین امام صادق علیه&zwnj;السلام فرمود: بیست تا از آن صدتا شلاق&zwnj;هایی که این می&zwnj;خورد، مربوط به این کار دومش است؛ یعنی این کار دوم، قانون برایش وضع شد. پس اینجا دو گناه است؛ یکی قراردادن نطفه در رحم، یکی هم آن عمل زنا. عموم فقها از مجموع این روایات، استفاده اطلاق کرده و جایز نمی&zwnj;دانند، شاید به یک روایت اشکال کوچکی بکنیم، ولی از همه&zwnj;اش نمی&zwnj;توانیم دست برداریم. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">ولی من خودم می&zwnj;توانم عرض بکنم که حالا به اندازه سوادی که دارم، تمام این روایات را می&zwnj;شود در آن اشکال کرد و هیچ کدام را به&zwnj;تنهایی قابل این که شما قائل بشوید که همه انواع و انحای اهدای اسپرم اجنبی به اجنبی جایز نیست، این روایات دلالتش را نداشته باشد. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">روایت از جهت سندی معتبر است. نطفه در خیلی از جاها هم به &laquo;ماء الرجل&raquo; و هم به &laquo;ماء النساء&raquo; می&zwnj;گویند؛ حتی گاهی به تلفیقش می&zwnj;گویند، قرآن نطفه را دارد آن جایی می&zwnj;گوید که تلفیق شده و لقاح دارد که چهل روز طول می&zwnj;کشد. این نطفه در اینجا قرینه دارد که یقینا اسپرم مرد است؛ چون اضافه&zwnj;اش کرد به نطفته. بله! یک نسخه داریم که نطفة است که اضافه نمی&zwnj;شود و به&zwnj;صورت نکره می&zwnj;آید؛ یعنی غیرمتصل می&zwnj;آید. بازهم قرینه دارد که چون می&zwnj;گوید مرد قرار بدهد نطفه&zwnj;ای را در خانم، حتی با ضمیر هم نیامده باشد، بازهم منظورش، اسپرم مرد است. در عصر صدور روایت این&zwnj;طور نبود که مثلا آقایان و خانم&zwnj;ها هر روز به مرکز رویان بروند، کس دیگری هم این کارها را بکند و بگوید: اقر نطفة؛ آنچه انجام می&zwnj;شد به&zwnj;وسیله همین مرد در رحم زن انجام می&zwnj;شد؛ پس اگر &laquo;نطفة&raquo; هم بگوید بازهم این منظور است. درنتیجه این روایت را این&zwnj;طوری استدلال می&zwnj;کنند که به&zwnj;صورت مطلق و بدون هیچ قیدی، قراردادن منی در رحمی که برای صاحب منی حرام است، گناه به&zwnj;شمار می&zwnj;رود. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">&nbsp;روایت دیگری هست که خانمی با شوهرش هم&zwnj;بستر شد، رفت این آب همسرش را منتقل کرد به یک کنیزی. آن کنیز حامله شد. احتمال علمی و پزشکی&zwnj;اش هم امروزه ثابت شده که مشکلی ندارد. امام صادق علیه&zwnj;السلام می&zwnj;فرمایند: این خانم تنبیه می&zwnj;شود؛ چون&nbsp; این کاری که کرده، جایز نبود. این نشانه می&zwnj;دهد که قراردادن نطفه اگر به&zwnj;وسیله خود این آقا حتی بدون دخالت، صورت می&zwnj;گرفت، قرینه بشود که این کار جایز نبود؛ چون خانمش هم که این کار را کرد حضرت فرمودند جایز نبوده، این خانم تنبیه می&zwnj;شو و جریمه&zwnj;های این کنیز که از باکره&zwnj;بودن در خواهد آمد باید بدهد؛ چون وقتی می&zwnj;خواهد بچه را متولد کند، بکارتش از بین می&zwnj;رود. از این روایت اطلاق&zwnj;گیری بکنند که بگویند این نوع باروری، جایز نیست.</span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">این اطلاق&zwnj;گیری اشکالاتی دارد. این نوع باروری که منی مرد به&zwnj;صورت غیرمستقیم، با ترکیب یا بدون ترکیب، در رحم زن بیچاره قرار بگیرد، در زمان خود روایت که حتما منظور این روایت نبوده است؛ شما باید اطلاقی برایش اثبات بکنی که در زمان ما این&zwnj;طوری بشود. برای جواب&zwnj;دادن ممکن است ادعای انصراف روایت به موارد نامشروع بشود. این که می&zwnj;گوید &laquo;من اقر نطفته&raquo; یعنی &laquo;من ازنی&raquo;، کسی که زنا بکند؛ چون این دیگر دو صورت نداشته. پاسخش این است که انصراف روایت به مورد زنا را ما نمی&zwnj;پذیریم؛ چون غلبه و شیوع افراد خارجی را سبب انصراف نمی&zwnj;دانیم. مثل این که بگویند: &laquo;برو گوشت بخر&raquo;، بیشتر گوشت در بازار یک چیز باشد، این دلیل انصراف نیست. این مقدار را نمی&zwnj;پذیریم که این انصراف وجود داشته باشد. برخی گفته&zwnj;اند که تمام موضوع این روایت، قراردادن نطفه مرد بیگانه در زن بیگانه است و اگر حرمت چنین کاری اثبات بشود، بعد باید بگویید حرام است؛ درحالی&zwnj;که هنوز این حرمتش اثبات نشده. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">می&zwnj;گوید &laquo;من اقر نطفته فی رحم یحرم علیه&raquo; این &laquo;یحرم علیه&raquo; را صفت رحم می&zwnj;گیری یا ویژگی برای آن آقا می&zwnj;گیری؟ اگر صفت این رحم بگیری که بر او حرام است یا صفت برای آن آقا بگیری که کار حرام انجام می&zwnj;دهد، متفاوت است. می&zwnj;گوید شما اول اثبات کن که اگر قرار دادن این ماء در رحم حرام است، بعد بگو که این روایت می&zwnj;گوید حرام است؛ روایت که نمی&zwnj;آید برای خودش موضوع درست بکند و بگوید این موضوع جدید شما هم من شاملش هستم. شما اول باید این موضوع جدید را شامل این روایت بدانید تا دلیل و روایت برای خودش موضوع&zwnj;ساز نشود. می&zwnj;دانم این تکه آخر برای تشکیک در اطلاق با آن توضیحاتی که دادم نیازمند بحث و گفت&zwnj;وگوی بیشتری هست که درحقیقت به&zwnj;نوعی دفاع از قول به جواز مثل مقام معظم رهبری است. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin: 0cm 0cm 8pt; text-align: center;"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/اهدای-اسپرم2.jpg" style="width: 500px; height: 291px;" /></span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="color:#c0392b;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">دبیر علمی:</span></b> </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:17px;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">شما فعلا ادله منکرین را گفتید. هنوز وارد پاسخ نشده&zwnj;اید. الان هم پاسخی که داده شده بود را رد کردید. از این اطلاق آیات و روایات یک پاسخ جدی که در آن وجود دارد چیست؟ که دوستان دست پر از این جا بروند. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="color:#8e44ad;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">استاد ارائه دهنده</span></b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">: </span></span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">آن طرف مقابل می&zwnj;گوید: ما باید جواز را اثبات کنیم یا شما باید حرمت را اثبات کنید؟ مجوزین می&zwnj;گویند آیا ما باید جواز را اثبات کنیم؟ مدعی و منکر اینجا جایش عوض نشود. مجوزین مانند مقام معظم رهبری می&zwnj;گویند: شما باید دلیل بر حرمت بیاورید. آیه به همان مواردی که گفتیم انصراف دارد و اطلاق ندارد و انصراف، ظهوری دارد. روایت هم ظهور در این ندارد و شامل موضوع جدید نمی&zwnj;شود. موضوع جدید را نمی&zwnj;تواند موضوع خودش قرار بدهد. بعد می&zwnj;رویم به اصل برائت. می&zwnj;گوییم ادله فروج و دماء؟ می&zwnj;گوید: همه آن&zwnj;ها را هم جواب می&zwnj;دهم. می&zwnj;گوییم ارتکاز متشرعه؟ می&zwnj;گوید من چنین ارتکازی ندارم. پس اصل برائت چه؟ می&zwnj;گوید: اصل، جواز انتقال است؛ به پیامدهایش دیگر کاری ندارد. پیامدهایش را باید ملاحظه بکند. مقام معظم رهبری نمی&zwnj;گوید که &nbsp;بروید و همه پیامدها را رها کنید. بعد اصل این جواز برای من دلیل نمی&zwnj;خواهد، اصل برائت دارم. شما که مخالف هستید دلیل بیاور. مخالفین سه چهار دلیل داشتند: آیات، روایات، مذاق شریعت و ارتکاز متشرعه. آقا می&zwnj;گوید: من ارتکاز و مذاق را که قبول ندارم. مذاق من چنین چیزی را کشف نمی&zwnj;کند. اطلاق روایات و آیات هم که شما نتوانستی اثبات بکنی. شما باید اطلاقش را اثبات کنی. اطلاقش را اثباتش نکردی؛ پس من قائل به جواز هستم. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">برخی مراجع در این موارد، خوب تشکیک کرده&zwnj;اند و آخر باز عدم&zwnj;جواز را نتیجه گرفته&zwnj;اند. شما که همه این&zwnj;ها را تشکیک کردید، چرا عدم جواز [را نتیجه گرفتید]؟ (این هم مبنایی است. در قم هم بسیاری از استادانو مراجع تقلید ما قائل هستند) این&zwnj;ها می&zwnj;گویند که از مجموع ادله نمی&zwnj;توانیم دست برداریم؛ یعنی درست است با یک روایت قانع نمی&zwnj;شوم؛ اشکال می&zwnj;کنم به آن، اما از مجموع آیات، روایات، ارتکاز، مذاق شریعت، شمّ&zwnj;الفقاهه، همه این&zwnj;ها را که کنار هم قرار می&zwnj;دهم می&zwnj;گویم نمی&zwnj;توانم قائل به جواز هرگونه ادخال اسپرم اجنبی در رحم اجنبیه بشوم، وگرنه ادله را تک تک بررسی کنم بله، با آن قدرت فقهی و اصولی که دارم یا انصراف می&zwnj;دهم یا می&zwnj;گویم شامل نمی&zwnj;شود یا از ابتدا می&zwnj;گویم در این موضوع ظهور ندارد یا با مورد، ظهورش را بر می&zwnj;گردانم. مورد، مخصّص نیست، ولی اگر به&zwnj;گونه&zwnj;ای شد که مورد، ظهور را برگرداند، تمسک به مورد و شأن نزول نیست، بلکه تمسک به ظهور است. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">این را در دو دسته ببینید و شما آزادید که دسته اول یا دسته دوم را انتخاب کنید. هر کدامش را انتخاب کنید بخش چالش&zwnj;هایتان کم و زیاد می&zwnj;شود. حلیت را اجازه بدهید با این وضع قانونی که وجود دارد، چالش&zwnj;هایی دارد و اگر حرمت را انتخاب کنید در بحث نسب، ارث، حضانت، مراتب و شبهه بودنش، چالش&zwnj;های دیگری دارد. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="color:#c0392b;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">دبیر علمی</span></b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">: </span></span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:17px;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">آیا عرف هم در این مسأله نقشی دارد؟</span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="color:#8e44ad;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">استاد ارائه&zwnj;کننده</span></b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">: </span></span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">بحث نقش عرف در فقه یک کتاب سیصدچهارصد صفحه&zwnj;ای است. عرف در خطابات شارع یقینا کارگر است؛ چون همه خطابات شارع به عرف عام القا شده. در تطبیق مصادیق بر عنوان خطاب شارع، عرف اماره و نشانه است؛ برای همین اگر شما از راه دیگر به علم رسیدی، این عرف دیگر کاره&zwnj;ای نیست. مثال واضح بزنم: بچه&zwnj;ای دارد اما می&zwnj;گوید: نمی&zwnj;دانم بچه مال خودم است یا نه. مراجع، قدما و فقها همه می&zwnj;گویند: &laquo;قاعده فراش&raquo;. این ناقلای شیطان، نباید این کار را می&zwnj;کرد اما رفت آزمایش </span><span dir="LTR">DNA</span> بچه را گرفت و اثبات کرد که این بچه مال من نیست. قاعده فراش می&zwnj;گفت: &laquo;این بچه در خانه تو متولد شده؛ پس مال توست&raquo;، اما الان <span dir="LTR">DNA</span> اثبات علمی کرد 99 درصد که این بچه مال او نیست. کدام مقدم است؟ نمی&zwnj;توانی بگویی عرف؛ چون عرف و قاعده فراش درصورتی که شما علم نداشتی ملاک بود، الان که علم داری. </span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:19px;"><span style="font-family:Arial,Helvetica,sans-serif;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA">این قانون خوبی است. بعضی&zwnj;ها هم آن را قبول ندارند، ولی عموم فقها در خطابات، ملاک را عرف می&zwnj;دانند؛ برای همین، مرگ مغزی تمام دعوا روی همین است. &nbsp;میت و حی، به که القا شده؟ به عرف عام. عرف عام این آدم روی تخت بیمارستانی که دارد با دستگاه نفس می&zwnj;کشد را زنده می&zwnj;گوید. ولی متخصص می&zwnj;گوید: احتضار، مرگ مغزی یا کما، مراتبی دارد. از پانزده شروع می&zwnj;شود تا سه؛ سه مرگ مغزی می&zwnj;شود. این مرگ مغزی را عرف می&zwnj;گوید دارد نفس می&zwnj;کشد. اما آن پزشک متخصص می&zwnj;گوید که مغزش تبدیل به ژله شده و امکان بازگشتش وجود ندارد. چون خطاب عرفی است مراجع، عموما نپذیرفته&zwnj;اند به جز چند نفر که موضوع را تغییر داده&zwnj;اند؛ نه اینکه خطاب عرفی را به عرف نپذیرند. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="color:#c0392b;"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">دبیر علمی</span></b><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">: </span></span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:17px;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">این بحث مفصلی در اصول است که تشخیص موضوعات با عرف است یا دقت عقلی است یا متخصص است. این&zwnj;ها بحثش مفصل است. تشکر می&zwnj;کنیم از جناب حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمدعلی قاسمی که تشریف آوردند. بحث بسیار مفصل است. اشتیاق عزیزان هم معلوم می&zwnj;کند که با یک جلسه، کفایت نمی&zwnj;کند. ان&zwnj;شاءالله اگر توفیق باشد وقتی بگیریم از حاج آقا اگر بتوانیم بعدا در اختیارشان باشیم تا این جلسه ادامه پیدا بکند؛ چون هم بحث به&zwnj;روزی است و هم احتیاج جامعه است و هم علاقه عزیزان به شنیدنش وجود دارد. همچنین از شما عزیزان حاضر محترم تشکر می&zwnj;کنم؛ وقت گذاشتید و تشریف آوردید در این جلسه علمی حضور پیدا کردید. دعوت می&zwnj;کنم از جناب حجت الاسلام و المسلمین دکتر سیفی مدیر موسسه دارالثقلین امام عصر که جهت تقدیم لوح سپاس به جناب دکتر قاسمی تشریف بیاورند اینجا. صلواتی ختم بفرمایید. </span></span></span></span></span></span></p> <p class="matneMamooly" dir="RTL" style="margin:0cm 0cm 8pt; text-align:justify"><span style="font-size:16pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-family:&quot;w_Lotus FN&quot;">اللهم صل علی محمد و آل محمد </span></span></span></span></span></span></p> <div>&nbsp; <hr align="left" size="1" width="33%" /> <div id="ftn1"> <p class="MsoFootnoteText" dir="RTL" style="margin:0cm; text-align:justify">&nbsp;</p> </div> </div> Sat, 01 Jun 2024 17:32:33 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_730867-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار کرسی‌ها و نشست‌ها http://darolsaqalain.ir/ingid_794919-utab آینده‌پژوهی هوش مصنوعی در فرایند فقه و اجتهاد
<p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/بنر.jpg" style="margin: 5px; width: 600px; height: 450px;" /></p> <p>به کوشش معاونت پژوهش مؤسسه دارالثقلین امام عصر (عج) در روز پنجشنبه مورخه 22 آذرماه سال 1403، نشست علمی پژوهشی با موضوع &laquo;آینده&zwnj;پژوهی هوش&zwnj;مصنوعی در فرایند فقه و اجتهاد&raquo; برگزار گردید. این نشست با ارائه مطالب توسط حجت&zwnj;الاسلام&zwnj;والمسلمین رضا احمدوند پیرامون موضوع هوش مصنوعی و آینده آن در فرایند فقه و اجتهاد انجام شد. جناب حجت&zwnj;الاسلام&zwnj;والمسلمین همت&zwnj;علی حسینی دبیر و مدیریت این نشست را عهده&zwnj;دار بود. در ادامه گزارش تفصیلی این نشست ارائه می&zwnj;گردد.</p> <p><span style="color:#8e44ad;"><strong>مدیر نشست</strong></span>: سلام علیکم جمیعا<br /> &nbsp;أعوذ بالله السمیع العلیم من همزات الشیطان الرجیم&nbsp;<br /> بسم الله الرحمن الرحیم و به نستعین إنه خیر ناصر و معین<br /> &nbsp;و الصلاة و السلام علی سیدنا و نبینا محمد و آله الطاهرین<br /> خداوند را شاکر هستیم که توفیقی عنایت فرمود تا بتوانیم در این روز، گرد هم بیاییم و قدمی در راه معارف اسلامی و طریق فقه و فقاهت برداریم، نشست علمی را آغاز می&zwnj;کنیم با موضوع &laquo;آینده&zwnj;پژوهی هوش&zwnj;مصنوعی در فرایند فقه و اجتهاد&raquo;.<br /> هوش مصنوعی چند صباحی است که در جهان به ظهور رسیده و توانسته تا الان تأثیر بسزایی در عرصه&zwnj;های مختلف علمی داشته باشد. چندی نخواهد گذشت که هوش&zwnj;مصنوعی در عرصه&zwnj;های مختلف، حاکمیت خودش را به تثبیت برساند و در این میان به&zwnj;یقین در عرصه فقه و فقاهت هم می&zwnj;تواند تأثیرگذار باشد؛ همان&zwnj;گونه که در علم&zwnj;های دیگر و مشاغل مختلف تأثیر خودش را داشته است. هرچند که تازه دارد کار خودش را شروع می&zwnj;کند، اما در عرصه فقه و فقاهتی که روحانیت و عالمان دینی با آن کار دارند در جنبه&zwnj;های مختلفی ممکن است تأثیرگذار باشد.<br /> نشست امروز ما با حضور جناب حجت&zwnj;الاسلام&zwnj;والمسلمین رضا احمدوند، استاد محترم که نشست را ارائه خواهند کرد، درباره هوش&zwnj;مصنوعی و تأثیراتی است که بر جنبه&zwnj;های مختلف فقه و فقاهت خواهد داشت و استفاده&zwnj;هایی که شما عزیزان می&zwnj;توانید در مسیر اجتهاد از هوش&zwnj;مصنوعی داشته باشید. بیش از این مصدع نمی&zwnj;شوم، چون مطالب بسیار هست و استفاده می&zwnj;کنیم از کلام استاد بزرگوار جناب حجت&zwnj;الاسلام&zwnj;والمسلمین احمدوند به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.<br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>ارائه&zwnj;دهنده:</strong></span><br /> &nbsp;اعوذبالله من الشیطان الرجیم<br /> &nbsp;بسم الله الرحمن الرحیم<br /> &nbsp;الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمد وآله الطاهرین و اللعن الدائم علی أعدائهم اجمعین من الان الی قیام یوم الدین<br /> &nbsp;اللهم کن لولیک الحجه بن الحسن صلواتک علیه و علی آبائه فی هذه الساعة و فی کل ساعة ولیا و حافظا و قائدا و ناصرا و دلیلا و عیناً حتی تسکنه أرضک طوعا و تمتعه فیها طویلا.<br /> سلام علیکم جمیعا و رحمه الله&nbsp;<br /> کمال تشکر و قدردانی را دارم از دست&zwnj;اندرکاران پژوهشی مؤسسه دارالثقلین به&zwnj;ویژه جناب آقای حسینی و حاج&zwnj;آقای اکبری که حالا خودشان نیستند، ولی خدایشان هست. زحمت زیادی کشیدند پیگیری کردند که در این نشست ان&zwnj;شاءالله بتوانیم حضور فعال و موفقی داشته باشیم. عنوان بحث ما &laquo;نشست آینده&zwnj;پژوهی هوش&zwnj;مصنوعی در فرایند فقه و اجتهاد&raquo; هست.&nbsp;<br /> اجمالاً یک گزارش بسیار کوتاهی از روند شکل&zwnj;گیری هوش&zwnj;مصنوعی خدمت شما عرض کنم تا برسیم به بحث خودمان که بحث نشست آینده&zwnj;پژوهی هست.<br /> &nbsp;انسان از گذشته راه&zwnj;های زیادی را پیمود برای این که خدا را انکار کند. برای ما که در حوزه علمیه تحصیل می&zwnj;کنیم و طلبه هستیم دقت به این نکته لازم است که انسان، سُودای خلقت یک انسان دیگر، یک موجود دیگر که شبیه خودش رفتار بکند را از کجا در سر پرورش داد؟ در الهیات مسیحیت ما با یک پروژه مواجه هستیم آن هم این است که در افکار عمومی جامعه وقتی دانشمندان مسیحی حضور پیدا می&zwnj;کنند، تلاش می&zwnj;کنند تا هر چیزی را به&zwnj;نوعی به خداوند متعال مرتبط کنند. اگر سیل یا زلزله می&zwnj;آمد، اگر خورشیدگرفتگی یا ماه&zwnj;گرفتگی بود یا رفتارهایی ازاین&zwnj;دست، تلاش می&zwnj;کردند که این&zwnj;ها را به&zwnj;نوعی نشانه غضب خداوند متعال معرفی کنند. کم&zwnj;کم علم که پیشرفت کرد یواش&zwnj;یواش با ظهور &laquo;مارتین لوتر&raquo; و جنبش پروتستانیسم علیه مسیحیت کلاسیک، این تصور شکل گرفت که توجیهاتی که تاکنون کلیسا برای مردم در تبیین حقایق طبیعی عالم ارائه می&zwnj;داد، خرافات است. مثلاً زلزله را می&zwnj;گفت که این نشانه خشم خداوند است، بعداً انسان متوجه شد که نه، زلزله یک فرایند طبیعی است؛ زلزله نتیجه شکست گسل&zwnj;ها و برخورد آن&zwnj;ها با همدیگر است. خورشیدگرفتگی را می&zwnj;گفتند که این نشانه غضب و قهر الهی است. بعد معلوم شد که نه، این هم یک تبیین طبیعی دارد. با پیداشدن علت طبیعی اتفاقاتی که در عالم می&zwnj;افتاد، یواش&zwnj;یواش این ذهنیت شکل گرفت که نکند این خدایی هم که عالمان مسیحی می&zwnj;گویند، صرف یک خرافه باشد برای توجیه وقایع طبیعی.<br /> هر کدام از این خاک&zwnj;ریزها که از دست می&zwnj;رفت بحث زلزله، سیل و وقایعی که اتفاق می&zwnj;افتاد، یک امتیاز مثبت بود برای آنانی که به سمت انکار خدا حرکت می&zwnj;کردند، اما یک خاک&zwnj;ریز ماند یک حادثه طبیعی باقی ماند که این&zwnj;ها هنوز نتوانستند توجیه برای آن پیدا کنند و این، مسئله هوش انسان است. هوش طبیعی انسان به&zwnj;گونه&zwnj;ای است که درصدد این هستند بتوانند یک موجودی مثل انسان خلق کنند؛ مثل انسان بتواند فکر کند و قابلیت یادگیری داشته باشد. تنها چیزی که هنوز نتوانسته&zwnj;اند یک توجیه طبیعی و تجربی برای آن ذکر کنند، مسئله هوش انسان است.&nbsp;<br /> در رأس این تفکری که من دارم خدمت شما عرض بکنم تفکر داروینیسم است. داروین آمد نظریه تکامل تجربی را مطرح کرد که آقا در موجودات زنده یک تکاملی اتفاق افتاده است. موجوداتی که دوزیست بودند به&zwnj;خاطر شرایط جغرافیایی مجبور شدند دریا را رها کنند و به خشکی پناه ببرند موجوداتی که قد کوتاهی داشتند به&zwnj;خاطر تمام&zwnj;شدن علف&zwnj;های روی زمین یواش&zwnj;یواش باید گردنشان بلند می&zwnj;شد تا بتوانند از روی درخت&zwnj;ها برداشت کنند آمد این توجیه را بیان کرد که انسان هم در گذشته خودش یک موجود نابه&zwnj;هوش بوده یک موجود فاقد خرد بوده است.&nbsp;<br /> این موجود فاقد خرد در روند تکامل طبیعی خودش توانسته به مرحله&zwnj;ای برسد که در مشکلات حالت تمدن یافته عمل کند، تفکر کند و در سایه این تفکر مشکل را حل کند. این قدم اولیه&zwnj;ای بود که متفکران و دانشمندان را بر آن داشت که به سمت خلق یک موجودی بروند که این توجیه را هم یعنی آخرین خاک&zwnj;ریزی که خداباور&zwnj;ها قبول دارند می&zwnj;گویند شما هنوز نتوانستید تا تبیین علمی برای آن پیدا کنید را این را هم از آن&zwnj;ها بگیرند و اساساً پایه و باور به خدا را از بین ببرند.&nbsp;<br /> پس مسئله هوش&zwnj;مصنوعی پیشینه کلامی و اعتقادی دارد؛ یعنی کسانی که دارند روند هوش&zwnj;مصنوعی را طی می&zwnj;کنند به دنبال یک فرایندی هستند که در کنار آن و در سایه او بتوانند خدا را انکار کنند. این برای کسانی که کلام جدید مطالعه&zwnj;کرده&zwnj;اند و کسانی که با الهیات مسیحیت و کلام جدید آشنایی دارند کاملاً واضح و آشکار است.&nbsp;<br /> مرحوم علامه طباطبایی ذیل آیه &laquo;فتبارک الله احسن الخالقین&raquo; این شبهه را مطرح می&zwnj;کند و جواب می&zwnj;دهد که حتی اگر در آینده انسان بتواند یک انسان دیگری مثل خودش در سایه دانش هوش&zwnj;مصنوعی یا در سایه دانش شبیه&zwnj;سازی تولید بکند باز هم مخلوق خداوند بوده و از سایه خلقت و آفرینش خداوندی خارج نشده است؛ بنابراین پیشینه این بحث، پیشینه&zwnj;ای کلامی است و در دانش فلسفه و کلامی بحث می&zwnj;شود.</p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/IMG_9981.JPG" style="margin: 5px; width: 500px; height: 273px;" /></p> <p><br /> &nbsp;اما یک اتفاقی در جهان غرب افتاد به&zwnj;نام &laquo;انقلاب صنعتی&raquo;. این انقلاب صنعتی یک نیازهای جدیدی را برای بشریت تعریف کرد. هدف از انقلاب صنعتی تعطیل&zwnj;کردن کارگاه&zwnj;ها و بنگاه&zwnj;های خرد تولیدی و ایجاد کارگاه&zwnj;ها و بنگاه&zwnj;های گسترده و بزرگ تولیدی بود. فرض بفرمایید در اروپا اگر کسی لبنیات داشت، مغازه&zwnj;ای داشت به&zwnj;اندازه مصرف خودش تولید می&zwnj;کرد، به&zwnj;اندازه مصرف محله خودشان تولید می&zwnj;کرد. کم&zwnj;کم این&zwnj;ها آوردند کارخانه&zwnj;های بزرگ لبنیات را ایجاد کردند. خب این بزرگ&zwnj;شدن سیستم&zwnj;های تولیدی نیاز به افزایش نیروهای انسانی دارد؛ نیروهای انسانی که بتواند بدون خستگی بادقت و بدون نیاز به تعطیلی کار بکند. هزینه زیادی که برای کارخانه&zwnj;دارها دارد این است که سه شیفت کار کنند تا بتوانند تولید را با روند روبه&zwnj;رشد و افزایش پیش ببرند. یک شب که کارخانه تعطیل بشود، کلی اختلال ایجاد می&zwnj;شود. یکی از کارخانه&zwnj;دارهای آلمانی ادعا می&zwnj;کند که اگر بیست دقیقه برق ژاپن قطع بشود ما بیست سال از ژاپن جلو می&zwnj;افتیم. فقط سرعت رشد تکنولوژی را ببینید. به دنبال صنعتی&zwnj;شدن جامعه و تولید در جهان، غرب و اروپا به دنبال این افتادند که ما به&zwnj;جای که از انسان بهره ببریم از ماشین&zwnj;ها و ابزارهای رباتیک استفاده بکنیم. ساده&zwnj;ترین نوع ابزارهای رباتیکی که این&zwnj;ها به دست آوردند همین ربات&zwnj;های ساده&zwnj;ای بود که مثل انسان می&zwnj;توانستند یک سری کارهای ساده را انجام بدهند. بسته&zwnj;بندی جعبه&zwnj;ای که تولید کردند بسته&zwnj;بندی محصولاتی که تولید شده این&zwnj;ها را به ربات&zwnj;ها سپردند. ربات&zwnj;هایی که جنبه فعلی و کار انسان را تقلید می&zwnj;کردند.<br /> بعد از آن به دنبال این افتادند که اگر ما هزار تا کارگر داشته باشیم و هر بیست تا سی تا کارگر یک سرکارگر بخواهد که این سرکارگر هر روز بیاید کارگر را توجیه کند که تو امروز باید چه&zwnj;کار بکنی، بالای سرش بایستد، مراقبت کند، دقت کند که فرایند تولید با اختلال مواجه نشود. بعد از احساس نیاز به نیروی کار، احساس نیاز به یک نیروی هوشمندی شد که بتواند در سایه هوشمندی خودش از اختلالات نیروی کار جلوگیری بکند. پس از انقلاب صنعتی در کشورهای اروپایی به&zwnj;ویژه کشور فرانسه به دنبال این افتادند که ما بیایم ماشین&zwnj;های تولید کنیم که همان&zwnj;گونه که مثل ربات&zwnj;ها کار می&zwnj;کنند بتواند مثل انسان&zwnj;ها رفتارهای هوشمندانه از خودش بروز بدهد. رفتارهای هوشمندانه مثل این که امروز مواد اولیه&zwnj;ای که کارخانه نیاز دارد، چیست؟ این ماشین با اطلاع و آگاهی که از مواد پشتیبانی دارد بتواند به مسئول تولید به مسئول پشتیبانی اطلاع بدهد که شما فردا باید این مواد اولیه را تهیه کنید. این ماشین باید یک آگاهی نسبت به منابع پیدا کند یک درکی نسبت به منابع پیدا کند تا بتواند در فرایند بعدی اطلاع&zwnj;رسانی درستی نسبت به آن&zwnj;ها داشته باشد.<br /> گاهی اوقات ماشین&zwnj;ها وقتی قرار است کار کنند این کاری که این ماشین&zwnj;ها می&zwnj;خواهند انجام بدهند، یک فرایند پیچیده&zwnj;ای دارد، در این فرایند پیچیده ماشین باید قدرت تصمیم&zwnj;گیری پیدا کند. مثلاً فرض کنید در خط تولید خودرو یکی از کارگرها یکی از ماشین&zwnj;ها سی ثانیه عقب بیفتد. این ماشین کنترل&zwnj;کننده خط تولید باید قدرت تصمیم&zwnj;گیری داشته باشد که آن یک دقیقه آن سی ثانیه اختلالی که فلان ماشین ایجاد کرده را طوری تنظیم بکند در بقیه که روند تولید با اختلال ایجاد نشود. این جا شد که انقلاب صنعتی و صنعتی&zwnj;شدن نیروی تولید و سیستم تولید در کشورهای غربی آن&zwnj;ها را به این سمت برد که ما باید یک ماشین هوشمندی تولید کنیم که همان&zwnj;طوری که رفتارهای فعلی یعنی کارهای انسان را تقلید می&zwnj;کند کارهای انسان را انجام می&zwnj;دهد، بتواند مثل انسان هوشمندانه هم تصمیم بگیرد.<br /> &laquo;آلن تورینگ&raquo; 1936 از کالج انگلستان فارغ&zwnj;التحصیل شد. او رکن اول ارتباط&zwnj;گرفتن با ماشین را پیداکردن یک زبان مشترک بین شما و ماشین می&zwnj;دانست. شما بتوانی یک زبانی برای ماشین تعریف کنی که آن دستورات شما را متوجه بشود. یک مثال ساده خدمتتان عرض کنم. فرایند رمزگذاری آنالوگ در این وسیله&zwnj;ها قفل رمزدار چطوری است؟ یک سری چرخ دنده&zwnj;ها دارد که شما با تعریف&zwnj;کردن یک کد خاصی، آن چرخ دنده&zwnj;ها را در وضعیتی قرار می&zwnj;دهید که تعریف می&zwnj;کنید برایش: اگر مثلاً با سه تا عدد پنج قرار گرفتی، این چرخ دنده را رها کن تا آن سگک قفل آزاد بشود. این یک مدل خیلی ساده است از ماشینی که توانسته حالت کدگذاری را درک بکند.&nbsp;<br /> اما فقط داستان به این نیست که ما یک قفل بخوایم طراحی کنیم. گاهی ارتباط&zwnj;گرفتن با ماشین باید یک زبانی داشته باشد که شما بتوانید با آن زبان، مفاهیم و اصطلاحات خودت را به ذهن او برسانید او از این کلمه شما فهم داشته باشد. مثلاً وقتی شما تایپ صوتی جست&zwnj;وجوگر گوگل را استفاده می&zwnj;کنید و به او دستور می&zwnj;دهید، او شروع می&zwnj;کند مطالب شما را تایپ&zwnj;کردن. اتفاقی که می&zwnj;افتد این است که در پشت پرده خودش یک تعریف و یک نرم&zwnj;افزاری دارد آن نرم&zwnj;افزار دارد می&zwnj;گوید وقتی شما این کلمه را شنیدی فلان کد را اجرا کن. وقتی فلان حرف را شنیدی فلان کلمه را در صفحه کیبورد ایجاد کن.<br /> &nbsp;این آقای آلن تورینگ توانست یک سیستم کدگذاری را تعریف کند به&zwnj;نام &laquo;سیستم صفر و یک&raquo; که در قالب داده&zwnj;های صفر و یک بتواند به ماشین مصنوعی دستور بدهد. فرایندش چطوری است؟ الان نمی&zwnj;دانم کسی این جا هست که با دستگاه مورس کار کرده باشد یا نه. قانون در دستگاه تلگراف یا مورس، ریتم ضربات است. وقتی که ریتم وارد می&zwnj;شود، کسی که آن طرف می&zwnj;شنود، از این ریتم برداشت می&zwnj;کند که گویی نویسنده پیام چه کلمه&zwnj;ای مد نظرشان است. مثلاً فرض کنید اگر قرار است سین سه دندانه باشد با سه ضربه به او اطلاع می&zwnj;دهد که من منظورم سین است. فلسفه دستگاه&zwnj;های موسیقی، دانگ&zwnj;ها، نیم&zwnj;دانگ&zwnj;ها کاملاً مرتبط با این مسئله هوش&zwnj;مصنوعی است. یعنی از دانگ&zwnj;ها گام&zwnj;ها نیم&zwnj;دانگ&zwnj;ها حتی یک&zwnj;چهارم دانگ&zwnj;ها. ما در موسیقی سنتی ایرانی حتی یک&zwnj;چهارم دانگ هم داریم. دستگاه&zwnj;هایی داریم که با یک&zwnj;چهارم دانگ شروع می&zwnj;شود با ربع دانگ شروع می&zwnj;شود. همه این&zwnj;ها کمک می&zwnj;کند تا شما بتوانید یک زبانی پیدا کنید برای ارتباط&zwnj;گرفتن با ماشینی که زیر دست شماست. آن ماشین گاهی یک ساز موسیقی که شما ببینید وقتی یک آهنگ را دارد می&zwnj;نوازد و در ذهن شما یک شعر را تداعی می&zwnj;کند؛ یعنی این آهنگ از لحاظ ضرب و ریتم توانسته برای شما تداعی&zwnj;کننده آن شعر و آن مطلب باشد. در بحث ادبیات حالا کسانی که ادبیات تخصصی کار کرده&zwnj;اند در ضمن قافیه و عروض این مطلب به آن پرداخته می&zwnj;شود و پیداکردن وزن اشعار و مانند آن.<br /> می&zwnj;خواهم این را بگویم این چیز جدیدی نیست در هوش&zwnj;مصنوعی آقای آلن تورینگ فقط توانست با محاسبه ریاضیات و آنچه که از دانش فلسفه آموخته بود با ماشین ارتباط بگیرد، اما این قدم اول بود. فقط صرفاً یادگرفتن و یاددادن زبان یک نرم&zwnj;افزار به یک ماشین کافی نبود. آرام&zwnj;آرام باید بر اساس این کدها تعریف می&zwnj;کرد برای آن. ما این مرحله را داده&zwnj;پردازی می&zwnj;گوییم. الان در بحث آینده&zwnj;پژوهی داده&zwnj;پردازی می&zwnj;گویند در چند صباح دیگر &nbsp;سرعت داده&zwnj;پردازی در هوش&zwnj;مصنوعی پایین می&zwnj;آید. کم می&zwnj;شود، چرا؟ چون الان دارد حجم بسیار وسیعی از داده&zwnj;ها به هوش&zwnj;مصنوعی داده می&zwnj;شود و در آینده دیگر این داده&zwnj;ها که اتمام پیدا کند دیگر خود هوش&zwnj;مصنوعی این قدرت را پیدا می&zwnj;کند که داده&zwnj;های جدید را هم درک کند. دیگر &nbsp;نیاز نیست انسان برایش تعریف بکند.<br /> لذا ما وقتی بحث هوش&zwnj;مصنوعی را می&zwnj;کنیم با آن ماشینی داریم صحبت می&zwnj;کنیم که قدرت هوشمندی و تفکر را مثل انسان دارد، اما عرض کردم این قدم اول است. قدم دوم این است که شما باید بتوانید به او یاد بدهید. وقتی می&zwnj;خواهم به پرنده&zwnj;ای مثل طوطی یا مینا، سخن&zwnj;گفتن یاد بدهم، وقتی می&zwnj;خواهند حرف&zwnj;زدن به این&zwnj;ها یاد بدهند، از صبح شروع می&zwnj;کنند یک کلمه را برای آن می&zwnj;گذارند. آن&zwnj;قدر این را برای آن می&zwnj;گذارند که این کلمه در ذهن او ملکه می&zwnj;شود، اما این ملکه&zwnj;شدن در ماشین اتفاق نمی&zwnj;افتد. این ملکه&zwnj;شدن در ماشین فقط با تعریف کدهای مخصوص و دسترسی به آن کدها ارزش پیدا می&zwnj;کند. من فقط یک پرانتز باز کنم این که الان در بحث رمزارزها به دنبال کشف کدهای دیجیتالی هستند، یکی از علت&zwnj;هایش همین است. گاهی اوقات یک سیستم نرم&zwnj;افزاری با یک کدی قفل شده با این ماینرها در صدد این هستند که آن قفل&zwnj;ها را کشف کنند و باز کنند. مثل همین قفلی که خدمت شما عرض کردم. یک نفر بیاید از سه صفر شروع کند. شروع کند دو صفر یک، دو صفر دو، دو صفر سه، یک صفر ده، یک صفر بیست، یک صفر نود و نه، صد. صد را شروع کند دویست، سیصد، چهارصد بود همه احتمالاتی که وجود دارد از طریق سیستم احتمالات با بررسی&zwnj;کردن این احتمالات بتواند این قفل را باز کند. همین روند در هوش&zwnj;مصنوعی و آموزش هوش&zwnj;مصنوعی که از آن تعبیر من تعمد دارم که اصطلاحات انگلیسی خیلی استفاده نکنم تعبیر یادگیری را &laquo;لرنینگ&raquo; (Learning) می&zwnj;گویند این آموزشی است که هوش&zwnj;مصنوعی به این مرحله می&zwnj;رسد.<br /> خب حالا هوش&zwnj;مصنوعی قدرت یادگیری را پیدا کرد. آقای آلن تورینگ متوجه شد که وقتی به هوش&zwnj;مصنوعی کدهای خاصی را می&zwnj;دهد او این قدرت را دارد که از آن کد خاص فلان کلمه را دریافت کند. مثل شما وقتی کلمه کمک را قرار است در کیبورد تایپ کنید این کیبورد آن دکمه را که شما می&zwnj;زنید، فلان کد را به سیستم نرم&zwnj;افزاری کامپیوتر شما می&zwnj;دهد. مثلاً فرض کنید می&zwnj;زند &laquo;صفر یک صفر صفر صفر یک&raquo; این را که می&zwnj;زند، حرف &laquo;ک&raquo; را تایپ می&zwnj;کند در صفحه و یک کد جدید برای حرف جدید که باز دوباره همان کد این کدها را که می&zwnj;دهد شروع می&zwnj;کند به آموزش. پس خواهش می&zwnj;کنم ما در بحث هوش&zwnj;مصنوعی دنبال ربات نیستیم. ربات فعل انسان را تقلید می&zwnj;کند و انجام می&zwnj;دهد. این ذهنیت&zwnj;های ما باید اول نسبت به این درست بشود. پس ما آن چیزی که در هوش&zwnj;مصنوعی به دنبالش هستیم یک موجودی است که مثل انسان قدرت تفکر و یادگیری پیدا کند. تعبیر عملیاتی&zwnj;اش این است که مثل انسان هوشمندانه عمل بکند.<br /> بحث ما در مورد آینده&zwnj;پژوهی هوش&zwnj;مصنوعی است. ببینید منظور از آینده&zwnj;پژوهی چیست؟ آینده&zwnj;پژوهی شامل مجموعه تلاش&zwnj;هایی که با جست&zwnj;وجوی منابع، الگوها، و عوامل تغییر یا ثبات می&zwnj;آید با بررسی این&zwnj;ها، تلاش می&zwnj;کند آینده را تجسم کند.&nbsp;</p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/IMG_9994.JPG" style="margin: 5px; float: left; width: 500px; height: 311px;" /><br /> مثال فقهی خدمتتان عرض کنم؛ علت موفقیت کتاب عروةالوثقی در میان منابع شیعه چیست؟ آینده&zwnj;پژوهی و آینده&zwnj;نگری&zwnj;ای که نویسنده کتاب در مورد کتاب دارد. علت موفقیت کتاب کفایةالاصول مرحوم آخوند چیست؟ آینده&zwnj;نگری که صاحب کفایه دارد. صاحب کفایه این را به&zwnj;راحتی درک کرده است. من گاهی که با ماشین کار می&zwnj;کنم بعد می&zwnj;آیم با منابع فقهی کار می&zwnj;کنم فقط متوجه می&zwnj;شوم که نویسنده کتاب چقدر نبوغ داشته است. ببینید تا قبل از صاحب کفایه، کتاب&zwnj;های اصولی زیادی نوشته شده، اما آن خلأی که دارد و صاحب کفایه دریافت می&zwnj;کند این است، می&zwnj;گوید ما در آینده باید به مرحله&zwnj;ای از آموزش اصول فقه برسیم که این به&zwnj;صورت نموداری و دسته&zwnj;بندی با یک رابطه منطقی مرتبی قابل&zwnj;ارائه باشد.<br /> سؤال: این هوش&zwnj;مصنوعی که می&zwnj;گویید، موجود دیگری که نیست، از جای دیگری که نیامده است. آخرش تبدیل می&zwnj;شود به ساخته بشر، اطلاعاتی که بشر به آن داده است. شما رسیدی به موجودی که یک هوشی دارد سوار بر یک ربات است؟<br /> ارائه&zwnj;دهنده: عرض می&zwnj;کنم عجله نکنید. ما می&zwnj;گوییم هدف از ساخت هوش&zwnj;مصنوعی این است، اما چقدر از این محقق شده است؟ پس هدف از آینده&zwnj;پژوهی این است با بررسی صورت&zwnj;های احتمالی و امکانی در مورد یک دانشی که الان در حالت رشد هست، بیاییم تصور کنیم و نسبت به آینده آن یک ذهنیتی پیدا کنیم. این ذهنیت پیداکردن نسبت به آینده، دو قدرت عمل به ما می&zwnj;دهد؛ قدرت عمل اول، آسیب&zwnj;شناسی این دانش این است. وقتی این را داریم نگاه می&zwnj;کنیم، می&zwnj;بینیم این دانش یک آسیبی دارد. فرض کنید مرحوم صاحب کفایه این آسیب را دیده که به&zwnj;هم&zwnj;ریختگی در دانش اصول فقه باعث اختلال در یادگیری می&zwnj;شود. گاهی اوقات در نشست&zwnj;های آموزشی می&zwnj;گویند: چرا فلان کتابِ شرح فارسی، بین طلبه&zwnj;ها مقبولیت پیدا کرده است؟ از حیث محتوا که کتاب همان کتاب است، اما هنر این آقا چیست؟ این آورده با یک دسته&zwnj;بندی نموداری و مرتبی توانسته در یادگیری آن به ذهن شما کمک کند. همین طوری که مثلاً فرض کنید در تقسیم&zwnj;بندی آمد و گفت آقا ما در اطلاق و تقلید یک اطلاق داریم یک تقیید داریم. اطلاق خودش یک نوع، تقیید یک نوع است. شرایط اطلاق می&zwnj;خواهد، شرایط تقیید می&zwnj;خواهد. خود این دسته&zwnj;بندی&zwnj;ها ببینید چقدر به ذهن شما کمک می&zwnj;کند که آمادگی داشته باشید. در فلسفه ذهن می&zwnj;گویند: بهترین راه برای بالابردن سرعت یادگیری کددادن به کلمات است.<br /> این نکته را هم این جا عرض کنم ما اینجایی که الان داریم بحث هوش&zwnj;مصنوعی را می&zwnj;کنیم در قسمت های&zwnj;تک (High-Tech) هستیم های&zwnj;تک به چه معنی است؟ های&zwnj;تک به معنای بالاترین قله&zwnj;های تکنولوژی است. تعبیر فارسی های&zwnj;تک می&zwnj;شود لبه تکنولوژی. یعنی ما داریم از یک دانش و تکنولوژی صحبت می&zwnj;کنیم که چند تا دانش دیگر &nbsp;این&zwnj;ها در هرم به همدیگر رسیده&zwnj;اند و قرار است با همسانی به همدیگر و هم&zwnj;پوشانی نسبت به هم، این تکنولوژی را پیش ببرند. در دانش هوش&zwnj;مصنوعی انسان&zwnj;شناسی، هم انسان&zwnj;شناسی طبیعی و هم انسان&zwnj;شناسی فلسفی کارگشاست. در دانش هوش&zwnj;مصنوعی علاوه بر انسان&zwnj;شناسی، فعالیت&zwnj;های عصب مغزی انسان هم کارگشاست. تعبیر می&zwnj;کنند به علم نوروساینس (علوم اعصاب). ما باید درک درستی از ذهن و فلسفه ذهن انسان داشته باشیم تا بتوانیم در تعریف ماشین آن&zwnj;ها را به آن بدهیم.<br /> &nbsp;مسئله بعدی، دانش کامپیوتر است. در دانش کامپیوتر هم قریب هشت یا نه علم مختلف باید بیایند با هم کار کنند تا بتوانند در حوزه هوش&zwnj;مصنوعی با هم فعالیت داشته باشند.<br /> حالا بحثمان چون بحث آینده&zwnj;پژوهی است، اجازه بدهید دیگر &nbsp;حاشیه نرویم و برسیم به این اصل مطلب. ما وقتی در مورد آینده&zwnj;پژوهی صحبت می&zwnj;کنیم صحبت از مواردی است که ممکن است در آینده به وجود بیاید. صحبت از احتمالاتی هست که ممکن است در آینده، پیش روی ما قرار بگیرد. علاوه بر موارد امکانی و احتمالی اگر ما دقت درستی روی هدف خودمان داشته باشیم می&zwnj;توانیم موارد دلخواه را هم در آینده&zwnj;پژوهی برای این دانش تعریف کنیم. ازاین&zwnj;جهت هم بحث آینده&zwnj;پژوهی به کمک ما می&zwnj;آید.&nbsp;<br /> &nbsp;هوش مصنوعی (Artificial Intelligence) که به&zwnj;اختصار به آن &laquo;Ai&raquo; هم گفته می&zwnj;شود، علم و مهندسی ساخت ماشین&zwnj;های هوشمند به&zwnj;ویژه برنامه رایانه&zwnj;ای هوشمند است. جان مک&zwnj;کارتی پدر هوش&zwnj;مصنوعی این تعریف را ارائه داده&zwnj; است. به عبارت ساده&zwnj;تر هوش&zwnj;مصنوعی، روشی برای این است که یک ربات توسط رایانه کنترل شود، یعنی این رباتی که ما داریم صحبت می&zwnj;کنیم بحثش فعل نیست؛ تحت&zwnj;تأثیر روند هوشمندی قرار است عمل بکند. توسط رایانه یا یک نرم&zwnj;افزار، مشابه انسان&zwnj;های باهوش، هوشمندانه فکر کند. هوش&zwnj;مصنوعی با مطالعه نحوه تفکر مغز انسان و نحوه یادگیری و تصمیم&zwnj;گیری و عملکرد انسان در حین تلاش برای حل یک مسئله و سپس استفاده از نتایج این مطالعه به&zwnj;عنوان مبنای توسعه نرم&zwnj;افزار و سیستم&zwnj;های هوشمند انجام می&zwnj;شود.&nbsp;<br /> فقه چیست؟ نشستی که ما داریم برگزار می&zwnj;کنیم &laquo;آینده&zwnj;پژوهی هوش&zwnj;مصنوعی در فرایند فقه و اجتهاد&raquo; است. فقه را از اجتهاد جدا کردم نه به این معنی که بگویم این&zwnj;ها ربطی به هم ندارند، اما دو عرصه جدا برای آینده هوش&zwnj;مصنوعی در نظر می&zwnj;گیریم. یکی را تعبیر به فقه کردم یکی تعبیر به اجتهاد. مراد ما از علم فقه، علم به احکام شرعی عملی به استناد مدارک و منابع تفصیلی مورد قبول است. این بحث فقه است، اما ما در این بحث منظورمان چیست؟ در این بحث مراد شئوناتی از فقه است که در عرصه اجتماعی و فردی ممکن است متأثر و شامل تحولات در زمینه هوش&zwnj;مصنوعی بشود؛ مثل دانش حقوق. می&zwnj;دانید که دانش حقوق رابطه تنگاتنگی با فقه دارد. اصلاً خود دانش حقوق یکی از رشته&zwnj;های بنیادینش رشته فقه و مبانی حقوق است. یعنی گاهی اوقات فرایند فقاهت شما برآیندش در حقوق آشکار می&zwnj;شود. این که شما در فقه به چه نتیجه&zwnj;ای برسید در حقوق کمک کند؛ لذا هوش&zwnj;مصنوعی هم با ورود در فعالیت&zwnj;های انسانی ممکن است در این عرصه روی فقه ما تأثیر بگذارد.&nbsp;<br /> قضاوت یکی از شئون فقه است. فقیهی که در واقع با فقه آشنایی دارد، عارف به حلال و حرام است، در مرتبه قضاوت که قرار می&zwnj;گیرد، بر اساس آن دانشی که دارد قرار است عهده&zwnj;دار امر قضاوت بشود. اخیراً شما اگر در شبکه&zwnj;های مجازی جست&zwnj;وجو کنید یک آقایی آمده هوش&zwnj;مصنوعی را یاد گرفته، خودش هم وکیل است. آمده نحوه نگارش متون حقوقی با کمک هوش&zwnj;مصنوعی را آموزش می&zwnj;دهد. خیلی هم طرف&zwnj;دار پیدا کرده؛ به&zwnj;ویژه قضات و وکلا. از هوش&zwnj;مصنوعی دارد استفاده می&zwnj;کند برای نگارش متون حقوقی. یکی از واحدهایی که ما در رشته حقوق داریم، درس نگارش حقوقی است، نگارش متون حقوقی است. این که یک قاضی حکم را چگونه باید بنویسد. دقیقاً وقتی یک قاضی قرار است یک حکم را بنویسد، یک گزارشی از روند اجتهاد در مغز خودش قرار است ارائه بدهد.&nbsp;<br /> این آقا را ما گرفتیم، بر اساس شواهد مطمئن شدیم که این آقا مقصر در حادثه است. حالا که مقصر شد سراغ کدام قاعده فقهی برویم؟ اگر غصب است، برویم دنبال قاعده ید. اگر ضرر است دنبال قاعده ضرر برویم. اگر فلان مسئله است، فلان مسئله. قواعد کدام دانش تخصصی است؟ قواعد فقه پزشکی است، قواعد فقه اقتصادی است، کدام قاعده را ما قرار است بیاوریم اینجا و به کار بگیریم؟ اینکه عرض می&zwnj;کنم در شئوناتی از فقه که در عرصه اجتماعی و فردی هوش&zwnj;مصنوعی می&zwnj;آید؛ مثلاً به&zwnj;عنوان یک دستیار قاضی در کنار قاضی قرار می&zwnj;گیرد و شروع می&zwnj;کند آن انشاء ذهنی قاضی را قبل از اینکه او بخواهد انجام بدهد، برایش ارائه می&zwnj;دهد. همین الان رفقا که می&zwnj;خواهند کار کنند برای کارکرد اولیه، یک نرم&zwnj;افزاری است به نام زی&zwnj;گپ (Z-Gap) همین الان شما اگر دانلود کنید به&zwnj;عنوان جایزه اولیه که شما به این نرم&zwnj;افزار استقبال کردید و از آن استفاده می&zwnj;کنید، صد تا سؤال به شما پاسخ می&zwnj;دهد. &zwnj;یعنی شما این امکان را دارد از هوش&zwnj;مصنوعی سؤال کنید. حالا الان نمی&zwnj;خواهم ذهنتان درگیر بشود، ولی رفتید خانه این را نصب کنید. یک سؤال فقهی که مدنظر خودتان است بپرسید. فرض کنید الان اینجا همه شاگرد حضرت آیت&zwnj;الله فقیهی هستند. ببینید بحث روز درس حضرت آیت&zwnj;الله فقیهی چیست؟ آن بحث را بیاورید با مباحث هوش&zwnj;مصنوعی برایش طرح کنید. ببینید یک نکاتی به شما می&zwnj;گوید برایتان جالب خواهد بود که این، چگونه به این فهم رسیده! به این تحلیل رسیده!<br /> یکی از عرصه&zwnj;های مهم در فقه که می&zwnj;آید به کمک اجتهاد به مجتهد کمک می&zwnj;کند مسئله موضوع&zwnj;شناسی است. الان موضوع&zwnj;شناسی به یکی از دغدغه&zwnj;های بسیار مهم فقها در قم تبدیل شده به&zwnj;حدی که می&zwnj;بینید مرکز موضوع&zwnj;شناسی احکام شکل گرفته است؛ استاد فلاح&zwnj;زاده. ما در بحث گروه پژوهش فقه پزشکی در خدمتشان هستیم. الان ما درصد الکل را در داروها نمی&zwnj;دانیم. دقت کنید درصد الکل را در داروی ادوویل نمی&zwnj;دانیم. اصلاً نمی&zwnj;دانیم این الکلی که در این دارد استفاده می&zwnj;شود، آیا آن الکلی که خوردنش ممنوعه و نجس یا نه آن الکل نیست. کدام الکل خوردنش ممنوع است و نجس؟ الکلی که اِسکار داشته باشد و مایع بالاصاله باشد. اگر هوش&zwnj;مصنوعی آمد با یک فرایند کاتالیزوری که انجام داد و آنالیز کرد و توضیح داد برای شما که این دارو سه درصد الکل دارد. این شهادتی که هوش&zwnj;مصنوعی به شما می&zwnj;دهد، چقدر برای شما ارزش دارد؟ آیا می&zwnj;شود با تکیه بر این حرف ما بیاییم در داروخانه&zwnj;ها اعلام کنیم داروهای این&zwnj;چنینی اگر یک&zwnj;وقتی این دارو بود که هوش&zwnj;مصنوعی شهادت برای ماجرا داد &zwnj;این دارو دیگر نباید مصرف بشود؟ اگر این دارو بود ریخت روی فرش شما این فرش باید تطهیر بشود؟ این&zwnj;ها را فرض کنید ما الان اگر یک نفر یک آدم مؤمن یا یک عادل بیاید شهادت بدهد، دوتا عادل شهادت بدهند قبول می&zwnj;شود. حالا اگر هوش&zwnj;مصنوعی شهادت داد چه؟<br /> یکی از مسائلی که ما الان داریم در حوزه راهنمایی&zwnj;ورانندگی، شهادت هوش&zwnj;مصنوعی و سرعت غیرمجاز است.<br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">مدیر</span></strong>: در تشخیص موضوعات گاهی به عرف و گاهی به متخصص مراجعه می&zwnj;شود، آیا هوش&zwnj;مصنوعی جزو متخصص محسوب می&zwnj;شود؟<br /> <strong><span style="color:#27ae60;">ارائه&zwnj;دهنده</span></strong>: نه، قرار است بیاید دستیار شما باشد. انسان دو تا ویژگی دارد که این دو تا ویژگی هوش طبیعی است. انسان دو ویژگی دارد که این دو تا ویژگی قدری تمرکز او را بر اخبار و گزاره&zwnj;هایی که از او صادر می&zwnj;شود، به هم می&zwnj;ریزد. گاهی اوقات ما متوجه می&zwnj;شویم اگر فلان فرد این سؤال را از مجتهد بپرسد، جواب مثبت می&zwnj;دهد، اما اگر فلان فرد بپرسد، او جواب دیگری می&zwnj;دهد. نه که خدایی ناکرده بگوییم این مجتهد تحت&zwnj;تأثیر عاطفه است، نه؛ اما این آقا بلد است چگونه صحبت کند با آن مجتهد. کلماتی که استفاده می&zwnj;کند اصطلاحاتی که به کار می&zwnj;برد، برای آن مجتهد کاملاً واضح و آشکار است. اما فلانی بپرسد، نمی&zwnj;تواند.<br /> گاهی اوقات بعضی&zwnj;ها در درس مستشکل هستند، بعضی&zwnj;ها کمک مستشکل. این مستشکل خودش سؤال می&zwnj;کند استاد جواب رد می&zwnj;دهد. بعد این آقای کمک مستشکل می&zwnj;گوید استاد معذرت می&zwnj;خواهم منظور ایشان این است. اگر منظورش این است، قضیه یک&zwnj;جور دیگر &nbsp;است. پس ببینید یک جاهایی عاطفه و احساسات و هیجانات. گاهی دیده&zwnj;اید در درس، استاد فکر می&zwnj;کند این مستشکل دارد می&zwnj;کوبد، بعد یک&zwnj;دفعه یکی از پشت سر می&zwnj;گوید استاد این ناصر و مؤید شماست. همین که می&zwnj;گوید مؤید، استاد یک مقداری آرام می&zwnj;شود، چرا؟ چون آن هیجانی که او دارد برخورد می&zwnj;کند، طرف مقابل را بر می&zwnj;انگیزد، مانع این می&zwnj;شود که او درست پاسخ دهد. یک مسئله دیگر هم که وجود دارد حالا من عاطفه را که گفتم این طرفش هم بگویم. فرض کنید برادر شما افسر راهنمایی رانندگی در جاده جلوی شما را برای سرعت غیرمجاز گرفته است. چند درصد احتمال دارد که این رابطه خویشاوندی که بین شما و او وجود دارد در نوع اجرای حکم تأثیر بگذارد؟ هست واقعاً! بعضی وقت&zwnj;ها توی جاده می&zwnj;رویم افسر جلوی ما را می&zwnj;گیرد بعد متوجه می&zwnj;شود ما طلبه هستیم می&zwnj;گوید آقا چون طلبه&zwnj;ای مراعات کردم کمترین حد جریمه را برایت در نظر گرفتم. این نشان می&zwnj;دهد که او در حاکمیت خودش در صدور حکم خودش، درون موضعی که در معرض قضاوت و داوری قرار می&zwnj;گیرد، تحت&zwnj;تأثیر یک سری داده&zwnj;هاست، اما هوش&zwnj;مصنوعی تحت&zwnj;تأثیر این ماجرا نیست؛ لذا در شناخت عرف در تشخیص داده&zwnj;های عرفی، تعارف نمی&zwnj;کند.<br /> شما وقتی به عرف می&zwnj;خواهید مراجعه کنید، تحت&zwnj;تأثیر یک سری عوامل قرار می&zwnj;گیرید. بنده چند مدتی است در مورد معیار ذبح ماکیان، پژوهش می&zwnj;کنم که یک داستان پیچیده&zwnj;ای شده است. ما چندین بار می&zwnj;خواستیم داخل کشتارگاه برویم. این&zwnj;ها از ترس این که ممکن است ما آنجا چیزی ببینیم و بعد بگوییم و ماجرا امنیتی بشود، اجازه نمی&zwnj;دهند. اگر شما همان سیستم آن&zwnj;ها را به هوش&zwnj;مصنوعی متصل کنید، اصلاً خود آن روند را برای شما گزارش می&zwnj;دهد. نیازی نیست تحت&zwnj;تأثیر یک سری مسائل قرار بگیرد. این ویژگی اول هوش طبیعی که تحت&zwnj;تأثیر عاطفه و هیجانات است.<br /> ویژگی دوم هوش طبیعی این است که دچار غفلت و نسیان می&zwnj;شود. گاهی اوقات یک مجتهد هرچقدر هم دقیق باشد، ولی گاهی اوقات نسبت به فلان قاعده اصولی توجهش را از دست می&zwnj;دهد. این است که گاهی اوقات کسانی که رسائل و مکاسب تدریس می&zwnj;کنند، می&zwnj;بینند و مشهود است که شیخ انصاری در اصول یک نتیجه&zwnj;ای می&zwnj;گیرد، بعد می&zwnj;آید در فقه فراموش می&zwnj;کند. از آن مواردی هم نیست که الان اشکال کنید ممکن است دلیل خاص باشد نه، از آن مواردی نیست که دلیل خاص باشد. بعدها شما حواشی مکاسب یا شروح مکاسب را که مراجعه می&zwnj;کنید، می&zwnj;بینید مرحوم میرزای شیرازی و مرحوم نایینی تذکر داده&zwnj;اند استاد توجه به آن نکته نداشته است.</p> <p><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>مدیر</strong></span>: گاهی هم احتیاطات است. احتیاط می&zwnj;کنند و مخالفت نمی&zwnj;کنند.<br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>ارائه&zwnj;دهنده</strong></span>: عرض می&zwnj;کنم آن دلیل خاص و احتیاطی که وجود دارد نمونه عاطفه است. آن هم باز می&zwnj;شود بحث عاطفه. تحت&zwnj;تأثیر قرار دارد. اما سؤال، آیا هوش&zwnj;مصنوعی تحت&zwnj;تأثیر این&zwnj;ها قرار می&zwnj;گیرد؟ شما دارید از درگاه هوش&zwnj;مصنوعی عبور می&zwnj;کنید. یک&zwnj;لحظه با اشعه&zwnj;ای که دارد شما را بررسی می&zwnj;کند، آنالیز می&zwnj;کند. نه برادرت است، نه پدرت، هیچ نسبتی با تو ندارد. ما الان داریم از هوش&zwnj;مصنوعی در گمرک&zwnj;هایمان برای اسکن مواد موجود در کانتینرها استفاده می&zwnj;کنیم. این که دارم عرض می&zwnj;کنم یک چیز دوری نیست الان من مأمور گمرک در این نظارت خودم آیا می&zwnj;توانم بر پایه هوش&zwnj;مصنوعی تکیه کنم؟<br /> اما بحث بعدی که ما داریم در حوزه اجتهاد است. اینجا هوش&zwnj;مصنوعی قرار است به&zwnj;عنوان دستیار فقیه باشد. جناب آقای دکتر مینایی ایشان استاد تمام هوش&zwnj;مصنوعی هستند. دیگر ما در ایران اگر صحبت از هوش&zwnj;مصنوعی می&zwnj;شود حتماً دستان توانمند دکتر مینایی در میان است. این نرم&zwnj;افزار نور هرچه هوش&zwnj;مصنوعی دارد استفاده می&zwnj;کند یک پایه طراحی&zwnj;های همین استاد بزرگوار است که اخیراً هم الحمدلله حوزه آمد از ایشان دعوت کرد یک ارتباط بسیار موفقی در این زمینه به عمل آمد. جناب آقای دکتر مینایی یک پروژه&zwnj;ای را تعریف کرده به نام پروژه نجف، در این پروژه نجف چه کار قرار است بشود؟ قرار است هوش&zwnj;مصنوعی تعریف بشود که بیاید به&zwnj;عنوان کمک&zwnj;کار مجتهد فعالیت کند. مجتهد چه کار می&zwnj;کند؟ بذل جهد و کوشش برای استنباط احکام شرعی فرعی از منابع فقه.<br /> تصور کنید شما مجتهد هستید و می&zwnj;خواهید در یک مسئله حکم بدهید. سؤال کرده&zwnj;اند از شما در مورد مثلاً کشت جنین در دستگاه. یک فرایند موضوع&zwnj;شناسی است. شما می&zwnj;خواهید از متخصصان حتی از هوش&zwnj;مصنوعی کمک بگیرید تا موضوع را برایتان مشخص کند. حالا که موضوع مشخص شد، می&zwnj;خواهید بروید سراغ ادله. یکی از علائم اجتهاد که می&zwnj;گویند چیست؟ می&zwnj;گویند از نشانه&zwnj;های اجتهاد این است که فقیه بداند برای به&zwnj;دست&zwnj;آوردن داده&zwnj;های اولیه در مورد این مطلب دنبال کدام ابواب باید برود. حالت عادی&zwnj;اش این استاد می&zwnj;آید ابواب فقهی و ابواب اصولی که به ذهنش می&zwnj;رسد این&zwnj;ها را می&zwnj;آورد، مرتب می&zwnj;کند و بر اساس آن&zwnj;ها شروع می&zwnj;کند به بررسی&zwnj;کردن و فرایند اجتهادی که اتفاق می&zwnj;افتد تا به مرحله برآیند و حکم برسد. الان این آقای مجتهد می&zwnj;خواهد این کار را انجام بدهد. یک هوش&zwnj;مصنوعی دارد، می&zwnj;آید برای هوش&zwnj;مصنوعی تعریف می&zwnj;کند. می&zwnj;گوید: من می&zwnj;خواهم در مورد این موضوع تحقیق کنم هر ادله&zwnj;ای در مورد این داری بیان کن. (هوش مصنوعی) می&zwnj;آید بررسی را بخواهد شروع کند چه می&zwnj;گوید؟ می&zwnj;گوید آیات قرآنی این&zwnj;چنین گفتند روایات ما این&zwnj;ها را گفتند. ببینید این&zwnj;ها در آینده الان گرچه این اتفاق دارد یواش&zwnj;یواش می&zwnj;افتد، در بحث درایة النور، نرم&zwnj;افزار رجال بررسی اسناد رجالی کتب، آنجا این اتفاق افتاده است؛ هوش&zwnj;مصنوعی حتی به شما نظر می&zwnj;دهد در مورد اسناد رجالی، در مورد سند روایت به شما کمک می&zwnj;کند. اما الان آمدید و شروع کردید طبق آن داده&zwnj;های اولیه که دادید می&zwnj;آید برای شما آیات و روایت و... را بیان می&zwnj;کند. اینجایی که هوش&zwnj;مصنوعی به کمک مجتهد آمده است، از نگاه آینده&zwnj;پژوهی ما باید نگاه کنیم.<br /> دو تا مسئله وجود دارد: یکی این که هوش&zwnj;مصنوعی چه قابلیت&zwnj;هایی دارد و مجتهد چگونه می&zwnj;تواند از این قابلیت&zwnj;ها استفاده کند؟ چگونه با این حرف بزند که جواب بگیرد. دیشب یک بنده خدایی به من زنگ زد گفت: فلانی! این مطلب را هر چه می&zwnj;گردم در اینترنت پیدا نمی&zwnj;کنم. گفتم بابا این مطلب من خیلی مطالب دیگر در موردش در اینترنت دیده&zwnj;ام. &nbsp;می&zwnj;گوید نیست. آمدم زدم، دیدم این موضوع، تشابه عنوانی دارد با یک موضوع دیگر در یک جای دیگر. شما الان نگاه کنید. اسم من را تا بزنید (رضا احمدوند) اولین چیزی که هوش&zwnj;مصنوعی برای شما می&zwnj;آورد مهدی احمدوند است که آهنگ می&zwnj;خواند، هیچ ربطی هم به من ندارد. اما وقتی اسم من را با کوتیشن می&zwnj;زنید (&quot;) یا داخل دو گیومه قرارش می&zwnj;دهید، هوش&zwnj;مصنوعی متوجه می&zwnj;شود که این الان فقط باید دنبال این کلمات بگردد، دنبال کلمات دیگر &nbsp;نگردد. کلمات مشابه هم برای شما نمی&zwnj;آورد؛ لذا به&zwnj;راحتی شما وقتی یک عنوانی دارید، یک موضوعی دارید، یا نه گاهی سرفصل&zwnj;ها را باید بلد باشی تا بتوانید به این عنوان برسید.&nbsp;<br /> الان یک طرحی مرکز تحقیقات مجلس به ما سپرده است. قانون رحم اجرایی را قرار است تدوین بشود. من یک روز آمدم هرچه فکر کردم گفتم بحث رحم اجاره&zwnj;ای به کدام قاعده فقهی مربوط می&zwnj;شود؟ شاید دو سه روزی وقت من را گرفت، اما به این نتیجه رسیدم که آنچه که به دنبالش هستم، این است که بگویند رحم اجاره&zwnj;ای یک ضرورت اجتماعی است. یک خانواده الان اگر بچه&zwnj;دار نشوند، متلاشی می&zwnj;شوند. ضرورت ایجاب می&zwnj;کند که ما به این کار اقدام کنیم. همین که کلمه &laquo;ضرورت&raquo; را پیدا کردم دنبالش آمدم. اول که در جست&zwnj;وجو می&zwnj;زدم، هوش&zwnj;مصنوعی، قاعده اضطرار را می&zwnj;آورد. گفتم نه قاعده اضطرار را نمی&zwnj;خواهم دیدم خیلی قواعد دیگر را آورد تا به این رسیدم که اگر قاعده اضطرار است آن قاعده اضطراری را ما کار داریم که &laquo;الضرورة توبیح المحذورات&raquo;. ذیل همین قاعده، کلمات را یواش&zwnj;یواش به هوش&zwnj;مصنوعی که دادم، دیدم شروع کرد به فعالیت. ازاین&zwnj;جهت مجتهد وقتی بداند هوش&zwnj;مصنوعی چه قابلیتی دارد، صرفه&zwnj;جویی در وقتش می&zwnj;شود.<br /> اخیراً دو سه مورد پایان&zwnj;نامه برای دفاع به ما سپردند. دیدم طرف تکیه بر هوش&zwnj;مصنوعی کرده یک روایت خیلی خوشگلی آورده و سند داده&zwnj;، کتاب اصول کافی جلد چهار باب فلان حدیث فلان. من همین&zwnj;جوری در ذهن خودم روایت را دیدم خیلی روایت عجیبی است. گفتم اگر این باشد که دیگر ما بردیم. آن&zwnj;قدر صاف و روان حرف زده باشم. هرچه من در نرم&zwnj;افزار جامع&zwnj;الاحادیث جست&zwnj;وجو زدم، حتی به این اکتفا نکردم داخل منزل خودم نسخه چاپی کتاب اصول کافی را دارم، آن را هم آوردم بررسی کردم، هیچ اثری از این روایت نیست. یکی از آسیب&zwnj;های هوش مصنوعی، جعل روایت شد. حالا مجتهد اگر توجهی به این ماجرا نداشته باشد.&nbsp;<br /> گاهی یک فقیه در کتاب خودش اشتباه کرده است. ما این را آوردیم داده&zwnj;پردازی کردیم و دادیم به هوش مصنوعی. یک مثال ساده من برایتان بزنم. من کتاب طهارت را که درس خارج می&zwnj;رفتیم، آن استاد بزرگوار ما منبع درسش را پیدا کرده بودیم که این را از این کتاب سید صادق خلخالی می&zwnj;آورد؛ لذا قبل از درس همیشه من این کتاب را مطالعه می&zwnj;کردم. بررسی که شما می&zwnj;کنید در همین کتاب آقا سید صادق خلخالی یک سندی است که رسیده به موسی بن جعفر. من نگاه کردم دیدم استاد بزرگوار متن آن کتاب را هم که برداشته، آورده نوشته موسی بن جعفر (ع). بعد نگاه کردم دیدم آقا موسی بن جعفری که اینجا آمده اصلاً ربطی به امام موسی کاظم ندارد. در داده&zwnj;پردازی&zwnj;ها اگر شما این&zwnj;ها را بدهید، دردسرساز می&zwnj;شود بعدا. گاهی فرصت نیست که، شما مثلاً ببینید گاهی اوقات فقیه یک مطلبی را برای درس خارج آماده می&zwnj;کند می&zwnj;رود بین صد نفر دویست نفر از شاگردانش مطرح می&zwnj;کند. شاگردان برجسته او بحث و مطالعه کردند، دقت کردند و تذکر می&zwnj;دهند که &zwnj;استاد این اشتباه است. اما الان یک دفعه شب به فقیه زنگ زدند اطلاع دادند آقا ما فردا صبح وقت نداریم می&zwnj;خواهیم فلان کار را بکنیم. نظر شما چیست؟ اگر فقیه تسلط بر آسیب هوش&zwnj;مصنوعی نداشته باشد دردسرساز می&zwnj;شود. این است که می&zwnj;گوییم آینده&zwnj;پژوهی.&nbsp;<br /> آینده&zwnj;پژوهی هم ناظر به امکانات و استعدادهایی است که این علم در اختیار بشر قرار می&zwnj;دهد. وقتی فقیه این&zwnj;ها را خوب بلد باشد، دیگر وقتش با یک سری مسائل هدر نمی&zwnj;رود. چرا بعضی از فقهای ما کتاب رجالی نوشتند؟ برای این که در وقت، صرفه&zwnj;جویی کنند.&nbsp;<br /> خدمت یکی از معاونان پژوهش یکی از موسسه&zwnj;ها بودم خیلی مطرح خیلی نامی، متاسفانه دیدم متن سخنرانی&zwnj;اش را از هوش&zwnj;مصنوعی گرفته و آورده است. خوب است، اما به این شرط که تو هم خودت برایش وقت بگذاری. عیب ندارد هوش&zwnj;مصنوعی آمده یک چارت به شما داده، یک چارچوب به شما داده، یک قالب به شما داده، &zwnj;اما نمی&zwnj;توانی صددرصد به آن اعتماد کنید؛ لذا باید به این توجه داشته باشید اگر قرار است ما از هوش&zwnj;مصنوعی استفاده کنیم، باید کاملاً کنترل شده به سمتش برویم. بله در آینده هوش&zwnj;مصنوعی قرار است کارها بکند، کارستان بکند، اما فقیه فریب این داستان&zwnj;ها را نمی&zwnj;خورد.</p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/IMG_9933.JPG" style="margin: 5px; float: right; width: 400px; height: 267px;" /><br /> مطلبی که در بحث فقه یادم رفت می&zwnj;خواستم عرض کنم این است الان شما نگاه کنید وقتی یک قاضی یک شاهد را برایش می&zwnj;آورند، با چهار سؤال بالا پایین کردن متوجه می&zwnj;شود این دارد راست می&zwnj;گوید. دیدید در این فیلم&zwnj;ها بعضی وقت&zwnj;ها نشان می&zwnj;دهد شما دقیقاً چه ساعتی وارد خانه شدی؟ ده و بیست دقیقه؛ ده دقیقه دیگر دوباره: پس گفتی ساعت چند بود؟ ده و چهل دقیقه هم رد شده بود. جابه&zwnj;جا می&zwnj;کنند. این اختلافات و تعارض در داده&zwnj;پردازی&zwnj;ها هوش&zwnj;مصنوعی را به اختلاف می&zwnj;اندازد، به خطر وادار می&zwnj;کند.&nbsp;<br /> در بحث استهلال از تلسکوپ&zwnj;هایی استفاده می&zwnj;کنیم که این تلسکوپ&zwnj;ها هوشمندند. اگر یک تلسکوپی آمد گفت هلال را دیدم. هوا ابری بود، شما هم امکانش نبود، ولی این با دقت تمام توانست ماه را ردگیری کند پیدا کند، به شما نشان بدهد چقدر ارزش دارد؟ همه آن مبانی شما باید بیاید &laquo;إذا رأیتم الشهر فلیصمه&raquo; فنی است و این رؤیت منظور چیست؟ این باید برای هوش&zwnj;مصنوعی تعریف بشود. این رؤیت، رؤیت چشم مسلح یا چشم غیرمسلح است؟&nbsp;<br /> هوش طبیعی یک زبدگی دارد که از خیلی خطاها جلوگیری می&zwnj;کند، اما هوش&zwnj;مصنوعی این قابلیت را ندارد؛ لذا یکی از نیازهای مهم دانش&zwnj;پژوهان در دانش فقه، شناخت و درک درست از آینده این رشته نوپاست.&nbsp;<br /> آینده&zwnj;پژوهی یکی از رشته&zwnj;های دانش استراتژیک به&zwnj;حساب می&zwnj;آید، مدیریت استراتژیک. در مدیریت استراتژیک چه&zwnj;کار می&zwnj;کنند؟ آن&zwnj;ها فقط ناظر به جنبه&zwnj;های آسیب&zwnj;شناسانه یک رشته&zwnj;ای تلاش می&zwnj;کنند. مثلاً سلاح اتمی اگر در دست یک کشوری بیفتد، چه خطری دارد؟ این آینده&zwnj;پژوهی است. الان در مورد هوش&zwnj;مصنوعی ذهن&zwnj;ها تحت&zwnj;تأثیر فیلم&zwnj;هایی که کمپانی&zwnj;های غربی می&zwnj;سازند، قرار گرفته است. القا می&zwnj;کند که هوش&zwnj;مصنوعی در آینده قرار است از اختیار بشریت خارج بشود و کنترل جامعه را به دست بگیرد؛ به&zwnj;خاطر همین قضیه خیلی&zwnj;ها الان ترسیده&zwnj;اند و وحشت پیدا کرده&zwnj;اند. فوبیای هوش&zwnj;مصنوعی داریم. ترس و دلهره دارند که اگر هوش&zwnj;مصنوعی بر جامعه سیطره پیدا کند، چه مشکلات و چه مصائبی دارد؟&nbsp;<br /> اگر ما تو حوزه بخواهیم به سمت آینده برویم، به سمت آینده&zwnj;پژوهی برویم، نباید همه نگاهمان این باشد که آقا این یک خطری دارد، آقا دست استعمار در کار است، دست توطئه در کار است، دست استعمار هست، توطئه هست، هرچه هست، ولی ببینید مقام معظم رهبری می&zwnj;فرماید: فضای مجازی یک فرصت است که اگر رهایش کنید، تبدیل می&zwnj;شود به تهدید. یک فرصت است که از آن استفاده کنیم و به&zwnj;موقع بهره ببریم. هیچ مشکل و منعی ندارد؛ لذا باید به این قضیه توجه داشته باشید.<br /> عرض کردیم که هوش&zwnj;مصنوعی قابلیت&zwnj;هایی دارد. قابلیت اول هوش مصنوعی، (Learning) یا یادگیری است. قابلیت دومش، تجزیه&zwnj;وتحلیل داده&zwnj;ها و اطلاعات است. مثال ریاضی برایتان می&zwnj;زنم؛ ما صد تا گوی داریم که هفت تا رنگ دارند. داده&zwnj;پردازی اولیه به این معنی که ما این گوی&zwnj;های قاتی&zwnj;پاتی را بدهیم به هوش مصنوعی، علاوه بر اینکه این گوی&zwnj;ها را با رنگ&zwnj;هایشان یاد می&zwnj;گیرد، این گوی سبز، این گوی زرد، تعدادشان چقدر، چند تا هستند، می&zwnj;آید این&zwnj;ها را تجزیه&zwnj;وتحلیل هم می&zwnj;کند و می&zwnj;گوید پنجاه تا گوی&zwnj;های سبزرنگ، بیست تا گوی&zwnj;های قرمزرنگ، ده تا گوی&zwnj;های فلان رنگ؛ از حیث اندازه و سایزش همه این&zwnj;ها را بررسی می&zwnj;کند و به شما اطلاع می&zwnj;دهد.&nbsp;<br /> شما می&zwnj;آیید یک سری روایت را به او می&zwnj;دهید. یکی از کارهایی که در روایات خیلی از جهت فقهی ارزشمند است و هوش&zwnj;مصنوعی می&zwnj;تواند به ما کمک کند، در همین عرصه علوم حدیث است. من هم علوم حدیث شیعه و هم علوم حدیث اهل&zwnj;سنت کار کرده&zwnj;ام. من در کارکردن با نرم&zwnj;افزار المکتبةالشاملة یک اصل را یاد گرفتم که فوق العاده کارایی داشت. المکتبةالشاملة این قابلیت برایش تعریف شده که شما وقتی شاگرد را معرفی می&zwnj;کنید، استادش را برایتان بیاورد. استاد که می&zwnj;آورید، شاگردانشان را می&zwnj;آورد. خیلی از من وقت صرفه&zwnj;جویی کرد. همان کاری که ذهبی و ابن حجر عسقلانی انجام دادند، این&zwnj;ها آوردند در نرم&zwnj;افزار انجام دادند و شما با یک کلیک کاملاً سند برایتان واضح و آشکار می&zwnj;شود. البته آن هم خطا دارد؛ در کار خطاها آشکار می&zwnj;شود. من&zwnj;بعد از اینکه داده&zwnj;ها را از طریق هوش&zwnj;مصنوعی به دست می&zwnj;آورم، اولین کاری که می&zwnj;کنم یک بار می&zwnj;نشینم به&zwnj;صورت میدانی بدون این که فکر کنم، بررسی می&zwnj;کنم می&zwnj;روم در فلان کتاب ببینم این هست، اطلاعاتی که داده&zwnj; درست است یا نه. حتی یک دانه را هم از قلم نمی&zwnj;اندازم.&nbsp;<br /> هوش&zwnj;مصنوعی مثل یک موجود کر و کور و ناشنوا است. چه این دقت و هوش و ادراک را به آن می&zwnj;دهد؟ داده&zwnj;هایی که شما دارید به آن می&zwnj;دهید؛ لذا باید در حوزه داده&zwnj;پردازی دقت کرد. داده&zwnj;هایی که شما قرار است به هوش&zwnj;مصنوعی بدهید باید داده&zwnj;هایی باشد که از ارزش معرفتی بالایی برخوردار باشد. حتماً داده&zwnj;هایی باشند که قطع آفرینی می&zwnj;کند، علم آفرینی می&zwnj;کند. اگر هم قرار است به دنبال ظنون برویم، جزو ظنون معتبره باشد.&nbsp;<br /> اگر شما داده&zwnj;های وهمی، شکی و ضعیف به هوش&zwnj;مصنوعی بدهید، قطعاً نتیجه&zwnj;ای که به شما می&zwnj;دهد، یقینی نیست. مرحوم علامه مظفر در روند تفکر یک تعریفی دارد می&zwnj;گوید تفکر چیست؟ حرکة الذهن من المجهول الی المعلوم یا من المعلوم الی المجهول؟ دو تا روند دارد: روند اولیه این است از مجهول به دنبال معلومات می&zwnj;رود، معلومات را که کشف کرد بعد شروع می&zwnj;کند به خلق معلومات جدید. مجهول-معلوم-معلوم. بعد همان جا تذکر می&zwnj;دهد که اشتباه و مغالطه در قیاس&zwnj;ها از دو جهت اتفاق می&zwnj;افتد، یکی از حیث مواد، یکی از حیث شکل. اگر شما به هوش&zwnj;مصنوعی داده&zwnj;های غیربرهانی دادید بعد آن وقت می&zwnj;توانید به&zwnj;اندازه برهان روی نتیجه&zwnj;ای که به شما می&zwnj;دهد تکیه کنی؟ قطعاً نه. اگر از هوش&zwnj;مصنوعی انتظار داده&zwnj;های برهانی دارید، باید مواد اقیسه هم برهانی باشد. این مواد هستند که به کمک شما می&zwnj;آید. اگر حوزه علمیه می&zwnj;خواهد در روند هوش&zwnj;مصنوعی کمک کند و پیشرفت کند الان وقتش است که در حوزه داده&zwnj;پردازی فعالیت کند. بیایند کتاب&zwnj;ها را به دست بگیرند، تلاش کنند کتاب&zwnj;ها را اگر غلطی دارد اشتباهی دارد خلطی دارد، اصلاح کنند.&nbsp;<br /> گاهی اوقات من آرزویم این است اگر خداوند این توفیق را به من بدهد، فرصت کنم الغدیر علامه امینی جلد اولش را تحقیق کنم. یک وقتی یک کاری پیش آمد، دو سه جا دیدم مرحوم علامه با تکیه بر ذهن آدرس داده است. بعد شما می&zwnj;روید در کتاب&zwnj;های اهل&zwnj;سنت ببینید آن آدرس مقدار جابه&zwnj;جایی یا نه عطف بوده، مسئله این نبوده، بلکه یک چیز دیگر بوده، این نگفته نسبت&zwnj;داده&zwnj;شده به اهل&zwnj;سنت. یک نفر یک کتاب می&zwnj;نویسد، بیست نفر بعد از آن رویش تحقیق می&zwnj;کنند؛ کتاب&zwnj;های رجالی و حدیثی&zwnj;شان این&zwnj;جوری است. آلوسی و چندین نفر فقط وقت گذاشته&zwnj;اند که آن دانش&zwnj;ها را از اشتباهات و خلط پالایش کنند.&nbsp;<br /> گاهی هوش&zwnj;مصنوعی در تجزیه&zwnj;وتحلیل داده&zwnj;ها اشتباه می&zwnj;کند. پسرعمویی دارم در روستا که روحانی مستقر است. یک روز از تهران پلیس فتا به او زنگ زده بودند گفته بودند تهران کارت داریم. گفت تا رسیدم در آگاهی دیدم دست&zwnj;بند زدند دست من. گفتم آقا چیست؟ گفت شما طلا فروشی دزدی کردی! گفتم آقا من طلبه تو روستا هستم. گوسفندان اجازه نمیدهند من از جایی بیام بیرون. بعد که بررسی کردند، چهره نگاری را که به هوش&zwnj;مصنوعی داده&zwnj;اند، هوش&zwnj;مصنوعی در تجزیه&zwnj;وتحلیل داده&zwnj;ها دچار اشتباه شده بود.&nbsp;<br /> یکی از جاهایی که ما در فقه در آینده&zwnj;پژوهی باید به آن توجه داشته باشیم این است اگر در روند تجزیه&zwnj;وتحلیل داده&zwnj;ها دقت لازم را نداشته باشیم هوش&zwnj;مصنوعی فهم درست و عمیقی از اصطلاحات و واژگان متداول در فقه نخواهد داشت. در این صورت واژگان متشابه &laquo;یطّهّرن&raquo; یا &laquo;یطهُرنَ&raquo; اختلاف این&zwnj;ها را هوش&zwnj;مصنوعی چگونه باید برای شما تحلیل کند؟ کلمات دوپهلو، کلماتی که امام در آن&zwnj;ها دنبال بیان امری نیست &laquo;ینبغي&raquo; می&zwnj;آورد، &laquo;لا بأس به&raquo; می&zwnj;آورد. این&zwnj;ها را چگونه باید تحلیل کنید در روند هوش مصنوعی؟ اصطلاحات کنایی، پیغمبر در مورد حق طلاق می&zwnj;فرماید &laquo;الطلاق بید من أخذ بیده الساق&raquo;؛ در روند حقوقی در تحلیل داده&zwnj;های حقوقی باید یک اصطلاح دیگر به کار برد، شما نمی&zwnj;توانی این را به هوش&zwnj;مصنوعی بدهی.<br /> هوش&zwnj;مصنوعی توان درک استعارات و کنایات را ندارد. وقتی شما می&zwnj;گویید &laquo;زیدٌ کثیر الرماد&raquo; آقای عرب است که از آن می&zwnj;فهد این زید، آدم کریمی است، ولی هوش&zwnj;مصنوعی نمی&zwnj;فهمد کثیر الرماد یعنی چه؛ لذا این&zwnj;ها دردسرساز می&zwnj;شود.<br /> هوش&zwnj;مصنوعی می&zwnj;گوید من شبیه&zwnj;ترین مورد را پیدا کردم ولی نمی&zwnj;گوید مورد را پیدا کردم. آقا اینی که به من دادید این نمره را این کدی که به من دادید، این کد با این خیلی شبیه است، ولی نمی&zwnj;گوید این همان است؛ لذا گاهی اوقات در تشخیص هویت، دایی با خواهرزاده اشتباه می&zwnj;شوند. دایی و خواهرزاده شهید شده&zwnj;اند، در مرحله تفحص هم دایی شهید شده هم خواهرزاده، هر دو تا مفقودالاثر شده&zwnj;اند. الان این جنازه را پیدا کردیم. جنازه مال دایی است یا خواهرزاده؟ در یک سری تعارضات که قرار می&zwnj;گیرد، این&zwnj;ها باید درست بشود. این هم مسئله&zwnj;ای است که باید به آن توجه داشته باشیم.</p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/IMG_9999.JPG" style="margin: 5px; float: left; width: 400px; height: 248px;" /><br /> مرحله دکترین؛ مرحله&zwnj;ای که هوش&zwnj;مصنوعی دیگر از یادگیری گذشته از تجزیه&zwnj;وتحلیل گذشته است وارد دکترین شده و می&zwnj;خواهد به شما نظر بدهد. این جا آیا می&zwnj;شود به این داده&zwnj;های دکترین هوش&zwnj;مصنوعی اعتماد کرد یا نه؟ این هوش&zwnj;مصنوعی دارد یک فرایند تفکری ارائه می&zwnj;دهد. آمد گفت شما این تعداد گوی&zwnj;ها را دارید. آن&zwnj;قدر سبز است، آن&zwnj;قدر زرد است، آن&zwnj;قدر قرمز، این&zwnj;قدرش فلان است، بعد هم می&zwnj;گوید اگر می&zwnj;خواهی این&zwnj;ها را دسته&zwnj;بندی کنی، اگر بر اساس سایز دسته&zwnj;بندی کنی، بهترین دسته&zwnj;بندی را داری، موفق&zwnj;ترین و منطقی&zwnj;ترین دسته&zwnj;بندی را داری. من می&zwnj;توانم به او اعتماد کنم یا نه؟ فتوای مرحوم کلینی را چگونه باید کشف کرد؟ از عنوان بابی که می&zwnj;دهد. عنوان باب را که می&zwnj;دهد شما از آن جا می&zwnj;توانی بفهمی که این منظورش چیست. گاهی اوقات هوش&zwnj;مصنوعی می&zwnj;آید عنوان&zwnj;بندی می&zwnj;کند ابواب را برای شما. آیا ما می&zwnj;توانیم به این عنوان&zwnj;بندی او اعتماد کنیم یا نه؟<br /> گاهی یک مطلبی در یک موضوع دیگری کاربرد دارد، هوش طبیعی این را می&zwnj;آورد در یک موضوع دیگر هم از آن استفاده می&zwnj;کند. قاعده الزام کاربردش کجاست؟ در معاملات حقوقی. وقتی طرف مقابل شما مخالف شما و غیر مذهب شماست. با شما آمده قرارداد بیع بسته است. چگونه او را به انجام بیع ملزم کنیم؟ قاعده الزام می&zwnj;گوید بر اساس همان که اعتقاد داری، بیا عمل کن. حضرت آیت&zwnj;الله فاضل استاد ما قاعده الزام را در عبادات هم استفاده کرد. حضرت آیت&zwnj;الله خویی چگونه از خلاقیت ذهنی استفاده می&zwnj;کند و هوش&zwnj;مصنوعی فاقد این خلاقیت است. در مورد حضور اجتماعی زنان در جامعه، خیلی استدلال&zwnj;ها و ادله آوردند. بعضی&zwnj;ها گفتند؛ چون خانم&zwnj;ها باید در منزل نماز بخوانند، پس حضور اجتماعی آن&zwnj;ها ممنوع است. چون خانم&zwnj;ها از جهاد معاف شده&zwnj;اند، پس حضور اجتماعی آن&zwnj;ها ممنوع است. چون خانم&zwnj;ها شهادتشان این&zwnj;گونه است، نتیجه گرفتند. آقای خویی وقتی به این بحث می&zwnj;رسد، مدعی است که هیچ&zwnj;کدام از این ادله دلالت بر حرمت ندارد. با قطعیت تمام ادله&zwnj;ای که دیگران بر حرمت حضور اجتماعی زنان آوردند را رد می&zwnj;کنند، اما در آخر به یک چیزی می&zwnj;رسند. آقای خویی می&zwnj;گوید من یک خلاقیتی در فقه دارم، آن خلاقیت به من کمک می&zwnj;کند. من از شارعی که نماز به آن مهمی را آمده گفته بر خانم&zwnj;ها نماز جماعت واجب نیست، نماز میت واجب نیست، نمازجمعه واجب نیست، جهاد بر خانم&zwnj;ها واجب نیست؛ از این&zwnj;ها متوجه می&zwnj;شوم. ما به آن &laquo;مذاق شریعت&raquo; می&zwnj;گویم. در مذاق شریعت می&zwnj;گوید به مزاج شارع من نمی&zwnj;خورد که بخواهد حکم به جواز این عمل بدهد. او ادله را گفت مطابقت و دلالت ندارند، ولی از آن&zwnj;ها لازم&zwnj;گیری می&zwnj;کند. آیا هوش&zwnj;مصنوعی می&zwnj;تواند لازم&zwnj;گیری کند؟ نه؛ هوش&zwnj;مصنوعی تنها کاری که می&zwnj;تواند بکند این است یک تحلیل می&zwnj;کند، تجزیه می&zwnj;کند، ولی احتمال خطایش خیلی بالاست.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>مدیر</strong></span>: فعلاً این&zwnj;گونه است یا بعداً هم همین است؟<br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>ارائه&zwnj;دهنده</strong></span>: ببینید الان این زبان موجودی که ما داریم، قدرت هم&zwnj;پوشانی این اشکالات را ندارد. هوش مصنوعی خلق شده و کارش معلوم شده است. الان تنها چیزی که ما داریم این است که در حوزه داده&zwnj;پردازی و زبان ارتباط باهوش مصنوعی آیا می&zwnj;توانیم زبانی کشف کنیم که داده&zwnj;های متشابه، داده&zwnj;های دوگانه، داده&zwnj;هایی که فاقد دلالت هست را هم برای او تعریف کنیم تا او بتواند از این&zwnj;ها نتیجه بگیرد یا نه؟ به نظر من باید در این بحث هوش&zwnj;مصنوعی حتماً به این مطالب توجه داشته باشید. بی&zwnj;توجهی به این&zwnj;ها، ضربه می&zwnj;زند. ضربه&zwnj;اش این است که گاهی اوقات نه فقط بحث هوش&zwnj;مصنوعی، در خیلی از مسائل دیگر متأسفانه بعضی آقایان گمان کردند که اگر یک جایی بنشینیم و ارتباطمان را با جامعه قطع کنیم، در جامعه ارتباط نداشته باشیم، این فقاهت است. فقاهت این نیست. واقعاً گاهی اوقات فقاهت یعنی فهمیدن درد و دغدغه مردم. این است که می&zwnj;گویند فلان فقیه تا قبل از اینکه به حج برود، نظرش در مورد احکام یک چیز بود، وقتی از حج برگشت یک چیز دیگر شد. خیلی مهم است.&nbsp;<br /> <span style="color:#c0392b;">سؤال</span>: کتاب در این زمینه می&zwnj;توانید معرفی کنید؟<br /> <span style="color:#27ae60;">ارائه&zwnj;دهنده</span>: آقای مینایی چندین کتاب دارند. یکی از کتاب&zwnj;هایی هم که در این زمینه تقریباً می&zwnj;تواند یک مقداری به شما کمک کند، &laquo;تعریف الگوریتم&zwnj;های اجتهاد&raquo; است که آقای عبدالمجید واسطی نوشته است. هر دو جلدش را این بزرگوار به&zwnj;صورت رایگان در اینترنت در اختیار قرار دادند.<br /> <strong><span style="color:#8e44ad;">مدیر</span></strong>: استاد زحمت کشیدید، ممنون. فقط الان دوستان در حوزه پژوهش و فقه دارند فعالیت می&zwnj;کنند. شما نرم&zwnj;افزار زی&zwnj;گپ را معرفی کردید. چند تا نرم&zwnj;افزاری که می&zwnj;شود به آن اعتماد کرد که بتوانند دوستان استفاده کنند هم باز اگر در خاطر هست که بفرمایید؟<br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>ارائه&zwnj;دهنده</strong></span>: حداقل ده تا می&zwnj;شود معرفی کرد. الان نرم&zwnj;افزار چت&zwnj;جی&zwnj;پی&zwnj;تی خود گوگل هست، جمینی هست، آنلاین قابل&zwnj;استفاده است، شما به اینترنت وصل بشوید قابل&zwnj;استفاده است. منتها آن هوش&zwnj;مصنوعی که من نگاه کردم دیدم از لحاظ زبانی فهم درستی نسبت به کلمات فارسی دارد همین زی&zwnj;گپ است. فعلاً این مدنظر من است. بقیه چون امکان این که متوجه منظور ما نشوند خیلی هست. این برنامه فقهی نیست، یک نرم&zwnj;افزار هوش&zwnj;مصنوعی است که داده&zwnj;های فارسی دارد. شما استفاده کنید از آن، متوجه می&zwnj;شوید.&nbsp;<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>مدیر</strong></span>: حالا چت&zwnj;جی&zwnj;پی&zwnj;تی هست، خیلی هم استفاده جهانی دارد. طلاب برای تحقیقاتشان چقدر می&zwnj;توانند روی آن اعتماد کنند؟ در چه حدی می&zwnj;توانند از آن استفاده کنند؟<br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>ارائه&zwnj;دهنده</strong></span>: ببینید من خدمت بعضی از اساتید حوزه هم که به ما زنگ زدند و گفتند ما هوش&zwnj;مصنوعی می&zwnj;خواهیم که با آن کتاب بنویسیم، گفتم من در این باره اعتماد نمی&zwnj;کنم.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>مدیر</strong></span>: پس تا چه حد نگاه کنند و در چه زمینه&zwnj;ای استفاده کند؟<br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>ارائه&zwnj;دهنده</strong></span>: خب عرض می&zwnj;کنم ببینید این چت&zwnj;جی&zwnj;پی&zwnj;تی هم که شما می&zwnj;خواهید استفاده کنید، برای به&zwnj;دست&zwnj;آوردن مایندمپ (نقشه ذهنی) مناسب است. یکی از مهم&zwnj;ترین کارهایی که پژوهشگران قبل از ورود به موضوع باید انجام بدهند چیست؟ به&zwnj;دست&zwnj;آوردن ساختار ذهنی. شما از او استفاده کنید؛ مثلاً الان عنوان این نشست را ما به هوش&zwnj;مصنوعی بدهیم و بگوییم در مورد این موضوع، یک سری سرفصل&zwnj;ها به من بده. او می&zwnj;آید برای شما شروع می&zwnj;کند یک سرفصل&zwnj;هایی در اختیارتان قرار می&zwnj;دهد. شما این&zwnj;ها را در اختیار می&zwnj;گیرید، چیزهایی هم که خودتان به ذهنتان می&zwnj;رسد در کنار این استفاده می&zwnj;کنید. این زی&zwnj;گپ هم که من اصرار دارم هم ارزان است، هم فهم درستی دارد. بعضی از این&zwnj;ها من نفهمیدم یک سری اطلاعات را برای چه می&zwnj;خواهند. الان مثلاً شما از هوش&zwnj;مصنوعی می&zwnj;خواهید استفاده کنید، این زی&zwnj;گپ یک شماره کاربری با یک شماره موبایل به آن بدهید، 100 تا سؤال به شما پاسخ می&zwnj;دهد. از آن سؤال کنید، اما بعضی&zwnj;هایشان را دیدم کد ملی می&zwnj;خواهد. بعضی&zwnj;هایشان را دیدم یک چیزهای دیگر می&zwnj;خواهد که نفهمیدم علتش چیست.<br /> در حوزه امنیت اطلاعات و آی&zwnj;تی، من فعلاً نظرم این است که این لپ&zwnj;تاپ من به اینترنت وصل است، ولی لپ&zwnj;تاپ اصلی&zwnj;ام را هیچ&zwnj;وقت به اینترنت وصل نکنم.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>مدیر</strong></span>: حالا چت&zwnj;جی&zwnj;پی&zwnj;تی و جمینی و این&zwnj;ها که کد ملی نمی&zwnj;خواهند.<br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>ارائه&zwnj;دهنده</strong></span>: من نرم افزارهای داخلی را دارم عرض می&zwnj;کنم. داخلی&zwnj;هایی که این مسئله را دارند، ما آن نکته&zwnj;ای که خدمتتان عرض کردم این بود. فعلاً به نظر من از همین زی&zwnj;گپ استفاده کنید. کارایی دارد. خیلی دیگر هم هست. همین الان شما بزنید شاید نزدیک ده تا دوازده تا می&zwnj;آورد، ولی آن که دیدم خوب زبان فقهی و حقوقی ما را متوجه می&zwnj;شود همین است.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>مدیر</strong></span>: الان شما فرمودید که در مرکز نور کارهایی انجام شده، الان هوش&zwnj;مصنوعی در درایةالنور استفاده شده؛ این اتصال کتابخانه&zwnj;ها به همدیگر و بتواند تحلیل بکند، این کار را دارند انجام می&zwnj;دهند یا نه؟ مرکز قائمیه دارد این کار را انجام می&zwnj;دهد.<br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>ارائه&zwnj;دهنده</strong></span>: بله در گذشته مقداری فعالیت داشتم. مرکز نور در دو عرصه هوش&zwnj;مصنوعی استفاده می&zwnj;کند: یکی در عرصه جست&zwnj;وجوی نرم&zwnj;افزاری شما؛ وقتی در نرم&zwnj;افزار جامع فقه جست&zwnj;وجو می&zwnj;زنید جست&zwnj;وجوهای مختلفی دارد. جست&zwnj;وجوی ساده&zwnj;اش همین است که شما یک کلمه را بدون هیچ علامت اضافی به آن بدهی و یک کلمات شبیه این برای شما بیاورد. اما گاهی اوقات شما یک موضوعی دارید که ممکن است این کلمات در کنار هم استفاده نشده باشند. فقط این کلمات ممکن است با یک فاصله شما با جست&zwnj;وجوی عطفی ما به آن می&zwnj;گوییم یک علامتی شبیه G (&amp;)است. اگر از جست&zwnj;وجوی عطفی استفاده کنید باز متوجه می&zwnj;شوید که نوع جست&zwnj;وجویش خیلی پیشرفته&zwnj;تر می&zwnj;شود.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>مدیر</strong></span>: این جست&zwnj;وجوی ساده است. ببینید الان سامانه&zwnj;ها دارند چه&zwnj;کار می&zwnj;کنند مثل قائمیه، من با آن&zwnj;ها صحبت کردم این است که می&zwnj;خواهند بگویند آقا ما این کتاب&zwnj;ها را متصل به هم می&zwnj;کنیم، شما یک داده&zwnj;ای که می&zwnj;خواهی، تحلیل می&zwnj;کند در بین همین کتاب&zwnj;ها و تحلیلش را به شما می&zwnj;دهد و جایش را هم نشان می&zwnj;دهد.<br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>ارائه&zwnj;دهنده</strong></span>: الان دارند سامانه&zwnj;پژوهی&zwnj;ها را کار می&zwnj;کنند. ما یک بحث داریم تحت عنوان مشابهت&zwnj;یابی در متون که سامانه&zwnj; &laquo;سمیم&raquo; دارد این کار را انجام می&zwnj;دهد. مسئله&zwnj;ای که الان در این برهه&zwnj;ای که ما داریم صحبت می&zwnj;کنیم، اگر شما بخواهی کار کنی؛ چون در حوزه داده&zwnj;پردازی نقص دارد، باید حتماً فعالیت&zwnj;های خودت را به آن ضمیمه کنی. بله ممکن است یک وقتی اگر ما می&zwnj;گفتیم یک کامپیوتری آمده که با آن حرف می&zwnj;زنی و می&zwnj;نویسد، خیلی تعجب می&zwnj;کردند، اما الان محقق شده است. کتابخانه&zwnj;هایی که بیاید با توجه به موضوع برای شما سرچ کند کاری ندارد عنوان کتابش چیست. شما موضوع را وقتی به آن می&zwnj;دهی آن می&zwnj;آید بر اساس این موضوع شروع می&zwnj;کند برای شما تجزیه&zwnj;وتحلیل داده&zwnj;ها. سامانه پژوهشیار هم هست. پژوهیار و پژوهشیار که آمده، اما این هم نقص دارد. حقیقت در خیلی از بحث&zwnj;ها من از آن استفاده کردم و دیدم اطلاعاتش خطرناک است. با طناب آن&zwnj;ها بخواهی بروی چاه، معلوم نیست در آینده چه به سرت می&zwnj;آید.<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>مدیر</strong></span>: استاد محترم فرمودید در فقه داشتید صحبت می&zwnj;کردید. آیا این فقه منظورتان از این موضوع، عنوان عامی است که شامل بحث اصولی و این&zwnj;ها هم می&zwnj;شود، یا اصول را در بحث اجتهاد مطرح می&zwnj;کنید؟<br /> <span style="color:#27ae60;"><strong>ارائه&zwnj;دهنده</strong></span>: ببینید یک سری اصول بین مجتهد و مقلد بود، قابل&zwnj;استفاده هست. این&zwnj;ها را ما می&zwnj;توانیم در عرصه فقه که من عرض کردم این&zwnj;ها را بیاوریم. الان در بحث نگارش حقوقی یک سری اصول و ضوابطی دارند.مثلاً بر اساس اصل احتیاط، در باب دماء و فروج باید احتیاط رعایت بشود. این اصول در بحث اصولی یک&zwnj;جور نمایش دارد، در مباحث اجتهادی یک&zwnj;جور. همین باعث شد که ما آمدیم بحث را کردیم دو قسمت؛ یک قسمتی که فقه بالمعنی الاعم است، یعنی در گستره عمومی فقه، در محیط جامعه، گاهی اوقات خود شماها ممکن است در موضوع&zwnj;شناسی نیازمند به کار فقهی باشید. گاهی اوقات قاضی ممکن است در یک کاری نیازمند باشد. گاهی اوقات وکیل، گاهی اوقات حتی یک تاجر.<br /> الان یکی از مسائلی که خیلی شدید به دنبالش هستم، سیستم پاسخ&zwnj;گویی آنلاین به سؤالات شرعی است. اخیراً هم خود مرکز ملی پاسخ&zwnj;گویی آمده از یک هوش&zwnj;مصنوعی رونمایی کرد که به&zwnj;صورت آنلاین قدرت پاسخ گویی دارد و حتی گفتاری صحبت می&zwnj;کند با شما. اما آن خلأ هنوز &nbsp;هست؛ ما اول یک دانش هستیم.&nbsp;<br /> شیخ انصاری در قطع و ظن یک صحبتی که می&zwnj;کند: ما در اصول فقه به دنبال حجیت هستیم. شاید نتوانیم عالم واقع را درک کنیم، ولی این که به آن مرحله حجیت برسیم من به نظرم هنوز داده&zwnj;های هوش&zwnj;مصنوعی به آن مرتبه حجیت نرسیده که بشود به آن اعتماد کرد. گرچه می&zwnj;گویند دارد حرکت می&zwnj;کند، خوب پیشرفت کرده، ولی این خالی از این نیست که شما اگر بخواهید از هوش&zwnj;مصنوعی استفاده کنید، باید خودتان هم یک فعالیت&zwnj;هایی در کنارش داشته باشید.</p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/IMG_0022.JPG" style="margin: 5px; width: 400px; height: 267px; float: right;" /><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>مدیر</strong></span>: تشکر استاد محترم، زحمت کشیدید وقت گذاشتید تشریف آوردید مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج). از وجودتان استفاده شد. ان&zwnj;شاءالله اگر زمینه&zwnj;های بعدی هم باشد، خدمت شما هستیم که از وجودتان استفاده کنیم. تشکر می&zwnj;کنم از دوستانی که تشریف آوردید، زحمت کشیدید. خدمت شما هستیم. دعوت می&zwnj;کنم از جناب حجت&zwnj;الاسلام&zwnj;والمسلمین دکتر علی&zwnj;اصغر، سیفی مدیر مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) تشریف بیاورند اینجا و لوح سپاسی هست که خدمت شما تقدیم کنند. صلوات ختم بفرمایید.&nbsp;<br /> &nbsp;</p> Wed, 25 Dec 2024 20:03:57 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_794919-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار کرسی‌ها و نشست‌ها http://darolsaqalain.ir/ingid_885201-utab تأثیر شناخت قبایل در تحلیل گزاره‌های سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله
<h1 style="text-align: center;">نشست علمی</h1> <h1 style="text-align: center;">&laquo;تأثیر شناخت قبایل در تحلیل گزاره&zwnj;های سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله&raquo;</h1> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/بنر(2).jpg" style="width: 566px; height: 425px;" /></p> <p>&nbsp;</p> <p>&nbsp;معاونت پژوهش مؤسسه دارالثقلین امام عصر (عجل&zwnj;الله تعالی فرجه) در روز چهارشنبه مورخه 21 آبان&zwnj;ماه سال 1404، نشست علمی پژوهشی با موضوع &laquo;تأثیر شناخت قبایل در تحلیل گزاره&zwnj;های سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله&raquo; برگزار نمود. این نشست با ارائه مطالب توسط حجت&zwnj;الاسلام&zwnj;والمسلمین ابراهیم رضایی کِلیری پیرامون موضوع انجام شد. جناب حجت&zwnj;الاسلام&zwnj;والمسلمین ابوالفضل تشت&zwnj;زر دبیری این نشست را عهده&zwnj;دار بود. در ادامه گزارش تفصیلی این نشست ارائه می&zwnj;گردد.</p> <p>&nbsp;</p> <p>اعوذ بالله من الشیطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم.<br /> &laquo;وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِکُمْ وَمَنْ ينْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيهِ فَلَنْ يضُرَّ اللَّهَ شَيئًا وَسَيجْزِي اللَّهُ الشَّاکِرِينَ&raquo; &nbsp;(سوره احزاب: 40)<br /> صدق الله العلی العظیم.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;"><strong>دبیر نشست:</strong></span>&nbsp;</h2> <p>ابتدا تسلیت عرض کنم ایام شهادت حضرت زهرای مرضیه سلام&zwnj;الله&zwnj;علیها را خدمت امام عصر علیه&zwnj;السلام و شما دانش&zwnj;پژوهان محترم. ابتدا تشکر کنم از همه حضار محترم که قدم بر دیدگان ما گذاشتند. ان&zwnj;شاءالله که جلسه خوب علمی داشته باشیم. محضر حضرت استاد، حجت الاسلام&zwnj;والمسلمین ابراهیم رضایی کِلیری، این استاد محترم و برجسته در حوزه تاریخ.&nbsp;<br /> ایشان دارای تألیف&zwnj;های فراوانی هستند؛ از کتاب گرفته تا مقالات و نشست&zwnj;های مختلف. از کتاب&zwnj;های برجسته ایشان می&zwnj;توان کتاب &laquo;جنگ جمل&raquo; دوجلدی را نام برد که کتاب سال جمهوری اسلامی شده است. &laquo;تحریفات و شبهات جنگ جمل&raquo; را بررسی کردند در یک کتاب دیگر. &laquo;رویدادنامه جنگ جمل&raquo; را تألیف کردند. &laquo;خاستگاه جنگ جمل اعتقادی و فرهنگی و تاریخی&raquo;. کتاب چهارم ایشان کتاب &laquo;ابومخنف&raquo; هست. کتاب پنجمشان &laquo;من فاطمه&zwnj;ام&raquo; و آخرین تألیف ایشان &laquo;نکته&zwnj;های ناب استاد طبسی&raquo;. از مقالات ایشان فقط دو سه نمونه را عرض کنم که زیادند و می&zwnj;خواهم که وقت جلسه گرفته نشود: &laquo;نقش بنو حارث و بنو محارب در شکل&zwnj;گیری و تثبیت جانشینی خلفای نخستین&raquo;، &laquo;کنشگری خلفای نخستین در ترویج گفتمان برتری قریش با تکیه بر متون کهن&raquo;، &laquo;نقش بنو عامر در شکل&zwnj;گیری و تثبیت جانشینی خلفای نخستین با تکیه بر متون کهن فریقین&raquo;، &laquo;دیدگاه&zwnj;های کلامی خاندان صوحان بن حجر درباره امامت امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام&raquo; و مقالات دیگری که حضرت استاد تألیف کرده&zwnj;اند.<br /> باید تشکر کنیم از مؤسسه دارالثقلین امام عصر (عجل&zwnj;الله تعالی فرجه) که این همایش علمی را برای ما مهیا کردند. انصافاً استقبال بی&zwnj;نظیر طلاب ارجمند، اساتید و روحانیون معزز بی&zwnj;نظیر است. این مؤسسه، تحت اشراف حضرت آیت&zwnj;الله شیخ محسن فقیهی است. این بزرگوارانی هم که در محضرشان هستیم از شاگردان ایشان هستند. تشکر بعدی از مرکز مدیریت حوزه علمیه قم هست؛ خصوصاً معاونت پژوهش، حاج آقای ترکاشوند که این فضا را در خدمت رفقا قرار دادند.&nbsp;<br /> موضوع جلسه &laquo;تأثیر شناخت قبائل در تحلیل گزاره&zwnj;های سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله&raquo; است.<br /> من به عنوان پیش&zwnj;مقدمه دو سه خط عرض کنم. بعد سکان سخن را &nbsp;دست حضرت استاد می&zwnj;دهیم و ان&zwnj;شاءالله بهره می&zwnj;بریم. حضرت استاد بین نیم ساعت تا ۴۵ دقیقه ما از کلامشان بهره می&zwnj;بریم. بعد رفقا سؤالاتی اگر دارند مطرح می&zwnj;فرمایند و حضرت استاد پاسخ می&zwnj;دهند ان&zwnj;شاءالله.<br /> سیره پیامبر اکرم صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله تنها یک روایت تاریخی نیست، بلکه مجموعه&zwnj;ای از رفتارها، تصمیمات و تعاملات پیامبر با عصر و جامعه خود است. درک سیره بدون شناخت قبائل، شناخت آن جامعه آن روز امکان&zwnj;پذیر نیست. پیامبر اکرم با یک سری از قبائل صلح کرده، با یک سری جنگ کرده و تدبیراتی داشته است. تعاملات فرهنگی، تعاملات سیاسی با آن&zwnj;ها داشته است. این&zwnj;ها همه، شناخت این همه موارد، ما را کمک می&zwnj;کند در تحلیل رفتار پیامبر اکرم. لذا تحلیل گزاره&zwnj;های سیره پیامبر اکرم جدا از شناخت قبائل نمی&zwnj;تواند باشد، امکان&zwnj;پذیر نیست. پیوندهای خویشاوندی داشتند، رقابت&zwnj;هایی بوده، رقابت&zwnj;های سیاسی بوده، پیمان&zwnj;ها و مناسبت&zwnj;ها. لذا این نشست با این هدف شروع شده است. ان&zwnj;شاءالله ما از حضرت استاد می&zwnj;خواهیم ما را بهره&zwnj;مند کنند با کلامشان با ذکر صلواتی بر محمد و آل محمد.</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>استاد ارائه&zwnj;دهنده:</strong></span> &nbsp;</h2> <p>سلام علیکم و رحمة الله. اعوذ بالله من الشیطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین و الصلاة و السلام علی اشرف الانبیاء و المرسلین، حبیب اله العالمین، ابوالقاسم محمد صلی الله علیه و آله، لاسیما بقیة الله في الارضین روحی له الفداء و ارواح العالمین.&nbsp;</p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/(29).JPG" style="margin: 5px; width: 600px; height: 400px;" /></p> <h3><br /> <span style="color:#16a085;"><strong>تبرّک به کلام نورانی حضرت زهرا</strong></span></h3> <p>ایام شهادت حضرت زهرا سلام الله علیها هست. عرض تسلیت داریم خدمت مولا و مقتدایمان، امام زمان علیه الصلاة و السلام، و خدمت همه شما عزیزان بزرگوار. ان&zwnj;شاءالله در این ایام هم بهره&zwnj;مندی از معارف حضرت زهرا سلام الله علیها داشته باشیم و هم توفیق تبلیغ معارف فاطمی را.&nbsp;<br /> خیلی خوشحالم که در این جمع فاخر امروز می&zwnj;خواهیم یک گفت&zwnj;وگوی علمی با هم داشته باشیم. چون ایام شهادت حضرت زهرا سلام الله علیها هست، جلسه را نورانی کنیم با بیانی از حضرت زهرا سلام الله علیها.&nbsp;<br /> حضرت زهرا سلام الله علیها سخنرانی&zwnj;های متعددی دارند که معروف&zwnj;ترین آن&zwnj;ها &laquo;خطبۀ فدکیّه&raquo; است؛ امّا در کنار آن، بیانات دیگری نیز از ایشان نقل شده است. یکی از مهم&zwnj;ترین این سخنان، گفت&zwnj;وگوی ایشان با حضرت امّ&zwnj;سلمه، همسر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، است؛ زمانی که امّ&zwnj;سلمه برای عیادت حضرت زهرا سلام&zwnj;الله&zwnj;علیها در دوران بیماری ایشان آمده بود.<br /> امّ&zwnj;سلمه پرسید: &laquo;کیف أصبحتِ؟&raquo;؛ یعنی شب را چگونه گذراندید؟ این پرسش، خبری از وضعیت جسمانی حضرت می&zwnj;خواست، زیرا ایشان در بستر بیماری بودند. امّا حضرت زهرا سلام&zwnj;الله&zwnj;علیها پاسخی بسیار متفاوت دادند و فرمودند: &laquo;أصبحت بین کمد و کرب&raquo;؛ شب را با اندوه و سختی گذراندم. با این حال، توضیح می&zwnj;دهند که علت این رنج، درد پهلو یا ضعف جسمانی نیست. حضرت نه از جراحات خود سخن می&zwnj;گویند و نه از رنج&zwnj;های جسمانی. بلکه با صراحت بیان می&zwnj;کنند که دو امر، بیشترین اندوه را برای ایشان پدید آورده است: &laquo;فقد نبی و ظلم الوصی&raquo;.<br /> این پاسخ، جلوه&zwnj;ای روشن از ولایت&zwnj;مداری حضرت است. حتی در پاسخ به پرسشی که کاملاً درباره احوال شخصی ایشان است، همان فرصت را به دفاع از امیرالمؤمنین علیه&zwnj;الصلاة&zwnj;والسلام تبدیل می&zwnj;کنند. حضرت می&zwnj;توانستند از دردهای جسمانی خود گلایه کنند؛ شرایط نیز برای چنین سخنی فراهم بود. امّا با تأکیدی بی&zwnj;سابقه، می&zwnj;فرمایند: آنچه مرا می&zwnj;آزارد، از دست دادن پیامبر و ستمی است که بر وصی او وارد می&zwnj;شود.<br /> در این بیان، حضرت زهرا سلام&zwnj;الله&zwnj;علیها از واژۀ &laquo;وصی&raquo; استفاده می&zwnj;کنند تا بعدها کسی گمان نکند که رنج ایشان صرفاً به سبب ناراحتی یک همسر نسبت به همسرش بوده است. حضرت تصریح می&zwnj;کنند که موضوع، دفاع از حقیقت ولایت و جانشینی پیامبر است، نه یک ارتباط خانوادگی. سپس با قسم می&zwnj;فرمایند که امیرالمؤمنین علیه الصلاة و السلام مورد هتک حرمت قرار گرفته است. (هتک والله حجابه)<br /> حضرت در ادامه تحلیل می&zwnj;کنند و منشأ این رفتارها را چنین تبیین می&zwnj;فرمایند: &laquo;ولکنّها أحقاد بدریّة و تراث أحدیّة&raquo;؛ این دشمنی&zwnj;ها ریشه در کینه&zwnj;های بدر و احد دارد؛ کینه&zwnj;هایی که در دل&zwnj;های منافقان پنهان شده بود: &laquo;کانت علیها قلوب نفاقٍ مکتمنة&raquo;. به بیان دیگر، حضرت زهرا سلام&zwnj;الله&zwnj;علیها یکی از مهم&zwnj;ترین پرونده&zwnj;های تاریخ اسلامی را آشکار کردند: پرونده نفاق.<br /> نفاق، موضوعی پیچیده و چندلایه است، به&zwnj;ویژه آنچه &laquo;نفاق کلان&raquo; خوانده می&zwnj;شود؛ نفاقی که در عرصۀ سیاسی ـ اجتماعی ظاهر می&zwnj;شود و نه در سطح رفتار فردی. تا زمان رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، آثار این نفاق پنهان و لایه&zwnj;لایه بود. اما پس از رحلت ایشان، نشانه&zwnj;های آن آشکار شد و در ماجرای سقیفه به&zwnj;صورت کامل بروز یافت.<br /> تأمل در آیات قرآن نیز این معنا را تأیید می&zwnj;کند. قرآن کریم بیش از سی آیه درباره نفاق دارد، امّا هیچ&zwnj;یک از آن&zwnj;ها نفاق فردی به معنای دوچهرگی اخلاقی را هدف قرار نداده&zwnj;اند؛ بلکه تمام آیاتِ ناظر به نفاق، درباره نفاق سیاسی و اجتماعی در برابر حقیقت اسلام و جانشینی امیرالمؤمنین علیه الصلاة و السلام است.<br /> در پایان، امید است که سخنان حضرت زهرا سلام&zwnj;الله&zwnj;علیها در این ایام نورانی، روشنگر راه ما باشد و تعبیر نورانی ایشان &laquo;فقد نبی و ظلم الوصی&raquo; جهت حرکت و برنامه تبلیغی روزهای پیش&zwnj;رو قرار گیرد؛ و همگان در این مسیر به روشنگری و بیان حقیقت اهتمام داشته باشند.<br /> سال گذشته در ایام تبلیغ، در دفتر یکی از امامان جمعه محترم حضور داشتم. برنامه هر روز صبح با برگزاری روضه و سخنرانی یکی از روحانیان منطقه همراه بود. حضور افراد نیز محدود به جمعی از نخبگان و فعالان مؤثر شهر بود؛ از جمله اعضای شورای شهر، نیروهای بسیج و دیگر چهره&zwnj;های مؤثر محلی. ده روز در آن مجموعه بودم و در تمام این مدت، سخنرانان محترم ــ با اینکه همگی اهل فضل، باسواد و شریف بودند ــ حتی یک بار هم از حضرت زهرا سلام&zwnj;الله&zwnj;علیها سخنی نگفتند.<br /> برای مثال، یکی از موضوعاتی که مطرح می&zwnj;شد &laquo;شادی در اسلام&raquo; بود. این بحث، در جای خود مهم است؛ امّا طرح آن در جمعی از نخبگان و خواص، آن هم در ایامی که به نام حضرت زهرا سلام الله علیهاست، به&zwnj;روشنی با نیاز آن فضا تناسب نداشت. موضوعاتی مانند تبیین جایگاه امامت و ابعاد شخصیت حضرت زهرا سلام الله علیها، از جمله مباحثی است که در چنین زمان و مجلسی باید مورد توجه قرار گیرد.<br /> یکی از نمونه&zwnj;های بسیار مهم در سخنان حضرت، همین جمله&zwnj;ای است که پیش&zwnj;تر اشاره شد: &laquo;ظلم الوصی&raquo;. هر بخش از این تعبیر می&zwnj;تواند موضوع چندین جلسه تبیینی باشد. همچنین موضوع نفاق و تحلیل ابعاد آن، از مسائلی است که ظرفیت طرح و بررسی گسترده دارد؛ اینکه نفاق چگونه شکل گرفت، چه مراحلی را طی کرد و چگونه در حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بروز یافت.<br /> این&zwnj;ها موضوعاتی است که اگر درست تبیین شود، می&zwnj;تواند نقش مهمی در روشنگری و آگاهی&zwnj;بخشی داشته باشد. امید است خدای متعال به همۀ ما توفیق دهد تا از این فرصت&zwnj;ها برای بیان معارف اهل&zwnj;بیت علیهم&zwnj;السلام و تبیین حقایق تاریخی بهره ببریم.</p> <h3><br /> <span style="color:#16a085;"><strong>تبیین موضوع بحث</strong></span></h3> <p>موضوعی که امروز خدمت شما بزرگواران مطرح است، &laquo;تأثیر شناخت قبایل در تحلیل گزاره&zwnj;های سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله&raquo; است. پیش از بررسی ابعاد قبیله&zwnj;شناسی، لازم است توضیحی درباره &laquo;تحلیل گزاره&zwnj;های سیره&raquo; ارائه شود.<br /> از حدود دهه هفتاد هجری به بعد، تدوین سیره نبوی آغاز شده است. نخستین اثر مهم در این حوزه، &laquo;سیره ابن&zwnj;اسحاق&raquo; است که امروزه بازسازی شده و در قالب دو جلد حدوداً پانصد تا ششصد صفحه&zwnj;ای منتشر شده است. پس از آن، مهم&zwnj;ترین اثر موجود، &laquo;سیره ابن&zwnj;هشام&raquo; است که در چهار جلد تنظیم شده و عملاً تدوین&zwnj;شده همان کتاب ابن&zwnj;اسحاق است و مجموعه گزارش&zwnj;های مربوط به سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را گرد آورده است.<br /> اثر مهم دیگر، &laquo;مغازی واقدی&raquo; است. واقدی، متوفای اوایل دهه بیست هجری، تمامی گزارش&zwnj;های مربوط به جنگ&zwnj;های پیامبر را در چهار جلد گردآوری کرده است. پس از آن، در قرون چهارم، پنجم، ششم و هفتم هجری، آثار متعددی درباره سیره نگاشته شده و این حوزه از نظر منابع غنی&zwnj;تر شده است.<br /> حال سخن بر سر &laquo;تحلیل&raquo; این گزارش&zwnj;هاست. گزارش&zwnj;های تاریخی همان خطوطی است که در کتاب&zwnj;ها آمده و خواندن آن برای همه ممکن است. اما &laquo;تحلیل تاریخی&raquo; یعنی خواندن آن بخش&zwnj;هایی که نوشته نشده است؛ یعنی فهمیدن خطوط سفید میان متن. در تحلیل، پژوهشگر باید بتواند میان گزارش&zwnj;ها رابطه برقرار کند، آن&zwnj;ها را کنار هم بگذارد و با سایر عناصر تاریخی پیوند دهد. این مرحله نیازمند تسلط دقیق و عمیق است و فراتر از مطالعه ساده گزارش&zwnj;ها قرار می&zwnj;گیرد.<br /> یکی از مهم&zwnj;ترین مقدمات برای تحلیل گزاره&zwnj;های تاریخی مربوط به سیره پیامبر، &laquo;شناخت قبایل&raquo; است. علت این اهمیت آن است که در شبه جزیره عربستان ــ سرزمینی که بعثت پیامبر و حضور اهل&zwnj;بیت علیهم&zwnj;السلام در آن رخ داده ــ هیچ رویدادی خارج از ساختار قبیله&zwnj;ای معنا پیدا نمی&zwnj;کند. هر حادثه، هر موضع&zwnj;گیری و هر سخن تاریخی در بستر قبیله شکل می&zwnj;گیرد.</p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/(31).JPG" style="margin: 5px; float: left; width: 600px; height: 337px;" /><br /> برای مثال، در سقیفه فردی سخنی می&zwnj;گوید؛ ما فقط جمله را می&zwnj;خوانیم و عبور می&zwnj;کنیم. اما اگر بدانیم این فرد متعلق به کدام قبیله است، جایگاه اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی آن قبیله چیست، و اینکه آیا او از اشراف و رؤسای قبیله است یا عضوی عادی، آن&zwnj;گاه سخن او معنای دقیق&zwnj;تری پیدا می&zwnj;کند و می&zwnj;توانیم گزاره تاریخی را درست تحلیل کنیم.<br /> از این&zwnj;رو، در تحلیل سیره پیامبر اکرم صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله، شناخت قبایل ضرورتی اساسی است. برنامه امروز نیز بر همین اساس تنظیم شده است. در قدم نخست، به&zwnj;طور بسیار خلاصه قبایل شبه&zwnj;جزیره عربستان معرفی می&zwnj;شوند؛ به&zwnj;ویژه قبایلی که در شهر مکه حضور داشتند. تمرکز اصلی بر قریش خواهد بود، چرا که قبایل شبه&zwnj;جزیره بسیار فراوان&zwnj;اند. گفته می&zwnj;شود در این منطقه حدود ۳۶۰ قبیله وجود داشته است؛ قبیله&zwnj;هایی پراکنده در شمال، جنوب، شرق، غرب و مرکز، به&zwnj;تناسب وجود آب، چراگاه و امکان زندگی. با وجود این پراکندگی، هر قبیله ساختار و هویت بطنی خود را حفظ می&zwnj;کرد و همین ساختار بر رفتار سیاسی و اجتماعی آن&zwnj;ها اثر می&zwnj;گذاشت.<br /> شناخت این ساختار قبیله&zwnj;ای، یکی از کلیدهای فهم دقیق تاریخ صدر اسلام و تحلیل صحیح سیره نبوی است، و در ادامه نمونه&zwnj;هایی از این تأثیر بررسی خواهد شد.<br /> چون بیشتر با سیره پیامبر اکرم، کار داریم، روی قبایل مکه و مدینه بیشتر متمرکز می&zwnj;شویم و در مکه بر قبیله قریش بیشتر متمرکز می&zwnj;شویم.&nbsp;<br /> نکته دوم این است که جایگاه قبایل در اندیشه عرب چیست و شناخت آن&zwnj;ها تا چه اندازه ضرورت دارد؟ پرسش اصلی این است که قبایل چه نقشی در ساختار اجتماعی عرب پیش از اسلام داشته&zwnj;اند و در تحلیل تاریخیِ سیره چقدر باید برای آن&zwnj;ها وزن قائل شد.<br /> در مرحله سوم نیز به سراغ نمونه&zwnj;ها خواهیم رفت تا روشن شود که آگاهی از ساختار قبایل چگونه می&zwnj;تواند در تحلیل گزارش&zwnj;های مربوط به سیره پیامبر اکرم صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله نقش&zwnj;آفرین باشد.</p> <h3><br /> &nbsp;<span style="color:#16a085;"><strong>معرفی کلی قبایل شبه&zwnj;جزیره عربستان</strong></span></h3> <p>پیش از ظهور اسلام، شبه&zwnj;جزیره عربستان سه مجموعه بزرگ قبیله&zwnj;ای داشت که در عین گستردگی، رقیب و گاه متخاصم یکدیگر بوده&zwnj;اند. این سه مجموعه عبارت&zwnj;اند از:</p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/Annotation-2025-11-17-071422.png" style="margin: 5px; float: right; width: 600px; height: 450px;" /><br /> <strong>الف) قبایل یمنی (جنوب عربستان)</strong>&nbsp;<br /> در جنوب شبه&zwnj;جزیره، مجموعه بزرگی از قبایل یمنی حضور داشتند؛ از جمله مزحج، کِنده، کلب، غسان و بنی&zwnj;اسد. این&zwnj;ها پنج قبیله بزرگ و اثرگذار در ساختار اجتماعی آن منطقه بودند.<br /> <strong>ب) قبایل ربیعه (شرق و شمال شرق)</strong><br /> مجموعه دوم، قبایل ربیعه&zwnj;اند که در شرق و شمال شرق عربستان سکونت داشتند. دو قبیله بزرگ این مجموعه، بنی&zwnj;بکر و بنی&zwnj;حنیفه است.&nbsp;<br /> نمونه&zwnj;ای از نقش این قبایل را در رویدادهای پس از صلح حدیبیه مشاهده می&zwnj;کنیم؛ زمانی که پیامبر اکرم صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله با قریش پیمان بستند و قبایل آزاد شدند تا با هر طرف که می&zwnj;خواهند پیمان ببندند. در این دوره، بنی&zwnj;بکر با پیامبر اکرم بیعت کرد. اما قریشیان آنان را تحریک کردند، حمله شبانه&zwnj;ای رخ داد و تعدادی از بنی&zwnj;بکر کشته شدند. این قبیله به مدینه آمد و شکایت خود را با فریاد &laquo;وامظلمتاه&raquo; بیان کرد. همین رخداد مقدمه&zwnj;ای برای فتح مکه شد. بنابراین، شناخت جایگاه این قبیله در تحلیل این رخداد ضروری است؛ باید دانست بنی&zwnj;بکر چه قدرتی داشت، رابطه آن با قریش و پیامبر چگونه بود و در معادلات سیاسی چه وزنی داشت.<br /> <strong>ج) قبایل مُضَر (مرکز و غرب عربستان)</strong><br /> مجموعه سوم، قبایل مُضرند که در مناطق مرکزی و غربی، به&zwnj;ویژه مکه و مدینه، حضور داشتند. این مجموعه شامل بنی&zwnj;عامر، بنی&zwnj;تمیم، هوازن، ثقیف، کنانه و قریش است.&nbsp;<br /> تحلیل سیره پیامبر بدون شناخت این مجموعه تقریباً ناممکن است.<br /> بنابراین، سه مجموعۀ بزرگ قبیله&zwnj;ای در سراسر شبه&zwnj;جزیره حضور داشتند و ساختار اجتماعی و سیاسی منطقه را شکل می&zwnj;دادند.</p> <h3>&nbsp;</h3> <h3><br /> <span style="color:#16a085;"><strong>پراکندگی جغرافیایی قبایل</strong></span></h3> <p>شبه&zwnj;جزیره عربستان از سه طرف با آب احاطه شده و امروزه حدوداً هفت تا هشت کشور را دربر می&zwnj;گیرد. قبایل یمنی در جنوب (نجران، صعده، همدان، صنعا، زبید، تعز و دیگر مناطق) سکونت داشتند. این نام&zwnj;ها امروز کاربرد دارد؛ اما ساختار قبیله&zwnj;ای همان مناطق، ریشه در گذشته دارد.<br /> با حرکت به سمت شمال، به مدینه منوره می&zwnj;رسیم که قبایل &laquo;اوس&raquo; و &laquo;خزرج&raquo; در آن ساکن بودند. مدینه از دو بخش اصلی تشکیل می&zwnj;شد: بخش بالادست و بخش پایین&zwnj;دست. یهودیان نیز در دو منطقه حضور داشتند؛ بخشی در &laquo;عالیه&raquo; که میان اوس بودند و بخشی در بخش پایین شهر در کنار خزرجی&zwnj;ها. تمرکز یهودیان یک&zwnj;جا نبود، بلکه در هر دو بخش استقرار داشتند.<br /> در مکه نیز قبایل مختلف قریش در محلات گوناگون مستقر بودند و همین ساختار مکّی بعدها نقش مهمی در تحلیل سیره ایفا می&zwnj;کند.<br /> در شمال شبه&zwnj;جزیره نیز مناطقی مانند دومة&zwnj;الجندل و بادیة&zwnj;الشام مرکز تجمع قبایل شمالی بود.<br /> شناخت این پراکندگی جغرافیایی کمک می&zwnj;کند هنگام مطالعه گزارش&zwnj;های تاریخی، جایگاه هر قبیله در ذهن روشن باشد. بسیاری از گزارش&zwnj;ها بدون درک فضا و جغرافیا، مبهم و گاه غیرقابل تحلیل می&zwnj;شوند.</p> <h3><br /> <span style="color:#16a085;"><strong>بررسی بطون قریش</strong></span></h3> <p>اینجا با شجره&zwnj;نامه قبیله قریش در مکه روبه&zwnj;رو هستیم؛ یعنی مجموعه بطون قریش. مسعودی در کتاب &laquo;مروج الذهب&raquo; تعداد بطون قریش را بیست&zwnj;وپنج ذکر کرده است، اما تحقیقی که من انجام داده&zwnj;ام نشان می&zwnj;دهد که احتمالاً این تعداد بیش از بیست&zwnj;و&zwnj;دو نیست. سه طایفه&zwnj;ای که مسعودی اضافه کرده، در واقع زیرشاخه همان بیست&zwnj;و&zwnj;دو طایفه&zwnj;اند و چیز جدیدی به شمار نمی&zwnj;روند.<br /> قریش مهم&zwnj;ترین و تأثیرگذارترین قبیله در تاریخ اسلام، ابتدا در مکه و سپس در مدینه است. اولین مواجهه مردم با پیامبر اکرم (صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله) پس از بعثت، مواجهه با قریشی&zwnj;ها بود. این قبیله به دلیل جایگاه ویژه&zwnj;ای که دارند،خادمان خانه خدا و ساکنان سرزمین مکه، تأثیر زیادی بر دیگر قبایل عرب دارند؛ همه قبایل تابع قریش هستند. بنابراین تا زمانی که قریش تسلیم پیامبر نشد، موفقیت ایشان در جلب رضایت و همکاری سایر قبایل محدود بود. این نکته در جریان فتح مکه به وضوح دیده می&zwnj;شود: پس از تسلیم قریش، سایر قبایل نیز به پیامبر پیوستند. همین موضوع باعث شد که سال &laquo;عام الوفود&raquo; شکل بگیرد؛ چون وقتی قریش با عظمت خود تسلیم شد، دیگران نیز به تبعیت از آنان عمل کردند.<br /> این تأثیر قریش در جریان انتخاب خلیفه نیز مشاهده می&zwnj;شود. وقتی از امیرالمؤمنین درباره انتخاب عثمان و انتخاب نشدن حضرت پرسیدند، امام فرمودند: &laquo;عرب و مردم تابع قریش&raquo;؛ یعنی نظر مردم به قریش معطوف است و هر کسی که قریش به او رأی دهد، می&zwnj;تواند خلافت را در دست گیرد. امام با توجه به تجربه طولانی مواجهه با بزرگان قریش می&zwnj;دانست که رابطه خوبی با ایشان ندارد و بنابراین طبیعی است که خلافت نصیب او نشود.<br /> امام در شورای شش نفره شرکت کرد تا برخی ادعاهای دروغ را روشن کند: نخست، در سقیفه گفته شد &laquo;الائمة من قریش&raquo; و تأکید شد که رهبری جامعه اسلامی باید از قریش باشد؛ حالا همان&zwnj;ها امام را خودشان به عنوان کاندیدا معرفی کردند، نشان دادند که ادعای سابقشان تغییر کرده است. دوم، برای تسلط بر خلافت گفته شد که نبوت و خلافت نمی&zwnj;توانند در یک خانواده باشند. امام با حضور در جلسه و معرفی ایشان به عنوان کاندیدا نشان داد که این ادعا هم از نظر عملی تغییر کرده است.<br /> این اختلافات سال&zwnj;ها ادامه داشت. روایت&zwnj;های فراوان در نهج&zwnj;البلاغه و اصول کافی دیده می&zwnj;شود که امام بارها از قریش شکایت می&zwnj;کند: &laquo;اللهم إنی أشکو الیک من قریش&raquo;.<br /> از ۳۶۰ قبیله&zwnj;ای که پیش&zwnj;تر معرفی شد، حدود بیست&zwnj;و&zwnj;دو قبیله قریش هستند و از این تعداد، هفت قبیله به مناطق دیگر رفتند و در تاریخ اسلام فعالیت قابل&zwnj;توجهی نداشتند. بنابراین از ۳۶۰ قبیله، تنها حدود ۱۵ قبیله قریش فعال و تأثیرگذار باقی ماندند و این قبیله همواره باعث دردسر بوده است.<br /> در ادامه قصد دارم شجره&zwnj;نامه قریش را مرور کنم و از هر قبیله، دو نام شاخص و شناخته&zwnj;شده ذکر کنم تا تصویر کلی روشن شود. این کار کمک می&zwnj;کند تا تحلیل سقیفه و دیگر رخدادهای تاریخی مرتبط با قریش برای ما روشن&zwnj;تر گردد.</p> <p><br /> نخست، قبیله بنی حارث را داریم که مشهورترین شخصیت آن، ابوعبیده جراح است. مستشرقین در تحلیل سقیفه از اصطلاح &laquo;مثلث قدرت&raquo; استفاده کرده&zwnj;اند و معتقدند سه نفر در جریان سقیفه و غصب جانشینی تأثیرگذار بودند: ابوبکر، عمر و ابوعبیده جرّاح. بنابراین ابوعبیده جراح، از قبیله بنی حارث، نقش بسیار تعیین&zwnj;کننده&zwnj;ای دارد.<br /> قبیله دوم، بنی محارب است. مهم&zwnj;ترین شخصیت این قبیله در دوران پیش از سقیفه، زرار بن خطاب بود که قبل از رسیدن به سقیفه درگذشت. اما در دوران خلافت، شخصیت شاخص این قبیله حبیب بن مسلمه است که عملاً بازوی اقتصادی حکومت خلفا به شمار می&zwnj;رود و در انجام فتوحات سریع و جمع&zwnj;آوری منابع مالی نقش اصلی را ایفا می&zwnj;کند تا این&zwnj;ها راحت&zwnj;تر بتوانند قدرت اقتصادیشان را داشته باشند.&nbsp;<br /> در ادامه شجره&zwnj;نامه قریش، به &laquo;غالب&raquo; &nbsp;می&zwnj;رسیم. غالب، چیز زیادی ندارد. دارای فرزندی به نام لُؤَی است و لؤی نیز فرزندی به نام کعب دارد. کعب سه فرزند دارد: مُرّة، عَدی و هُصَیص. عدی، بنی عدی را تشکیل می&zwnj;دهد که عمر بن خطاب، عبدالله بن عمر و حفصه از مشهورترین شخصیت&zwnj;های آن هستند.<br /> حصیص فرزند عمرو را دارد که از عمرو دو قبیله وجود دارد: جُمح و سهم.<br /> درباره بنی&zwnj;جمح، امیة بن خلف شخصیت بارزی است که توسط امیرالمؤمنین در جنگ بدر یا احد کشته شد. عثمان بن مظعون نیز از همین قبیله است. همچنین صفوان بن امیه نقش مهمی در سقیفه داشت و از امضاکنندگان صحیفه ملعونه بود؛ نامه&zwnj;ای که پیش از غدیر در مکه نوشته شد تا از خلافت علی بن ابی&zwnj;طالب جلوگیری کنند.&nbsp;<br /> از بنی سهم، عمرو عاص شخصیت شاخص است.<br /> در مورد مرة، سه فرزند دارد: کلاب، یقظه و تمیم.&nbsp;<br /> بنی&zwnj;مخزوم، منشعب از یقظه است که از قدرت&zwnj;های نظامی قریش هستند و از مهم&zwnj;ترین شخصیت&zwnj;های آن&zwnj;ها ابوجهل است؛ فرزند او، عکرمه بن ابوجهل، نیز شخصیت مهمی در آن زمان محسوب می&zwnj;شد.<br /> بنی&zwnj;تیم قبیله ابوبکر است که مهم&zwnj;ترین شخصیت&zwnj;های آن ابوبکر و عایشه&zwnj;اند.&nbsp;<br /> از فرزندان کلاب، زهره را داریم که بنی&zwnj;زهره را تشکیل می&zwnj;دهد و دایی&zwnj;های پیامبر اکرم&zwnj;اند. این قبیله نقش مهمی در جنگ&zwnj;های اولیه علیه پیامبر نداشت؛ مثلاً در جنگ بدر، پیش از رسیدن به بدر، بازگشتند. یکی از دلایل آن، تعلق پیامبر به این قبیله و احترام به خویشاوندان بوده است. این طایفه می&zwnj;گفتند: پس چرا باید علیه او بجنگیم؟ اگر راست می&zwnj;گوید و نبی است، او پیروز می&zwnj;شود و ما موظف به حمایت خواهیم بود؛ اگر خلاف آن باشد، دیگران پاسخگو خواهند بود.<br /> قصی فرزند کلاب، سه فرزند دارد: عبدالعزی، عبد مناف و عبدالدار.<br /> عبد العزی فرزندش اسد و فرزند او خویلد است. حضرت خدیجه سلام&zwnj;الله&zwnj;علیها از این خاندان است، اما شخصیت مرد بارز ندارد.<br /> بنی عبدالدار نیز شخصیت شاخصی چون طلحة بن ابی&zwnj;طلحه دارد که در جنگ احد، پرچم به دست این&zwnj;ها بود و تا امروز کلید خانه خدا در دست این قبیله باقی مانده است. روایت است پس از فتح مکه کلید خانه خدا را نمی&zwnj;آورد. بعضی&zwnj;ها می&zwnj;گویند روی پشت بام خانه خدا رفته بود و کلید نمی&zwnj;داد و به دستور پیامبر، امیرالمؤمنین کلید را از او گرفت و آورد. پیامبر می&zwnj;خواست کلید را به عبدالله بن عباس بدهد؛ اما آیه نازل شد &laquo;إِنَّ اللَّهَ يأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا&raquo; (سوره انفال: 27). کلید را بده به دست همان&zwnj;ها باشد. بعد به خاطر همین که کلید را به او دادند، خودش و قبیله&zwnj;اش اسلام آوردند. بعد پیامبر فرمود: تا روز قیامت هر کس این کلید را از شما بگیرد، ظالم است.<br /> عبدمناف چهار قبیله مهم دارد: عبد شمس (بنی&zwnj;امیه)، بنی&zwnj;نوفل، بنی&zwnj;مطلب و بنی&zwnj;هاشم. دو قبیله بنی&zwnj;هاشم و بنی&zwnj;مطلب همیشه متحد بوده&zwnj;اند و نقش مهمی در حمایت از پیامبر اکرم داشتند. در فقه نیز آمده است که اگر کسی بخواهد خمس بدهد، باید آن را به قبیله بنی&zwnj;هاشم یا بنی&zwnj;مطلب اختصاص دهد. سهم سادات حق ندارد به بنی&zwnj;نوفل یا بنی عبدشمس داده شود. دلیل آن این است که این دو قبیله همواره با یکدیگر علیه اسلام، قرآن، پیامبر و امیرالمؤمنین متحد بوده&zwnj;اند و این خصومت از آن زمان تاکنون ادامه داشته است.<br /> در مقابل، بنی&zwnj;هاشم و بنی&zwnj;مطلب همواره متحد و همراه یکدیگر بودند. در شعب ابی&zwnj;طالب، همه بنی&zwnj;هاشمی&zwnj;ها مسلمان نبودند و همه مطلّبی&zwnj;ها نیز مسلمان نبودند، اما تفکر قبیله&zwnj;ای و روابط مثبت میان این دو قبیله سبب شد که همگی در نهایت از پیامبر اکرم حمایت کنند.</p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/Annotation-2025-11-17-071515.png" style="margin: 5px; width: 600px; height: 455px;" /></p> <p><br /> در مورد قبایل مدینه، اوس شامل پنج قبیله و شانزده طایفه است و خزرج نیز پنج قبیله و بیست&zwnj;ویک طایفه دارد. لازم است توجه داشت که مدینه آن زمان به شکل امروزِ شهرهای مدرن نبوده و &zwnj; بین مکان&zwnj;های مهم فاصله بسیار بود. به عنوان مثال، رفت&zwnj;وآمد به سقیفه و زمان طولانی جلسه برای تحلیل رویدادهای سقیفه، اهمیت تاریخی خود را دارد.<br /> حال که قبایل را شناختیم، این پرسش مطرح می&zwnj;شود که جایگاه قبیله در جامعه عرب چه بود. محمد عابد الجابری، روشنفکر معروف جهان عرب، در کتاب &laquo;نقد العقل العربی&raquo; تحلیلی ارائه می&zwnj;دهد که با وجود مخالفت&zwnj;های گسترده، در جهان اسلام بازتاب زیادی پیدا کرد. او می&zwnj;گوید اگر می&zwnj;خواهید جامعه عرب را بشناسید و معماهای جهان عرب برایتان روشن شود، باید سه مسئله را بفهمید:<br /> <strong>نخست: قبیله و عصبیت قبیله&zwnj;ای را بشناسید؛</strong><br /> <strong>دوم: مفهوم غنیمت را بشناسید؛<br /> سوم: ساختار قدرت را بر اساس همین دو عنصر تحلیل کنید.</strong><br /> در نگاه او، عرب در ذات به قبیله و غنیمت وابسته است. پیامبر اکرم در طول بیست و سه سال تلاش فراوان کرد، امّا آیا توانست عرب را به&zwnj;طور کامل از قبیله&zwnj;گرایی جدا کند؟ این اتفاق نیفتاد. آیا توانست آنان را کاملاً از ذهنیت غنیمت&zwnj;محور جدا کند؟ در عمل، نه.<br /> در جریان سقیفه، یکی از ابزارهای اصلی که به آن متوسل شدند &laquo;پول&zwnj;پاشی&raquo; بود؛ یعنی بازگشت دوباره به همان فرهنگ غنیمت. چرا چنین شد؟ چون شبه&zwnj;جزیره عربستان نه کشاورزی داشت، نه آب&zwnj;وهوای مناسب، نه ثروت طبیعی و نه درآمد پایدار؛ تنها ابزار ثروت&zwnj;آفرینی، غنیمت بود.<br /> در نقل&zwnj;های تاریخی داریم که فردی پولی را که از غنیمت گرفته بود به زنی سالخورده داد و زن وسط کوچه فریاد می&zwnj;زد: &laquo;تو به من رشوه می&zwnj;دهی تا ساکت شوم!&raquo; این همان فرهنگ غنیمت است که در رفتار اجتماعی آن دوره دیده می&zwnj;شود.<br /> ماجرای فدک نیز از همین زاویه تحلیل شده است. هم مفسران شیعه و هم اهل&zwnj;سنّت نوشته&zwnj;اند که انگیزه اصلی در غصب فدک، این بود که منابع مالی از دست امیرالمؤمنین و حضرت زهرا گرفته شود تا کسی به&zwnj;سبب مال و غنیمت دور آنان جمع نشود. این تحلیل، هم در روایات شیعه آمده و هم در گزارش&zwnj;های اهل&zwnj;سنّت.<br /> در فرهنگ قبیله&zwnj;ای، خوبی یک فرد، خوبی همه تلقّی می&zwnj;شود و بدی یک فرد نیز بدی همه قبیله به شمار می&zwnj;آید. حفاظت از روابط درون قبیله وظیفه همه اعضاست. خروج از قبیله، نوعی خودکشی اجتماعی محسوب می&zwnj;شود و اگر کسی کاری خلاف منافع قبیله انجام دهد، معنایش این است که خودش را نابود کرده است.<br /> رقابت&zwnj;های قبیله&zwnj;ای در سراسر شبه&zwnj;جزیره ریشه&zwnj;دار و فراوان است. هر قبیله رئیس دارد، امّا هیچ&zwnj;کدام حکومت مرکزی را نمی&zwnj;پذیرند؛ زیرا حکومت یعنی اینکه همه حرف یک نفر را بشنوند، و چنین چیزی در ساختار قبایل عرب قابل پذیرش نبود.<br /> تمام مسئولیت&zwnj;های مهم در مکه میان قبایل تقسیم شده بود. ساخت خانه خدا نمونه بارزی از همین تقسیم مسئولیت است. در گزارشی مشهور آمده است که وقتی سیل خانه کعبه را خراب کرد و خواستند آن را بازسازی کنند، بر سر گذاشتن حجرالاسود اختلاف شد. هر قبیله&zwnj;ای می&zwnj;گفت: &laquo;این کار را من باید انجام دهم.&raquo; این اختلاف نزدیک بود به درگیری شدید منتهی شود.<br /> پیامبر اکرم وارد شد و با توجه به روحیه قبیله&zwnj;گرایی آنان، راه&zwnj;حلی ارائه کرد که همه قبایل در آن سهیم باشند. پارچه یا دستاری را پهن کردند، حجرالاسود را روی آن گذاشتند و پیامبر فرمود: &laquo;همه گوشه&zwnj;های پارچه را بگیرید و با هم بلند کنید.&raquo; این پیشنهاد مانع نزاع شد و نشان داد که بدون درک ساختار قبیله&zwnj;ای، مدیریت چنین موقعیت&zwnj;هایی امکان&zwnj;پذیر نبود.<br /> در بازسازی کعبه، هر ضلع به قبیله&zwnj;ای واگذار می&zwnj;شد. امّا هنگامی که اضلاع تمام شد و قبایلی باقی ماندند که کاری به آن&zwnj;ها نرسیده بود، مخالفت کردند و گفتند: &laquo;ما نمی&zwnj;پذیریم کنار گذاشته شویم.&raquo; پس تصمیم گرفته شد چهار قبیله باقی&zwnj;مانده سقف بنا را بسازند تا همه در کار بازسازی سهم داشته باشند.<br /> این نمونه&zwnj;ها نشان می&zwnj;دهد که قبیله&zwnj;گرایی در همه شئون زندگی اجتماعی، سیاسی و حتی دینی عرب حضور پررنگ داشت.</p> <p style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/Annotation-2025-11-17-071641.png" style="margin: 5px; width: 600px; height: 445px;" /></p> <p style="text-align: justify;">در پایان باید اشاره کنم که در مکه بیست و یک مسئولیت مهم وجود داشت که هرکدام به یکی از قبایل یا بطون قریش سپرده شده بود؛ فقط به&zwnj;صورت جدول قابل نمایش است، ولی ساختار آن نشان&zwnj;دهنده همان تقسیم قبیله&zwnj;ای قدرت است.<br /> نمی&zwnj;توان از سازمان قبیله&zwnj;ای عرب کنار ماند؛ زیرا فضای عمومی جامعه، فضای رقابت بر سر قدرت بود و همه قبایل برای به&zwnj;دست&zwnj;گرفتن قدرت تلاش می&zwnj;کردند. هنگامی که پیامبر اکرم مبعوث شد، تنش&zwnj;های پیشین شدت گرفت. پرسش اصلی این است که تحلیل این وضعیت چه بود؟<br /> نکته نخست این است که همه قبایل قریش در آغاز، در برابر پیامبر متحد شدند. این موضوع به&zwnj;صورت پژوهشی بررسی شده و نتیجه آن همگراییِ همه قریشی&zwnj;ها علیه پیامبر در نخستین مرحله دعوت است.<br /> نکته دوم این است که در مقطعی از دعوت، بسیاری از مردم مکه در ساعاتی از روز ایمان آوردند، امّا هنگامی که اشراف قریش ـ که معمولاً برای تفریح و استفاده از آب&zwnj;وهوای مطلوب، به ناحیه شمالی و باغ&zwnj;های اطراف می&zwnj;رفتند ـ بازگشتند، اکثریت همان افراد از باور خود برگشتند. این موضوع در دو گزارش تاریخی معتبر آمده است.<br /> در روایت دیگری، به ابوسفیان می&zwnj;گفتند که آیا پیامبر راست می&zwnj;گوید یا نه؟ او پاسخ می&zwnj;داد: &laquo;إنّه علی الحق&raquo;؛ یعنی پیامبر بر حق است. وقتی از او می&zwnj;پرسیدند چرا پس ایمان نمی&zwnj;آوری، می&zwnj;گفت: اگر او را بپذیرم، برای من چه باقی می&zwnj;ماند؟ چه امتیازی برای من خواهد ماند؟ این نکته گوشه&zwnj;ای از تحلیل بعثت در ذهن اشراف قریش است.<br /> تحلیل قریش از بعثت پیامبر این بود که بعثت یعنی بنی&zwnj;هاشم اعلام کرده&zwnj;اند که برتر از دیگران&zwnj;اند و این دعوت، نشانه گرایشی انحصارطلبانه است. در سوی دیگر ماجرا، تحلیل ابوجهل بیانگر همین ذهنیت است. از او پرسیدند: آیا محمد راست می&zwnj;گوید یا دروغ؟ پاسخ داد: ما از او با عنوان &laquo;محمد امین&raquo; یاد می&zwnj;کردیم؛ چرا باید امروز او را دروغ&zwnj;گو بدانیم؟ او راست می&zwnj;گوید. پرسیدند: پس چرا ایمان نمی&zwnj;آوری؟ ابوجهل ـ که از بنی&zwnj;مخزوم بود ـ توضیح داد که رقابت تاریخی بنی&zwnj;مخزوم با بنی&zwnj;هاشم مانع پذیرش اوست.<br /> او گفت: ما و بنی&zwnj;هاشم مانند دو اسب در میدان رقابت بودیم؛ هرگاه آنان افتخاری کسب کردند، ما نیز سعی کردیم مشابه آن را انجام دهیم. آنان اطعام حاجیان کردند، ما نیز کردیم. آنان به حاجیان آب دادند، ما هم انجام دادیم. در همه خدمات، شانه&zwnj;به&zwnj;شانه هم پیش رفتیم. امّا اکنون یک نفر از میان آنان برخاسته و می&zwnj;گوید: &laquo;إنّي نبيّ مرسل&raquo;. با این ادّعا، آنان یک گام بزرگ جلو افتادند و هر اندازه تلاش کنیم، دیگر به آنان نمی&zwnj;رسیم. پس چرا باید این امتیاز را بپذیرم؟<br /> این تحلیل نشان می&zwnj;دهد که مخالفت بخش مهمّی از قریش نه از نوع انکار حقیقت، بلکه از جنس رقابت&zwnj;های دیرینه قبیله&zwnj;ای بود.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;"><strong>دبیر نشست:</strong></span>&nbsp;</h2> <p>حضرت استاد، شما قبایل گوناگون قریش را معرفی کردید، افراد برجسته و تأثیرگذار هر یک را برشمردید و جایگاهشان را توضیح دادید. روشن است که در این بخش پرسش&zwnj;های فراوانی مطرح می&zwnj;شود. امّا به عنوان نمونه می&zwnj;خواهم یک سؤال اساسی را با شما در میان بگذارم: این قبایل متعدد قریش ـ به&zwnj;ویژه این بطون بیست&zwnj;وپنج&zwnj;گانه که البته شما فرمودید عدد صحیح آن بیست&zwnj;ودو بطن است ـ چه نقشی در مسئلۀ خلافت امیرالمؤمنین علی علیه&zwnj;السلام داشتند؟ و اساساً در حوادثی که پس از رحلت پیامبر اکرم رخ داد چه سهمی ایفا کردند؟<br /> بالاخره پس از رحلت رسول خدا، یک انحراف جدّی در مسیر جامعه اسلامی پدید آمد. با توجه به اینکه در ایام فاطمیه هستیم، مناسب دیدیم این پرسش را از محضرتان مطرح کنیم. در خدمت شما هستیم.</p> <p>&nbsp;</p> <p><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/(30).JPG" style="margin: 5px; float: left; width: 600px; height: 400px;" /></p> <h2><span style="color:#8e44ad;"><strong>استاد ارائه&zwnj;دهنده:</strong></span> &nbsp;</h2> <p>یک بحث بسیار مهم، بررسی نوع پیوند سیاسی قبایل با یکدیگر است. این مسئله باید کاملاً روشن شود، زیرا تقریباً هشتاد درصد کار ما در تحلیل تاریخی و سیاسی، مربوط به قبایل قریش است و با دیگر قبایل چندان کاری نداریم. برای فهم دقیق رخداد سقیفه، نخست باید روابط سیاسی قبایل قریش را در دوران جاهلی و سپس در دوران اسلامی بشناسیم.<br /> در دوره جاهلیت، هر قبیله رئیس مستقل خود را داشت. در جنگ&zwnj;های فِجار نیز فرماندهی هر بخش از جنگ بر عهدۀ رئیس همان قبیله بود. تنها استثنا این بود که بنی&zwnj;نوفل همواره هم&zwnj;پیمان بنی&zwnj;امیه بودند و زیر سایۀ ابوسفیان عمل می&zwnj;کردند. غیر از این مورد، سایر قبایل، ساختار مستقل و فرماندهی جداگانه داشتند.<br /> همین ساختار در دوران مکّی نیز ادامه یافت و سپس در دوره مدنی نیز به همان شکل باقی ماند، امّا در مدینه جابه&zwnj;جایی قدرت رخ داد. تا پیش از جنگ بدر، بنی&zwnj;مخزوم محور قدرت بود و ولید بن مغیره عملاً امور قریش را هدایت می&zwnj;کرد. اما با کشته شدن سیزده تن از بزرگان بنی&zwnj;مخزوم در بدر، این قبیله ضربۀ سنگینی خورد و جایگاهش را از دست داد. طبیعی است که از دست رفتن سیزده شخصیت درجه یک، یک قبیله را از پایگاه قدرت ساقط می&zwnj;کند. پس از این حادثه، قدرت به بنی&zwnj;امیه منتقل شد. از آن پس اگرچه قبایل دیگر همچنان اثرگذار بودند، اما مرکز تصمیم&zwnj;سازی و سامان&zwnj;دهی عملیات سیاسی و نظامی، در اختیار بنی&zwnj;امیه و شخص ابوسفیان قرار گرفت.<br /> پس از فتح مکه نیز تحول مهمی رخ داد. پیامبر اکرم برای فتح مکه حرکت کردند. ابوسفیان پیشاپیش آمد تا وضعیت را بسنجد. هنگامی که عظمت سپاه پیامبر را دید، عباس بن عبدالمطلب به او گفت دیگر راهی برای مقاومت وجود ندارد و باید اسلام آورد. ابوسفیان در همان مسیر مسلمان شد؛ امّا پس از بازگشت، قریش او را متهم کردند که مکه را تحویل پیامبر داده است و از همانجا موقعیتش متزلزل شد. در نتیجه، بار دیگر قدرت به سمت بنی&zwnj;مخزوم بازگشت و شخصیتی چون خالد بن ولید ـ که در برخی نقل&zwnj;ها فردی خشن و بی&zwnj;پروا معرفی شده و دو بار اقدام به ترور امیرالمؤمنین علیه&zwnj;السلام کرده است ـ در رأس قدرت نظامی قرار گرفت و نقش&zwnj;آفرین شد.<br /> در سال&zwnj;های پایانی حیات پیامبر، برخی قبایل قریش مانند بنی&zwnj;حارث، بنی&zwnj;محارب، بنی زهره و بنی&zwnj;عدی عملاً غیرفعال شده بودند؛ زیرا افراد برجسته&zwnj;ای نداشتند و چهره&zwnj;های تأثیرگذارشان پیش&zwnj;تر مسلمان شده بودند. قبایل نیمه&zwnj;فعال عبارت بودند از بنواسد بن عبدالعزی، بنی&zwnj;نوفل و بنی&zwnj;عبدالدار؛ و نکته عجیب این بود که هرچه قبیله&zwnj;ای از پیامبر نزدیک&zwnj;تر بود، فعالیتش علیه پیامبر شدیدتر دیده می&zwnj;شد.<br /> اما فعال&zwnj;ترین و اثرگذارترین قبایل در این سال&zwnj;ها چنین بودند:<br /> ۱. بنی&zwnj;امیه که ثروت و قدرت اقتصادی را در اختیار داشت.<br /> ۲. بنی&zwnj;مخزوم که مرکز قدرت نظامی بودند.<br /> ۳. بنی&zwnj;سهم، بنی&zwnj;جمح و بنی&zwnj;عامر که عمدتاً نقش فرهنگی و اجتماعی داشتند و تا حدی نیز در قدرت اقتصادی و نظامی سهیم بودند.<br /> پس از رحلت پیامبر اکرم، ترکیب نیروهای فعال از قبایل قریش چنین بود:<br /> از یک&zwnj;سو بنوحارث و بنوزهره با چهره&zwnj;هایی چون عبدالرحمن بن عوف و سعد بن ابی وقاص حضور داشتند. از سوی دیگر، بنی&zwnj;عدی و بنی&zwnj;تیم فعال بودند. بنی&zwnj;امیه نیز در صحنه حضور داشت. فرد مهم دیگری که نقش قابل توجهی در سقیفه ایفا کرد، &laquo;سالم&raquo;، مولای ابی&zwnj;حذیفه، بود؛ قبیله&zwnj;ای کوچک داشت اما نقش او در همراهی با خلفای اول، دوم و سوم، بسیار پررنگ و مؤثر بود. در سوی دیگر، از بنی&zwnj;مخزوم، خالد بن ولید حضور داشت.<br /> اگر قبایل قریش را به&zwnj;درستی بشناسیم، تحلیل سقیفه روشن&zwnj;تر می&zwnj;شود. بر همین اساس تاکنون پنج مقاله دربارۀ پنج قبیله منتشر کرده&zwnj;ام و در هرکدام توضیح داده&zwnj;ام که چه کسانی از آن قبیله در سقیفه حاضر بودند و چه نقشی ایفا کردند.<br /> نمونۀ دیگر، ماجرای استناد به حدیث &laquo;مَعاشر الأنبیاء لا نورّث&raquo; است. هنگامی که این سخن مطرح شد، بسیاری گفتند ما چنین حدیثی نشنیده&zwnj;ایم. تنها ابوبکر و عمر مدعی شنیدن آن بودند؛ و این هماهنگی نشان می&zwnj;دهد که این افراد پیش از وقوع حوادث، ائتلاف سیاسی خود را شکل داده بودند؛ ائتلافی که صریحاً در برابر امیرالمؤمنین علیه&zwnj;السلام عمل کرد.<br /> در سقیفه نیز بسیاری از افراد این قبایل سخنرانی داشتند. عمرو عاص در سقیفه حضور نداشت، زیرا مأمور جمع&zwnj;آوری زکات بود و چند روز پس از تشکیل سقیفه بازگشت. در آن زمان ابوبکر به خلافت رسیده بود، امّا هنوز تثبیت نشده بود. انصار پشیمان شده بودند و با خود می&zwnj;گفتند که باید به علی علیه&zwnj;السلام رأی می&zwnj;دادند. عمرو عاص که از راه رسید، سخنرانی مفصلی در دفاع از ابوبکر و علیه انصار ایراد کرد. این خود یک نمونه از نقش&zwnj;آفرینی قریشی&zwnj;ها در تثبیت قدرت بود. همه این&zwnj;ها نشان می&zwnj;دهد که قبیله&zwnj;گرایی در بستر رخدادهای پس از پیامبر کاملاً فعال و تعیین&zwnj;کننده بوده است.<br /> در تحلیل سقیفه، هم حضرت زهرا سلام&zwnj;الله&zwnj;علیها سخن دارد، هم ابوسفیان، و هم دیگران. نقطه مرکزی این تحلیل آن است که ضعیف&zwnj;ترین و کم&zwnj;ارج&zwnj;ترین قبیله در میان قبایل قریش، بنی&zwnj;تَیم است؛ همان قبیله ابوبکر. این قبیله نه قدرت اقتصادی دارد، نه جایگاه فرهنگی، و نه وزن اجتماعی. تعبیر قدیمی &laquo;أذلُّ قبیلةِ قریش&raquo; دربارۀ همین قبیله به کار رفته است.<br /> وقتی به گزارش&zwnj;های تاریخی مراجعه می&zwnj;کنیم، حتی خودِ منابع اهل&zwnj;سنّت نیز می&zwnj;گویند ابوبکر در دوران جاهلیت ــ در حوالی زمان بعثت ــ رئیس قبیله بوده است. امّا نکته عجیب این است که همان&zwnj;ها نقل می&zwnj;کنند که او به&zwnj;سبب ایمان به اسلام شکنجه می&zwnj;شد. این تناقض آشکار است: چگونه رئیس قبیله&zwnj;ای را شکنجه می&zwnj;کنند؟ یا باید پذیرفت شکنجه&zwnj;ای در کار نبوده، یا اینکه او رئیس واقعی قبیله نبوده است. همین نمونه نشان می&zwnj;دهد بنی&zwnj;تیم اساساً قبیله&zwnj;ای بی&zwnj;وزن بوده است.<br /> در مقابل، دیگر قبایل قریش ــ هر کدام ــ شاعر، سخنور، حکیم و چهره&zwnj;های فرهنگی برجسته دارند؛ اما بنی&zwnj;تیم تقریباً هیچ ندارد. این&zwnj;جاست که مسئله اصلی رخ می&zwnj;دهد: قریشی&zwnj;ها، در مجموع، تمایلی به خلافت امیرالمؤمنین علیه&zwnj;السلام نداشتند. بنابراین باید قبیله&zwnj;ای را به&zwnj;عنوان پوشش سیاسی بالا بیاورند؛ قبیله&zwnj;ای که نه رقیب است، نه خطرناک، و نه در درازمدت می&zwnj;تواند برای سایر قبایل دردسر ایجاد کند.<br /> راه&zwnj;حل چه بود؟ بالا آوردن بنی&zwnj;تیم.<br /> قبیله&zwnj;ای که سرمایه&zwnj;ای ندارد، پیشینه&zwnj;ای ندارد، و اگر پنجاه سال هم در قدرت بماند، باز هم قریشِ قدرتمند از آن پیشی خواهد داشت. این تحلیل را حتی اندیشمندان سنّی مانند &laquo;محمد عابد الجابری&raquo; هم مطرح کرده&zwnj;اند: قبایل گفتند قبیله&zwnj;ای ضعیف را به ظاهر در رأس قرار می&zwnj;دهیم، اما ائتلاف&zwnj;های پنهان و مدیریت سیاسی دست خودمان باشد.<br /> این روند پشت پرده انجام شد. طبیعی است که بسیاری از این هماهنگی&zwnj;ها &laquo;سری&raquo; بوده و متن صریح و گزارش مستقیم فراوان ندارد؛ امّا در لابه&zwnj;لای روایت&zwnj;ها می&zwnj;توان آن را با دقت بازیابی کرد.<br /> نمونه&zwnj;ای روشن:<br /> وقتی ابوبکر خلافت را به دست گرفت، ابوسفیان پس از بازگشت از نجران ــ که برای تحویل زکات رفته بود ــ مستقیم به خانۀ امیرالمؤمنین آمد و گفت: &laquo;علی جان! چرا نشسته&zwnj;ای تا این&zwnj;ها قدرت را بگیرند؟ من کوچه&zwnj;ها را از سرباز پر می&zwnj;کنم؛ دستت را بده تا با تو بیعت کنم.&raquo;<br /> امیرالمؤمنین علیه&zwnj;السلام پاسخ داد: &laquo;تو هرگز مدافع اسلام نبودی. من در تو نشانه&zwnj;ای از دفاع از دین ندیده&zwnj;ام. این رفتار تو هم برای برپایی فتنه است نه یاری حق.&raquo;<br /> بعد چه شد؟ همان ابوسفیان که داد و فریاد می&zwnj;کرد، به&zwnj;سرعت آرام شد. او را فراخواندند و مطابق همان &laquo;ائتلاف پنهان&raquo;، سهمش را دادند:&nbsp;<br /> ــ پسرش معاویه فرمانده دمشق شد.&nbsp;<br /> ــ پسر دیگرش نیز فرمانده ردّه گردید.<br /> ــ و خودِ ابوسفیان نیز سهم مالی و موقعیتی گرفت.<br /> به همین راحتی همه&zwnj;چیز &laquo;حل&raquo; شد. این همان ساختار قبیله&zwnj;گرایانه&zwnj;ای است که در پشت ماجرا فعال بود.<br /> در نهایت، حضرت زهرا سلام&zwnj;الله&zwnj;علیها قربانی همین قبیله&zwnj;گرایی شد. اگر بخواهیم ماهیت حادثه را دقیق بیان کنیم، باید گفت:<br /> شهادت بانوی دو عالم، نتیجه ائتلاف قبایل قریش برای حذف امیرالمؤمنین و تثبیت قدرت خود بود.<br /> قبایل دست به دست هم دادند، و نتیجه آن شد که خلافت غصب شد و امیرالمؤمنین علیه&zwnj;السلام خانه&zwnj;نشین گردید. در چنین فضایی، آیا آن حضرت می&zwnj;توانست شمشیر بکشد و حکومت قبیله&zwnj;ایِ متحد را درگیر جنگ کند؟ نه؛ زیرا مطابق دستور پیامبر اکرم صلی&zwnj;الله&zwnj;علیه&zwnj;وآله، مأمور به صبر بود.</p> <h2><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/(20).JPG" style="margin: 5px; width: 600px; height: 400px; float: right;" /><br /> <span style="color:#c0392b;"><strong>یکی از حاضران:</strong></span></h2> <p>بین این همه قبایلی که نامردی کردند، آیا کسانی هم بودند از این قبایل که با پیامبر رابطه خوبی داشته باشند؟ یا اینکه همه واقعاً مشکل داشتند؟</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>استاد ارائه&zwnj;دهنده:</strong></span></h2> <p>سؤال خوبی است. وقتی از قبیله&zwnj;گرایی سخن می&zwnj;گوییم، یعنی ساختار اصلی قبایل با پیامبر رابطه خوبی نداشت؛ امّا این به معنای آن نیست که در هر قبیله هیچ فرد درست&zwnj;کار و مؤمنی پیدا نشود. اتفاقاً از هر قبیله، یک یا دو نفر ایمان می&zwnj;آوردند و همراه پیامبر می&zwnj;شدند. امّا جهت کلی قبایل علیه پیامبر بود.<br /> به سیر تاریخی دقت کنید: دوران مکی سیزده سال طول کشید؛ سیزده سال پیامبر در مکه تبلیغ کرد. بعد از این همه تلاش، وقتی به مدینه هجرت کرد، مجموع یارانی که همراه او شدند، صد و پنجاه و شش نفر بودند. یعنی بعد از سیزده سال، فقط همین تعداد ایمان واقعی آورده بودند.<br /> امّا پیامبر تدبیر داشت و مرحله به مرحله حرکت کرد.<br /> ــ ابتدا ساختار تجارت قریش را محدود کرد و در دست گرفت؛ به&zwnj;گونه&zwnj;ای که آن&zwnj;ها از نظر اقتصادی تضعیف شدند.<br /> ــ سپس صلح حدیبیه منعقد شد و قریش یک گام عقب نشست.<br /> ــ بعد از آن، با جنایتی که خودشان مرتکب شدند و پیمان را شکستند، زمینه برای فتح مکه فراهم شد.<br /> وقتی فتح مکه انجام شد، دو هزار نفر اسلام آوردند. امّا توجه کنید که این دو هزار نفر &laquo;بی&zwnj;تربیت&raquo; به معنای ناهنوز تربیت&zwnj;نشده بودند؛ یعنی پرورش ایمانی و معرفتی نیافته بودند. و از همه مهم&zwnj;تر این&zwnj;که بخش زیادی از آن&zwnj;ها اسلام را به اجبار شرایط پذیرفتند نه از عمق دل.<br /> پس پیامبر رحلت کرد و همان دو هزار نفر وارد فضای مدینه شدند. همین گروه توازن جمعیتی را به هم زدند. یعنی وزن جمعیتی مؤمنانِ واقعی و سابقه&zwnj;دار، نسبت به تازه&zwnj;مسلمان&zwnj;های غیرتربیت&zwnj;دیده تغییر کرد و همین تغییر در شکل&zwnj;گیری حوادث سیاسی بعدی نقش تعیین&zwnj;کننده داشت.<br /> عدد و رقم&zwnj;ها و نسبت جمعیتی در این&zwnj;باره دقیق کار شده است؛ و همین داده&zwnj;ها نشان می&zwnj;دهد که نقش این تازه&zwnj;مسلمان&zwnj;های مکی در به&zwnj;هم&zwnj;زدن تعادل مدینه بسیار جدّی بوده است.<br /> نقل شده است که دختر ابوجهل پس از فتح مکه گفت: نماز می&zwnj;خوانیم، روزه هم می&zwnj;گیریم، امّا هیچ&zwnj;وقت فراموش نمی&zwnj;کنیم که شما مردان ما را کشتید.<br /> دقت کنید؛ جنگ بدر در سال دوم هجرت رخ داده است. حالا بیایید تا سال شصت و یک هجری؛ یعنی حدود پنجاه و نه سال بعد. در آن زمان یزید، هنگامی که سر مطهّر امام حسین علیه&zwnj;السلام را کنار خود گذاشته بود، همان شعر معروف را خواند:<br /> &laquo;لیت أشیاء ببدر شهدوا&hellip;&raquo; یعنی هنوز پس از نزدیک شصت سال، ماجرای بدر را از یاد نبرده است.<br /> این نکته نشان می&zwnj;دهد که اگر انسان خُلق&zwnj;وخوی عرب آن دوره را درست بشناسد، می&zwnj;تواند این گزارش&zwnj;ها را بهتر تحلیل کند؛ دشمنی&zwnj;های قبیله&zwnj;ای برایشان فراموش&zwnj;نشدنی بود و انتقال آن کینه&zwnj;ها از نسلی به نسل دیگر کاملاً طبیعی به شمار می&zwnj;آمد.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;"><strong>دبیر نشست:</strong></span></h2> <p>آیا پنهان بودن قبر حضرت زهرا&zwnj; سلام&zwnj;الله&zwnj;علیها بر اساس یک سیاست خاصّ انجام شده و نوعی مبارزه سیاسی با دستگاه حاکم بوده است؟</p> <h2>&nbsp;<br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>استاد ارائه&zwnj;دهنده:</strong></span></h2> <p>این تحلیل را بسیاری از محقّقان قبول دارند. ذیل عنوان &laquo;اقدامات حضرت زهرا در دفاع از ولایت&raquo; به این نکته اشاره شده است. من چند سال پیش ـ حدود هفت هشت سال پیش ـ در یک جست&zwnj;وجوی گسترده، حدود هفت اقدام را جمع&zwnj;آوری کردم؛ البته شاید دیگران بتوانند موارد بیشتری را بیابند.<br /> در این&zwnj;جا یک نکته مهم&zwnj;تر وجود دارد که کمتر به آن پرداخته شده است؛ و آن اینکه ما باید برای مردم روشن کنیم که فضائل حضرت زهرا سلام&zwnj;الله&zwnj;علیها یک امر ذاتی است. ذاتی بودن یعنی چه؟ یعنی شخصیت و ساختاری که ایشان دارد، ظرفیت بروز فضائل و مناقب را در بر دارد. این یک بُعد ماجراست. امّا بُعد مهم&zwnj;تر ـ که استاد محمدباقر سبحانی نیز در یکی از برنامه&zwnj;های تلویزیونی بر آن تأکید کرده ـ این است که پیامبر اکرم این همه فضائل و مناقب را فقط برای تعریف یک شخصیت برجسته بیان نکرد، بلکه هدف پیامبر الگوسازی بود؛ یعنی می&zwnj;خواست شخصیتی ساخته شود که وقتی اوضاع جامعه تیره و تار می&zwnj;شود، مردم نمانند در اینکه باید چه موضعی بگیرند. امروزی&zwnj;ها به چنین الگوسازی&zwnj;ای &laquo;برندسازی&raquo; می&zwnj;گویند؛ گرچه ما از این واژه استفاده نمی&zwnj;کنیم، ولی منظور همان مفهوم است.<br /> گاهی در سفرهای تبلیغی، همین چند هفته قبل، کسی می&zwnj;پرسد: مگر ممکن است انسان نداند باید پشت سر چه کسی قرار بگیرد؟ پشت سر ابوبکر یا عمر؟ من جواب دادم که مارکس یک جمله دارد: &laquo;امروز را نگاه کن و دیروز را تحلیل کن&raquo;. ابن&zwnj;خلدون هم جمله&zwnj;ای دارد که می&zwnj;گوید: &laquo;شباهت امروز به دیروز کمتر است از شباهت آب به آب&raquo;. یعنی حتی در همین زمانه خودمان، در یک محله، پنج یا شش نفر نامزد مجلس می&zwnj;شوند و ما با اینکه خانواده&zwnj;شان و سابقه&zwnj;شان روشن است، باز هم نمی&zwnj;دانیم باید به چه کسی رأی بدهیم. آن زمان نیز همین&zwnj;گونه بوده است.<br /> در چنین فضایی، حضرت زهرا سلام&zwnj;الله&zwnj;علیها اقدامی انجام داد که شاید سیاسی&zwnj;تر از آن در تاریخ اسلام یافت نشود؛ اینکه حتی محلّ قبر خود را در مسیر دفاع از ولایت قرار داد تا روزی سؤال ایجاد شود که چرا قبر این شخصیّت ممتاز و بی&zwnj;نظیر مخفی است؟ این موضوع در بسیاری از کتاب&zwnj;هایی که سبب گرایش افراد به تشیّع شده نیز کاملاً آشکار است. اگر کتاب&zwnj;هایی مثل &laquo;آنگاه هدایت شدم&raquo; را ببینید، کسانی که به&zwnj;واسطه حضرت زهرا شیعه شده&zwnj;اند، معمولاً با همین پرسش مواجه شده&zwnj;اند که چرا قبر زنان پیامبر روشن و معلوم است، قبر دختران و همسران دیگر پیامبر معلوم است، قبر ام&zwnj;البنین معلوم است، حتی قبر عثمان معلوم است، امّا قبر شخصیتی مانند حضرت زهرا سلام&zwnj;الله&zwnj;علیها ـ که جایگاهش بی&zwnj;نظیر است و حتی علمای اهل سنت نیز در کتاب&zwnj;هایی مانند &laquo;فضائل فاطمه&raquo; نوشته حاکم نیشابوری، از عظمت او گفته&zwnj;اند ـ باید مخفی باشد؟ این سؤال آن&zwnj;ها را پی&zwnj;درپی به مسئله اختلاف، نزاع و در نهایت وقایعی مثل سوزاندن درِ خانه حضرت زهرا می&zwnj;رساند و همه چیز روشن می&zwnj;شود. آن قهر، آن بی&zwnj;اعتنایی، آن کنار گذاشته شدن، هر یک پرده&zwnj;ای از اقدامات سیاسی حضرت در دفاع از ولایت است.<br /> حتی گریه&zwnj;کردن&zwnj;های حضرت نیز یک اقدام سیاسی بود. آن ۷۵ روز یا ۹۵ روز که صبح و شب گریه می&zwnj;کرد، حسن و حسین را همراه می&zwnj;برد، بیرون مدینه، نزدیک دروازه ورودی شهر می&zwnj;نشست و اشک می&zwnj;ریخت؛ این&zwnj;ها همه یک پیام داشت. مردم از کنار خانه حضرت زهرا رد می&zwnj;شدند، صدای گریه می&zwnj;شنیدند. صبح هنگام نماز، ظهر، شب، در مسجدالنبی، پیوسته صدای گریه می&zwnj;آمد. طبیعی بود که مردم سؤال کنند: مشکل چیست؟ چرا دختر پیامبر در چنین حالی است؟<br /> و هر بار که از حضرت درباره احوال شخصی می&zwnj;پرسیدند، گفت&zwnj;وگو را دوباره به موضوع ولایت برمی&zwnj;گرداند. سیاسی&zwnj;تر از این موضع در تاریخ اسلام نداریم. تمام این رفتارها یک حرکت حساب&zwnj;شده بود تا حقیقت برای همیشه در تاریخ ثبت شود.</p> <h2 style="text-align: center;"><img alt="" src="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/خدمات-موسسه/بخش-پژوهش/کرسی‌ها-و-نشست‌ها/(22).JPG" style="margin: 5px; width: 600px; height: 400px;" /></h2> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;"><strong>یکی از حاضران:</strong></span></h2> <p>درباره واقعه غدیر چند قبیله در آن حضور داشتند و تأثیرگذار بودند؟</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>استاد ارائه&zwnj;دهنده:</strong></span></h2> <p>روایت مشهور و معروف این است که در غدیر حدود صد و بیست هزار نفر حضور داشتند. امّا برخی پژوهش&zwnj;ها تلاش کرده&zwnj;اند آمار دقیق&zwnj;تری ارائه دهند. یک پژوهشگر مقاله&zwnj;ای نوشته و براساس گزارش&zwnj;های مربوط به منا و مدینه و مسیرهای مختلف، آمار افراد و قبایل را جمع&zwnj;آوری کرده است. او پس از بررسی&zwnj;های مفصل به عدد حدود هشت هزار نفر رسیده است. این عدد را کم نگیریم؛ حضور هشت هزار نفر در آن شرایط عدد مهمی است و کمتر از این هم نمی&zwnj;توانسته باشد.<br /> در هر صورت، مسئله اصلی این نیست که عدد دقیق چند بوده؛ مسئله این است که جملۀ &laquo;مَن کُنتُ مولاه فهذا علی مولاه&raquo; را هم شیعه نقل کرده و هم اهل&zwnj;سنّت؛ یعنی اصل صدور آن قطعی است. اختلاف در این است که بعد از این جمله چه اتفاقی افتاد. برخی ـ به&zwnj;ویژه در نگاه اهل&zwnj;سنّت ـ می&zwnj;گویند درست است پیامبر این جمله را فرمود، امّا این حکم &laquo;نسخ شد&raquo;. یعنی می&zwnj;گویند بعداً پیامبر راه را باز گذاشت تا مردم خودشان انتخاب کنند. این همان نقطه&zwnj;ای است که استاد از آن به عنوان یکی از شاخه&zwnj;های &laquo;ائتلاف علیه امیرالمؤمنین&raquo; یاد می&zwnj;کند.<br /> در خود غدیر، یک اتفاق مهم وجود دارد: برخی افراد از پیامبر سؤال می&zwnj;کنند. سؤال&zwnj;ها نیز کاملاً روشن است:<br /> &laquo;آنچه گفتید از جانب خدا بود یا از جانب خودتان؟&raquo;<br /> این سؤال نشان می&zwnj;دهد که اصل سخن پیامبر را به&zwnj;عنوان یک حکم مهم فهمیده بودند.<br /> همچنین ماجرای اعتراض مرد فهری ـ از قریش ـ که همان حارث است، وجود دارد؛ همان ماجرایی که با نزول آیۀ &laquo;سَأَلَ سائلٌ بعذابٍ واقع&raquo; پیوند می&zwnj;دهند. این اعتراض نشان می&zwnj;دهد که موضوع غدیر صرف یک توصیه اخلاقی نبوده؛ یک اعلان مهم بوده که حساسیت و مقاومت ایجاد کرده است.<br /> امّا نکته&zwnj;ای که کمتر به آن پرداخته شده، این است که معنای این اعتراض&zwnj;ها چیست؟ گزارش&zwnj;ها نشان می&zwnj;دهد که حتی پس از پایان مراسم غدیر، گروهی از مردم نزد پیامبر آمدند و پرسیدند: &laquo;معنی این جمله چیست؟&raquo;<br /> این مسئله در همان&zwnj;جا پایان نیافت. پیامبر به مدینه بازگشت و در مدینه نیز مردم میان خود زمزمه می&zwnj;کردند و می&zwnj;پرسیدند: &laquo;مولا یعنی چه؟&raquo; برخی می&zwnj;گفتند مولا یعنی رهبر، ولی گویا همان&zwnj;جا هم گروه&zwnj;هایی فعال بودند که می&zwnj;کوشیدند معنای رهبری را از این نصّ بردارند و فهم مردم را دچار تردید کنند.<br /> این نکته بسیار مهم است:<br /> در مدینه هم یک جریان سازمان&zwnj;یافته تلاش می&zwnj;کرد معنای حقیقی &laquo;من کنت مولاه&raquo; را زیر سؤال ببرد؛ یعنی فضای ذهنی مردم را تغییر دهد و نصّ پیامبر را از محتوای اصلی&zwnj;اش خالی کند. این اقدام همان ائتلافی است که علیه امیرالمؤمنین شکل گرفته بود.<br /> در نهایت، آن&zwnj;ها پذیرفتند که پیامبر در غدیر علی را معرفی کرد، امّا گفتند این حکم بعداً نسخ شد و مردم خود باید انتخاب کنند. همین خطّ تحریف معنای غدیر از همان روزهای نخست آغاز شده بود.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;"><strong>یکی از حاضران:</strong></span></h2> <p>با توجه به فضای جهانی امروز و فتنه&zwnj;هایی که وجود دارد، یهودیتِ آن زمان چقدر در فتنه&zwnj;های صدر اسلام و در قبایل نقش داشت؟ آیا یهود میان قبایل هم نفوذ و نقش&zwnj;آفرینی داشت؟</p> <h2><br /> <span style="color:#8e44ad;"><strong>استاد ارائه&zwnj;دهنده:</strong></span></h2> <p>دربارۀ یهود دو نگاه وجود دارد.<br /> نگاه اول می&zwnj;گوید: یهود تأثیراتی داشت، امّا در حدّی محدود. نمونه&zwnj;اش چیست؟ می&zwnj;گویند ابوبکر و عمر پیش از اسلام آوردن، در دوران مکی، با یهودیان رابطه نزدیکی داشتند. دلیل اسلام آوردنشان نیز واقعی نبود؛ نوعی ایمان ظاهری و منافقانه بود. چرا؟ چون یهودیان در آن زمان می&zwnj;گفتند پیامبری از عرب ظهور می&zwnj;کند که کسری و قدرت&zwnj;های بزرگ را سرنگون می&zwnj;کند و جهان را می&zwnj;گیرد. ابوبکر و عمر از این پیش&zwnj;گویی&zwnj;ها خبر داشتند و با آن فضا آشنا بودند؛ بنابراین اسلام آوردنشان با انگیزه دینی واقعی نبود. در روایات اهل&zwnj;بیت نیز آمده است که آن&zwnj;ها حتی لحظه&zwnj;ای ایمان حقیقی نیاوردند.<br /> در برخی گزارش&zwnj;ها نقل شده که عمر نزد پیامبر آمد و گفت: یهودیان چنین می&zwnj;گویند و چنان می&zwnj;گویند. پیامبر اکرم از این رفتار او بسیار ناراحت شد و فرمود: من برای شما چیزی برتر از آن&zwnj;ها آورده&zwnj;ام، چرا مطالب آن&zwnj;ها را در برابر من مطرح می&zwnj;کنی؟<br /> این نگاه، ارتباط را می&zwnj;پذیرد؛ یعنی می&zwnj;گوید یهود تأثیراتی داشت، امّا نه در همه جزئیات و نه به شکل فراگیر.<br /> نگاه دوم که افرادی مانند آقای استاد طائب دنبال می&zwnj;کنند و چند کتاب هم در این زمینه نوشته&zwnj;اند، می&zwnj;گوید: یهود نه&zwnj;تنها تأثیرگذار بود، بلکه در تمام جزئیات سیاسی، اجتماعی و قبیله&zwnj;ای نقش مستقیم داشت. بر اساس این نگاه، یهود در همه&zwnj;چیز دخالت کرده است؛ از وقایع مهم تاریخ صدر اسلام تا حتی ترور پدر پیامبر. در این دیدگاه، ابوبکر و عمر در واقع نیروی یهود بودند و یهود از طریق آن&zwnj;ها پروژه&zwnj;هایی را در دل جامعه اسلامی پیش می&zwnj;برد.<br /> امّا این نگاه دوم، با این حدّت و شدّت، میان تاریخ&zwnj;پژوهان چندان طرفدار ندارد. بسیاری از محققان تاریخ، دخالت یهود را می&zwnj;پذیرند، امّا این گستردگی و اینکه &laquo;همه&zwnj;چیز دست یهود بوده&raquo; را قبول نمی&zwnj;کنند. با این&zwnj;حال، طرفداران این نظریه، خصوصاً جریان فکری استاد طائب، همچنان آن را مطرح و دنبال می&zwnj;کنند و در این&zwnj;باره کتاب نوشته&zwnj;اند.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;"><strong>دبیر نشست:</strong></span>&nbsp;</h2> <p>در کتاب &laquo;تبار انحراف&raquo; دیدگاه دوم که با شدّت است، بیان شده است.</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;"><strong>یکی از حاضران:</strong></span></h2> <p>چرا در تاریخ این همه اختلاف وجود دارد؟ مثلا در تاریخ شهادت معصومان اختلاف است و شیعه نتوانسته است تاریخ دقیق و مستندی ارائه کند؟</p> <h2><br /> <span style="color:#c0392b;"><strong>استاد ارائه&zwnj;دهنده:</strong></span></h2> <p>وقتی چنین حادثه عظیمی رخ می&zwnj;دهد، مثلاً وقتی حضرت اباعبدالله الحسین علیه&zwnj;السلام در کربلا سر از بدن جدا می&zwnj;شود، همان کسانی که مقابل ایشان بودند نیز به بزرگی ایشان واقف بودند و نگاهشان متوجه او بود. این را حتی دشمنان هم می&zwnj;دانستند. حالا ما شیعه هستیم و نگاه&zwnj;مان به امام است. در چنین شرایطی، اینکه دقیقاً چه کسی سر امام حسین علیه&zwnj;السلام را جدا کرد، بیست و چند قول متفاوت وجود دارد. پس انتظار اینکه در تاریخ شهادت امام اختلافی نباشد. در شهادت امام حسین علیه&zwnj;السلام، لحظه به لحظه حوادث توسط افراد مختلف دنبال می&zwnj;شد و همه شاهد بودند، امّا قاتل ایشان از جهات مختلف، بیست و چند نفر گزارش متفاوت دارد. ما البته می&zwnj;خوانیم: &laquo;والشمر جالس&raquo;، اما گزارش&zwnj;های دیگر هم موجود است.<br /> نکته این است که این اختلاف&zwnj;ها عجیب نیست و برای پژوهشگر قابل هضم است، زیرا حوادث تاریخی این&zwnj;چنین پیچیده&zwnj;اند و ثبت دقیق آن&zwnj;ها همیشه با تفاوت&zwnj;ها و جزئیات گوناگون همراه بوده است.</p> <h2><br /> <strong>پایان نشست و قدردانی از استادان</strong></h2> <p>در پایان این نشست، حجت&zwnj;الاسلام&zwnj;والمسلمین علی&zwnj;اصغر سیفی، مدیر محترم مؤسسه دارالثقلین امام عصر (عجل&zwnj;الله تعالی فرجه) با اهدای لوح سپاس و هدیه از استاد ارائه&zwnj;دهنده و دبیر نشست قدردانی نمود.</p> Mon, 17 Nov 2025 16:46:06 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_885201-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار کرسی‌ها و نشست‌ها http://darolsaqalain.ir/ingid_264116-utab درس خارج فقه
درس خارج فقه آیت الله فقیهی سال 1392 <iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 1 روز چهارشنبه 27 شهریور 1392موضوع بحث: مکاسب محرمه - بیع دراهم مغشوشه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f1 (92.6.27).mp3" title="فقه1(92/6/27)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 2 روز شنبه 30 شهریور 1392موضوع بحث: مکاسب محرمه - بیع دراهم مغشوشه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 2 (92.6.30).mp3" title="فقه2(92/6/30)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 3 روز یکشنبه 31 شهریور 1392موضوع بحث: مکاسب محرمه - بیع دراهم مغشوشه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 3 (92.6.31).mp3" title="فقه3(92/6/31)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 4 روز دوشنبه 1 مهر 1392موضوع بحث: مکاسب محرمه - بیع دراهم مغشوشه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 4(92.7.1).mp3" title="فقه4(92/7/1)" frameborder="0" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 5&nbsp;روز سه شنبه&nbsp;2&nbsp;مهر&nbsp;1392موضوع بحث: مکاسب محرمه - بیع دراهم مغشوشه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 5(92.7.2).mp3" title="فقه5(92/7/2)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 6&nbsp;روز شنبه 6 مهر&nbsp;1392موضوع بحث: مکاسب محرمه - بیع دراهم مغشوشه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 6(92.7.6).mp3" title="فقه6(92/7/6)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 7&nbsp;روز یکشنبه&nbsp;7 مهر&nbsp;1392موضوع بحث: مکاسب محرمه - بیع دراهم مغشوشه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 7(92.7.7).mp3" title="فقه7(92/7/7)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 8&nbsp;روز دوشنبه&nbsp;8&nbsp;مهر&nbsp;1392موضوع بحث: مکاسب محرمه - بیع دراهم مغشوشه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 8(92.7.8).mp3" title="فقه8(92/7/8)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاتهجلسه 9&nbsp;روز سه شنبه&nbsp;9&nbsp;مهر&nbsp;1392موضوع بحث: مکاسب محرمه - بیع دراهم مغشوشه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 9(92.7.9).mp3" title="فقه9(92/7/9)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 10&nbsp;روز&nbsp;شنبه 13&nbsp;مهر&nbsp;1392موضوع بحث: مکاسب محرمه - بیع دراهم مغشوشه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 9(92.7.9).mp3" title="فقه10(92/7/13)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 11&nbsp;روز دوشنبه&nbsp;9&nbsp;مهر&nbsp;1392موضوع بحث: مکاسب محرمه - بیع دراهم مغشوشه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 11(92.7.15).mp3" title="فقه11(92/7/15)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاتهجلسه 12&nbsp;روز سه شنبه&nbsp;16 مهر&nbsp;1392موضوع بحث: مکاسب محرمه - بیع دراهم مغشوشه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 12(92.7.16).mp3" title="فقه12(92/7/16)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 13 روز شنبه 20&nbsp;مهر&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 13(92.7.20).mp3" title="فقه13(92/7/20)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 14 روز دوشنبه&nbsp;22 مهر&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 14(92.7.22).mp3" title="فقه14(92/7/22)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 15 روز شنبه&nbsp;27 مهر&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 15(92.7.27).mp3" title="فقه15(92/7/27)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 16 روز یکشنبه&nbsp;28 مهر&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 16(92.7.28).mp3" title="فقه16(92/7/28)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 17 روز دوشنبه&nbsp;29 مهر&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 17(92.7.29).mp3" title="فقه17(92/7/28)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 18 روز سه شنبه 30 مهر&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 18(92.7.30).mp3" title="فقه18(92/7/30)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 19 روز شنبه 4 آبان&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 19(92.8.4).mp3" title="فقه19(92/8/4)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 20 روز&nbsp;یکشنبه 5&nbsp;آبان 1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 20(92.8.5).mp3" title="فقه20(92/8/5)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 21 روز دوشنبه 6 آبان 1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 21(92.8.6).mp3" title="فقه21(92/8/6)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 22 روز&nbsp;دوشنبه 7&nbsp;آبان 1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 22(92.8.7).mp3" title="فقه22(92/8/7)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 23 روز&nbsp;شنبه 2&nbsp;آذر&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 23(92.9.2).mp3" title="فقه23(92/9/2)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 24 روز یکشنبه 3&nbsp;آذر&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 24(92.9.3).mp3" title="فقه24(92/9/3)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 25 روز دوشنبه 4&nbsp;آذر&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 25(92.9.4).mp3" title="فقه25(92/9/4)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 26 روز سه شنبه 5&nbsp;آذر&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 26(92.9.5).mp3" title="فقه26(92/9/5)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 27 روز شنبه 9&nbsp;آذر&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 27(92.9.9).mp3" title="فقه27(92/9/9)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 27 روز یکشنبه 10 آذر&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 28(92.9.10).mp3" title="فقه28(92/9/10)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 29 روز دوشنبه 11 آذر&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 29(92.9.11).mp3" title="فقه29(92/9/11)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 30 روز سه شنبه&nbsp;12 آذر&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 30(92.9.12).mp3" title="فقه30(92/9/12)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 31 روز سه شنبه&nbsp;12 آذر&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 31(92.9.16).mp3" title="فقه31(92/9/12)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 32 روز یکشنبه&nbsp;17 آذر&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 32(92.9.17).mp3" title="فقه32(92/9/12)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 33 روز دوشنبه&nbsp;12 آذر&nbsp;1392موضوع بحث: قصد منفعت حرام " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 33(92.9.18).mp3" title="فقه33(92/9/18)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 34 روز شنبه&nbsp;23 آذر&nbsp;1392موضوع بحث: شرط انتفاع حرام در کنار استفاده حلال توسط بایع " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 34(92.9.23).mp3" title="فقه34(92/9/23)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 35 روز یکشنبه&nbsp;24 آذر&nbsp;1392 موضوع بحث: شرط انتفاع حرام در کنار استفاده حلال توسط بایع " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 35(92.9.24).mp3" title="فقه35(92/9/24)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 36 روز دوشنبه&nbsp;25 آذر&nbsp;1392 موضوع بحث: پرداخت مبلغ در مقابل منفعت حرام " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 36(92.9.25).mp3" title="فقه36(92/9/25)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 37 روز سه شنبه&nbsp;26 آذر&nbsp;1392 موضوع بحث: پرداخت مبلغ در مقابل منفعت حرام " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 37(92.9.26).mp3" title="فقه37(92/9/26)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 38 روز دوشنبه&nbsp;17 دی&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع جاریه مغنیه و عبد ماهر در قمار " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 38(92.10.17).mp3" title="فقه38(92/10/17)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 39 روزشنبه&nbsp;21 دی&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع جاریه مغنیه و عبد ماهر قمار " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 39(92.10.21).mp3" title="فقه39(92/10/21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 40 روز شنبه&nbsp;22 دی&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع جاریه مغنیه و عبد ماهر قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 40(92.10.22).mp3" title="فقه40(92/10/22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 41 روز دوشنبه&nbsp;23 دی&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع جاریه مغنیه و عبد ماهر قمار " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 41(92.10.23).mp3" title="فقه41(92/10/23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 42 روز سه شنبه&nbsp;24 دی&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع جاریه مغنیه و عبد ماهر قمار " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 42(92.10.24).mp3" title="فقه42(92/10/24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 43 روزشنبه&nbsp;28 دی&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع جاریه مغنیه و عبد ماهر قمار " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 43(92.10.28).mp3" title="فقه43(92/10/28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 44 روز دوشنبه&nbsp;30 دی&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع جاریه مغنیه و عبد ماهر قمار " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 44(92.10.30).mp3" title="فقه44(92/10/30)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 45 روز سه شنبه&nbsp;1 بهمن&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع جاریه مغنیه و عبد ماهر قمار " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 45(92.11.1).mp3" title="فقه45(92/11/1)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 46 روز شنبه&nbsp;5 بهمن&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع جاریه مغنیه و عبد ماهر قمار " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 46(92.11.5).mp3" title="فقه46(92/11/5)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 47 روز یکشنبه&nbsp;6 بهمن&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 47(92.11.6).mp3" title="فقه47(92/11/6)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 48 روز دوشنبه&nbsp;7 بهمن&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 47 روز شنبه&nbsp;6 بهمن&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا " title="فقه48(92/11/6)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 49 روز سه شنبه&nbsp;8 بهمن&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 49(92.11.8).mp3" title="فقه49(92/11/8)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 50 روز شنبه&nbsp;12 بهمن&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 50(92.11.12).mp3" title="فقه50(92/11/12)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 51 روز یکشنبه&nbsp;13 بهمن&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 51(92.11.13).mp3" title="فقه51(92/11/13)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 52 روز دوشنبه&nbsp;14 بهمن&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 52(92.11.14).mp3" title="فقه52(92/11/14)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 53 روز سه شنبه&nbsp;15 بهمن&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 53(92.11.15).mp3" title="فقه53(92/11/15)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 54 روز شنبه&nbsp;19 بهمن&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 54(92.11.19).mp3" title="فقه54(92/11/19)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 55 روز یکشنبه&nbsp;20 بهمن&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 55(92.11.20).mp3" title="فقه55(92/11/20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 56 روز شنبه&nbsp;15 بهمن&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 56(92.11.26).mp3" title="فقه56(92/11/26)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 57 روز یکشنبه&nbsp;27 بهمن&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 57(92.11.27).mp3" title="فقه57(92/11/27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 58 روز دوشنبه&nbsp;28 بهمن&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 58(92.11.28).mp3" title="فقه58(92/11/28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 59 روز سه شنبه&nbsp; بهمن&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 59(92.11.29).mp3" title="فقه59(92/11/29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 60 روز سه شنبه&nbsp;3 اسفند&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 60(92.12.3).mp3" title="فقه60(92/12/3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 61 روز سه شنبه&nbsp;4 اسفند&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 61(92.12.4).mp3" title="فقه61(92/12/4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 62 روز دوشنبه&nbsp;5 اسفند&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 62(92.12.5).mp3" title="فقه62(92/12/5)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 63 روز سه شنبه&nbsp;6 اسفند&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 63(92.12.6).mp3" title="فقه63(92/12/6)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 64 روز شنبه&nbsp;10 اسفند&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 64(92.12.10).mp3" title="فقه64(92/12/10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 65 روز یکشنبه 11 اسفند&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 65(92.12.11).mp3" title="فقه65(92/12/11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 66 روز دوشنبه&nbsp;12 اسفند&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 66(92.12.12).mp3" title="فقه66(92/12/12)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 67 روز سه شنبه&nbsp;13 اسفند&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 67(92.12.13).mp3" title="فقه67(92/12/13)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 68 روز سه شنبه&nbsp;17 اسفند&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 68(92.12.17).mp3" title="فقه68(92/12/17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 69 روز یکشنبه&nbsp;18 اسفند&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 69(92.12.18).mp3" title="فقه69(92/12/18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 70 روز دوشنبه&nbsp;19 اسفند&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 70(92.12.19).mp3" title="فقه70(92/12/19)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 71 روز سه شنبه&nbsp;19 اسفند&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع العنب لمن یعلم انه بعمله خمرا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 71(92.12.20).mp3" title="فقه71(92/12/20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 72 روز شنبه&nbsp;19 فروردین&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع السلاح باعداء الدین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 72(93.1.16).mp3" title="فقه72(92/1/16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 73 روز یکشنبه&nbsp;17 فروردین&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع السلاح باعداء الدین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/Fegh/1392/f 73(93.1.17).mp3" title="فقه73(92/1/17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 74 روز دوشنبه&nbsp;18 فروردین&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع السلاح باعداء الدین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/دریافت_فایل/فایل_صوتی/فقه/f 74(93.1.18).mp3" title="فقه74(92/1/18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 75 روز سه شنبه&nbsp;19 فروردین&nbsp;1392 موضوع بحث: بیع السلاح باعداء الدین" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/دریافت_فایل/فایل_صوتی/فقه/f 75(93.1.19).mp3" title="فقه75(92/1/19)"></iframe> Wed, 04 Mar 2020 22:15:15 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_264116-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار فقه http://darolsaqalain.ir/ingid_266906-utab درس خارج اصول
درس خارج اصول آیت الله فقیهی در سال 1392 مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) Thu, 12 Mar 2020 00:02:40 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_266906-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اصول http://darolsaqalain.ir/ingid_266908-utab درس تفسیر
درس تفسیر آیت الله فقیهی سال 1392 <iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 1 روز چهارشنبه 3 مهر 1392تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 1(92.7.3).mp3" title="تفسیر1(92.7.3)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 2 روز چهارشنبه 3 مهر 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 2(92.7.3).mp3" title="تفسیر2(92.7.3)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 1 روز چهارشنبه 10 مهر 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 3(92.7.10).mp3" title="تفسیر3(92.7.10)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 4 روز چهارشنبه 10 مهر 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 4(92.7.10).mp3" title="تفسیر4(92.7.10)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 5 روز چهارشنبه 17 مهر 1392 تفسیر سوره بقره آیه1" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 5(92.7.17).mp3" title="تفسیر5(92.7.17)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 6 روز چهارشنبه 17 مهر 1392 تفسیر سوره بقره آیه 2 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 6(92.7.17).mp3" title="تفسیر6(92.7.17)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 7 روز چهارشنبه 29 آبان 1392 تفسیر سوره بقره آیه 2 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 7(92.8.29).mp3" title="تفسیر7(92.8.29)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 8 روز چهارشنبه 29 آبان 1392 تفسیر سوره بقره آیه 2 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 8(92.8.29).mp3" title="تفسیر8(92.8.29)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 9 روز چهارشنبه 6 آذر 1392 تفسیر سوره بقره آیه 2 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 9(92.9.6).mp3" title="تفسیر9(92.9.6)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 10 روز چهارشنبه 6 آذر 1392 تفسیر سوره بقره آیه 2 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 10(92.9.6).mp3" title="تفسیر10(92.9.6)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 11 روز چهارشنبه 13 آذر 1392 تفسیر سوره بقره آیه 3 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 11(92.9.13).mp3" title="تفسیر11(92.9.13)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 12 روز چهارشنبه 13 آذر 1392 تفسیر سوره بقره آیه 3 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 12(92.9.13)1.mp3" title="تفسیر12(92.9.13)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 13 روز چهارشنبه 20 آذر 1392 تفسیر سوره بقره آیه 3 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 13(92.9.20).mp3" title="تفسیر13(92.9.20)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 14 روز چهارشنبه 20 آذر 1392 تفسیر سوره بقره آیه 3 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 14(92.9.20).mp3" title="تفسیر14(92.9.20)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 15 روز چهارشنبه 27 آذر 1392 تفسیر سوره بقره آیه 3 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 15(92.9.27).mp3" title="تفسیر15(92.9.27)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 16 روز چهارشنبه 27 آذر 1392 تفسیر سوره بقره آیه 3 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 16(92.9.27).mp3" title="تفسیر16(92.9.27)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 17 روز چهارشنبه 18 دی 1392 تفسیر سوره بقره آیه 3 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 17(92.10.18).mp3" title="تفسیر17(92.10.18)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 18 روز چهارشنبه 18 دی 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 18(92.10.18).mp3" title="تفسیر18(92.10.18)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 19 روز چهارشنبه 25 دی 1392 تفسیر سوره بقره" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 19(92.10.25).mp3" title="تفسیر19(92.10.25)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 20 روز چهارشنبه 25 دی 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 20(92.10.25).mp3" title="تفسیر20(92.10.25)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 21 روز چهارشنبه 2 بهمن 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 21(92.11.2).mp3" title="تفسیر21(92.11.2)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 22 روز چهارشنبه 2 بهمن 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 22(92.11.2).mp3" title="تفسیر22(92.11.2)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 23 روز چهارشنبه 9 بهمن 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 23(92.11.9).mp3" title="تفسیر23(92.11.9)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 24 روز چهارشنبه 9 بهمن 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 24(92.11.9).mp3" title="تفسیر24(92.11.9)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 25 روز چهارشنبه 16 بهمن 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 25(92.11.16).mp3" title="تفسیر25(92.11.16)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 26 روز چهارشنبه 16 بهمن 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 26(92.11.16).mp3" title="تفسیر26(92.11.16)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 27 روز چهارشنبه 30 بهمن 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 27(92.11.30).mp3" title="تفسیر27(92.11.30)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 28 روز چهارشنبه 30 بهمن 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 28(92.11.30).mp3" title="تفسیر28(92.11.30)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 29 روز چهارشنبه 7 اسفند 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 29(92.12.7).mp3" title="تفسیر29(92.12.7)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 30 روز چهارشنبه 7 اسفند 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 30(92.12.7).mp3" title="تفسیر30(92.12.7)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 31 روز چهارشنبه 14 اسفند 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 31(92.12.14).mp3" title="تفسیر31(92.12.14)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 32 روز چهارشنبه 14 اسفند 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 32(92.12.14).mp3" title="تفسیر32(92.12.14)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 33 روز چهارشنبه 21 اسفند 1392 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 33(92.12.21).mp3" title="تفسیر33(92.12.21)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 34 روز چهارشنبه 20 فروردین 1393 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 34(93.1.20).mp3" title="تفسیر34(93.1.20)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 35 روز چهارشنبه 20 فروردین 1393 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 35(93.1.20).mp3" title="تفسیر35(93.1.20)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 36 روز چهارشنبه 27 فروردین 1393 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 36(93.1.27).mp3" title="تفسیر36(93.1.27)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 37 روز چهارشنبه 27 فروردین 1393 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 37(93.1.27).mp3" title="تفسیر37(93.1.27)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 38 روز چهارشنبه 3 اردیبهشت 1393 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 38(93.2.3).mp3" title="تفسیر38(93.2.3)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 39 روز چهارشنبه 3 اردیبهشت 1393 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 39(93.2.3).mp3" title="تفسیر39(93.2.3)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 40 روز چهارشنبه 10 اردیبهشت 1393 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 40(93.2.10).mp3" title="تفسیر40(93.2.10)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 41 روز چهارشنبه 10 اردیبهشت 1393 تفسیر سوره بقره" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 41(93.2.10).mp3" title="تفسیر41(93.2.10)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 42 روز چهارشنبه 17 اردیبهشت 1393 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 42(93.2.17).mp3" title="تفسیر42(93.2.17)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 43 روز چهارشنبه 17 اردیبهشت 1393 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 43(93.2.17).mp3" title="تفسیر43(93.2.17)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="درس تفسیر قرآن حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 44 روز چهارشنبه 31 اردیبهشت 1393 تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/tafsir/mp3/t 44(93.2.31).mp3" title="تفسیر44(93.2.31)" frameborder="0"></iframe> Thu, 12 Mar 2020 00:07:43 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_266908-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار تفسیر http://darolsaqalain.ir/ingid_266910-utab درس اخلاق
درس اخلاق آیت الله فقیهی سال 1392 <iframe longdesc=" درس اخلاق حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 1 روز چهارشنبه 1 مهر 1392موضوع بحث: توجه به معنویات " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/DARS_AKHLAGH/A 1(92.8.1).mp3" title="اخلاق1(92.8.1)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس اخلاق حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 2 روز چهارشنبه 21 اسفند 1392موضوع بحث: اهمیت نماز اول وقت، نماز شب و خواندن قرآن " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/DARS_AKHLAGH/A 2(92.12.21).mp3" title="اخلاق2(92.12.21)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس اخلاق حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 3 روز چهارشنبه 31 اردیبهشت 1393موضوع بحث: ورع و تقوا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/DARS_AKHLAGH/A 3(93.2.31).mp3" title="اخلاق3(93.2.31)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" دیدار طلاب زنجان با آیت الله فقیهی دامت برکاته" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/DARS_AKHLAGH/zanjan.mp3" title="دیدار طلاب زنجان با آیت الله فقیهی" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" دیدار دانش آموزان دبیرستان امیرکبیر تهران با آیت الله فقیهی دامت برکاته" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/DARS_AKHLAGH/Z0000008[1].mp3" title="دیدار دانش آموزان دبیرستان امیرکبیر تهران" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" دیدار دانشجویان دهدشت لرستان با آیت الله فقیهی دامت برکاته" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/اطلاعات/file_portal_end/DROS/DARS_AKHLAGH/New - VTS_01_1[1][1].mp3" title="دیدار دانشجویان دهدشت لرستان" frameborder="0"></iframe> Thu, 12 Mar 2020 00:13:25 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_266910-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخلاق http://darolsaqalain.ir/ingid_314365-utab درس خارج فقه
درس خارج فقه آیت الله فقیهی سال 1394 <iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه اول روز 24 شهریور 1394 موضوع: مکاسب محرمه - تطفیف " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-94/فقه/F1(94.6.24).mp3" title="فقه1(94.6.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه دوم روز 28 شهریور 1394 موضوع: مکاسب محرمه - تطفیف " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-94/فقه/F2(94.6.28).mp3" title="فقه2(94.6.28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سوم روز 29 شهریور 1394 موضوع: مکاسب محرمه - تطفیف " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-94/فقه/F3(94.6.29).mp3" title="فقه3(94.6.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهارم روز 31 شهریور 1394 موضوع: مکاسب محرمه - تطفیف " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-94/فقه/F4(94.6.31).mp3" title="فقه4(94.6.31)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجم روز 5 مهر 1394 موضوع: مکاسب محرمه - تطفیف " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-94/فقه/F5(94.7.5).mp3" title="فقه5(94.7.5)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه ششم روز 6 مهر 1394 موضوع: مکاسب محرمه - تطفیف " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-94/فقه/F6(94.7.6).mp3" title="فقه6(94.7.6)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه هفتم روز 7 مهر 1394 موضوع: مکاسب محرمه - تطفیف " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-94/فقه/F7(94.7.7).mp3" title="فقه7(94.7.7)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه هشتم روز 11 مهر 1394 موضوع: مکاسب محرمه - تطفیف " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-94/فقه/F8(94.7.11).mp3" title="فقه8(94.7.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه نهم روز 12 مهر 1394 موضوع: مکاسب محرمه - تطفیف " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-94/فقه/F9(94.7.12).mp3" title="فقه9(94.7.12)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه دهم روز 12 مهر 1394 موضوع: مکاسب محرمه - تطفیف " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-94/فقه/F10(94.7.13).mp3" title="فقه10(94.7.12)"></iframe> Sat, 04 Jul 2020 23:03:10 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_314365-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار فقه http://darolsaqalain.ir/ingid_328605-utab درس خارج اصول
درس خارج اصول آیت الله فقیهی سال 1394 Wed, 12 Aug 2020 22:08:49 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_328605-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اصول http://darolsaqalain.ir/ingid_314672-utab درس خارج فقه
درس خارج فقه آیت الله فقیهی سال 1395 <iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه اول روز چهارشنبه 17 شهریور 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F1(95.6.17).mp3" title="فقه1(95.6.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه دوم روز شنبه 20 شهریور 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F2(95.6.20).mp3" title="فقه2(95.6.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سوم روز یکشنبه 21 شهریور 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F3(95.6.21).mp3" title="فقه3(95.6.21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهارم روز سه شنبه 23 شهریور 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F4(95.6.23).mp3" title="فقه4(95.6.23)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجم روز شنبه 27 شهریور 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F5(95.6.27).mp3" title="فقه5(95.6.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه ششم روز یکشنبه 28 شهریور 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F6(95.6.28).mp3" title="فقه6(95.6.28)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه هفتم روز دوشنبه 29 شهریور 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F7(95.6.29).mp3" title="فقه7(95.6.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه هشتم روز شنبه 3 مهرماه 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F8(95.7.3).mp3" title="فقه8(95.7.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه نهم روز یکشنبه 4 مهرماه 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F9(95.7.4).mp3" title="فقه9(95.7.4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه دهم روز دوشنبه 5 مهرماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F10(95.7.5).mp3" title="فقه10(95.7.5)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه یازدهم روز سه شنبه 27 مهرماه 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F11(95.7.27).mp3" title="فقه11(95.7.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه دوازدهم روز شنبه 1 آبان 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F12(95.8.1).mp3" title="فقه12(95.8.1)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سیزدهم روز یکشنبه 2 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F13(95.8.2).mp3" title="فقه13(95.8.2)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهاردهم روز دوشنبه 3 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F14(95.8.3).mp3" title="فقه14(95.8.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پانزدهم روز سه شنبه 4 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F15(95.8.4).mp3" title="فقه15(95.8.4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شانزدهم روز یکشنبه 9 آبان 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F16(95.8.9).mp3" title="فقه16(95.8.9)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه هفدهم روز دوشنبه 10 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F17(95.8.10).mp3" title="فقه17(95.8.10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه هجدهم روز سه شنبه 11 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F18(95.8.11).mp3" title="فقه18(95.8.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه نوزدهم روز شنبه 15 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F19(95.8.15).mp3" title="فقه19(95.8.15)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیستم روز یکشنبه 16 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F20(95.8.16).mp3" title="فقه20(95.8.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست ویکم روز سه شنبه 18 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F21(95.8.18).mp3" title="فقه21(95.8.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست ودوم روز شنبه 22 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F22(95.8.22).mp3" title="فقه22(95.8.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست وسوم روز یکشنبه 23 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F23(95.8.23).mp3" title="فقه23(95.8.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست وچهارم روز دوشنبه 24 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F24(95.8.24).mp3" title="فقه24(95.8.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست وپنجم روز یکشنبه 14 آذر 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F25(95.9.14).mp3" title="فقه25(95.9.14)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست وششم روز دوشنبه 15 آذر 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F26(95.9.15).mp3" title="فقه26(95.9.15)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست وهفتم روز سه شنبه 16 آذر 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F27(95.9.16).mp3" title="فقه27(95.9.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست وهشتم روز شنبه 20 آذر 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F28(95.9.20).mp3" title="فقه28(95.9.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست ونهم روز یکشنبه 21 آذر 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F29(95.9.21).mp3" title="فقه29(95.9.21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی ام روز دوشنبه 22 آذر 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F30(95.9.22).mp3" title="فقه30(95.9.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و یکم روز سه شنبه 23 آذر 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F31(95.9.23).mp3" title="فقه31(95.9.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و دوم روز یکشنبه 28 آذر 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F32(95.9.28).mp3" title="فقه32(95.9.28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و سوم روز دوشنبه 29 آذر 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F33(95.9.29).mp3" title="فقه33(95.9.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و چهارم روز سه شنبه 30 آذر 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F34(95.9.30).mp3" title="فقه34(95.9.30)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و پنجم روز شنبه 4 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F35(95.10.4).mp3" title="فقه35(95.10.4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و ششم روز یکشنبه 5 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F36(95.10.5).mp3" title="فقه36(95.10.5)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و هفتم روز دوشنبه 6 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F37(95.10.6).mp3" title="فقه37(95.10.6)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و هشتم روز سه شنبه 7 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F38(95.10.7).mp3" title="فقه38(95.10.7)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و نهم روز شنبه 11 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F39(95.10.11).mp3" title="فقه39(95.10.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهلم روز یکشنبه 12 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F40(95.10.12).mp3" title="فقه40(95.10.12)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و یکم روز دوشنبه 13 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F41(95.10.13).mp3" title="فقه41(95.10.13)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و دوم روز سه شنبه 14 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F42(95.10.14).mp3" title="فقه42(95.10.14)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و سوم روز شنبه 18 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F43(95.10.18).mp3" title="فقه43(95.10.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و چهارم روز یکشنبه 19 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F44(95.10.19).mp3" title="فقه44(95.10.19)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و پنجم روز شنبه 25 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F45(95.10.25).mp3" title="فقه45(95.10.25)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و ششم روز یکشنبه 26 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F46(95.10.26).mp3" title="فقه46(95.10.26)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و هفتم روز دوشنبه 27 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F47(95.10.27).mp3" title="فقه47(95.10.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و هشتم روز سه شنبه 28 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F48(95.10.28).mp3" title="فقه48(95.10.28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و نهم روز شنبه 2 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F49(95.11.2).mp3" title="فقه49(95.11.2)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاهم روز یکشنبه 3 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F50(95.11.3).mp3" title="فقه50(95.11.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و یکم روز دوشنبه 4 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F51(95.11.4).mp3" title="فقه51(95.11.4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و دوم روز سه شنبه 5 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F52(95.11.5).mp3" title="فقه52(95.11.5)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و سوم روز شنبه 9 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F53(95.11.9).mp3" title="فقه53(95.11.9)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و چهارم روز یکشنبه 10 بهمن 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F54(95.11.10).mp3" title="فقه54(95.11.10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و پنجم روز دوشنبه 11 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F55(95.11.11).mp3" title="فقه55(95.11.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و ششم روز سه شنبه 12 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F56(95.11.12).mp3" title="فقه56(95.11.12)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و هفتم روز شنبه 16 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F57(95.11.16).mp3" title="فقه57(95.11.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و هشتم روز یکشنبه 17 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F58(95.11.17).mp3" title="فقه58(95.11.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و نهم روز دوشنبه 18 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F59(95.11.18).mp3" title="فقه59(95.11.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت روز سه شنبه 19 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F60(95.11.19).mp3" title="فقه60(95.11.19)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و یکم روز شنبه 30 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F61(95.11.30).mp3" title="فقه61(95.11.30)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و دوم روز یکشنبه 1 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F62(95.12.1).mp3" title="فقه62(95.12.1)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و سوم روز دوشنبه 2 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F63(95.12.2).mp3" title="فقه63(95.12.2)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و چهارم روز سه شنبه 3 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F64(95.12.3).mp3" title="فقه64(95.12.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و پنجم روز شنبه 7 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F65(95.12.7).mp3" title="فقه65(95.12.7)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و ششم روز یکشنبه 8 اسفند 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F66(95.12.8).mp3" title="فقه66(95.12.8)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و هفتم روز دوشنبه 9 اسفند 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F67(95.12.9).mp3" title="فقه67(95.12.9)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و هشتم روز شنبه 14 اسفند 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F68(95.12.14).mp3" title="فقه68(95.12.14)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و نهم روز یکشنبه 15 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F69(95.12.15).mp3" title="فقه69(95.12.15)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه هفتاد روز دوشنبه 16 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F70(95.12.16).mp3" title="فقه70(95.12.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه هفتاد و یکم روز سه شنبه 17 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F71(95.12.17).mp3" title="فقه71(95.12.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" ⭕️درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 72 روز شنبه21 اسفند 1395📒 موضوع : مکاسب محرمه : غش در معامله " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F72(95.12.21).mp3" title="فقه72(95.12.21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" ⭕️درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه73 روز یکشنبه 22اسفند 1395📒 موضوع : مکاسب محرمه : غش در معامله " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F73(95.12.22).mp3" title="فقه73(95.12.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" ⭕️درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه74 روز دوشنبه 23اسفند 1395📒 موضوع : مکاسب محرمه : غش در معامله " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F74(95.12.23).mp3" title="فقه74(95.12.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" ⭕️درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 75 روز سه شنبه 24اسفند 1395📒 موضوع : مکاسب محرمه : غش در معامله " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F75(95.12.24).mp3" title="فقه75(95.12.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" ⭕️درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 77 روز چهار شنبه 16 فروردین96📒 موضوع : مکاسب محرمه : غش در معامله " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F77(96.1.19).mp3" title="فقه77(96.1.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" ⭕️درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 78 روز شنبه 19 فروردین96📒 موضوع : مکاسب محرمه : غش در معامله " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F78(96.1.20).mp3" title="فقه78(96.1.19)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" ⭕️درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 79 روز یک شنبه 20 فروردین96📒 موضوع : مکاسب محرمه : غش در معامله " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/فقه/F79(96.1.21).mp3" title="فقه79(96.1.20)"></iframe> Sun, 05 Jul 2020 23:12:14 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_314672-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار فقه http://darolsaqalain.ir/ingid_320459-utab درس خارج اصول
درس خارج اصول آیت الله فقیهی سال 1395 <iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه اول روز چهارشنبه 17 شهریور 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O1(95.6.17).mp3" title="اصول فقه1(95.6.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه دوم روز شنبه 20 شهریور 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O2(95.6.20).mp3" title="اصول فقه2(95.6.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سوم روز یکشنبه 21 شهریور 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O3(95.6.21).mp3" title="اصول فقه3(95.6.21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهارم روز سه شنبه 23 شهریور 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O4(95.6.23).mp3" title="اصول فقه4(95.6.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجم روز شنبه 27 شهریور 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O5(95.6.27).mp3" title="اصول فقه5(95.6.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه ششم روز یکشنبه 28 شهریور 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O6(95.6.28).mp3" title="اصول فقه6(95.6.28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه هفتم روز دوشنبه 29 شهریور 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O7(95.6.29).mp3" title="اصول فقه7(95.6.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه هشتم روز شنبه 3 مهرماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O8(95.7.3).mp3" title="اصول فقه8(95.7.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه نهم روز یکشنبه 4 مهرماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O9(95.7.4).mp3" title="اصول فقه9(95.7.4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه دهم روز دوشنبه 5 مهرماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O10(95.7.5).mp3" title="اصول فقه10(95.7.5)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه یازدهم روز سه شنبه 27 مهرماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O11(95.7.27).mp3" title="اصول فقه11(95.7.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه دوازدهم روز شنبه 1 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O12(95.8.1).mp3" title="اصول فقه12(95.8.1)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سیزدهم روز یکشنبه 2 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O13(95.8.2).mp3" title="اصول فقه13(95.8.2)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهاردهم روز دوشنبه 3 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O14(95.8.3).mp3" title="اصول فقه14(95.8.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پانزدهم روز سه شنبه 4 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O15(95.8.4).mp3" title="اصول فقه15(95.8.4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شانزدهم روز یکشنبه 9 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O16(95.8.9).mp3" title="اصول فقه16(95.8.9)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه هفدهم روز دوشنبه 10 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O17(95.8.10).mp3" title="اصول فقه17(95.8.10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه هجدهم روز سه شنبه 11 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O18(95.8.11).mp3" title="اصول فقه18(95.8.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه نوزدهم روز شنبه 15 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O19(95.8.15).mp3" title="اصول فقه19(95.8.15)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیستم روز یکشنبه 16 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O20(95.8.16).mp3" title="اصول فقه20(95.8.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست ویکم روز سه شنبه 18 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O21(95.8.18).mp3" title="اصول فقه21(95.8.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست ودوم روز شنبه 22 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O22(95.8.22).mp3" title="اصول فقه22(95.8.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست وسوم روز یکشنبه 23 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O23(95.8.23).mp3" title="اصول فقه23(95.8.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست وچهارم روز دوشنبه 24 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O24(95.8.24).mp3" title="اصول فقه24(95.8.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست وپنجم روز یکشنبه 14 آذر 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O25(95.9.14).mp3" title="اصول فقه25(95.9.14)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست وششم روز دوشنبه 15 آذر 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O26(95.9.15).mp3" title="اصول فقه26(95.9.15)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست وهفتم روز سه شنبه 16 آذر 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O27(95.9.16).mp3" title="اصول فقه27(95.9.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست وهشتم روز شنبه 20 آذر 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O28(95.9.20).mp3" title="اصول فقه28(95.9.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه بیست ونهم روز یکشنبه 21 آذر 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O29(95.9.21).mp3" title="اصول فقه29(95.9.21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی ام روز دوشنبه 22 آذر 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O30(95.9.22).mp3" title="اصول فقه30(95.9.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و یکم روز سه شنبه 23 آذر 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O31(95.9.23).mp3" title="اصول فقه31(95.9.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و دوم روز یکشنبه 28 آذر 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O32(95.9.28).mp3" title="اصول فقه32(95.9.28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و سوم روز دوشنبه 29 آذر 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O33(95.9.29).mp3" title="اصول فقه33(95.9.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و چهارم روز سه شنبه 30 آذر 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O34(95.9.30).mp3" title="اصول فقه34(95.9.30)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و پنجم روز شنبه 4 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O35(95.10.4).mp3" title="اصول فقه35(95.10.4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و ششم روز یکشنبه 5 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O36(95.10.5).mp3" title="اصول فقه36(95.10.5)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و هفتم روز دوشنبه 6 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O37(95.10.6).mp3" title="اصول فقه37(95.10.6)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و هشتم روز سه شنبه 7 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O38(95.10.7).mp3" title="اصول فقه38(95.10.7)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سی و نهم روز شنبه 11 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O39(95.10.11).mp3" title="اصول فقه39(95.10.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهلم روز یکشنبه 12 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O40(95.10.12).mp3" title="اصول فقه40(95.10.12)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و یکم روز دوشنبه 13 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O41(95.10.13).mp3" title="اصول فقه41(95.10.13)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و دوم روز سه شنبه 14 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O42(95.10.14).mp3" title="اصول فقه42(95.10.14)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و سوم روز شنبه 18 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O43(95.10.18).mp3" title="اصول فقه43(95.10.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و چهارم روز یکشنبه 19 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O44(95.10.19).mp3" title="اصول فقه44(95.10.19)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و پنجم روز شنبه 25 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O45(95.10.25).mp3" title="اصول فقه45(95.10.25)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و ششم روز یکشنبه 26 دیماه 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O46(95.10.26).mp3" title="اصول فقه46(95.10.26)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و هفتم روز دوشنبه 27 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O47(95.10.27).mp3" title="اصول فقه47(95.10.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و هشتم روز سه شنبه 28 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O48(95.10.28).mp3" title="اصول فقه48(95.10.28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهل و نهم روز شنبه 2 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O49(95.11.2).mp3" title="اصول فقه49(95.11.2)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاهم روز یکشنبه 3 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O50(95.11.3).mp3" title="اصول فقه50(95.11.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و یکم روز دوشنبه 4 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O51(95.11.4).mp3" title="اصول فقه51(95.11.4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و دوم روز سه شنبه 5 بهمن 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O52(95.11.5).mp3" title="اصول فقه52(95.11.5)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و سوم روز شنبه 9 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O53(95.11.9).mp3" title="اصول فقه53(95.11.9)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و چهارم روز یکشنبه 10 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O54(95.11.10).mp3" title="اصول فقه54(95.11.10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و پنجم روز دوشنبه 11 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O55(95.11.11).mp3" title="اصول فقه55(95.11.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و ششم روز سه شنبه 12 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O56(95.11.12).mp3" title="اصول فقه56(95.11.12)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و هفتم روز شنبه 16 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O57(95.11.16).mp3" title="اصول فقه57(95.11.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و هشتم روز یکشنبه 17 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O58(95.11.17).mp3" title="اصول فقه58(95.11.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجاه و نهم روز دوشنبه 18 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O59(95.11.18).mp3" title="اصول فقه59(95.11.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت روز سه شنبه 19 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O60(95.11.19).mp3" title="اصول فقه60(95.11.19)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج #اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و یکم روز شنبه 30 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O61(95.11.30).mp3" title="اصول فقه61(95.11.30)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج #اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و دوم روز یکشنبه 1 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O62(95.12.1).mp3" title="اصول فقه62(95.12.1)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج #اصول_فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و سوم روز دوشنبه 2 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O63(95.12.2).mp3" title="اصول فقه63(95.12.2)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج #اصول_فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و چهارم روز سه شنبه 3 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O64(95.12.3).mp3" title="اصول فقه64(95.12.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج #اصول_فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و پنجم روز شنبه 7 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O65(95.12.7).mp3" title="اصول فقه65(95.12.7)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج #اصول_فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و ششم روز یکشنبه 8 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O66(95.12.8).mp3" title="اصول فقه66(95.12.8)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج #اصول_فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و هفتم روز دوشنبه 9 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O67(95.12.9).mp3" title="اصول فقه67(95.12.9)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج #اصول_فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و هشتم روز شنبه 14 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O68(95.12.14).mp3" title="اصول فقه68(95.12.14)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج #اصول_فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شصت و نهم روز یکشنبه 15 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O69(95.12.15).mp3" title="اصول فقه69(95.12.15)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج #اصول_فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه هفتاد روز دوشنبه 16 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O70(95.12.16).mp3" title="اصول فقه70(95.12.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج #اصول_فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه هفتاد و یکم روز سه شنبه 17 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O71(95.12.17).mp3" title="اصول فقه71(95.12.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" ⭕️درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 72 روز شنبه21 اسفند 1395📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض - تعدی از مرجحات منصوصه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O72(95.12.21).mp3" title="اصول فقه72(95.12.21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" ⭕️درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 73 روز یکشنبه 22اسفند 1395📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض - تعدی از مرجحات " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O73(95.12.22).mp3" title="اصول فقه73(95.12.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="⭕️درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه74 روز دوشنبه 23اسفند 1395📒 موضوع : مکاسب محرمه : غش در معامله " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O74(95.12.23).mp3" title="اصول فقه74(95.12.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" ⭕️درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 76 روز سه شنبه15 فروردین 96📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض ، " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O76(96.1.15).mp3" title="اصول فقه76(96.1.15)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" ⭕️درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 77 روز چهار شنبه16 فروردین 96📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض ، " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O77(96.1.16).mp3" title="اصول فقه77(96.1.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" ⭕️درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 78 روز شنبه 19 فروردین96📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض ، " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O78(96.1.19).mp3" title="اصول فقه78(96.1.19)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" ⭕️درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 79 روز یکشنبه 20 فروردین96📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O79(96.1.20).mp3" title="اصول فقه79(96.1.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" ⭕️درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 80 روز دوشنبه 21 فروردین96📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/اصول/O80(96.1.21).mp3" title="اصول فقه80(96.1.21)"></iframe> Sun, 19 Jul 2020 21:41:31 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_320459-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اصول http://darolsaqalain.ir/ingid_325690-utab درس تفسیر
درس تفسیر آیت الله فقیهی سال 1395 <iframe frameborder="0" longdesc=" درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه اول روز چهار شنبه 24 شهریور 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/تفسیر/T1(95.6.24).mp3" title="تفسیر1(95.6.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه دوم روز چهار شنبه 31 شهریور 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/تفسیر/T2(95.6.31).mp3" title="تفسیر2(95.6.31)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سوم روز چهار شنبه 27 مهرماه 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/تفسیر/T3(95.7.28).mp3" title="تفسیر3(95.7.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهارم روز چهار شنبه 5 آبان 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/تفسیر/T4(95.8.5).mp3" title="تفسیر4(95.8.5)"></iframe> Wed, 05 Aug 2020 22:03:24 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_325690-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار تفسیر http://darolsaqalain.ir/ingid_325998-utab درس حدیث
درس حدیث آیت الله فقیهی سال 1395 <iframe frameborder="0" longdesc=" درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه اول روز چهار شنبه 24 شهریور 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/حدیث/H1(95.6.24).mp3" title="حدیث1(98.6.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه دوم روز چهار شنبه 31 شهریور 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/حدیث/H2(95.6.31).mp3" title="حدیث2(98.6.31)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سوم روز چهار شنبه 27 مهرماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/حدیث/H3(95.7.28).mp3" title="حدیث3(98.7.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهارم روز چهار شنبه 5 آبان 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/حدیث/H4(95.8.5).mp3" title="حدیث4(98.8.5)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پنجم روز چهار شنبه 12 آبان 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/حدیث/H5(95.8.12).mp3" title="حدیث5(98.8.12)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه هفتم روز چهار شنبه 17 آذر 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/حدیث/H6(95.8.19).mp3" title="حدیث6(95.9.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه هفتم روز چهار شنبه 17 آذر 1395 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/حدیث/H7(95.9.17).mp3" title="حدیث7(95.9.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه هشتم روز چهارشنبه 24 آذر 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/حدیث/H8(95.9.24).mp3" title="حدیث8(95.9.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه نهم روز چهارشنبه 1 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/حدیث/H9(95.10.1).mp3" title="حدیث9(95.9.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه دهم روز چهارشنبه 8 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/حدیث/H10(95.10.8).mp3" title="حدیث10(95.10.8)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه یازدهم روز چهارشنبه 15 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/حدیث/H11(95.10.15).mp3" title="حدیث11(95.10.15)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه دوازدهم روز چهارشنبه 29 دیماه 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/حدیث/H12(95.10.29).mp3" title="حدیث12(95.10.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه سیزدهم روز چهارشنبه 6 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/حدیث/H13(95.11.6).mp3" title="حدیث13(95.11.6)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه چهاردهم روز چهارشنبه 13 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/حدیث/H14(95.11.13).mp3" title="حدیث14(95.11.13)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه پانزدهم روز چهارشنبه 20 بهمن 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/حدیث/H15(95.11.20).mp3" title="حدیث15(95.11.13)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس #حدیث حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته جلسه شانزدهم روز چهارشنبه 4 اسفند 1395" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/حدیث/H16(95.12.4).mp3" title="حدیث16(95.12.4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" ⭕️درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته🔹جلسه 17 روز چهارشنبه 18 اسفند 1395📒 تفسیر آیه 43 سوره بقره" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-95/حدیث/H17(95.12.18).mp3" title="حدیث17(95.12.18)"></iframe> Thu, 06 Aug 2020 20:06:28 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_325998-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار حدیث http://darolsaqalain.ir/ingid_306824-utab درس خارج فقه
درس خارج فقه آیت الله فقیهی سال 1396 <iframe frameborder="0" longdesc=" ⭕️درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز شنبه ، 15 مهر 96📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F1(96.7.15).mp3" title="فقه1(97.7.15)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز یک شنبه ، 16 مهر 96جلسه 2️⃣📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F2(96.7.16).mp3" title="فقه2(97.7.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز دو شنبه ، 17 مهر 96جلسه 3️⃣📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F3(96.7.17).mp3" title="فقه3(97.7.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز سه شنبه ، ۱۸ مهر 96جلسه ۴📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F4(96.7.18).mp3" title="فقه4(97.7.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز شنبه ، 22 مهر 96جلسه 5📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F5(96.7.22).mp3" title="فقه5(97.7.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز یکشنبه ، 23 مهر 96جلسه 6📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F6(96.7.23).mp3" title="فقه6(97.7.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز سه شنبه ، 25 مهر 96جلسه 7📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F7(96.7.25).mp3" title="فقه7(97.7.25)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز شنبه ، 29 مهر 96📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F8(96.7.29).mp3" title="فقه8(97.7.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز یک شنبه ، 30 مهر 96📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F9(96.7.30).mp3" title="فقه9(97.7.30)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز دو شنبه ، 1 آبان 96📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F10(96.8.1).mp3" title="فقه10(97.8.1)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 11 روز سه شنبه ، 2 آبان 96📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F11(96.8.2).mp3" title="فقه11(97.8.2)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز شنبه ، ۶ آبان 96📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F12(96.8.7).mp3" title="فقه12(97.8.6)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 13 روز یکشنبه ، 7 آبان 96📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F13(96.8.8).mp3" title="فقه13(97.8.7)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز دوشنبه ، ۸ آبان 96📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F14(96.8.9).mp3" title="فقه14(97.8.8)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز سه شنبه ، 9 آبان 96📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F15(96.9.4).mp3" title="فقه15(97.8.9)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز شنبه ،4 آذر 96📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F16(96.9.5).mp3" title="فقه16(97.9.4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز یکشنبه ،5 آذر 96📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F17(96.9.7).mp3" title="فقه17(97.9.5)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز سه شنبه ،7 آذر 96📒 موضوع : مکاسب محرمه : غنا و موسیقی" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/فقه/F18(96.9.11).mp3" title="فقه18(97.9.7)"></iframe> Sat, 13 Jun 2020 21:29:14 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_306824-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار فقه http://darolsaqalain.ir/ingid_306829-utab درس خارج اصول
درس خارج اصول آیت الله فقیهی سال 1396 <iframe frameborder="0" longdesc="⭕️درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز شنبه 15 مهر 1396📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/اصول/O1(96.7.15).mp3" title="اصول فقه1(96.7.15)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" ⭕️درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز یکشنبه 16 مهر 1396جلسه2️⃣📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/اصول/O2(96.7.16).mp3" title="اصول فقه2(96.7.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز دوشنبه17 مهر 1396جلسه3️⃣📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/اصول/O3(96.7.17).mp3" title="اصول فقه3(96.7.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز سه شنبه1۸ مهر 1396جلسه۴📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/اصول/O4(96.7.18).mp3" title="اصول فقه4(96.7.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز شنبه22 مهر 1396جلسه5📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/اصول/O5(96.7.22).mp3" title="اصول فقه5(96.7.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز یکشنبه23 مهر 1396جلسه6📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/اصول/O6(96.7.23).mp3" title="اصول فقه6(96.7.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="🔈درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز شنبه29 مهر 1396📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/اصول/O7(96.7.29).mp3" title="اصول فقه7(96.7.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز یکشنبه 30مهر 1396📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/اصول/O8(96.7.30).mp3" title="اصول فقه8(96.7.30)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز دوشنبه 1آبان 1396📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/اصول/O9-(96.8.1).mp3" title="اصول فقه9(96.8.1)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز سه شنبه 2آبان 1396📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/اصول/O10(96.8.2).mp3" title="اصول فقه10(96.8.2)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز شنبه 6آبان 1396📒 موضوع : تعادل و تراجیح - مرجحات باب تعارض " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/اصول/O11(96.8.7).mp3" title="اصول فقه11(96.8.6)"></iframe> Sat, 13 Jun 2020 21:55:34 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_306829-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اصول http://darolsaqalain.ir/ingid_307900-utab درس تفسیر
درس تفسیر آیت الله فقیهی سال 1396 Wed, 17 Jun 2020 20:45:32 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_307900-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار تفسیر http://darolsaqalain.ir/ingid_314302-utab درس حدیث
درس حدیث آیت الله فقیهی سال 1396 <iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه19مهر 1396جلسه1📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H1(96.7.19).mp3" title="حدیث1(96.7.19)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه26مهر 1396جلسه2📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H2(96.7.26).mp3" title="حدیث2(96.7.26)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه3 آبان 1396جلسه3📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H3(96.8.3).mp3" title="حدیث3(96.8.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه10آبان 1396جلسه4📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H4(96.8.10).mp3" title="حدیث4(96.8.10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه8 آذر ماه 1396📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H5(96.9.8).mp3" title="حدیث5(96.9.8)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه22 آذرماه 1396📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H6(96.9.22).mp3" title="حدیث6(96.9.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه29 آذرماه 1396📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H7(96.9.29).mp3" title="حدیث7(96.9.29)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه6 دی ماه 1396📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H8(96.10.6).mp3" title="حدیث8(96.10.6)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه20 دی 1396📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H9(96.10.20).mp3" title="حدیث9(96.10.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه27 دی 1396📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H10(96.10.27).mp3" title="حدیث10(96.10.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه4 بهمن 1396📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H11(96.11.4).mp3" title="حدیث11(96.11.4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه18بهمن 1396📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H12(96.11.18).mp3" title="حدیث12(96.11.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه25 بهمن 1396📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H13(96.11.25).mp3" title="حدیث13(96.11.25)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه9 اسفند 1396📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H14(96.12.9).mp3" title="حدیث14(96.12.9)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه۱۶ اسفند 1396📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H15(96.12.16).mp3" title="حدیث15(96.12.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه22 فروردین 1396📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H16(97.1.22).mp3" title="حدیث16(96.1.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه29 فروردین 1396📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H17(97.1.29).mp3" title="حدیث17(96.1.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه5 اردیبهشت 1397📒 موضوع : کتاب العقل و الجهل ، حدیث 12" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-96/حدیث/H18(97.2.5).mp3" title="حدیث18(96.2.5)"></iframe> Sat, 04 Jul 2020 19:45:22 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_314302-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار حدیث http://darolsaqalain.ir/ingid_268923-utab درس خارج فقه
درس خارج فقه آیت الله فقیهی سال 1398 <iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 1 روز سه شنبه 3 مهر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F1(97.7.3).mp3" title="فقه1(97.7.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 2 روز چهارشنبه 4 مهر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F2(97.7.4).mp3" title="فقه2(97.7.4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 3 روز شنبه 7 مهر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F3(97.7.7).mp3" title="فقه3(97.7.7)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 4 روز یکشنبه 8 مهر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F4(97.7.8).mp3" title="فقه4(97.7.8)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 5 روز دوشنبه 9 مهر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F5(97.7.9).mp3" title="فقه5(97.7.9)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 6 روز سه شنبه 10 مهر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F6(97.7.10).mp3" title="فقه6(97.7.10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 7 روز شنبه 14 مهر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F7(97.7.14).mp3" title="فقه7(97.7.14)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 8 روز یکشنبه 15 مهر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F8(97.7.15).mp3" title="فقه8(97.7.15)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 9 روز دوشنبه 16 مهر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F9(97.7.16).mp3" title="فقه9(97.7.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 10 روز سه شنبه 17 مهر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F10(97.7.17).mp3" title="فقه10(97.7.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 11 روز شنبه 21 مهر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F11(97.7.21).mp3" title="فقه11(97.7.21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 12 روز یکشنبه 22 مهر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F12(97.7.22).mp3" title="فقه12(97.7.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 13 روز دوشنبه 23 مهر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F13(97.7.23).mp3" title="فقه13(97.7.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 14 روز سه شنبه 24 مهر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F14(97.7.24).mp3" title="فقه14(97.7.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 15 روز شنبه 28 مهر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F15(97.07.28).mp3" title="فقه15(97.7.28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 16 روز یکشنبه 29 مهر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F16(97.07.29).mp3" title="فقه16(97.7.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 17 روز دوشنبه 30 مهر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F17(97.07.30).mp3" title="فقه17(97.7.30)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 18 روز سه شنبه 1 آبان 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F18(97.8.1).mp3" title="فقه18(97.8.1)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 19 روز یکشنبه 20 آبان 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F19(97.8.20).mp3" title="فقه19(97.8.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 20 روز دوشنبه 21 آبان 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F20(97.8.21).mp3" title="فقه20(97.8.21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 21 روز سه شنبه 22 آبان 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F21(97.8.22).mp3" title="فقه21(97.8.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 22 روز شنبه 26 آبان 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F22(97.8.26).mp3" title="فقه22(97.8.26)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 23 روز یکشنبه 27 آبان 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F23(97.8.27).mp3" title="فقه23(97.8.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 24 روز دوشنبه 28 آبان 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F24(97.8.28).mp3" title="فقه24(97.8.28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 25 روز سه شنبه 29 آبان 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F25(97.8.29).mp3" title="فقه25(97.8.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 26 روز شنبه 3 آذر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F26(97.9.3).mp3" title="فقه26(97.9.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 27 روز دوشنبه 5 آذر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F27(97.9.5).mp3" title="فقه27(97.9.5)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 28 روز سه شنبه 6 آذر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F28(97.9.6).mp3" title="فقه28(97.9.6)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 29 روز شنبه 10 آذر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F29(97.9.10).mp3" title="فقه29(97.9.10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 30 روز یکشنبه 11 آذر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F30(97.9.11).mp3" title="فقه30(97.9.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 31 روز دوشنبه 12 آذر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F31(97.9.12).mp3" title="فقه31(97.9.12)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 32 روز سه شنبه 13 آذر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F32(97.9.13).mp3" title="فقه32(97.9.13)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 33 روز شنبه 17 آذر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F33(97.9.17).mp3" title="فقه33(97.9.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 34 روز یکشنبه 18 آذر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F34(97.9.18).mp3" title="فقه34(97.9.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 35 روز دوشنبه 19 آذر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F35(97.9.19).mp3" title="فقه35(97.9.19)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 36 روز سه شنبه 20 آذر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F36(97.9.20).mp3" title="فقه36(97.9.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 37 روز شنبه 24 آذر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F37(97.9.24).mp3" title="فقه37(97.9.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 38 روز یکشنبه 25 آذر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F38(97.9.25).mp3" title="فقه38(97.9.25)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 39 روز دوشنبه 26 آذر 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F39(97.9.26).mp3" title="فقه39(97.9.26)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 40 روز شنبه 1 دیماه 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F40(97.10.1).mp3" title="فقه40(97.10.1)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 41 روز یکشنبه 2 دیماه 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F41(97.10.2).mp3" title="فقه41(97.10.2)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 42 روز دوشنبه 3 دیماه 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F42(97.10.3).mp3" title="فقه42(97.10.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 43 روز سه شنبه 4 دیماه 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F43(97.10.4).mp3" title="فقه43(97.10.4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 44 روز شنبه 8 دیماه 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F44(97.10.8).mp3" title="فقه44(97.10.8)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 45 روز یکشنبه 9 دیماه 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F45(97.10.9).mp3" title="فقه45(97.10.9)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 46 روز دوشنبه 10 دیماه 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F46(97.10.10).mp3" title="فقه46(97.10.10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 47 روز سه شنبه 11 دیماه 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F47(97.10.11).mp3" title="فقه47(97.10.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 48 روز شنبه 15 دیماه 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F48(97.10.15).mp3" title="فقه48(97.10.15)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 49 روز یکشنبه 16 دیماه 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F49(97.10.16).mp3" title="فقه49(97.10.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 50 روز دوشنبه 17 دیماه 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F50(97.10.17).mp3" title="فقه50(97.10.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 51 روز سه شنبه 18 دیماه 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F51(97.10.18).mp3" title="فقه51(97.10.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 52 روز شنبه 22 دیماه 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F52(97.10.22).mp3" title="فقه52(97.10.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 53 روز یکشنبه 23 دیماه 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F53(97.10.23).mp3" title="فقه53(97.10.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 54 روز دوشنبه 24 دیماه 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F54(97.10.24).mp3" title="فقه54(97.10.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 55 روز سه شنبه 25 دیماه 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F55(97.10.25).mp3" title="فقه55(97.10.25)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 56 روز شنبه 6 بهمن 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F56(97.11.6).mp3" title="فقه56(97.11.6)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 57 روز یکشنبه 7 بهمن 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F57(97.11.7).mp3" title="فقه57(97.11.7)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 58 روز دوشنبه 8 بهمن 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F58(97.11.8).mp3" title="فقه58(97.11.8)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 59 روز سه شنبه 9 بهمن 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F59(97.11.9).mp3" title="فقه59(97.11.9)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 60 روز شنبه 13 بهمن 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F60(97.11.13).mp3" title="فقه60(97.11.13)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 61 روز یکشنبه 14 بهمن 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F61(97.11.14).mp3" title="فقه61(97.11.14)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 62 روز دوشنبه 15 بهمن 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F62(97.11.15).mp3" title="فقه62(97.11.15)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 63 روز سه شنبه 16 بهمن 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F63(97.11.16).mp3" title="فقه63(97.11.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 64 روز سه شنبه 23 بهمن 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F64(97.11.23).mp3" title="فقه64(97.11.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 65 روز شنبه 27 بهمن 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F65(97.11.27).mp3" title="فقه65(97.11.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 66 روز یکشنبه 28 بهمن 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F66(97.11.28).mp3" title="فقه66(97.11.28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 67 روز دوشنبه 29 بهمن 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F67(97.11.29).mp3" title="فقه67(97.11.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 68 روز سه شنبه 30 بهمن 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F68(97.11.30).mp3" title="فقه68(97.11.30)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 69 روز یکشنبه 05 اسفند 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - غیبت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F69(97.12.5).mp3" title="فقه69(97.12.05)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 70 روز دوشنبه 06 اسفند 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F70(97.12.6).mp3" title="فقه70(97.12.06)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 71 روز شنبه 11 اسفند 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F71(97.12.11).mp3" title="فقه71(97.12.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 72 روز دوشنبه 13 اسفند 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F72(97.12.13).mp3" title="فقه72(97.12.13)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 73 روز سه شنبه 14 اسفند 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F73(97.12.14).mp3" title="فقه73(97.12.14)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 74 روز شنبه 18 اسفند 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F74(97.12.18).mp3" title="فقه74(97.12.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 75 روز دوشنبه 20 اسفند 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F75(97.12.20).mp3" title="فقه75(97.12.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 76 روز سه شنبه 21 اسفند 1397موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F76(97.12.21).mp3" title="فقه76(97.12.21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 77 روز شنبه 17 فروردین 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F77(98.1.17).mp3" title="فقه77(98.1.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 78 روز یکشنبه 18 فروردین 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F78(98.1.18).mp3" title="فقه78(98.1.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 79 روز دوشنبه 19 فروردین 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F79(98.1.19).mp3" title="فقه79(98.1.19)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 80 روز سه شنبه 20 فروردین 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F80(98.1.20).mp3" title="فقه80(98.1.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 81 روز شنبه 24 فروردین 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F81(98.1.24).mp3" title="فقه81(98.1.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 82 روز یکشنبه 25 فروردین 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F82(98.1.25).mp3" title="فقه82(98.1.25)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 83 روز دوشنبه 26 فروردین 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F83(98.1.26).mp3" title="فقه83(98.1.26)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 84 روز سه شنبه 27 فروردین 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F84(98.1.27).mp3" title="فقه84(98.1.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 85 روز شنبه 31 فروردین 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F85(98.1.31).mp3" title="فقه85(98.1.31)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 86 روز دوشنبه 2 اردیبهشت 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F86(98.2.2).mp3" title="فقه86(98.2.2)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 87 روز سه شنبه 3 اردیبهشت 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F87(98.2.3).mp3" title="فقه87(98.2.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 88 روز شنبه 7 اردیبهشت 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F88(98.2.7).mp3" title="فقه88(98.2.7)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 89 روز یکشنبه 8 اردیبهشت 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/فقه/F89(98.2.8).mp3" title="فقه89(98.2.8)"></iframe> Thu, 19 Mar 2020 06:59:37 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_268923-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار فقه http://darolsaqalain.ir/ingid_269224-utab درس خارج اصول
درس خارج اصول آیت الله فقیهی سال 1397 <iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 1 روز سه شنبه 3 مهرماه 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O1(97.7.3).mp3" title="اصول1(97.7.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 2 روز چهارشنبه 4 مهرماه 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O2(97.7.4).mp3" title="اصول2(97.7.4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 3 روز شنبه 7 مهرماه 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O3(97.7.7).mp3" title="اصول3(97.7.7)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 4 روز یکشنبه 8 مهرماه 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O4(97.7.8).mp3" title="اصول4(97.7.8)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 5 روز دوشنبه 9 مهرماه 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O5(97.7.9).mp3" title="اصول5(97.7.9)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 6 روز سه شنبه 10 مهرماه 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O6(97.7.10).mp3" title="اصول6(97.7.10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 7 روز شنبه 14 مهرماه 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O7(97.7.14).mp3" title="اصول7(97.7.14)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 8 روز یکشنبه 15 مهرماه 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O8(97.7.15).mp3" title="اصول فقه8(97.7.15)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 9 روز دوشنبه 16 مهرماه 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O9(97.7.16).mp3" title="اصول فقه9(97.7.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 10 روز سه شنبه 17 مهرماه 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O10(97.7.17).mp3" title="اصول فقه10(97.7.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 11 روز شنبه 21 مهرماه 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O11(97.7.21).mp3" title="اصول فقه11(97.7.21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 12 روزیکشنبه 22 مهرماه 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O12(97.7.22).mp3" title="اصول فقه12(97.7.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 13 روز دوشنبه 23 مهرماه 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O13(97.7.23).mp3" title="اصول فقه13(97.7.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 14 روز سه شنبه 24 مهرماه 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O14(97.7.24).mp3" title="اصول فقه14(97.7.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 15 روز شنبه 28 مهرماه 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O15(97.7.28).mp3" title="اصول فقه15(97.7.28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 16 روز یکشنبه 29 مهرماه 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O16(97.07.29).mp3" title="اصول فقه16(97.7.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 17 روز دوشنبه 30 مهرماه 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O17(97.07.30).mp3" title="اصول فقه17(97.7.30)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 18 روز سه شنبه 1 آبان 1397موضوع بحث: تعریف علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O18(97.8.1).mp3" title="اصول فقه18(97.8.1)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 19 روز یکشنبه 20 آبان 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O19(97.8.20).mp3" title="اصول فقه19(97.8.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 20 روز دوشنبه 21 آبان 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O20(97.8.21).mp3" title="اصول فقه20(97.8.21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 21 روز سه شنبه 22 آبان 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O21(97.8.22).mp3" title="اصول فقه21(97.8.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 22 روز شنبه 26 آبان 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O22(97.8.26).mp3" title="اصول فقه22(97.8.26)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 23 روز دوشنبه 28 آبان 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O23(97.8.28).mp3" title="اصول فقه23(97.8.28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 24 روز سه شنبه 29 آبان 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O24(97.8.29).mp3" title="اصول فقه24(97.8.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 25 روز شنبه 3 آذر 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O25(97.9.3).mp3" title="اصول فقه25(97.9.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 26 روز دوشنبه 5 آذر 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O26(97.9.5).mp3" title="اصول فقه26(97.9.5)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 27 روز سه شنبه 6 آذر 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O27(97.9.6).mp3" title="اصول فقه27(97.9.6)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 28 روز شنبه 10 آذر 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O28(97.9.10).mp3" title="اصول فقه28(97.9.10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 29 روز یکشنبه 11 آذر 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O29(97.9.11).mp3" title="اصول فقه29(97.9.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 30 روز دوشنبه 12 آذر 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O30(97.9.12).mp3" title="اصول فقه30(97.9.12)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 31 روز سه شنبه 13 آذر 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O31(97.9.13).mp3" title="اصول فقه31(97.9.13)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 32 روز شنبه 17 آذر 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O32(97.9.17).mp3" title="اصول فقه32(97.9.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 33 روز یکشنبه 18 آذر 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O33(97.9.18).mp3" title="اصول فقه33(97.9.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 34 روز دوشنبه 19 آذر 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O34(97.9.19).mp3" title="اصول فقه34(97.9.19)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 35 روز سه شنبه 20 آذر 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O35(97.9.20).mp3" title="اصول فقه35(97.9.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 36 روز شنبه 24 آذر 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O36(97.9.24).mp3" title="اصول فقه36(97.9.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 37 روز یکشنبه 25 آذر 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O37(97.9.25).mp3" title="اصول فقه37(97.9.25)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 38 روز دوشنبه 26 آذر 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O38(97.9.26).mp3" title="اصول فقه38(97.9.26)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 39 روز شنبه 1 دیماه 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O39(97.10.1).mp3" title="اصول فقه39(97.10.1)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 40 روز یکشنبه 2 دیماه 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O40(97.10.2).mp3" title="اصول فقه40(97.10.2)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 41 روز دوشنبه 3 دیماه 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O41(97.10.3).mp3" title="اصول فقه41(97.10.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 42 روز سه شنبه 4 دیماه 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O42(97.10.4).mp3" title="اصول فقه42(97.10.4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 43 روز شنبه 8 دیماه 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O43(97.10.8).mp3" title="اصول فقه43(97.10.8)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 44 روز دوشنبه 10 دیماه 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O44(97.10.10).mp3" title="اصول فقه44(97.10.10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 45 روز سه شنبه 11 دیماه 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O45(97.10.11).mp3" title="اصول فقه45(97.10.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 46 روز شنبه 15 دیماه 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O46(97.10.15).mp3" title="اصول فقه46(97.10.15)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 47 روز یکشنبه 16 دیماه 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O47(97.10.16).mp3" title="اصول فقه47(97.10.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 48 روز دوشنبه 17 دیماه 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O48(97.10.17).mp3" title="اصول فقه48(97.10.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 49 روز سه شنبه 18 دیماه 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O49(97.10.18).mp3" title="اصول فقه49(97.10.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 50 روز شنبه 22 دیماه 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O50(97.10.22).mp3" title="اصول فقه50(97.10.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 51 روز یکشنبه 23 دیماه 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O51(97.10.23).mp3" title="اصول فقه51(97.10.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 52 روز دوشنبه 24 دیماه 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O52(97.10.24).mp3" title="اصول فقه52(97.10.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 53 روز سه شنبه 25 دیماه 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O53(97.10.25).mp3" title="اصول فقه53(97.10.25)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 54 روز شنبه 6 بهمن 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O54(97.11.6).mp3" title="اصول فقه54(97.11.6)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 55 روز یکشنبه 7 بهمن 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O55(97.11.7).mp3" title="اصول فقه55(97.11.7)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 56 روز دوشنبه 8 بهمن 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O56(97.11.8).mp3" title="اصول فقه56(97.11.8)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 57 روز سه شنبه 9 بهمن 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O57(97.11.9).mp3" title="اصول فقه57(97.11.9)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 58 روز شنبه 13 بهمن 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O58(97.11.13).mp3" title="اصول فقه58(97.11.13)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 59 روز یکشنبه 14 بهمن 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O59(97.11.14).mp3" title="اصول فقه59(97.11.14)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 60 روز دوشنبه 15 بهمن 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O60(97.11.15).mp3" title="اصول فقه60(97.11.15)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 61 روز سه شنبه 16 بهمن 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O61(97.11.16).mp3" title="اصول فقه61(97.11.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 62 روز سه شنبه 23 بهمن 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O62(97.11.23).mp3" title="اصول فقه62(97.11.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 63 روز شنبه 27 بهمن 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O63(97.11.27).mp3" title="اصول فقه63(97.11.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 64 روز یکشنبه 28 بهمن 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O64(97.11.28).mp3" title="اصول فقه64(97.11.28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 65 روز دوشنبه 29 بهمن 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O65(97.11.29).mp3" title="اصول فقه65(97.11.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 66 روز سه شنبه 30 بهمن 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O66(97.11.30).mp3" title="اصول فقه66(97.11.30)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 67 روز یکشنبه 05 اسفند 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O67(97.12.5).mp3" title="اصول فقه67(97.12.05)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 68 روز دوشنبه 06 اسفند 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O68(97.12.6).mp3" title="اصول فقه68(97.12.06)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 69 روز شنبه 11 اسفند 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O69(97.12.11).mp3" title="اصول فقه69(97.12.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 70 روز دوشنبه 13 اسفند 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O70(97.12.13).mp3" title="اصول فقه70(97.12.13)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 71 روز سه شنبه 14 اسفند 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O71(97.12.14).mp3" title="اصول فقه71(97.12.14)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 72 روز شنبه 18 اسفند 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O72(97.12.18).mp3" title="اصول فقه72(97.12.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 73 روز دوشنبه 20 اسفند 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O73(97.12.20).mp3" title="اصول فقه73(97.12.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 74 روز سه شنبه 21 اسفند 1397موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O74(97.12.21).mp3" title="اصول فقه74(97.12.21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 75 روز شنبه 17 فروردین 1398موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O75(98.1.17).mp3" title="اصول فقه75(98.1.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 76 روز یکشنبه 18 فروردین 1398موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O76(98.1.18).mp3" title="اصول فقه76(98.1.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 77 روز دوشنبه 19 فروردین 1398موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O77(98.1.19).mp3" title="اصول فقه77(98.1.19)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 78 روز سه شنبه 20 فروردین 1398موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O78(98.1.20).mp3" title="اصول فقه78(98.1.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 79 روز شنبه 24 فروردین 1398موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O79(98.1.24).mp3" title="اصول فقه79(98.1.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 80 روز یکشنبه 25 فروردین 1398موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O80(98.1.25).mp3" title="اصول فقه80(98.1.25)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 81 روز دوشنبه 26 فروردین 1398موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O81(98.1.26).mp3" title="اصول فقه81(98.1.26)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 82 روز سه شنبه 27 فروردین 1398موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O82(98.1.27).mp3" title="اصول فقه82(98.1.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 83 روز شنبه 31 فروردین 1398موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O83(98.1.31).mp3" title="اصول فقه83(98.1.31)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 84 روز دوشنبه 2 اردیبهشت 1398موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O84(98.2.2).mp3" title="اصول فقه84(98.2.2)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 85 روز سه شنبه 3 اردیبهشت 1398موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O85(98.2.3).mp3" title="اصول فقه85(98.2.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 86 روز شنبه 7 اردیبهشت 1398موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O86(98.2.7).mp3" title="اصول فقه86(98.2.7)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/جلسه 87 روز یکشنبه 8 اردیبهشت 1398موضوع بحث: مقدمات علم اصول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/اصول/O87(98.2.8).mp3" title="اصول فقه87(98.2.8)"></iframe> Sat, 21 Mar 2020 02:02:28 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_269224-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اصول http://darolsaqalain.ir/ingid_270733-utab درس تفسیر
درس تفسیر آیت الله فقیهی سال 1397 <iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه 11 مهر 97📒 موضوع : تفسیر آیه 73 سوره بقره" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T1(97.7.11).mp3" title="تفسیر1(97.7.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه 18 مهر 97📒 موضوع : تفسیر آیه 73 سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T2(97.7.18).mp3" title="تفسیر2(97.7.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه 2 آبان ،97📒 موضوع : تفسیر آیه 73 سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T3(97.8.2).mp3" title="تفسیر3(97.8.2)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه ۲۳ آبان ،97📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T4(97.8.23).mp3" title="تفسیر4(97.8.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 5 روز چهارشنبه30 آبان ،97📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T5(97.8.30).mp3" title="تفسیر5(97.8.30)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه 7 آذر ،97📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T6(97.9.7).mp3" title="تفسیر6(97.9.7)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه 14 آذر ،97📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T7(97.9.14).mp3" title="تفسیر7(97.9.14)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه 21 آذر ،97📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T8(97.9.21).mp3" title="تفسیر8(97.9.21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه ۱۲ دی ،97📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T9(97.10.12).mp3" title="تفسیر9(97.10.12)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه ۱۹ دی ،97📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T10(97.10.19).mp3" title="تفسیر10(97.10.19)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه ۲۶ دی ،97📒 موضوع : تفسیر سوره بقره" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T11(97.10.26).mp3" title="تفسیر11(97.10.26)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه 3 بهمن ماه ،97📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T12(97.11.3).mp3" title="تفسیر12(97.11.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه 10 بهمن ماه ،97📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T13(97.11.10).mp3" title="تفسیر13(97.11.10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه، 24 بهمن ماه ،97📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T14(97.11.24).mp3" title="تفسیر14(97.11.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 15 روز چهارشنبه،1 اسفند ماه ،97📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T15(97.12.1).mp3" title="تفسیر15(97.12.1)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 16 روز چهارشنبه، 8 اسفند ماه ،97📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T16(97.12.8).mp3" title="تفسیر16(97.12.8)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه،22 اسفند ماه ،97📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T17(97.12.22).mp3" title="تفسیر17(97.12.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 18 روز چهارشنبه،21 فروردین ماه ،98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T18(98.1.21).mp3" title="تفسیر18(98.1.21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه،28 فروردین ماه ،98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T19(98.1.28).mp3" title="تفسیر19(98.1.28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 20 روز چهارشنبه،4 اردیبهشت ماه ،98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/تفسیر/T20(98.2.4).mp3" title="تفسیر20(98.2.4)"></iframe> Sun, 22 Mar 2020 21:51:16 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_270733-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار تفسیر http://darolsaqalain.ir/ingid_274042-utab درس حدیث
درس حدیث آیت الله فقیهی سال 1397 <iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 1 روز چهارشنبه 11 مهر 97📒 موضوع : شرح حدیث دوازدهم اصول کافی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/حدیث/H1(97.7.11).mp3" title="حدیث1(97.7.11)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 2 روز چهارشنبه 18 مهر 97📒 موضوع : شرح حدیث دوازدهم اصول کافی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/حدیث/H2(97.7.18).mp3" title="حدیث2(97.7.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 3 روز چهارشنبه 2 آبان 97📒 موضوع : شرح حدیث دوازدهم اصول کافی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/حدیث/H3(97.08.2).mp3" title="حدیث3(97.8.2)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 4 روز چهارشنبه ۲۳ آبان 97📒 موضوع : شرح حدیث دوازدهم اصول کافی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/حدیث/H4(97.8.23).mp3" title="حدیث4(97.8.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 5 روز چهارشنبه 30 آبان 97📒 موضوع : شرح حدیث دوازدهم اصول کافی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/حدیث/H5(97.8.30).mp3" title="حدیث5(97.8.30)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 6 روز چهارشنبه 7 آذر 97📒 موضوع : شرح حدیث دوازدهم اصول کافی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/حدیث/H6(97.9.7).mp3" title="حدیث6(97.9.7)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه 14 آذر 97📒 موضوع : شرح حدیث دوازدهم اصول کافی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/حدیث/H7(97.9.14).mp3" title="حدیث7(97.9.14)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه 21 آذر ،97📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/حدیث/H8(97.9.21).mp3" title="حدیث8(97.9.21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه ۲ دی 97📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/حدیث/H9(97.10.12).mp3" title="حدیث9(97.10.2)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 10 روز چهارشنبه ۱۹ دی ،97📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/حدیث/H10(97.10.19).mp3" title="حدیث10(97.10.19)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 11 روز چهارشنبه ۲۶دی 97📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/حدیث/H11(97.10.26).mp3" title="حدیث11(97.10.26)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 12 روز چهارشنبه 3 بهمن ماه 97📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/حدیث/H12(97.11.3).mp3" title="حدیث12(97.11.3)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه 10 بهمن ماه 97📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/حدیث/H13(97.11.10).mp3" title="حدیث13(97.11.10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 14 روز چهارشنبه 24 بهمن ماه 97📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/حدیث/H14(97.11.24).mp3" title="حدیث14(97.11.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 15 روز چهارشنبه 1 اسفند ماه 97📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/حدیث/H15(97.12.1).mp3" title="حدیث15(97.12.1)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه 8 اسفند ماه 97📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/حدیث/H16(97.12.8).mp3" title="حدیث16(97.12.8)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه 22 اسفند ماه 97📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-97/حدیث/H17(97.12.22).mp3" title="حدیث17(97.12.22)"></iframe> Fri, 03 Apr 2020 04:01:05 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_274042-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار حدیث http://darolsaqalain.ir/ingid_267040-utab درس خارج فقه
درس خارج فقه آیت الله فقیهی سال 1398 <iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 1 روز سه شنبه 26 شهریور 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F1(98.6.26).mp3" title="فقه1(98.6.26)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 2 روز شنبه 30 شهریور 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F2(98.6.30).mp3" title="فقه2(98.6.30)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 3 روز یکشنبه 31 شهریور 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F3(98.6.31).mp3" title="فقه3(98.6.31)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 4 روز دوشنبه 1 مهر 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F4(98.7.1).mp3" title="فقه4(98.7.1)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 5 روز سه شنبه 2 مهر 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F5(98.7.2).mp3" title="فقه5(98.7.2)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 6 روز شنبه 6 مهر 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F6(98.7.6).mp3" title="فقه6(98.7.6)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 7 روز یکشنبه 7 مهر 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F7(98.7.7).mp3" title="فقه7(98.7.7)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 8 روز دوشنبه 8 مهر 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F8(98.7.8).mp3" title="فقه8(98.7.8)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 9 روز سه شنبه 9 مهر 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F9(98.7.9).mp3" title="فقه9(98.7.9)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 10 روز شنبه 13 مهر 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F10(98.7.13).mp3" title="فقه10(98.7.13)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 11 روز دوشنبه 15 مهر 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F11(98.7.15).mp3" title="فقه11(98.7.15)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 12 روز سه شنبه 16 مهر 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F12(98.7.16).mp3" title="فقه12(98.7.16)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 13 روز یکشنبه 12 آبان 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F13(98.8.12).mp3" title="فقه13(98.8.12)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 14 روز دوشنبه 13 آبان 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F14(98.8.13).mp3" title="فقه14(98.8.13)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 15 روز سه شنبه 14 آبان 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F15(98.8.14).mp3" title="فقه15(98.8.14)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 16 روز شنبه 18 آبان 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F16(98.8.18).mp3" title="فقه16(98.8.18)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 17 روز یکشنبه 19 آبان 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F17(98.8.19).mp3" title="فقه17(98.8.19)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 18 روز دوشنبه 20 آبان 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F18(98.8.20).mp3" title="فقه18(98.8.20)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 19 روز سه شنبه 21 آبان 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F19(98.8.21).mp3" title="فقه19(98.8.21)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 20 روز شنبه 25 آبان 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F20(98.8.25).mp3" title="فقه20(98.8.25)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 21 روز یکشنبه 26 آبان 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F21(98.8.26).mp3" title="فقه21(98.8.26)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 22 روز دوشنبه 27 آبان 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F22(98.8.27).mp3" title="فقه22(98.8.27)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 23 روز سه شنبه 28 آبان 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F23(98.8.28).mp3" title="فقه23(98.8.28)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 24 روز شنبه 2 آذر 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F24(98.9.2).mp3" title="فقه24(98.9.2)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 25 روز یکشنبه 3 آذر 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F26(98.9.4).mp3" title="فقه25(98.9.3)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 26 روز دوشنبه 4 آذر 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F26(98.9.4).mp3" title="فقه26(98.9.4)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 27 روز سه شنبه 5 آذر 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F27(98.9.5).mp3" title="فقه27(98.9.5)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 28 روز شنبه 9 آذر 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F28(98.9.9).mp3" title="فقه28(98.9.9)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 29 روز یکشنبه 10 آذر 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F29(98.9.10).mp3" title="فقه29(98.9.10)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 30 روز دوشنبه 11 آذر 1398موضوع بحث: مکاسب محرمه - قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F30(98.9.11).mp3" title="فقه30(98.9.11)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 31 روز سه شنبه 12 آذر 98📒 موضوع : قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F31(98.9.12).mp3" title="فقه31(98.9.12)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 32 روز یکشنبه 17 آذر 98📒 موضوع : قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F32(98.9.17).mp3" title="فقه32(98.9.17)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 33 روز دوشنبه 18 آذر 98📒 موضوع : قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F33(98.9.18).mp3" title="فقه33(98.9.18)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 34 روز سه شنبه 19 آذر 98📒 موضوع : قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F34(98.9.19).mp3" title="فقه34(98.9.19)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 35 روز شنبه 23 آذر 98📒 موضوع : قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F35(98.9.23).mp3" title="فقه35(98.9.23)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 36 روز یکشنبه 24 آذر 98📒 موضوع : قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F36(98.9.24).mp3" title="فقه36(98.9.24)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 37 روز دوشنبه 25 آذر 98📒 موضوع : قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F37(98.9.25).mp3" title="فقه37(98.9.25)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 38 روز سه شنبه 26 آذر 98📒 موضوع : قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F38(98.9.26).mp3" title="فقه38(98.9.26)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 39 روز شنبه 30 آذر 98📒 موضوع : قمار" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F39(98.9.30).mp3" title="فقه39(98.9.30)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 40 روز یکشنبه 1 دی 98📒 موضوع : بورس" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F40(98.10.1).mp3" title="فقه40(98.10.1)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 41 روز دوشنبه 2 دی 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قمار - بورس" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F41(98.10.2).mp3" title="فقه41(98.10.2)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 42 روز سه شنبه 3 دی 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قمار - بورس" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F42(98.10.3).mp3" title="فقه42(98.10.3)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 43 روز شنبه 7 دی 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیادت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F43(98.10.7).mp3" title="فقه43(98.10.7)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 44 روز یکشنبه 8 دی 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیادت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F44(98.10.8).mp3" title="فقه44(98.10.8)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 45 روز دوشنبه 9 دی 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیادت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F45(98.10.9).mp3" title="فقه45(98.10.9)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 46 روز سه شنبه 10 دی 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیادت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F46(98.10.10).mp3" title="فقه46(98.10.10)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 47 روز یکشنبه 15 دی 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیادت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F47(98.10.15).mp3" title="فقه47(98.10.15)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 48 روز دوشنبه 16 دی 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیادت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F48(98.10.16).mp3" title="فقه48(98.10.16)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 49 روز سه شنبه 17 دی 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیادت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F49(98.10.17).mp3" title="فقه49(98.10.17)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 50 روز یکشنبه 22 دی 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیادت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F50(98.10.22).mp3" title="فقه50(98.10.22)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 51 روز دوشنبه 23 دی 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیادت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F51(98.10.23).mp3" title="فقه51(98.10.23)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 52 روز سه شنبه 24 دی 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیادت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F52(98.10.24).mp3" title="فقه52(98.10.24)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 53 روز شنبه 28 دی 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیادت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F53(98.10.28).mp3" title="فقه53(98.10.28)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 54 روز یکشنبه 29 دی 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیادت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F54(98.10.29).mp3" title="فقه54(98.10.29)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 55 روز دوشنبه 30 دی 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F55(98.10.30).mp3" title="فقه55(98.10.30)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 56 روز سه شنبه 1 بهمن 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F56(98.11.1).mp3" title="فقه56(98.11.1)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 57 روز شنبه 12 بهمن 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F57(98.11.12).mp3" title="فقه57(98.11.12)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 58 روز یکشنبه 13 بهمن 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F58(98.11.13).mp3" title="فقه58(98.11.13)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 59 روز دوشنبه 14 بهمن 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F59(98.11.14).mp3" title="فقه59(98.11.14)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 60 روز سه شنبه 15 بهمن 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F60(98.11.15).mp3" title="فقه60(98.11.15)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 61 روز شنبه 19 بهمن 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F61(98.11.19).mp3" title="فقه61(98.11.19)" frameborder="0"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 62 روز یکشنبه 20 بهمن 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F62(98.11.20).mp3" title="فقه62(98.11.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 63 روز دوشنبه 21 بهمن 98📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #قیافه_شناسی" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F63(98.11.21).mp3" title="فقه63(98.11.21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 64 روز یکشنبه 27 بهمن 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F64(98.11.27).mp3" title="فقه64(98.11.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 65 روز دوشنبه 28 بهمن 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F65(98.11.28).mp3" title="فقه65(98.11.28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 66 روز سه شنبه 29 بهمن 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F66(98.11.29).mp3" title="فقه66(98.11.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 67 روز شنبه 24 اسفند 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://site_5677.utabweb.net/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F67(98.12.24).mp3" title="فقه67(98.12.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 68 روز یکشنبه 25 اسفند 98📒 موضوع: مکاسب محرمه - قیافه شناسی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F68(98.12.25).mp3" title="فقه68(98.12.25)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 69 روز دوشنبه 26 اسفند 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F69(98.12.26).mp3" title="فقه69(98.12.26)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 70 روز سه شنبه 27 اسفند 98📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F70(98.12.27).mp3" title="فقه70(98.12.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 71 روز شنبه 9 فروردین 99📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F71(99.1.9).mp3" title="فقه71(99.1.9)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 72 روز یکشنبه 10 فروردین 99📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F72(99.1.10).mp3" title="فقه72(99.1.10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 73 روز دوشنبه 11 فروردین 99📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی - آزمایشDNA " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F73(99.1.11).mp3" title="فقه73(99.1.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 74 روز شنبه 16 فروردین 99📒 موضوع : مکاسب محرمه - قیافه شناسی" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F74(99.1.16).mp3" title="فقه74(99.1.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 75 روز یکشنبه 17 فروردین 99📒 موضوع : مکاسب محرمه - کذب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F75(99.1.17).mp3" title="فقه75(99.1.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه76 روز دو شنبه 18 فروردین 99📒 موضوع : صحیح واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F76(99.1.18).mp3" title="فقه76(99.1.18)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 77 روز دو شنبه 19 فروردین 99📒 موضوع : مکاسب محرمه - کذب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F77(99.1.19).mp3" title="فقه77(99.1.19)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 78 روز شنبه 23 فروردین 99📒 موضوع : مکاسب محرمه - کذب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F78(99.1.23).mp3" title="فقه78(99.1.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 79 روز یکشنبه 24 فروردین 99📒 موضوع : مکاسب محرمه - کذب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F79(99.1.24).mp3" title="فقه79(99.1.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 80 روز دوشنبه 25 فروردین 99📒 موضوع : مکاسب محرمه - کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F80(99.1.25).mp3" title="فقه80(99.1.25)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 81 روز سه شنبه 26 فروردین 99📒 موضوع : مکاسب محرمه - کذب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F81(99.1.26).mp3" title="فقه81(99.1.26)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 82 روز چهارشنبه 27 فروردین 99📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F82(99.1.27).mp3" title="فقه82(99.1.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 83 روز شنبه 30 فروردین 99📒 موضوع : مکاسب محرمه - کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/فقه/F83(99.1.30).mp3" title="فقه83(99.1.30)"></iframe> Thu, 12 Mar 2020 06:01:25 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_267040-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار فقه http://darolsaqalain.ir/ingid_267041-utab درس خارج اصول
درس خارج اصول آیت الله فقیهی سال 1398 <iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 1 روز سه شنبه 26 شهریور 1398موضوع بحث: علامات حقیقت و مجاز" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O1(98.6.26).mp3" title="اصول فقه1(98.6.26)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 2 روز شنبه 30 شهریور 1398موضوع بحث: علامات حقیقت و مجاز" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O2(98.6.30).mp3" title="اصول فقه2(98.6.30)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 3 روز یکشنبه 31 شهریور 1398موضوع بحث: علامات حقیقت و مجاز" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O3(98.6.31).mp3" title="اصول فقه3(98.6.31)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 4 روز دوشنبه 1 مهر 1398موضوع بحث: علامات حقیقت و مجاز" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O4(98.7.1).mp3" title="اصول فقه4(98.7.1)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 5 روز سه شنبه 2 مهر 1398موضوع بحث: علامات حقیقت و مجاز" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O5(98.7.2).mp3" title="اصول فقه5(98.7.2)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 6 روز شنبه 6 مهر 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O6(98.7.6).mp3" title="اصول فقه6(98.7.6)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 7 روز یکشنبه 7 مهر 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O7(98.7.7).mp3" title="اصول فقه7(98.7.7)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 8 روز دوشنبه 8 مهر 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O8(98.7.8).mp3" title="اصول فقه8(98.7.8)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 9 روز سه شنبه 9 مهر 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O9(98.7.9).mp3" title="اصول فقه9(98.7.9)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 10 روز شنبه 13 مهر 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O10(98.7.13).mp3" title="اصول فقه10(98.7.13)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 11 روز دوشنبه 15 مهر 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O11(98.7.15).mp3" title="اصول فقه11(98.7.15)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 12 روز سه شنبه 16 مهر 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O12(98.7.16).mp3" title="اصول فقه12(98.7.16)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 13 روز یکشنبه 12 آبان 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O13(98.8.12).mp3" title="اصول فقه13(98.8.12)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 14 روز دوشنبه 13 آبان 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O14(98.8.13).mp3" title="اصول فقه14(98.8.13)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 15 روز سه شنبه 14 آبان 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O15(98.8.14).mp3" title="اصول فقه15(98.8.14)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 16 روز شنبه 18 آبان 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O16(98.8.18).mp3" title="اصول فقه16(98.8.18)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 17 روز یکشنبه 19 آبان 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O17(98.8.19).mp3" title="اصول فقه17(98.8.19)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 18 روز دوشنبه 20 آبان 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O18(98.8.20).mp3" title="اصول فقه18(98.8.20)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 19 روز سه شنبه 21 آبان 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O19(98.8.21).mp3" title="اصول فقه19(98.8.21)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 20 روز شنبه 25 آبان 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O20(98.8.25).mp3" title="اصول فقه20(98.8.25)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 21 روز یکشنبه 26 آبان 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O21(98.8.26).mp3" title="اصول فقه21(98.8.26)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 22 روز دوشنبه 27 آبان 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O22(98.8.27).mp3" title="اصول فقه22(98.8.27)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 23 روز سه شنبه 28 آبان 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O23(98.8.28).mp3" title="اصول فقه23(98.8.28)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 24 روز شنبه 2 آذر 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O24(98.9.2).mp3" title="اصول فقه24(98.9.2)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 25 روز یکشنبه 3 آذر 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O25(98.9.3).mp3" title="اصول فقه25(98.9.3)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 26 روز دوشنبه 4 آذر 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O26(98.9.4).mp3" title="اصول فقه26(98.9.4)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 27 روز سه شنبه 5 آذر 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O27(98.9.5).mp3" title="اصول فقه27(98.9.5)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 28 روز شنبه 9 آذر 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O28(98.9.9).mp3" title="اصول فقه28(98.9.9)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 29 روز یکشنبه 10 آذر 1398موضوع بحث: وضع - تعارض احوال لفظ " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O29(98.9.10).mp3" title="اصول فقه29(98.9.10)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته/ جلسه 30 روز دوشنبه 11 آذر 1398موضوع بحث: وضع - حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O30(98.9.11).mp3" title="اصول فقه30(98.9.11)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 31 روز سه شنبه 12 آذر 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O31(98.9.12).mp3" title="اصول فقه31(98.9.12)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 32 روز یکشنبه 17 آذر 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O32(98.9.17).mp3" title="اصول فقه32(98.9.17)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 33 روز دوشنبه 18 آذر 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O33(98.9.18).mp3" title="اصول فقه33(98.9.18)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 34 روز سه شنبه 19 آذر 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O34(98.9.19).mp3" title="اصول فقه34(98.9.19)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 35 روز شنبه 23 آذر 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O35(98.9.23).mp3" title="اصول فقه35(98.9.23)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 36 روز یکشنبه 24 آذر 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O36(98.9.24).mp3" title="اصول فقه36(98.9.24)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 37 روز دوشنبه 25 آذر 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O37(98.9.25).mp3" title="اصول فقه37(98.9.25)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 38 روز سه شنبه 26 آذر 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O38(98.9.26).mp3" title="اصول فقه38(98.9.26)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 39 روز شنبه 30 آذر 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O39(98.9.30).mp3" title="اصول فقه39(98.9.26)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 40 روز یکشنبه 1 دی 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O40(98.10.1).mp3" title="اصول فقه40(98.10.1)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 41 روز دوشنبه 2 دی 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O41(98.10.2).mp3" title="اصول فقه41(98.10.2)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 42 روز سه شنبه 3 دی 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O42(98.10.3).mp3" title="اصول فقه42(98.10.3)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 43 روز شنبه 7 دی 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O43(98.10.7).mp3" title="اصول فقه43(98.10.7)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 44 روز یکشنبه 8 دی 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O44(98.10.8).mp3" title="اصول فقه44(98.10.8)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 45 روز سه شنبه 10 دی 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O45(98.10.10).mp3" title="اصول فقه45(98.10.10)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 46 روز یکشنبه 15 دی 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O46(98.10.15).mp3" title="اصول فقه46(98.10.15)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 47 روز دوشنبه 16 دی 98📒 موضوع : #حقیقت_شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O46(98.10.15).mp3" title="اصول فقه47(98.10.16)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 48 روز سه شنبه 17 دی 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O48(98.10.17).mp3" title="اصول فقه48(98.10.17)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 49 روز یکشنبه 22 دی 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O49(98.10.22).mp3" title="اصول فقه49(98.10.22)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 50 روز دوشنبه 23 دی 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O50(98.10.23).mp3" title="اصول فقه50(98.10.23)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 51 روز سه شنبه 24 دی 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O51(98.10.24).mp3" title="اصول فقه51(98.10.24)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 52 روز شنبه 28 دی 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O52(98.10.28).mp3" title="اصول فقه52(98.10.28)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 53 روز یکشنبه 29 دی 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O53(98.10.29).mp3" title="اصول فقه53(98.10.29)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 54 روز دوشنبه 30 دی 98📒 موضوع : #حقیقت_شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O54(98.10.30).mp3" title="اصول فقه54(98.10.30)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 55 روز سه شنبه 1 بهمن 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O55(98.11.1).mp3" title="اصول فقه55(98.11.1)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 56 روز شنبه 12 بهمن 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O56(98.11.12).mp3" title="اصول فقه56(98.11.12)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 57 روز یکشنبه 13 بهمن 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O57(98.11.13).mp3" title="اصول فقه57(98.11.13)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 58 روز دوشنبه 14 بهمن 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O58(98.11.14).mp3" title="اصول فقه58(98.11.14)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 59 روز سه شنبه 15 بهمن 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O59(98.11.15).mp3" title="اصول فقه59(98.11.15)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 60 روز شنبه 19 بهمن 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O60(98.11.19).mp3" title="اصول فقه60(98.11.19)" frameborder="0"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 61 روز یکشنبه 20 بهمن 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O61(98.11.20).mp3" title="اصول فقه61(98.11.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 62 روز دوشنبه 21 بهمن 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O62(98.11.21).mp3" title="اصول فقه62(98.11.21)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 63 روز یکشنبه 27 بهمن 98📒 موضوع : حقیقت شرعیه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O63(98.11.27).mp3" title="اصول فقه63(98.11.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 64 روز دوشنبه 28 بهمن 98📒 موضوع : صحیح واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O64(98.11.28).mp3" title="اصول فقه64(98.11.28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 65 روز سه شنبه 29 بهمن 98📒 موضوع : صحیح واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O65(98.11.29).mp3" title="اصول فقه65(98.11.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 66 روز شنبه 24 اسفند 98📒 موضوع : صحیح واعم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O66(98.12.24).mp3" title="اصول فقه66(98.11.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 67 روز یکشنبه 25 اسفند 98📒 موضوع : صحیح واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O67(98.12.25).mp3" title="اصول فقه67(98.12.25)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 68 روز دوشنبه 26 اسفند 98📒 موضوع : صحیح واعم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O68(98.12.26).mp3" title="اصول فقه68(98.12.26)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 69 روز سه شنبه 27 اسفند 98📒 موضوع : صحیح واعم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O69(98.12.27).mp3" title="اصول فقه69(98.12.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 70 روز شنبه 9 فروردین 99📒 موضوع : صحیح واعم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O70(99.1.9).mp3" title="اصول فقه70(98.1.9)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه71 روز یکشنبه 10 فروردین 99📒 موضوع : صحیح واعم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O71(99.1.10).mp3" title="اصول فقه71(98.1.10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه72 روز دوشنبه 11 فروردین 99📒 موضوع : صحیح واعم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O72(99.1.11).mp3" title="اصول فقه72(98.1.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه73 روز شنبه 16 فروردین 99📒 موضوع : صحیح واعم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O73(99.1.16).mp3" title="اصول فقه73(98.1.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه74 روز یکشنبه 17 فروردین 99📒 موضوع : صحیح واعم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O74(99.1.17).mp3" title="اصول فقه74(98.1.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 75 روز دو شنبه 18 فروردین 99📒 موضوع : مکاسب محرمه - کذب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O75(99.1.18).mp3" title="اصول فقه75(98.1.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه76 روز سه شنبه 19 فروردین 99📒 موضوع : صحیح واعم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O76(99.1.19).mp3" title="اصول فقه76(98.1.19)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه77 روز شنبه 23 فروردین 99📒 موضوع : صحیح واعم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O77(99.1.23).mp3" title="اصول فقه77(98.1.23)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه78 روز یکشنبه 24 فروردین 99📒 موضوع : صحیح واعم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="http://darolsaqalain.ir/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O78(99.1.24).mp3" title="اصول فقه78(98.1.24)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه79 روز دوشنبه 25 فروردین 99📒 موضوع : صحیح واعم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O79(99.1.25).mp3" title="اصول فقه79(98.1.25)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه80 روز سه شنبه 26 فروردین 99📒 موضوع : صحیح واعم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O80(99.1.26).mp3" title="اصول فقه80(98.1.26)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه81 روز چهارشنبه 27 فروردین 99📒 موضوع : صحیح واعم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O81(99.1.27).mp3" title="اصول فقه81(98.1.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه82 روز شنبه 30 فروردین 99📒 موضوع : صحیح واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/اصول/O82(99.1.30).mp3" title="اصول فقه82(98.1.30)"></iframe> Thu, 12 Mar 2020 06:06:32 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_267041-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اصول http://darolsaqalain.ir/ingid_267043-utab درس تفسیر
درس تفسیر آیت الله فقیهی سال 1398 <iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 1 روز چهارشنبه، ۲۷ شهریور ماه ،98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/تفسیر/T1(98.6.27).mp3" title="تفسیر1(98.6.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه ۱۰ مهر 98📒 موضوع : تفسیر آیه 95 سوره مبارکه بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/تفسیر/T2(98.7.10).mp3" title="تفسیر2(98.7.10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه،17 مهر ماه، 98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/تفسیر/T3(98.7.17).mp3" title="تفسیر3(98.7.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 4 روز چهارشنبه،22 آبان ماه ،98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/تفسیر/T4(98.8.22).mp3" title="تفسیر4(98.8.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 5 روز چهارشنبه،29 آبان ماه ،98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/تفسیر/T5(98.8.29).mp3" title="تفسیر5(98.8.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 6 روز چهارشنبه، 6 آذر ،98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/تفسیر/T6(98.9.6).mp3" title="تفسیر6(98.9.6)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 7 روز چهارشنبه، 13 آذر ،98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/تفسیر/T7(98.9.13).mp3" title="تفسیر7(98.9.13)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 8 روز چهارشنبه، 13 آذر ،98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/تفسیر/T8(98.9.20).mp3" title="تفسیر8(98.9.13)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 8 روز چهارشنبه، 20 آذر ،98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/تفسیر/T8(98.9.20).mp3" title="تفسیر9(98.9.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 10 روز چهارشنبه، 4 دی ،98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 102 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/تفسیر/T10(98.10.4).mp3" title="تفسیر10(98.10.4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 11 روز چهارشنبه، 11 دی ،98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 102 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/تفسیر/T11(98.10.11).mp3" title="تفسیر11(98.10.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 12 روز چهارشنبه، 25 دی ،98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 102 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/تفسیر/T12(98.10.25).mp3" title="تفسیر12(98.10.25)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 13 روز چهارشنبه، 2 بهمن ،98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 103 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/تفسیر/T13(98.11.2).mp3" title="تفسیر13(98.11.2)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 14 روز چهارشنبه، 16 بهمن ،98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 104 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/تفسیر/T14(98.11.16).mp3" title="تفسیر14(98.11.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 15 روز چهارشنبه، 30 بهمن ،98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 105 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/تفسیر/T15(98.11.30).mp3" title="تفسیر15(98.11.30)" style=""></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 16 روز چهارشنبه، 28 اسفند ،98📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 105" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/تفسیر/T16(98.12.28).mp3" title="تفسیر16(98.12.28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 17 روز چهارشنبه، 20 فروردین ،99📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 107 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/تفسیر/T17(99.1.20).mp3" title="تفسیر17(98.1.20)"></iframe> Thu, 12 Mar 2020 06:17:23 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_267043-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار تفسیر http://darolsaqalain.ir/ingid_267044-utab درس حدیث
درس حدیث آیت الله فقیهی سال 1398 <iframe frameborder="0" longdesc="🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه ۲۷ شهریور 98📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/حدیث/H1(98.6.27).mp3" title="حدیث1(98.6.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه ۱۰ مهر 98📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/حدیث/H2(98.7.10).mp3" title="حدیث2(98.7.10)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه روز چهارشنبه ۱7 مهر 98📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/حدیث/H3(98.7.17).mp3" title="حدیث3(98.7.17)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 4 روز چهارشنبه 22 آبان 98📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/حدیث/H4(98.8.22).mp3" title="حدیث4(98.8.22)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 5 روز چهارشنبه 29 آبان 98📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/حدیث/H5(98.8.29).mp3" title="حدیث5(98.8.29)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 6 روز چهارشنبه 6 آذر 98📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/حدیث/H6(98.9.6).mp3" title="حدیث6(98.9.6)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 7 روز چهارشنبه 13 آذر 98📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/حدیث/H7(98.9.13).mp3" title="حدیث7(98.9.13)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 8 روز چهارشنبه 20 آذر 98📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/حدیث/H8(98.9.20).mp3" title="حدیث8(98.9.20)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 9 روز چهارشنبه 27 آذر 98📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/حدیث/H9(98.9.27).mp3" title="حدیث9(98.9.27)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 10 روز چهارشنبه 4 دی 98📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/حدیث/H10(98.10.4).mp3" title="حدیث10(98.10.4)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 11 روز چهارشنبه 11 دی 98📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/حدیث/H11(98.10.11).mp3" title="حدیث11(98.10.11)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 12 روز چهارشنبه 25 دی 98📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/حدیث/H12(98.10.25).mp3" title="حدیث12(98.10.25)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 13 روز چهارشنبه 2 بهمن 98📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/حدیث/H13(98.11.2).mp3" title="حدیث13(98.11.2)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc="🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 14 روز چهارشنبه 16 بهمن 98📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/حدیث/H14(98.11.16).mp3" title="حدیث14(98.11.16)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 15 روز چهارشنبه 30 بهمن 98📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/حدیث/H15(98.11.30).mp3" title="حدیث15(98.11.30)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 16 روز چهارشنبه 28 اسفند 98📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/حدیث/H16(98.12.28).mp3" title="حدیث16(98.12.28)"></iframe><iframe frameborder="0" longdesc=" 🔈 درس حدیث حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 17 روز چهارشنبه 20 فروردین 99📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/گالری-صوت/دروس-سال-98/حدیث/H17(99.1.20).mp3" title="حدیث17(99.1.20)"></iframe> Thu, 12 Mar 2020 06:20:17 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_267044-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار حدیث http://darolsaqalain.ir/pid_310884-utab معرفی بخش فرهنگی
معرفی بخش فرهنگی مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) <p><span style="font-size:16px;"><span style="font-family: tahoma,geneva,sans-serif;">مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) به منظور بزرگداشت و ترویج مناسبتهای مهم اسلامی، در عزاداری ها مراسم ویژه ای در مکان مؤسسه برگزار می نماید. که این مراسم سوگواری اهل بیت(علیهم السلام) به همراه سخنرانی توسط وعاظ و اساتید محترم و مداحی مداحان اهل بیت(علیهم السلام) صورت می پذیرد. و شرکت برای عموم آزاد می باشد.</span></span></p> <p><span style="font-size: 16px;"><span style="font-family: tahoma,geneva,sans-serif;">تاریخ برگزاری مراسم بدین شرح است:</span></span></p> <p><span style="font-size:16px;"><span style="font-family: tahoma,geneva,sans-serif;">تاریخ&nbsp;&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;&nbsp; &nbsp; &nbsp; مناسبت<br /> 10 محرم (عاشورا)&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;&nbsp; شهادت امام حسین (ع) (60 ه.ق)<br /> 12 محرم&nbsp;&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;&nbsp; شهادت امام سجاد (ع) (95 ه.ق)<br /> 25 محرم&nbsp;&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;&nbsp; شهادت امام سجاد (ع) به روایتی (95 ه.ق)</span></span></p> <p><span style="font-size: 16px;"><span style="font-family: tahoma,geneva,sans-serif;"><span dir="RTL">7 صفر&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span></span></span><span style="font-size: 16px;"><span style="font-family: tahoma,geneva,sans-serif;">شهادت امام حسن مجتبی (ع) به روایتی</span></span><br /> <span style="font-size: 16px;"><span style="font-family: tahoma,geneva,sans-serif;">20 صفر&nbsp;&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;&nbsp; اربعین حسینی<br /> 28 صفر&nbsp;&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;&nbsp; رحلت پیامبر اعظم (ص) (11 ه.ق) و شهادت امام حسن مجتبی (ع) (50 ه.ق)<br /> 30 صفر&nbsp;&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;&nbsp; شهادت امام رضا (ع) (203 ه.ق)<br /> 8 ربیع الاول&nbsp;&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; شهادت امام حسن عسکری (ع) (260 ه.ق)<br /> 10 ربیع الثانی&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; وفات حضرت معصومه (س) (201 ه.ق)<br /> 13 جمادی الاول&nbsp;&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) به روایتی (11 ه.ق)<br /> 3 جمادی الثانی&nbsp;&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) (11 ه.ق)<br /> 3 رجب&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; شهادت امام هادی (ع) (254 ه.ق)<br /> 15 رجب&nbsp;&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; وفات حضرت زینب (س) (62 ه.ق)<br /> 25 رجب&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; شهادت امام موسی کاظم (ع) (183 ه.ق)<br /> 21 رمضان&nbsp;&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; شهادت حضرت علی (ع) (40 ه.ق)<br /> 25 شوال&nbsp;&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;&nbsp; شهادت امام جعفر صادق (ع) (148 ه.ق)<br /> 30 ذی القعده&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; شهادت امام محمد تقی (ع) (220 ه.ق)<br /> 7 ذی الحجه&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; شهادت امام محمد باقر (ع) (114 ه.ق)</span></span><br /> <br /> <span style="font-size: 16px;"><span style="font-family: tahoma,geneva,sans-serif;">&nbsp; </span></span></p> Tue, 10 Mar 2020 16:23:33 GMT http://darolsaqalain.ir/pid_310884-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار معرفی بخش فرهنگی http://darolsaqalain.ir/ingid_335710-utab درس خارج فقه آیت الله فقیهی سال 1399
درس خارج فقه آیت الله فقیهی سال 1399 <iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 1 روز دوشنبه 17 شهریور 99📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F1(990617).mp3" title="فقه1(990617)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 2 روز سه شنبه 18 شهریور 99📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F2(990618).mp3" title="فقه1(990617)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز شنبه 22 شهریور 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F3(990622).mp3" title="فقه3(990622)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز یکشنبه 23 شهریور 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F4(990623).mp3" title="فقه4(990623)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز سه شنبه 25 شهریور 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F5(990625).mp3" title="فقه5(990625)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز شنبه 29 شهریور 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F6(990629).mp3" title="فقه6(990629)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز یکشنبه 30 شهریور 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F7(990630).mp3" title="فقه7(990630)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز دوشنبه 31 شهریور 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F8(990631).mp3" title="فقه8(990631)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز سه شنبه 1 مهر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F9(990701).mp3" title="فقه9(990701)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز شنبه 5 مهر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F10(990705).mp3" title="فقه10(990705)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز یکشنبه 6 مهر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F11(990706).mp3" title="فقه11(990706)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز دوشنبه 7 مهر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F12(990707).mp3" title="فقه12(990707)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز سه شنبه 8 مهر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F13(990708).mp3" title="فقه13(990708)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز شنبه 12 مهر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F14(990712).mp3" title="فقه14(990712)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز یکشنبه 13 مهر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F15(990713).mp3" title="فقه15(990713)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز دوشنبه 14 مهر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F16(990714).mp3" title="فقه16(990714)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز سه شنبه 15 مهر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F17(990715).mp3" title="فقه17(990715)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز سه شنبه 29 مهر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F18(990729).mp3" title="فقه18(990729)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز دوشنبه 5 آبان 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F19(990805).mp3" title="فقه19(990805)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز سه شنبه 6 آبان 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F20(990806).mp3" title="فقه20(990806)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز شنبه 10 آبان 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F21(990810).mp3" title="فقه21(990810)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز یکشنبه 11 آبان 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F22(990811).mp3" title="فقه22(990811)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 23 روز دوشنبه 12 آبان 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F23(990812).mp3" title="فقه23(990812)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 24 روز شنبه 17 آبان 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F24(990817).mp3" title="فقه24(990817)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 25 روز یکشنبه 18 آبان 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F25(990818).mp3" title="فقه25(990818)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 26 روز دوشنبه 19 آبان 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F26(990819).mp3" title="فقه26(990819)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 27 روز سه شنبه 20 آبان 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F27(990820).mp3" title="فقه27(990820)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 28 روز شنبه 24 آبان 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F28(990824).mp3" title="فقه28(990824)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 29 روز یکشنبه 25 آبان 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F29(990825).mp3" title="فقه29(990825)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 30 روز دوشنبه 26 آبان 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F30(990826).mp3" title="فقه30(990826)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 31 روز سه شنبه 27 آبان 99 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F31(990827).mp3" title="فقه31(990827)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 32 روز شنبه 1 آذر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F32(990901).mp3" title="فقه32(990901)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 33 روز یکشنبه 2 آذر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F33(990902).mp3" title="فقه33(990902)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 34 روز دوشنبه 3 آذر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F34(990903).mp3" title="فقه34(990903)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 35 روز سه شنبه 4 آذر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F35(990904).mp3" title="فقه35(990904)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 36 روز شنبه 8 آذر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F36(990908).mp3" title="فقه36(990908)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 37 روز یکشنبه 9 آذر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F37(990909).mp3" title="فقه37(990909)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 38 روز دوشنبه 10 آذر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F38(990910).mp3" title="فقه38(990910)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 39 روز سه شنبه 11 آذر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F39(990911).mp3" title="فقه39(990911)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 40 روز شنبه 15 آذر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F40(990915).mp3" title="فقه40(990915)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 43 روز سه شنبه 18 آذر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F43(990918).mp3" title="فقه43(990918)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 45 روز یکشنبه 23 آذر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F45(990923).mp3" title="فقه45(990923)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 46 روز دوشنبه 24 آذر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F46(990924).mp3" title="فقه46(990924)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 47 روز سه شنبه 25 آذر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F47(990925).mp3" title="فقه47(990925)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 48 روز شنبه 29 آذر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F48(990929).mp3" title="فقه48(990929)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 49 روز یکشنبه 30 آذر 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F49(990930).mp3" title="فقه49(990930)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 50 روز دوشنبه 1 دیماه 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F50(991001).mp3" title="فقه50(991001)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 51 روز سه شنبه 2 دیماه 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F51(991002).mp3" title="فقه51(991002)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 52 روز شنبه 6 دیماه 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F52(991006).mp3" title="فقه52(991006)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 53 روز یکشنبه 7 دیماه 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F53(991007).mp3" title="فقه53(991007)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 54 روز یکشنبه 14 دیماه 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F54(991014).mp3" title="فقه54(991014)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 55 روز دوشنبه 15 دیماه 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F55(991015).mp3" title="فقه55(991015)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 56 روز سه شنبه 16 دیماه 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F56(991016).mp3" title="فقه56(991016)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 57 روز شنبه 20 دیماه 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F57(991020).mp3" title="فقه57(991020)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 58 روز یکشنبه 21 دیماه 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F58(991021).mp3" title="فقه58(991021)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 59 روز دوشنبه 22 دیماه 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F59(991022).mp3" title="فقه59(991022)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 60 روز سه شنبه 23 دیماه 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F60(991023).mp3" title="فقه60(991023)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 61 روز سه شنبه 30 دیماه 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F61(991030).mp3" title="فقه61(991030)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 62 روز شنبه 4 بهمن 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F62(991104).mp3" title="فقه62(991104)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 63 روز یکشنبه 5 بهمن 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F63(991105).mp3" title="فقه63(991105)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 64 روز دوشنبه 6 بهمن 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F64(991106).mp3" title="فقه64(991106)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 65 روز سه شنبه 7 بهمن 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F65(991107).mp3" title="فقه65(991107)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 66 روز شنبه 11 بهمن 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F66(991111).mp3" title="فقه66(991111)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 67 روز یکشنبه 12 بهمن 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F67(991112).mp3" title="فقه67(991112)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 68 روز دوشنبه 13 بهمن 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F68(991113).mp3" title="فقه68(991113)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 69 روز شنبه 18 بهمن 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F69(991118).mp3" title="فقه69(991118)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 70 روز یکشنبه 19 بهمن 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F70(991119).mp3" title="فقه70(991119)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 71 روز دوشنبه 20 بهمن 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F71(991120).mp3" title="فقه71(991120)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 72 روز سه شنبه 21 بهمن 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F72(991121).mp3" title="فقه72(991121)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 73 روز شنبه 25 بهمن 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F73(991125).mp3" title="فقه73(991125)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 74 روز یکشنبه 26 بهمن 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F74(991126).mp3" title="فقه74(991126)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 75 روز سه شنبه 28 بهمن 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F75(991128).mp3" title="فقه75(991128)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 76 روز شنبه 2 اسفند 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F76(991202).mp3" title="فقه76(991202)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 77 روز یکشنبه 3 اسفند 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F77(991203).mp3" title="فقه77(991203)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 78 روز دوشنبه 4 اسفند 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F78(991204).mp3" title="فقه78(991204)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 79 روز سه شنبه 5 اسفند 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F79(991205).mp3" title="فقه79(991205)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 80 روز شنبه 9 اسفند 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F80(991209).mp3" title="فقه80(991209)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 81 روز یکشنبه 10 اسفند 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F81(991210).mp3" title="فقه81(991210)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 82 روز دوشنبه 11 اسفند 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F82(991211).mp3" title="فقه82(991211)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 83 روز سه شنبه 12 اسفند 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F83(991212).mp3" title="فقه83(991212)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 84 روز شنبه 16 اسفند 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F84(991216).mp3" title="فقه84(991216)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 85 روز یکشنبه 17 اسفند 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F85(991217).mp3" title="فقه85(991217)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 86 روز دوشنبه 18 اسفند 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F86(991218).mp3" title="فقه86(991218)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 87 روز شنبه 23 اسفند 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F87(991223).mp3" title="فقه87(991223)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 88 روز یکشنبه 24 اسفند 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F88(991224).mp3" title="فقه88(991224)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 89 روز دوشنبه 25 اسفند 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F89(991225).mp3" title="فقه89(991225)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 90 روز سه شنبه 26 اسفند 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F90(991226).mp3" title="فقه90(991226)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 91 روز یکشنبه 26 اردیبهشت 1400 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F91(14000226).mp3" title="فقه91(14000226)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 92 روز دوشنبه 27 اردیبهشت 1400 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F92(14000227).mp3" title="فقه92(14000227)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 93 روز سه شنبه 28 اردیبهشت 1400 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F93(14000228).mp3" title="فقه93(14000228)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 94 روز شنبه 1 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F94(14000301).mp3" title="فقه94(14000301)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 95 روز یکشنبه 2 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F95(14000302).mp3" title="فقه95(14000302)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 96 روز دوشنبه 3 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F96(14000303).mp3" title="فقه96(14000303)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 97 روز سه شنبه 4 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F97(14000304).mp3" title="فقه97(14000304)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 98 روز شنبه 8 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F98(14000308).mp3" title="فقه98(14000308)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 99 روز یکشنبه 9 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F99(14000309).mp3" title="فقه99(14000309)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 100 روز دوشنبه 10 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F100(14000310).mp3" title="فقه100(14000310)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 101 روز سه شنبه 11 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F101(14000311).mp3" title="فقه101(14000311)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 102 روز دوشنبه 17 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F102(14000317).mp3" title="فقه102(14000317)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 103 روز سه شنبه 18 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F103(14000318).mp3" title="فقه103(14000318)" frameborder="0"></iframe> Mon, 07 Sep 2020 22:25:21 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_335710-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار فقه http://darolsaqalain.ir/ingid_335711-utab درس خارج اصول فقه آیت الله فقیهی سال 1399
درس خارج اصول فقه آیت الله فقیهی سال 1399 <iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 1 روز دوشنبه 17 شهریور 99📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O1(990617).mp3" title="اصول1(990617)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 2 روز سه شنبه 18 شهریور 99📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O2(990618).mp3" title="اصول2(990618)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز شنبه 22 شهریور 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O3(990622).mp3" title="اصول3(990622)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز یکشنبه 23 شهریور 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O4(990623).mp3" title="اصول4(990623)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز سه شنبه 25 شهریور 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O5(990625).mp3" title="اصول5(990625)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز شنبه 29 شهریور 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O6(990629).mp3" title="اصول6(990629)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز یکشنبه 30 شهریور 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O7(990630).mp3" title="اصول7(990630)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز دوشنبه 31 شهریور 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O8(990631).mp3" title="اصول8(990631)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز سه شنبه 1 مهر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O9(990701).mp3" title="اصول9(990701)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز شنبه 5 مهر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O10(990705).mp3" title="اصول10(990705)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز یکشنبه 6 مهر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O11(990706).mp3" title="اصول11(990706)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز دوشنبه 7 مهر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O12(990707).mp3" title="اصول12(990707)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز سه شنبه 8 مهر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O13(990708).mp3" title="اصول13(990708)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز شنبه 12 مهر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O14(990712).mp3" title="اصول14(990712)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز یکشنبه 13 مهر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O15(990713).mp3" title="اصول15(990713)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز دوشنبه 14 مهر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O16(990714).mp3" title="اصول16(990714)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز سه شنبه 15 مهر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O17(990715).mp3" title="اصول17(990715)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز سه شنبه 29 مهر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O18(990729).mp3" title="اصول18(990729)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز دوشنبه 5 آبان 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O19(990805).mp3" title="اصول19(990805)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز سه شنبه 6 آبان 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O20(990806).mp3" title="اصول20(990806)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی /🔹جلسه 21 روز شنبه 10 آبان 99 /📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O21(990810).mp3" title="اصول21(990810)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز یکشنبه 11 آبان 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O22(990811).mp3" title="اصول22(990811)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 23 روز دوشنبه 12 آبان 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O23(990812).mp3" title="اصول23(990812)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 24 روز شنبه 17 آبان 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O24(990817).mp3" title="اصول24(990817)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 25 روز یکشنبه 18 آبان 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O25(990818).mp3" title="اصول25(990818)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 26 روز دوشنبه 19 آبان 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O26(990819).mp3" title="اصول26(990819)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 27 روز سه شنبه 20 آبان 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O27(990820).mp3" title="اصول27(990820)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 28 روز شنبه 24 آبان 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O28(990824).mp3" title="اصول28(990824)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 29 روز یکشنبه 25 آبان 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O29(990825).mp3" title="اصول29(990825)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 30 روز دوشنبه 26 آبان 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O30(990826).mp3" title="اصول30(990826)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 31 روز سه شنبه 27 آبان 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O31(990827).mp3" title="اصول31(990827)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 32 روز شنبه 1 آذر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O32(990901).mp3" title="اصول32(990901)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 33 روز یکشنبه 2 آذر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O33(990902).mp3" title="اصول33(990902)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 34 روز دوشنبه 3 آذر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O34(990903).mp3" title="اصول34(990903)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 35 روز سه شنبه 4 آذر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O35(990904).mp3" title="اصول35(990904)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 36 روز شنبه 8 آذر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O36(990908).mp3" title="اصول36(990908)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 37 روز یکشنبه 9 آذر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O37(990909).mp3" title="اصول37(990909)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 38 روز دوشنبه 10 آذر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O38(990910).mp3" title="اصول38(990910)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 39 روز سه شنبه 11 آذر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O39(990911).mp3" title="اصول39(990911)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 40 روز شنبه 15 آذر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O40(990915).mp3" title="اصول40(990915)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 43 روز سه شنبه 18 آذر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O43(990918).mp3" title="اصول43(990918)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 45 روز یکشنبه 23 آذر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O45(990923).mp3" title="اصول45(990923)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 46 روز دوشنبه 24 آذر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O46(990924).mp3" title="اصول46(990924)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 47 روز سه شنبه 25 آذر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O47(990925).mp3" title="اصول47(990925)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 48 روز شنبه 29 آذر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O48(990929).mp3" title="اصول48(990929)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 49 روز یکشنبه 30 آذر 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O49(990930).mp3" title="اصول49(990930)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 50 روز دوشنبه 1 دیماه 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O50(991001).mp3" title="اصول50(991001)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 51 روز سه شنبه 2 دیماه 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O51(991002).mp3" title="اصول51(991002)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 52 روز شنبه 6 دیماه 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O52(991006).mp3" title="اصول52(991006)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 53 روز یکشنبه 7 دیماه 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O53(991007).mp3" title="اصول53(991007)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 54 روز یکشنبه 14 دیماه 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O54(991014).mp3" title="اصول54(991014)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 55 روز دوشنبه 15 دیماه 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O55(991015).mp3" title="اصول55(991015)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 56 روز سه شنبه 16 دیماه 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O56(991016).mp3" title="اصول56(991016)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 57 روز شنبه 20 دیماه 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O57(991020).mp3" title="اصول57(991020)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 58 روز یکشنبه 21 دیماه 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O58(991021).mp3" title="اصول58(991021)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 59 روز دوشنبه 22 دیماه 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O59(991022).mp3" title="اصول59(991022)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 60 روز سه شنبه 23 دیماه 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O60(991023).mp3" title="اصول60(991023)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 61 روز سه شنبه 30 دیماه 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O61(991030).mp3" title="اصول61(991030)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 62 روز شنبه 4 بهمن 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O62(991104).mp3" title="اصول62(991104)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 63 روز یکشنبه 5 بهمن 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O63(991105).mp3" title="اصول63(991105)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 64 روز دوشنبه 6 بهمن 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O64(991106).mp3" title="اصول64(991106)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 65 روز سه شنبه 7 بهمن 99 / 📒 موضوع : #صحیح_واعم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O65(991107).mp3" title="اصول65(991107)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 66 روز شنبه 11 بهمن 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #اشتراک" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O66(991111).mp3" title="اصول66(991111)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 67 روز یکشنبه 12 بهمن 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #اشتراک" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O67(991112).mp3" title="اصول67(991112)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 68 روز دوشنبه 13 بهمن 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #اشتراک" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O68(991113).mp3" title="اصول68(991113)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 69 روز شنبه 18 بهمن 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #اشتراک" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O69(991118).mp3" title="اصول69(991118)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 70 روز یکشنبه 19 بهمن 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #اشتراک" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O70(991119).mp3" title="اصول70(991119)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 71 روز دوشنبه 20 بهمن 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #اشتراک" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O71(991120).mp3" title="اصول71(991120)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 72 روز سه شنبه 21 بهمن 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O72(991121).mp3" title="اصول72(991121)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 73 روز شنبه 25 بهمن 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O73(991125).mp3" title="اصول73(991125)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 74 روز یکشنبه 26 بهمن 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O74(991126).mp3" title="اصول74(991126)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 75 روز سه شنبه 28 بهمن 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O75(991128).mp3" title="اصول75(991128)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 76 روز شنبه 2 اسفند 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O76(991202).mp3" title="اصول76(991202)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 77 روز یکشنبه 3 اسفند 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O77(991203).mp3" title="اصول77(991203)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 78 روز دوشنبه 4 اسفند 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O78(991204).mp3" title="اصول78(991204)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 79 روز سه شنبه 5 اسفند 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O79(991205).mp3" title="اصول79(991205)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 80 روز شنبه 9 اسفند 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O80(991209).mp3" title="اصول80(991209)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 81 روز یکشنبه 10 اسفند 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O81(991210).mp3" title="اصول81(991210)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 82 روز دوشنبه 11 اسفند 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O82(991211).mp3" title="اصول82(991211)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 83 روز سه شنبه 12 اسفند 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O83(991212).mp3" title="اصول83(991212)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 84 روز شنبه 16 اسفند 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O84(991216).mp3" title="اصول84(991216)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 85 روز یکشنبه 17 اسفند 99📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O85(991217).mp3" title="اصول85(991217)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 86 روز دوشنبه 18 اسفند 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O86(991218).mp3" title="اصول86(991218)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 87 روز شنبه 23 اسفند 99 / 📒 موضوع : #مکاسب_محرمه - #کذب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O87(991223).mp3" title="اصول87(991223)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 87 روز شنبه 23 اسفند 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O88(991224).mp3" title="اصول88(991224)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 89 روز دوشنبه 25 اسفند 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا@darolsaqalain" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O89(991225).mp3" title="اصول89(991225)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 90 روز سه شنبه 26 اسفند 99 / 📒 موضوع : #الفاظ #استعمال_لفظ_دربیشترازیک_معنا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O90(991226).mp3" title="اصول90(991226)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 91 روز یکشنبه 26 اردیبهشت 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O91(14000226).mp3" title="اصول91(14000226)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 92 روز دوشنبه 27 اردیبهشت 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O92(14000227).mp3" title="اصول92(14000227)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 93 روز سه شنبه 28 اردیبهشت 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O93(14000228).mp3" title="اصول93(14000228)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 94 روز شنبه 1 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O94(14000301).mp3" title="اصول94(14000301)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 95 روز یکشنبه 2 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O95(14000302).mp3" title="اصول95(14000302)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 96 روز دوشنبه 3 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O96(14000303).mp3" title="اصول96(14000303)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 97 روز سه شنبه 4 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O97(14000304).mp3" title="اصول97(14000304)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 98 روز شنبه 8 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O98(14000308).mp3" title="اصول98(14000308)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 99 روز یکشنبه 9 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O99(14000309).mp3" title="اصول99(14000309)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 100 روز دوشنبه 10 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O100(14000310).mp3" title="اصول100(14000310)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 101 روز سه شنبه 11 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O101(14000311).mp3" title="اصول101(14000311)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 102 روز دوشنبه 17 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O102(14000317).mp3" title="اصول102(14000317)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 103 روز سه شنبه 18 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O103(14000318).mp3" title="اصول103(14000318)" frameborder="0"></iframe> Mon, 07 Sep 2020 22:25:47 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_335711-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اصول http://darolsaqalain.ir/ingid_336455-utab درس تفسیر
درس تفسیر آیت الله فقیهی سال 1399 <iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز چهارشنبه، 19 شهریور 99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 108" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T1(990619).mp3" title="تفسیر1(990619)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز چهارشنبه، 26 شهریور ،99 /📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 109 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T2(990626).mp3" title="تفسیر2(990626)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز چهارشنبه، 2 مهر ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 110" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T3(990702).mp3" title="تفسیر3(990702)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز چهارشنبه، 9 مهر ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 111" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T4(990709).mp3" title="تفسیر4(990709)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز چهارشنبه، 16 مهر ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 112" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T5(990716).mp3" title="تفسیر5(990716)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز چهارشنبه، 30 مهر ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 113" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T6(990730).mp3" title="تفسیر6(990730)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز چهارشنبه، 7 آبان ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 114" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T7(990807).mp3" title="تفسیر7(990807)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز چهارشنبه، 14 آبان 99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 115" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T8(990814).mp3" title="تفسیر8(990814)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز چهارشنبه، 21 آبان ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 116" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T9(990821).mp3" title="تفسیر9(990821)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز چهارشنبه، 28 آبان ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 117" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T10(990828).mp3" title="تفسیر10(990828)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز چهارشنبه، 5 آذر ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 118" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T11(990905).mp3" title="تفسیر11(990905)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز چهارشنبه، 12 آذر ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 119" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T12(990912).mp3" title="تفسیر12(990912)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز چهارشنبه، 19 آذر ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 120" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T13(990919).mp3" title="تفسیر13(990919)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز چهارشنبه، 26 آذر ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 121" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T14(990926).mp3" title="تفسیر14(990926)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز چهارشنبه، 3 دیماه ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 122" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T15(991003).mp3" title="تفسیر15(991003)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز چهارشنبه، 17 دیماه ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 124" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T16(991017).mp3" title="تفسیر16(991017)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز چهارشنبه، 24 دیماه ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 125" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T17(991024).mp3" title="تفسیر17(991024)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز چهارشنبه، 1 بهمن ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 126" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T18(991101).mp3" title="تفسیر18(991101)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز چهارشنبه، 8 بهمن ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 127" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T19(991108).mp3" title="تفسیر19(991108)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز چهارشنبه، 29 بهمن ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 128" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T20(991129).mp3" title="تفسیر20(991129)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز چهارشنبه، 6 اسفند ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 129" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T21(991206).mp3" title="تفسیر21(991206)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز چهارشنبه، 13 اسفند ،99 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 130" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T22(991213).mp3" title="تفسیر22(991213)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / جلسه 23 روز چهارشنبه، 20 اسفند ،99 / موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 131" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T23(991220).mp3" title="تفسیر23(991220)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 24 روز چهارشنبه، 29 اردیبهشت 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 132 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T24(14000229).mp3" title="تفسیر24(14000229)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 25 روز چهارشنبه، 5 خرداد 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 133" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T25(14000305).mp3" title="تفسیر25(14000305)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 26 روز چهارشنبه، 12 خرداد 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 134" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T26(14000312).mp3" title="تفسیر26(14000312)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 27 روز چهارشنبه، 19 خرداد 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 135" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T27(14000319).mp3" title="تفسیر27(14000319)" frameborder="0"></iframe> Wed, 09 Sep 2020 22:32:27 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_336455-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار تفسیر http://darolsaqalain.ir/ingid_336456-utab درس اخلاق و حدیث
درس اخلاق و حدیث آیت الله فقیهی سال 1399 <iframe longdesc=" 🔈 #درس_حدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز چهارشنبه 19 شهریور 99 / 📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H1(990619).mp3" title="حدیث1(98.6.27)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس اخلاق و حدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز چهارشنبه 26 شهریور 99 / 📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H2(990626).mp3" title="حدیث2(990626)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز چهارشنبه 2 مهر 99 / 📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H3(990702).mp3" title="حدیث3(990702)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز چهارشنبه 9 مهر 99 / 📒 موضوع : چهل حدیث امام خمینی ره " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H4(990709).mp3" title="حدیث4(990709)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز چهارشنبه 16 مهر 99 / 📒 موضوع : #صبر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H5(990716).mp3" title="حدیث5(990716)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز چهارشنبه 30 مهر 99 / 📒 موضوع : #صبر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H6(990730).mp3" title="حدیث6(990730)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز چهارشنبه 7 آبان 99 / 📒 موضوع : #صبر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H7(990807).mp3" title="حدیث7(990807)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز چهارشنبه 14 آبان 99 / 📒 موضوع : #شکر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H8(990814).mp3" title="حدیث8(990814)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز چهارشنبه 21 آبان 99 / 📒 موضوع : #مقام رضا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H9(990821).mp3" title="حدیث9(990821)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز چهارشنبه 28 آبان 99 / 📒 موضوع : #مقام_رضا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H10(990828).mp3" title="حدیث10(990828)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز چهارشنبه 5 آذر 99 / 📒 موضوع : #زهد" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H11(990905).mp3" title="حدیث11(990905)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز چهارشنبه 12 آذر 99 / 📒 موضوع : #زهد" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H12(990912).mp3" title="حدیث12(990912)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز چهارشنبه 19 آذر 99 / 📒 موضوع : #زهد" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H13(990919).mp3" title="حدیث13(990919)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز چهارشنبه 26 آذر 99 / 📒 موضوع : #اخلاص" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H14(990926).mp3" title="حدیث14(990926)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز چهارشنبه 3 دیماه 99 / 📒 موضوع : #اخلاص" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H15(991003).mp3" title="حدیث15(991003)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز چهارشنبه 17 دیماه 99 / 📒 موضوع : #اخلاص" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H16(991017).mp3" title="حدیث16(991017)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز چهارشنبه 24 دیماه 99 / 📒 موضوع : #اخلاص" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H17(991024).mp3" title="حدیث17(991024)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز چهارشنبه 1 بهمن 99 / 📒 موضوع : #یقین" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H18(991101).mp3" title="حدیث18(991101)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز چهارشنبه 8 بهمن 99 / 📒 موضوع : #یقین" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H19(991108).mp3" title="حدیث19(991108)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز چهارشنبه 29 بهمن 99 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H20(991129).mp3" title="حدیث20(991129)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز چهارشنبه 6 اسفند 99 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H21(991206).mp3" title="حدیث21(991206)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز چهارشنبه 13 اسفند 99 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H22(991213).mp3" title="حدیث22(991213)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / جلسه 23 روز چهارشنبه 20 اسفند 99 / موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H23(991220).mp3" title="حدیث23(991220)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 24 روز چهارشنبه 29 اردیبهشت 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H24(14000229).mp3" title="حدیث24(14000229)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 25 روز چهارشنبه 5 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H25(14000305).mp3" title="حدیث25(14000305)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 26 روز چهارشنبه 12 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #زی_طلبگی" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H26(14000312).mp3" title="حدیث26(14000312)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 27 روز چهارشنبه 19 خرداد 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H27(14000319).mp3" title="حدیث27(14000319)" frameborder="0"></iframe> Wed, 09 Sep 2020 22:35:22 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_336456-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار حدیث http://darolsaqalain.ir/news_454824-utab لینک گروهها و کانال های مؤسسه
لینک گروهها و کانال های مؤسسه لینک گروهها و کانال های مؤسسه Sun, 31 Oct 2021 22:30:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_454824-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار آموزشی http://darolsaqalain.ir/news_454827-utab برنامه‌های آموزشی در حال اجرا
برنامه‌های آموزشی در حال اجرا برنامه‌های آموزشی در حال اجرا Sun, 31 Oct 2021 22:59:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_454827-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار آموزشی http://darolsaqalain.ir/news_484563-utab مراسم جشن عمامه گذاری به همراه تجلیل از پژوهشگران ممتاز و ممتازین آموزشی
مراسم جشن عمامه گذاری به همراه تجلیل از پژوهشگران ممتاز و ممتازین آموزشی مراسم جشن عمامه گذاری به همراه تجلیل از پژوهشگران ممتاز و ممتازین آموزشی Mon, 07 Mar 2022 18:15:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_484563-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار آموزشی http://darolsaqalain.ir/news_878754-utab برنامه آموزشی ترم اول 1404
برنامه آموزشی ترم اول 1404 Tue, 28 Oct 2025 20:30:17 GMT http://darolsaqalain.ir/news_878754-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار آموزشی http://darolsaqalain.ir/news_885205-utab نشست علمی با موضوع: تأثیر شناخت قبایل در تحلیل گزاره‌های سیرۀ پیامبر اکرم (ص)
در این نشست، حجت‌الاسلام‌والمسلمین ابراهیم رضایی کِلیری به‌عنوان ارائه‌دهنده، به تبیین جایگاه شناخت قبایل در فهم دقیق سیره نبوی پرداخت. دبیری جلسه را حجت‌الاسلام‌والمسلمین ابوالفضل تشت‌زر بر عهده داشت. Mon, 17 Nov 2025 17:29:50 GMT http://darolsaqalain.ir/news_885205-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار آموزشی http://darolsaqalain.ir/news_890072-utab نشست تخصصی دیدگاه‌ها و اندیشه‌های مشترک پیرامون تراث بصره
نشست تخصصی دیدگاه‌ها و اندیشه‌های مشترک پیرامون تراث بصره Mon, 24 Nov 2025 19:05:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_890072-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار آموزشی http://darolsaqalain.ir/news_890073-utab 📚 چهارمین نمایشگاه تخصصی کتاب فقه و کلام معاصر
📚 چهارمین نمایشگاه تخصصی کتاب فقه و کلام معاصر Sun, 30 Nov 2025 19:09:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_890073-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار آموزشی http://darolsaqalain.ir/news_890074-utab 📚معرفی کتاب غیبت
📚معرفی کتاب غیبت اثر گرانقدر حضرت آیت‌الله حاج شیخ محسن فیهی دامت برکاته Sun, 30 Nov 2025 19:12:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_890074-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار آموزشی http://darolsaqalain.ir/news_384618-utab برگزاری نشست علمی با موضوع بررسی خرید و فروش و استخراج پول رمزپایه دیجیتال
برگزاری نشست علمی با موضوع بررسی خرید و فروش و استخراج پول رمزپایه دیجیتال برگزاری نشست علمی با موضوع بررسی خرید و فروش و استخراج پول رمزپایه دیجیتال Thu, 28 Jan 2021 21:58:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_384618-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_387397-utab برگزاری نشست علمی فقه معاصر با موضوع «بررسی خرید، فروش و استخراج پول رمز پایه دیجیتال»
آغاز سلسله نشست های علمی فقه معاصر اولین نشست: با موضوع «بررسی خرید، فروش و استخراج پول رمز پایه دیجیتال» آغاز سلسله نشست های علمی فقه معاصر اولین نشست: با موضوع «بررسی خرید، فروش و استخراج پول رمز پایه دیجیتال» Thu, 04 Feb 2021 21:51:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_387397-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_418262-utab اطلاعیه برگزاری نشست علمی با موضوع «حجیت سیاق در علم اصول»
برگزاری نشست علمی با موضوع «حجیت سیاق در علم اصول» برگزاری نشست علمی با موضوع «حجیت سیاق در علم اصول» Tue, 08 Jun 2021 21:16:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_418262-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_418830-utab گزارش برگزاری نشست علمی با موضوع «حجیت سیاق در علم اصول»
گزارش برگزاری نشست علمی با موضوع «حجیت سیاق در علم اصول» نشست علمی با موضوع "حجیت سیاق در علم اصول" </br>🔹ارائه دهنده: آیت الله سید صادق محمدی </br>🔹روز پنجشنبه 20 خرداد 1400 ساعت 11 صبح Fri, 11 Jun 2021 18:52:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_418830-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_454745-utab انتخاب موضوع مقاله برای سال تحصیلی 1401 - 1400
انتخاب موضوع مقاله برای سال تحصیلی 1401 - 1400 روش انتخاب موضوع مقاله برای سال تحصیلی 1401 - 1400 </br>طلاب طرح هدایت علمی تربیتی و سایر دانش پژوهان مؤسسه Sat, 18 Sep 2021 18:30:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_454745-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_454786-utab چند نکته کلیدی در مورد عنوان یا موضوع مقاله
چند نکته کلیدی در مورد عنوان یا موضوع مقاله چند نکته کلیدی در مورد عنوان یا موضوع مقاله Thu, 23 Sep 2021 21:24:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_454786-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_454818-utab برنامه زمانبندی تحویل مقالات ترم اول1400
برنامه زمانبندی تحویل مقالات ترم اول1400 برنامه زمانبندی تحویل مقالات ترم اول1400 Mon, 18 Oct 2021 21:27:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_454818-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_476264-utab برگزاری نشست علمی با موضوع: نقد و بررسی دلیل اجماع بر حرمت مجسمه سازی
برگزاری نشست علمی با موضوع: نقد و بررسی دلیل اجماع بر حرمت مجسمه سازی برگزاری نشست علمی با موضوع: نقد و بررسی دلیل اجماع بر حرمت مجسمه سازی Thu, 27 Jan 2022 21:14:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_476264-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_484563-utab مراسم جشن عمامه گذاری به همراه تجلیل از پژوهشگران ممتاز و ممتازین آموزشی
مراسم جشن عمامه گذاری به همراه تجلیل از پژوهشگران ممتاز و ممتازین آموزشی مراسم جشن عمامه گذاری به همراه تجلیل از پژوهشگران ممتاز و ممتازین آموزشی Mon, 07 Mar 2022 18:15:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_484563-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_495007-utab برنامه زمانبندی تحویل مقالات ترم دوم1400
برنامه زمانبندی تحویل مقالات ترم دوم1400 برنامه زمانبندی تحویل مقالات ترم دوم1400 Sun, 20 Feb 2022 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_495007-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_495028-utab انتشار سومین شماره از پژوهش نامه دارالثقلین
انتشار سومین شماره از پژوهش نامه دارالثقلین انتشار سومین شماره از پژوهش نامه دارالثقلین Sat, 30 Apr 2022 20:48:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_495028-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_541602-utab زمانبندی ارسال مقاله در ترم اول سال 1401-1402
زمانبندی ارسال مقاله در ترم اول سال 1401-1402 Mon, 03 Oct 2022 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_541602-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_542278-utab برگزاری کرسی نظریه پردازی با عنوان واکاوی حکم فقهی تخلیه اطلاعاتی
برگزاری کرسی نظریه پردازی با عنوان واکاوی حکم فقهی تخلیه اطلاعاتی Mon, 21 Nov 2022 21:09:15 GMT http://darolsaqalain.ir/news_542278-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_555972-utab برگزاری کرسی نظریه پردازی «واکاوی فقهی ارزش زمانی پول»
✅ برگزاری کرسی نظریه پردازی «واکاوی فقهی ارزش زمانی پول» </br>ارائه دهنده: حجت‌الاسلام والمسلمین‌ استاد محمدتقی تولمی </br> </br> Tue, 03 Jan 2023 22:15:10 GMT http://darolsaqalain.ir/news_555972-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_561658-utab گزارش برگزاری کرسی نظریه پردازی «واکاوی فقهی ارزش زمانی پول»
گزارش برگزاری کرسی نظریه پردازی «واکاوی فقهی ارزش زمانی پول» </br>ارائه دهنده: استاد محمدتقی تولمی </br> </br>برگزار شده توسط مؤسسه دارالثقلین امام عصر (عج) Tue, 17 Jan 2023 22:38:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_561658-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_606228-utab مهلت ارسال مقالات ترم دوم سال تحصیلی 1402-1401
مهلت ارسال مقالات ترم دوم سال تحصیلی 1402-1401 Mon, 22 May 2023 21:26:31 GMT http://darolsaqalain.ir/news_606228-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_633584-utab جلسه هم اندیشی معاونت پژوهش مؤسسه با مسئولین مؤسسه موضوع شناسی
جلسه هم اندیشی معاونت پژوهش مؤسسه با مسئولین مؤسسه موضوع شناسی Mon, 14 Aug 2023 19:56:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_633584-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_660318-utab زمانبندی تحویل مقالات و موضوع مقالات سال تحصیلی 1402 - 1403
زمانبندی تحویل مقالات و موضوع مقالات سال تحصیلی 1402 - 1403 Wed, 04 Oct 2023 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_660318-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_679844-utab ✅ حضور مؤسسه دارالثقلین امام عصر (عج) در دومین نمایشگاه تخصصی پژوهش های فقهی مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)
✅ حضور مؤسسه دارالثقلین امام عصر (عج) در دومین نمایشگاه تخصصی پژوهش های فقهی| مرکز فقهی ائمه اطهار (ع) </br>مکان: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع) </br>زمان: از پنج شنبه ۲۳ آذر، به مدت هفت روز ، ساعت ۱۴ الی ۲۰ Wed, 20 Dec 2023 16:44:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_679844-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_683890-utab #برگزاری‌کرسی‌علمی‌ترویجی
</br>#کرسی‌علمی‌ترویجی </br> </br>🔰معاونت پژوهش موسسه دارالثقین امام عصر(عج) با همکاری گروه فقه جامعه و فرهنگ مرکز فقهی ائمه اطهار (علیهم السلام) برگزار می‌کند: </br> </br>📚موضوع:«تاثیر جامعه بر فقه با تاکید بر آراء امام خمینی(ره)» </br>🔹ارائه دهنده: «حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمدباقر ربانی» </br>🔸ناقد: «حجت الاسلام و المسلمین سعید فاقدی» </br>▫️دبیر علمی: «حجت الاسلام و المسلمین همت علی حسینی» </br> </br>⏰ زمان: پنج شنبه 14 دی ساعت 9:30 صبح </br>🕌 مکان: قم، خیابان صفاییه، کوچه 25، مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) </br>مکان: قم، خیابان صفائیه، کوچه ۲۵، فرعی وسط، پلاک ۷۷ </br> </br>🔴 برای حضور طلاب مؤسسه دارالثقلین، امتیاز آن در دریافت کمک هزینه تحصیلی محاسبه می گردد. </br> </br>@fghh_jameh_frhng </br>@darolsaqalain Tue, 02 Jan 2024 18:00:07 GMT http://darolsaqalain.ir/news_683890-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_780659-utab برنامه پژوهشی سال تحصیلی 1404-1403 مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج)
دانش پژوهان گرامی </br>جهت انتخاب موضوع مقاله، هر چه سریعتر موضوع مورد نظر خود را جهت تأیید، به معاونت پژوهش ارسال نمایید. Sat, 02 Nov 2024 17:39:17 GMT http://darolsaqalain.ir/news_780659-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_882650-utab برگزاری نشست علمی با موضوع: تأثیر شناخت قبایل در تحلیل گزاره‌های سیرۀ پیامبر اکرم (ص)
برگزاری نشست علمی با موضوع: تأثیر شناخت قبایل در تحلیل گزاره‌های سیرۀ پیامبر اکرم (ص) Mon, 10 Nov 2025 19:05:58 GMT http://darolsaqalain.ir/news_882650-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_885205-utab نشست علمی با موضوع: تأثیر شناخت قبایل در تحلیل گزاره‌های سیرۀ پیامبر اکرم (ص)
در این نشست، حجت‌الاسلام‌والمسلمین ابراهیم رضایی کِلیری به‌عنوان ارائه‌دهنده، به تبیین جایگاه شناخت قبایل در فهم دقیق سیره نبوی پرداخت. دبیری جلسه را حجت‌الاسلام‌والمسلمین ابوالفضل تشت‌زر بر عهده داشت. Mon, 17 Nov 2025 17:29:50 GMT http://darolsaqalain.ir/news_885205-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_890072-utab نشست تخصصی دیدگاه‌ها و اندیشه‌های مشترک پیرامون تراث بصره
نشست تخصصی دیدگاه‌ها و اندیشه‌های مشترک پیرامون تراث بصره Mon, 24 Nov 2025 19:05:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_890072-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_890073-utab 📚 چهارمین نمایشگاه تخصصی کتاب فقه و کلام معاصر
📚 چهارمین نمایشگاه تخصصی کتاب فقه و کلام معاصر Sun, 30 Nov 2025 19:09:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_890073-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_890074-utab 📚معرفی کتاب غیبت
📚معرفی کتاب غیبت اثر گرانقدر حضرت آیت‌الله حاج شیخ محسن فیهی دامت برکاته Sun, 30 Nov 2025 19:12:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_890074-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار پژوهشی http://darolsaqalain.ir/news_399480-utab ملاقات افراد با امام عصر(عج) در دوران غیبت امکان‌پذیر نیست
امام زمان، ملاقات عصر غیبت نشست علمی «نگاه تحلیلی بر مدعیان ملاقات با امام زمان(عج) در عصر غیبت» مدرسه علمیه امام المنتظر(عج) قم برگزار و در آن بیان شد: ملاقات افراد با امام عصر(عج) در دوران غیبت امکان‌پذیر نیست و اگر ملاقاتی رخ داده باشد، با شرایط خاص و برای افراد خاصی رخ داده است. Tue, 30 Mar 2021 21:01:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_399480-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_480576-utab برگزاری جشن کلاسی به مناسبت میلاد امیرالمؤمنین علیه السلام
برگزاری جشن کلاسی به مناسبت میلاد امیرالمؤمنین علیه السلام برگزاری جشن کلاسی به مناسبت میلاد امیرالمؤمنین علیه السلام Sun, 13 Feb 2022 21:38:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_480576-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_482983-utab برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت امام موسی بن جعفر(علیه السلام)
برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت امام موسی بن جعفر(علیه السلام) برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت امام موسی بن جعفر(علیه السلام) Tue, 01 Mar 2022 18:55:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_482983-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_484563-utab مراسم جشن عمامه گذاری به همراه تجلیل از پژوهشگران ممتاز و ممتازین آموزشی
مراسم جشن عمامه گذاری به همراه تجلیل از پژوهشگران ممتاز و ممتازین آموزشی مراسم جشن عمامه گذاری به همراه تجلیل از پژوهشگران ممتاز و ممتازین آموزشی Mon, 07 Mar 2022 18:15:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_484563-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_489869-utab پیام تسلیت به مناسبت رحلت حضرت آیت‌الله حاج شیخ مهدی بیگدلی
/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/اخبار/اخبار-فرهنگی/photo_۲۰۲۲-۰۳-۲۷_۲۲-۰۱-۵۶(2).jpg بسمه تعالی </br> </br>درگذشت دانشمند متقی و وارسته، حضرت آیت‌الله حاج شیخ مهدی بیگدلی موجب تأثر و تألم شد. آن استاد مبرز و دقیق‌النظر که از برجسته‌ترین تلامذۀ حضرات آیات امام خمینی، گلپایگانی و شیخ مرتضی حائری یزدی (رحمت الله علیهم أجمعین) بودند، عمر پربرکت خود را در مسیر پرورش و تربیت علمی طلاب و تدریس دروس خارج حوزه صرف کردند. اینجانب ارتحال این استوانۀ علمی حوزۀ علمیۀ قم Thu, 07 Apr 2022 21:13:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_489869-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_489876-utab آیت‌الله محسن فقیهی در گفت‌وگو با خبرنگارخبرگزاری حوزه:
http://darolsaqalain.ir/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/editor/حاج-آقا.jpg آیت‌الله فقیهی: </br>رمضان، ماه پرورش اخلاقی و معنوی آدمی است </br>حوزه/ ماه مبارک رمضان، ماه انس و پیوند جان مؤمنان با کتاب الهی و بالاتر از آن، تجلی قرآن و معارف آن در زندگی و کار و دیگر امور دنیوی است. Thu, 07 Apr 2022 21:47:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_489876-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_489878-utab پیام تسلیت آیت الله فقیهی در پی درگذشت حضرت آیت الله العظمی علوی گرگانی رحمه الله علیه
/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/بخش-محتوایی-سایت/اخبار/اخبار-فرهنگی/رحلت-آیت-الله-علوی-گرگانی(2).jpg پیام تسلیت آیت الله فقیهی در پی درگذشت حضرت آیت الله العظمی علوی گرگانی رحمه الله علیه </br>وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (البقرة: ۱۶۹) </br>روح بلند مرجع عالی‌قدر و فقیه اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) حضرت آیت‌الله العظمی علوی گرگانی (رضوان الله عالی علیه) به ملکوت اعلی پیوست. Thu, 07 Apr 2022 21:53:49 GMT http://darolsaqalain.ir/news_489878-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_493938-utab پیام تسلیت آیت الله محسن فقیهی به آیت الله العظمی جوادی آملی
http://darolsaqalain.ir/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/editor/جوادی.jpg بإسمه تعالی </br> </br>إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ </br> </br>حضرت آیت الله العظمی جوادی آملی (دام ظله العالی) </br> </br>خبر ارتحال بانوی متقی و پرهیزگار، متعلقۀ مکرمه (رضوان الله تعالی علیها) در ماه میهمانی خدا موجب تأسف و تألم فراوان شد. Mon, 25 Apr 2022 21:47:05 GMT http://darolsaqalain.ir/news_493938-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_493940-utab پیام آیت‌الله محسن فقیهی به مردم شریف افغانستان
http://darolsaqalain.ir/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/editor/حاج-آقا.jpg2.jpg بإسمه تعالی </br> </br>وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا (الإسراء، ۳۳) </br> </br>جنایات و حملات خونینی که در روزهای گذشته در شهرها و ولایات مختلف افغانستان رخ داد و کثیری از مردم بی‌گناه و بی‌پناه را به خاک و خون کشید Mon, 25 Apr 2022 21:56:44 GMT http://darolsaqalain.ir/news_493940-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_501446-utab مراسم عزاداری شهادت حضرت امام صادق علیه السلام با حضور حضرت آیت الله فقیهی دامت برکاته
http://darolsaqalain.ir/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/editor/photo_۲۰۲۲-۰۵-۲۷_۱۹-۳۹-۳۵.jpg مراسم عزاداری شهادت حضرت امام صادق علیه السلام با حضور حضرت آیت الله فقیهی دامت برکاته Mon, 30 May 2022 20:18:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_501446-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_501455-utab مسئولیت عدم امنیت کشور را چه کسی می پذیرد؟/ دولت تسهیلات بیشتری را برای فرزندآوری اختصاص دهد.
http://darolsaqalain.ir/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/editor/مصاحبه.jpg نیروی انسانی یکی از ارکان بنیادین و حیاتی قوام هر جامعه است که ضعف در آن، ضربات سهمناکی به کیان کشور می‌زند. متأسفانه شاهدیم که کاهش نرخ فرزندآوری و در نتیجه کاهش جمعیت، تبدیل به یک مسئلۀ بحرانی برای جامعۀ ایران شده است. Mon, 30 May 2022 21:54:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_501455-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_511028-utab آیت‌الله محسن فقیهی: دولت به نیاز مستأجران توجه بیشتری کند.
مصاحبۀ آیت‌الله فقیهی دربارۀ مستأجران </br>آیت‌الله محسن فقیهی: دولت به نیاز مستأجران توجه بیشتری کند </br> </br>به گزارش پایگاه اطلاع رسانی آیت الله فقیهی دامت برکاته، آیت‌الله محسن فقیهی عضو جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم دربارۀ افزایش نرخ اجاره‌بها و فشار مالی مستأجران فرمودند: متأسفانه در سالیان اخیر با تورم افسارگسیخته ای که در همۀ ساحات زندگی مردم رخنه کرده است، بسیاری از مردم توانایی پرداخت تعهدات مالی خود بخصوص اجاره‌بها را ندارند. چراکه حقوق و درآمدهای مردم همراه با افزایش سرسام‌آور اجاره‌ها افزایش پیدا نکرده است و درآمدها صرفاً کفاف مخارج اساسی‌تر و ضروری را می‌دهد. Thu, 28 Jul 2022 18:18:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_511028-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_511030-utab آیت‌الله‌العظمی حکیم در مبارزه با انحرافات موفق بودند
</br>آیت الله محسن فقیهی: </br>آیت‌الله‌العظمی حکیم در مبارزه با انحرافات موفق بودند. </br> </br>آیت الله محسن فقیهی </br>حوزه/ عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم گفت: یکی از مهمترین وظایف علما مخصوصاً مراجع معظم تقلید مبارزه با انحرافات است؛ این حرکت توسط مرحوم آیت الله العظمی سید سعید حکیم انجام می شد و بحمدالله در کارشان موفق و مورد احترام بودند. Thu, 28 Jul 2022 18:27:37 GMT http://darolsaqalain.ir/news_511030-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_511061-utab جهاد تبیین واجب است
آیت‌الله محسن فقیهی </br>جهاد تبیین واجب است </br> </br>آیت‌الله محسن فقیهی، عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، در دیدار اعضای ستاد یادواره شهدای گیلانی مقیم قم، گفت: اگر امروز در عرصه امنیت، هویت و قدرت دفاعی توانسته‌ایم، در دنیا خودمان را اثبات کنیم، به‌خاطر از خودگذشتگی شهدا و ایثارگری رزمندگان دفاع مقدس و مدافعان حرم بوده است و این شخصیت و هویت ملی شهدا، ما را به اینجا رسانده است؛ لذا تجلیل و تکریم از شهدا و خانواده مکرمشان که از تأکیدات مقام معظم رهبری است، یک عمل واجب می‌باشد. Thu, 28 Jul 2022 18:43:32 GMT http://darolsaqalain.ir/news_511061-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_512362-utab برگزاری مراسم ایام محرم
برگزاری مراسم ایام محرم Thu, 04 Aug 2022 19:34:35 GMT http://darolsaqalain.ir/news_512362-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_512638-utab ایستادگی در برابر ناپاکی‌ها واحیای امر به معروف و نهی از منکر از مهم ترین درس‌های قیام کربلاست
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم گفت: ایستادگی در برابر کژروی‌ها و ناپاکی‌ها، احیای امر به معروف و نهی از منکر، ترویج آزادی و آزادگی از مهمترین درس‌های قیام کربلاست. </br> </br>آیت الله محسن فقیهی در گفت و گو با خبرنگار تسنیم در قم ، اظهار داشت: قیام امام حسین (ع) از مهمترین حوادث تاریخی اسلام و تاریخ بشریت است، با آنکه این قیام از نظر گستره مکانی، در صحرای کربلا و در حدود 14 قرن پیش رخ داده اما از منظر عمق و عظمت، کم‌نظیر و حتی بی‌نظیر است. Sat, 06 Aug 2022 20:19:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_512638-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_512923-utab برگزاری مراسم عزاداری محرم به همراه صوت و تصویر
برگزاری مراسم عزاداری محرم به همراه صوت و تصویر Tue, 09 Aug 2022 20:53:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_512923-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_514142-utab پیام تسلیت آیت الله محسن فقیهی در پی درگذشت حجه الاسلام و المسلمین حاج محمدرضا شهیدی پور
بسمه تعالی </br>إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ </br>خبر ارتحال عالم پرهیزگار و روحانی وارسته، حضرت حجت الاسلام والمسلمین حاج محمدرضا شهیدی پور (رضوان الله تعالی علیه) موجب تأسف و تألم فراوان شد. </br>زندگی حجت الاسلام شهیدی پور، حافظ و خادم وارسته قرآن کریم و استاد معروف و برجسته علوم قرآن و حدیث، سراسر تدیّن، اخلاق و عمل به آموزه‌های قرآن بود. Thu, 18 Aug 2022 16:37:37 GMT http://darolsaqalain.ir/news_514142-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_514934-utab برگزاری مراسم عزاداری شهادت امام سجاد علیه السلام به همراه صوت و تصویر
برگزاری مراسم عزاداری شهادت امام سجاد علیه السلام به همراه صوت و تصویر Tue, 23 Aug 2022 19:47:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_514934-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_515896-utab پیام تسلیت آیت الله محسن فقیهی در پی درگذشت حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمدعلی ناصری (رضوان الله تعالی علیه)
بسمه تعالی </br>إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ </br>خبر ارتحال عالم پرهیزگار و روحانی وارسته، حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمدعلی ناصری (رضوان الله تعالی علیه) موجب تأسف و تألم فراوان شد. Tue, 30 Aug 2022 20:17:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_515896-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_521192-utab برگزاری مراسم عزاداری شهادت امام حسن مجتبی علیه السلام به همراه صوت و تصویر
برگزاری مراسم عزاداری شهادت امام حسن مجتبی علیه السلام به همراه صوت و تصویر Sun, 04 Sep 2022 19:01:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_521192-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_529118-utab برگزاری مراسم عزاداری شهادت امام حسن عسکری علیه السلام به همراه صوت و تصویر
برگزاری مراسم عزاداری شهادت امام حسن عسکری علیه السلام به همراه صوت و تصویر Wed, 05 Oct 2022 19:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_529118-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_547751-utab برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها به همراه صوت و تصویر
برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها به همراه صوت و تصویر Thu, 08 Dec 2022 18:11:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_547751-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_548372-utab برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها به همراه صوت و تصویر(شب دوم)
برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها به همراه صوت و تصویر(شب دوم) Fri, 09 Dec 2022 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_548372-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_548380-utab برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها به همراه صوت و تصویر(شب سوم)
برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها به همراه صوت و تصویر(شب سوم) Sat, 10 Dec 2022 19:42:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_548380-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_565352-utab برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت امام هادی علیه السلام به همراه صوت و تصویر
برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت امام هادی علیه السلام به همراه صوت و تصویر Wed, 25 Jan 2023 22:27:22 GMT http://darolsaqalain.ir/news_565352-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_573957-utab برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت امام موسی کاظم علیه السلام به همراه صوت و تصویر
برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت امام موسی کاظم علیه السلام به همراه صوت و تصویر Thu, 16 Feb 2023 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_573957-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_604747-utab برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت امام صادق علیه السلام به همراه صوت و تصویر
برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت امام صادق علیه السلام به همراه صوت و تصویر Tue, 16 May 2023 19:49:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_604747-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_605319-utab دیدار طلاب و روحانیون تیپ مستقل امام جعفر صادق (علیه السلام) با آیت الله فقیهی (دامت برکاته)+صوت و تصویر
دیدار طلاب و روحانیون تیپ مستقل امام جعفر صادق (علیه السلام) با آیت الله فقیهی (دامت برکاته) Thu, 18 May 2023 19:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_605319-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_614768-utab برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت امام جواد علیه السلام به همراه صوت و تصویر
برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت امام جواد علیه السلام به همراه صوت و تصویر Mon, 19 Jun 2023 20:51:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_614768-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_617329-utab برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت امام باقر علیه السلام به همراه صوت و تصویر
برگزاری مراسم عزاداری شهادت حضرت امام باقر علیه السلام به همراه صوت و تصویر Mon, 26 Jun 2023 20:56:32 GMT http://darolsaqalain.ir/news_617329-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_629432-utab برگزاری مراسم عزاداری محرم - شب ششم - بیت آیت الله فقیهی
برگزاری مراسم عزاداری محرم - شب ششم محرم 1445 هجری قمری - بیت آیت الله فقیهی Sun, 23 Jul 2023 19:22:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_629432-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_629460-utab برگزاری مراسم عزاداری محرم - شب هفتم - بیت آیت الله فقیهی
برگزاری مراسم عزاداری محرم - شب هفتم محرم 1445 هجری قمری - بیت آیت الله فقیهی Mon, 24 Jul 2023 20:40:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_629460-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_637922-utab برگزاری مراسم عزاداری محرم - شب هشتم - بیت آیت الله فقیهی
برگزاری مراسم عزاداری محرم - شب هشتم - بیت آیت الله فقیهی Tue, 25 Jul 2023 19:28:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_637922-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_637928-utab برگزاری مراسم عزاداری محرم - شب نهم - بیت آیت الله فقیهی
برگزاری مراسم عزاداری محرم - شب نهم محرم 1445 هجری قمری - بیت آیت الله فقیهی Wed, 26 Jul 2023 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_637928-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_637934-utab برگزاری مراسم عزاداری محرم - شب دهم - بیت آیت الله فقیهی
برگزاری مراسم عزاداری محرم - شب نهم محرم 1445 هجری قمری - بیت آیت الله فقیهی Thu, 27 Jul 2023 20:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_637934-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_637938-utab برگزاری مراسم عزاداری محرم - شب یازدهم - بیت آیت الله فقیهی
برگزاری مراسم عزاداری محرم - شب یازدهم محرم 1445 هجری قمری - بیت آیت الله فقیهی Fri, 28 Jul 2023 19:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_637938-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_638581-utab برگزاری مراسم عزاداری محرم - شب دوازدهم - بیت آیت الله فقیهی
برگزاری مراسم عزاداری محرم - شب یازدهم محرم 1445 هجری قمری - بیت آیت الله فقیهی Sat, 29 Jul 2023 19:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_638581-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_638795-utab برگزاری مراسم عزاداری شهادت امام حسن مجتبی علیه السلام - بیت آیت الله فقیهی
برگزاری مراسم عزاداری شهادت امام حسن مجتبی علیه السلام - بیت آیت الله فقیهی Thu, 24 Aug 2023 19:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_638795-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_657240-utab برگزاری مراسم عزاداری وفات حضرت معصومه سلام الله علیها - بیت آیت الله فقیهی
برگزاری مراسم عزاداری وفات کریمه اهلبیت حضرت معصومه سلام الله علیها - بیت آیت الله فقیهی Thu, 26 Oct 2023 19:40:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_657240-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_677567-utab برگزاری مراسم عزاداری به مناسبت شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها (ویژه آقایان)
برگزاری مراسم عزاداری به مناسبت شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها (ویژه آقایان) </br> </br>▪️با سخنرانی: حجت الاسلام و المسلمین نجف زاده(دام عزه) </br>▪️مداحان: حاج حسن مالکی و حاج حسن باقری و حاج رضا ساعدی </br>▪️زمان: روز پنج شنبه ۳۰ جمادی الاولی(۲۳ آذر) به مدت ۳ شب ساعت ۱۸:۳۰ </br>▪️مکان: خیابان صفاییه کوچه ۲۵ Thu, 14 Dec 2023 19:31:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_677567-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_688564-utab برگزاری مراسم عزاداری به مناسبت شهادت حضرت هادی(علیه السلام)
برگزاری مراسم عزاداری به مناسبت شهادت حضرت هادی(علیه السلام) در بیت آیت الله فقیهی Mon, 15 Jan 2024 19:28:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_688564-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_721858-utab برگزاری مراسم عزاداری به مناسبت شهادت حضرت صادق(علیه السلام)
برگزاری مراسم عزاداری به مناسبت شهادت حضرت صادق(علیه السلام) در بیت آیت الله محسن فقیهی (دامت برکاته) Sat, 04 May 2024 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_721858-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_798288-utab برگزاری مراسم عزاداری به مناسبت شهادت حضرت امام هادی (علیه السلام)
برگزاری مراسم عزاداری به مناسبت شهادت حضرت امام هادی (علیه السلام) در بیت آیت الله فقیهی (دامت برکاته) Mon, 06 Jan 2025 18:25:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_798288-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_885205-utab نشست علمی با موضوع: تأثیر شناخت قبایل در تحلیل گزاره‌های سیرۀ پیامبر اکرم (ص)
در این نشست، حجت‌الاسلام‌والمسلمین ابراهیم رضایی کِلیری به‌عنوان ارائه‌دهنده، به تبیین جایگاه شناخت قبایل در فهم دقیق سیره نبوی پرداخت. دبیری جلسه را حجت‌الاسلام‌والمسلمین ابوالفضل تشت‌زر بر عهده داشت. Mon, 17 Nov 2025 17:29:50 GMT http://darolsaqalain.ir/news_885205-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_890072-utab نشست تخصصی دیدگاه‌ها و اندیشه‌های مشترک پیرامون تراث بصره
نشست تخصصی دیدگاه‌ها و اندیشه‌های مشترک پیرامون تراث بصره Mon, 24 Nov 2025 19:05:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_890072-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_890073-utab 📚 چهارمین نمایشگاه تخصصی کتاب فقه و کلام معاصر
📚 چهارمین نمایشگاه تخصصی کتاب فقه و کلام معاصر Sun, 30 Nov 2025 19:09:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_890073-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/news_890074-utab 📚معرفی کتاب غیبت
📚معرفی کتاب غیبت اثر گرانقدر حضرت آیت‌الله حاج شیخ محسن فیهی دامت برکاته Sun, 30 Nov 2025 19:12:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_890074-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اخبار فرهنگی http://darolsaqalain.ir/ingid_441623-utab درس خارج فقه آیت الله فقیهی سال 1400 موضوع: پیشگیری از جرم
درس خارج فقه آیت الله فقیهی سال 1400 - موضوع پیشگیری از جرم <iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز شنبه 20 شهریور 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F1(14000620).mp3" title="فقه1(14000620)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز یکشنبه 21 شهریور 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F2(14000621).mp3" title="فقه2(14000621)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز دوشنبه 22 شهریور 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F3(14000622).mp3" title="فقه3(14000622)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز شنبه 27 شهریور 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F4(14000627).mp3" title="فقه4(14000627)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز یکشنبه 28 شهریور 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F5(14000628).mp3" title="فقه5(14000628)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز دوشنبه 29 شهریور 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F6(14000629).mp3" title="فقه6(14000629)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز سه شنبه 30 شهریور 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F7(14000630).mp3" title="فقه7(14000630)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز یکشنبه 18 مهر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F8(14000718).mp3" title="فقه8(14000718)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز دوشنبه 19 مهر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F9(14000719).mp3" title="فقه9(14000719)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز سه شنبه 20 مهر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F10(14000720).mp3" title="فقه10(14000720)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز شنبه 24 مهر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F11(14000724).mp3" title="فقه11(14000724)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز دوشنبه 26 مهر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F12(14000726).mp3" title="فقه12(14000726)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز سه شنبه 27 مهر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F13(14000727).mp3" title="فقه13(14000727)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز دوشنبه 3 آبان 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F14(14000803).mp3" title="فقه14(14000803)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز سه شنبه 4 آبان 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F15(14000804).mp3" title="فقه15(14000804)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز شنبه 8 آبان 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F16(14000808).mp3" title="فقه16(14000808)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز یکشنبه 9 آبان 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F17(14000809).mp3" title="فقه17(14000809)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز دوشنبه 10 آبان 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F18(14000810).mp3" title="فقه18(14000810)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز سه شنبه 11 آبان 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F19(14000811).mp3" title="فقه19(14000811)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز شنبه 15 آبان 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F20(14000815).mp3" title="فقه20(14000815)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز یکشنبه 16 آبان 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F21(14000816).mp3" title="فقه21(14000816)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز دوشنبه 17 آبان 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F22(14000817).mp3" title="فقه22(14000817)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 23 روز سه شنبه 18 آبان 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F23(14000818).mp3" title="فقه23(14000818)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 24 روز شنبه 22 آبان 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F24(14000822).mp3" title="فقه24(14000822)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 25 روز یکشنبه 23 آبان 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F25(14000823).mp3" title="فقه25(14000823)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 26 روز دوشنبه 24 آبان 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F26(14000824).mp3" title="فقه26(14000824)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 27 روز شنبه 29 آبان 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F27(14000829).mp3" title="فقه27(14000829)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 28 روز یکشنبه 30 آبان 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F28(14000830).mp3" title="فقه28(14000830)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 29 روز دوشنبه 1 آذر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F29(14000901).mp3" title="فقه29(14000901)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 30 روز سه شنبه 2 آذر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F30(14000902).mp3" title="فقه30(14000902)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 31 روز شنبه 6 آذر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F31(14000906).mp3" title="فقه31(14000906)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 32 روز یکشنبه 7 آذر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F32(14000907).mp3" title="فقه32(14000907)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 33 روز دوشنبه 8 آذر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F33(14000908).mp3" title="فقه33(14000908)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 34 روز سه شنبه 9 آذر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F34(14000909).mp3" title="فقه34(14000909)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 35 روز شنبه 13 آذر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F35(14000913).mp3" title="فقه35(14000913)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 36 روز یکشنبه 14 آذر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F36(14000914).mp3" title="فقه36(14000914)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 37 روز دوشنبه 15 آذر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F37(14000915).mp3" title="فقه37(14000915)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 38 روز سه شنبه 16 آذر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F38(14000916).mp3" title="فقه38(14000916)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 39 روز شنبه 20 آذر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F39(14000920).mp3" title="فقه39(14000920)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 40 روز یکشنبه 21 آذر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F40(14000921).mp3" title="فقه40(14000921)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 41 روز دوشنبه 22 آذر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F41(14000922).mp3" title="فقه41(14000922)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 42 روز سه شنبه 23 آذر 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F42(14000923).mp3" title="فقه42(14000923)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 43 روز شنبه 4 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F43(14001004).mp3" title="فقه43(14001004)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 44 روز یکشنبه 5 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F44(14001005).mp3" title="فقه44(14001005)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 45 روز دوشنبه 6 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F45(14001006).mp3" title="فقه45(14001006)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 46 روز سه شنبه 7 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F46(14001007).mp3" title="فقه46(14001007)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 47 روز شنبه 11 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F47(14001011).mp3" title="فقه47(14001011)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 48 روز یکشنبه 12 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F48(14001012).mp3" title="فقه48(14001012)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 49 روز شنبه 18 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F49(14001018).mp3" title="فقه49(14001018)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 50 روز یکشنبه 19 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F50(14001019).mp3" title="فقه50(14001019)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 51 روز دوشنبه 20 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F51(14001020).mp3" title="فقه51(14001020)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 52 روز سه شنبه 21 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F52(14001021).mp3" title="فقه52(14001021)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 53 روز شنبه 25 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F53(14001025).mp3" title="فقه53(14001025)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 54 روز یکشنبه 26 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F54(14001026).mp3" title="فقه54(14001026)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 55 روز دوشنبه 27 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F55(14001027).mp3" title="فقه55(14001027)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 56 روز سه شنبه 28 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F56(14001028).mp3" title="فقه56(14001028)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 57 روز شنبه 2 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F57(14001102).mp3" title="فقه57(14001102)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 58 روز دوشنبه 4 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F58(14001104).mp3" title="فقه58(14001104)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 59 روز سه شنبه 5 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F59(14001105).mp3" title="فقه59(14001105)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 60 روز شنبه 9 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F60(14001109).mp3" title="فقه60(14001109)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 61 روز یکشنبه 10 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F61(14001110).mp3" title="فقه61(14001110)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 62 روز دوشنبه 11 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F62(14001111).mp3" title="فقه62(14001111)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 63 روز یکشنبه 17 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F63(14001117).mp3" title="فقه63(14001117)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 64 روز دوشنبه 18 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F64(14001118).mp3" title="فقه64(14001118)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 65 روز سه شنبه 19 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F65(14001119).mp3" title="فقه65(14001119)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 66 روز شنبه 23 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F66(14001123).mp3" title="فقه66(14001123)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 67 روز یکشنبه 24 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F67(14001124).mp3" title="فقه67(14001124)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 68 روز شنبه 30 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F68(14001130).mp3" title="فقه68(14001130)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 70 روز دوشنبه 2 اسفند 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F70(14001202).mp3" title="فقه70(14001202)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 71 روز سه شنبه 3 اسفند 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F71(14001203).mp3" title="فقه71(14001203)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 72 روز شنبه 7 اسفند 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F72(14001207).mp3" title="فقه72(14001207)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 73 روز شنبه 14 اسفند 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F73(14001214).mp3" title="فقه73(14001214)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 74 روز یکشنبه 15 اسفند 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F74(14001215).mp3" title="فقه74(14001215)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 75 روز دوشنبه 16 اسفند 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F75(14001216).mp3" title="فقه75(14001216)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 76 روز سه شنبه 17 اسفند 1400 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F76(14001217).mp3" title="فقه76(14001217)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 77 روز یکشنبه 18 اردیبهشت 1401 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F77(14010218).mp3" title="فقه77(14010218)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 78 روز دوشنبه 19 اردیبهشت 1401 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F78(14010219).mp3" title="فقه78(14010219)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 79 روز شنبه 24 اردیبهشت 1401 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F79(14010224).mp3" title="فقه79(14010224)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 80 روز یکشنبه 25 اردیبهشت 1401 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F80(14010225).mp3" title="فقه80(14010225)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 81 روز دوشنبه 26 اردیبهشت 1401 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F81(14010226).mp3" title="فقه81(14010226)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 82 روز سه شنبه 27 اردیبهشت 1401 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F82(14010227).mp3" title="فقه82(14010227)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 83 روز شنبه 31 اردیبهشت 1401 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F83(14010231).mp3" title="فقه83(14010231)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 84 روز یکشنبه 1 خرداد 1401 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F84(14010301).mp3" title="فقه84(14010301)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 85 روز دوشنبه 2 خرداد 1401 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F85(14010302).mp3" title="فقه85(14010302)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 86 روز سه شنبه 3 خرداد 1401 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F86(14010303).mp3" title="فقه86(14010303)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 87 روز شنبه 7 خرداد 1401 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F87(14010307).mp3" title="فقه87(14010307)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 88 روز یکشنبه 8 خرداد 1401 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F88(14010308).mp3" title="فقه88(14010308)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 89 روز دوشنبه 9 خرداد 1401 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F89(14010309).mp3" title="فقه89(14010309)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 90 روز سه شنبه 10 خرداد 1401 / 📒 موضوع : #پیشگیری_از_جرم " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F90(14010310).mp3" title="فقه90(14010310)" frameborder="0"></iframe> Mon, 30 Aug 2021 21:00:04 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_441623-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار فقه http://darolsaqalain.ir/ingid_441624-utab درس خارج اصول آیت الله فقیهی سال 1400 موضوع: مشتق
درس خارج اصول آیت الله فقیهی سال 1400 موضوع: مشتق <iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز شنبه 20 شهریور 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O1(14000620).mp3" title="اصول1(14000620)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز یکشنبه 21 شهریور 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O2(14000621).mp3" title="اصول2(14000621)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز دوشنبه 22 شهریور 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O3(14000622).mp3" title="اصول3(14000622)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز شنبه 27 شهریور 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O4(14000627).mp3" title="اصول4(14000627)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز یکشنبه 28 شهریور 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O5(14000628).mp3" title="اصول5(14000628)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز دوشنبه 29 شهریور 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O6(14000629).mp3" title="اصول6(14000629)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز سه شنبه 30 شهریور 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O7(14000630).mp3" title="اصول7(14000630)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز یکشنبه 18 مهر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O8(14000718).mp3" title="اصول8(14000718)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز دوشنبه 19 مهر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O9(14000719).mp3" title="اصول9(14000719)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز سه شنبه 20 مهر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O10(14000720).mp3" title="اصول10(14000720)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز شنبه 24 مهر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O11(14000724).mp3" title="اصول11(14000724)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز دوشنبه 26 مهر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O12(14000726).mp3" title="اصول12(14000726)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز سه شنبه 27 مهر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O13(14000727).mp3" title="اصول13(14000727)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز دوشنبه 3 آبان 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O14(14000803).mp3" title="اصول14(14000803)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز سه شنبه 4 آبان 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O15(14000804).mp3" title="اصول15(14000804)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز شنبه 8 آبان 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O16(14000808).mp3" title="اصول16(14000808)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز یکشنبه 9 آبان 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O17(14000809).mp3" title="اصول17(14000809)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز دوشنبه 10 آبان 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O18(14000810).mp3" title="اصول18(14000810)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز سه شنبه 11 آبان 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O19(14000811).mp3" title="اصول19(14000811)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز شنبه 15 آبان 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O20(14000815).mp3" title="اصول20(14000815)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز یکشنبه 16 آبان 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O21(14000816).mp3" title="اصول21(14000816)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز دوشنبه 17 آبان 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O22(14000817).mp3" title="اصول22(14000817)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 23 روز سه شنبه 18 آبان 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O23(14000818).mp3" title="اصول23(14000818)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 24 روز شنبه 22 آبان 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O24(14000822).mp3" title="اصول24(14000822)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 25 روز یکشنبه 23 آبان 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O25(14000823).mp3" title="اصول25(14000823)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 26 روز دوشنبه 24 آبان 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F26(14000824)(2).mp3" title="اصول26(14000824)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 27 روز شنبه 29 آبان 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O27(14000829).mp3" title="اصول27(14000829)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 28 روز یکشنبه 30 آبان 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O28(14000830).mp3" title="اصول28(14000830)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 29 روز دوشنبه 1 آذر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O29(14000901).mp3" title="اصول29(14000901)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 30 روز سه شنبه 2 آذر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O30(14000902).mp3" title="اصول30(14000902)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی /🔹جلسه 31 روز شنبه 6 آذر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O31(14000906).mp3" title="اصول31(14000906)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 32 روز یکشنبه 7 آذر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O32(14000907).mp3" title="اصول32(14000907)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 33 روز دوشنبه 8 آذر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O33(14000908).mp3" title="اصول33(14000908)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 34 روز سه شنبه 9 آذر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O34(14000909).mp3" title="اصول34(14000909)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 35 روز شنبه 13 آذر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O35(14000913).mp3" title="اصول35(14000913)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 36 روز یکشنبه 14 آذر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O36(14000914).mp3" title="اصول36(14000914)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 37 روز دوشنبه 15 آذر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O37(14000915).mp3" title="اصول37(14000915)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 38 روز سه شنبه 16 آذر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O38(14000916).mp3" title="اصول38(14000916)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 39 روز شنبه 20 آذر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O39(14000920).mp3" title="اصول39(14000920)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 40 روز یکشنبه 21 آذر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O40(14000921).mp3" title="اصول40(14000921)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 41 روز دوشنبه 22 آذر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O41(14000922).mp3" title="اصول41(14000922)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 42 روز سه شنبه 23 آذر 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O42(14000923).mp3" title="اصول42(14000923)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 43 روز شنبه 4 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O43(14001004).mp3" title="اصول43(14001004)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 44 روز یکشنبه 5 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O44(14001005).mp3" title="اصول44(14001005)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 45 روز دوشنبه 6 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O45(14001006).mp3" title="اصول45(14001006)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 46 روز سه شنبه 7 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O46(14001007).mp3" title="اصول46(14001007)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 47 روز شنبه 11 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O47(14001011).mp3" title="اصول47(14001011)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 48 روز یکشنبه 12 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O48(14001012).mp3" title="اصول48(14001012)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 49 روز شنبه 18 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O49(14001018).mp3" title="اصول49(14001018)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 50 روز یکشنبه 19 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O50(14001019).mp3" title="اصول50(14001019)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 51 روز دوشنبه 20 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O51(14001020).mp3" title="اصول51(14001020)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 52 روز سه شنبه 21 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O52(14001021).mp3" title="اصول52(14001021)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 53 روز شنبه 25 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O53(14001025).mp3" title="اصول53(14001025)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 54 روز یکشنبه 26 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O54(14001026).mp3" title="اصول54(14001026)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 55 روز دوشنبه 27 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O55(14001027).mp3" title="اصول55(14001027)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 56 روز سه شنبه 28 دی ماه 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O56(14001028).mp3" title="اصول56(14001028)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 57 روز شنبه 2 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O57(14001102).mp3" title="اصول57(14001102)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 58 روز دوشنبه 4 بهمن 1400 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O58(14001104).mp3" title="اصول58(14001104)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 59 روز سه شنبه 5 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O59(14001105).mp3" title="اصول59(14001105)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 60 روز شنبه 9 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O60(14001109).mp3" title="اصول60(14001109)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 61 روز یکشنبه 10 بهمن 1400 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O61(14001110).mp3" title="اصول61(14001110)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 62 روز دوشنبه 11 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O62(14001111).mp3" title="اصول62(14001111)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 63 روز یکشنبه 17 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O63(14001117).mp3" title="اصول63(14001117)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 64 روز دوشنبه 18 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O64(14001118).mp3" title="اصول64(14001118)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 65 روز سه شنبه 19 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O65(14001119).mp3" title="اصول65(14001119)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 66 روز شنبه 23 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O66(14001123).mp3" title="اصول66(14001123)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 67 روز یکشنبه 24 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O67(14001124).mp3" title="اصول67(14001124)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 68 روز شنبه 30 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O68(14001130).mp3" title="اصول68(14001130)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 70 روز دوشنبه 2 اسفند 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O70(14001202).mp3" title="اصول70(14001202)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 71 روز سه شنبه 3 اسفند 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O71(14001203).mp3" title="اصول71(14001203)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 72 روز شنبه 7 اسفند 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O72(14001207).mp3" title="اصول72(14001207)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 73 روز شنبه 14 اسفند 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O73(14001214).mp3" title="اصول73(14001214)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 74 روز یکشنبه 15 اسفند 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O74(14001215).mp3" title="اصول74(14001215)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 75 روز دوشنبه 16 اسفند 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O75(14001216).mp3" title="اصول75(14001216)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 76 روز سه شنبه 17 اسفند 1400 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O76(14001217).mp3" title="اصول76(14001217)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 77 روز یکشنبه 18 اردیبهشت 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #مشتق" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O77(14010218).mp3" title="اصول77(14010218)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 78 روز شنبه 24 اردیبهشت 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O78(14010224).mp3" title="اصول78(14010224)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 79 روز یکشنبه 25 اردیبهشت 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O79(14010225).mp3" title="اصول79(14010225)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 80 روز دوشنبه 26 اردیبهشت 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O80(14010226).mp3" title="اصول80(14010226)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 81 روز سه شنبه 27 اردیبهشت 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O81(14010227).mp3" title="اصول81(14010227)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 82 روز شنبه 31 اردیبهشت 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O82(14010231).mp3" title="اصول82(14010231)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 83 روز یکشنبه 1 خرداد 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O83(14010301).mp3" title="اصول83(14010301)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 84 روز دوشنبه 2 خرداد 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O84(14010302).mp3" title="اصول84(14010302)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 85 روز سه شنبه 3 خرداد 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O85(14010303).mp3" title="اصول85(14010303)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 86 روز شنبه 7 خرداد 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O86(14010307).mp3" title="اصول86(14010307)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 87 روز یکشنبه 8 خرداد 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O87(14010308).mp3" title="اصول87(14010308)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 88 روز دوشنبه 9 خرداد 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O88(14010309).mp3" title="اصول88(14010309)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 89 روز سه شنبه 10 خرداد 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O89(14010310).mp3" title="اصول89(14010310)" frameborder="0"></iframe> Mon, 30 Aug 2021 21:05:32 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_441624-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اصول http://darolsaqalain.ir/ingid_441626-utab درس تفسیر آیت الله فقیهی سال 1400
درس تفسیر آیت الله فقیهی سال 1400 <iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز چهارشنبه، 24 شهریور 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 136" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T1(14000624).mp3" title="تفسیر1(14000624)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز چهارشنبه، 31 شهریور 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 137" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T2(14000631).mp3" title="تفسیر2(14000631)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز چهارشنبه، 21 مهر 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 138 و 139 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T3(14000721).mp3" title="تفسیر3(14000721)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز چهارشنبه، 28 مهر 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 140" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T4(14000728).mp3" title="تفسیر4(14000728)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز چهارشنبه، 5 آبان 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 141 و 142" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T5(14000805).mp3" title="تفسیر5(14000805)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز چهارشنبه، 12 آبان 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 143" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T6(14000812).mp3" title="تفسیر6(14000812)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز چهارشنبه، 19 آبان 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 144" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T7(14000819).mp3" title="تفسیر7(14000819)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز چهارشنبه، 26 آبان 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 145" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T8(14000826).mp3" title="تفسیر8(14000826)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز چهارشنبه، 3 آذر 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 146" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T9(14000903).mp3" title="تفسیر9(14000903)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز چهارشنبه، 10 آذر 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 147 و 148" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T10(14000910).mp3" title="تفسیر10(14000910)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز چهارشنبه، 17 آذر 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 149" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T11(14000917).mp3" title="تفسیر11(14000917)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز چهارشنبه، 8 دیماه 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 150 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T12(14001008).mp3" title="تفسیر12(14001008)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز چهارشنبه، 22 دیماه 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 151 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T13(14001022).mp3" title="تفسیر13(14001022)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز چهارشنبه، 29 دیماه 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 152" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T14(14001029).mp3" title="تفسیر14(14001029)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز چهارشنبه، 6 بهمن 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 153" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T15(14001106).mp3" title="تفسیر15(14001106)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز چهارشنبه، 20 بهمن 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 154 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T16(14001120).mp3" title="تفسیر16(14001120)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز چهارشنبه، 4 اسفند 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 155" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T17(14001204).mp3" title="تفسیر17(14001204)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز چهارشنبه، 18 اسفند 1400 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 156" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T18(14001218).mp3" title="تفسیر18(14001218)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز چهارشنبه، 21 اردیبهشت 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 157 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T19(14010221).mp3" title="تفسیر19(14010221)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز چهارشنبه، 28 اردیبهشت 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 158" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T20(14010228).mp3" title="تفسیر20(14010228)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز چهارشنبه، 11 خرداد 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 159 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T21(14010311).mp3" title="تفسیر21(14010311)" frameborder="0"></iframe> Mon, 30 Aug 2021 21:10:26 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_441626-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار تفسیر http://darolsaqalain.ir/ingid_441625-utab درس اخلاق و حدیث آیت الله فقیهی سال 1400
درس اخلاق و حدیث آیت الله فقیهی سال 1400 <iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز چهارشنبه 24 شهریور 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H1(14000624).mp3" title="حدیث و اخلاق1(14000624)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز چهارشنبه 31 شهریور 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H2(14000631).mp3" title="حدیث2(14000631)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز چهارشنبه 21 مهر 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H3(14000721).mp3" title="حدیث3(14000721)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز چهارشنبه 28 مهر 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H4(14000728).mp3" title="حدیث4(14000728)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز چهارشنبه 5 آبان 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H5(14000805).mp3" title="حدیث5(14000805)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز چهارشنبه 12 آبان 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H6(14000812).mp3" title="حدیث5(14000812)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز چهارشنبه 19 آبان 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H7(14000819).mp3" title="حدیث7(14000819)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز چهارشنبه 26 آبان 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H8(14000826).mp3" title="حدیث8(14000826)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز چهارشنبه 3 آذر 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H9(14000903).mp3" title="حدیث9(14000903)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز چهارشنبه 10 آذر 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H10(14000910).mp3" title="حدیث10(14000910)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز چهارشنبه 17 آذر 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H11(14000917).mp3" title="حدیث11(14000917)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز چهارشنبه 8 دیماه 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H12(14001008).mp3" title="حدیث12(14001008)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز چهارشنبه 22 دیماه 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H13(14001022).mp3" title="حدیث13(14001022)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز چهارشنبه 29 دیماه 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H14(14001029).mp3" title="حدیث14(14001029)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز چهارشنبه 6 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H15(14001106).mp3" title="حدیث15(14001106)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز چهارشنبه 20 بهمن 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H16(14001120).mp3" title="حدیث16(14001120)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز چهارشنبه 4 اسفند 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H17(14001204).mp3" title="حدیث17(14001204)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز چهارشنبه 18 اسفند 1400 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H18(14001218).mp3" title="حدیث18(14001218)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز چهارشنبه 21 اردیبهشت 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H19(14010221).mp3" title="حدیث19(14010221)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز چهارشنبه 28 اردیبهشت 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H20(14010228).mp3" title="حدیث20(14010228)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز چهارشنبه 11 خرداد 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H21(14010311).mp3" title="حدیث21(14010311)" frameborder="0"></iframe> Mon, 30 Aug 2021 21:08:51 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_441625-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار حدیث و اخلاق http://darolsaqalain.ir/ingid_526720-utab درس خارج فقه آیت الله فقیهی سال 1401 موضوع: کهانت، لهو، مدح و ذم نابجا، معونة الظالمین.
<iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز شنبه 9 مهر 1401 / 📒 موضوع : #کهانت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F1(14010709).mp3" title="فقه1(14010709)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز یکشنبه 10 مهر 1401 / 📒 موضوع : #کهانت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F2(14010710).mp3" title="فقه2(14010710)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز دوشنبه 11 مهر 1401 / 📒 موضوع : #کهانت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F3(14010711).mp3" title="فقه3(14010711)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز شنبه 16 مهر 1401 / 📒 موضوع : #کهانت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F4(14010716).mp3" title="فقه4(14010716)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز یکشنبه 17 مهر 1401 / 📒 موضوع : #کهانت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F5(14010717).mp3" title="فقه5(14010717)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز دوشنبه 18 مهر 1401 / 📒 موضوع : #کهانت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F6(14010718).mp3" title="فقه6(14010718)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز شنبه 23 مهر 1401 / 📒 موضوع : #کهانت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F7(14010723).mp3" title="فقه7(14010723)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز یکشنبه 24 مهر 1401 / 📒 موضوع : #کهانت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F8(14010724).mp3" title="فقه8(14010724)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز دوشنبه 25 مهر 1401 / 📒 موضوع : #کهانت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F9(14010725).mp3" title="فقه9(14010725)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز شنبه 30 مهر 1401 / 📒 موضوع : #کهانت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F10(14010730).mp3" title="فقه10(14010730)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز یکشنبه 1 آبان 1401 / 📒 موضوع : #کهانت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F11(14010801).mp3" title="فقه11(14010801)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز دوشنبه 2 آبان 1401 / 📒 موضوع : #کهانت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F12(14010802).mp3" title="فقه12(14010802)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز شنبه 7 آبان 1401 / 📒 موضوع : #کهانت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F13(14010807).mp3" title="فقه13(14010807)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز یکشنبه 8 آبان 1401 / 📒 موضوع : #کهانت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F14(14010808).mp3" title="فقه14(14010808)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز دوشنبه 9 آبان 1401 / 📒 موضوع : #کهانت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F15(14010809).mp3" title="فقه15(14010809)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز یکشنبه 15 آبان 1401 / 📒 موضوع : #کهانت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F16(14010815).mp3" title="فقه16(14010815)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز دوشنبه 16 آبان 1401 / 📒 موضوع : #کهانت " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F17(14010816).mp3" title="فقه17(14010816)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز شنبه 21 آبان 1401 / 📒 موضوع : #لهو" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F18(14010821).mp3" title="فقه18(14010821)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز یکشنبه 22 آبان 1401 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F19(14010822).mp3" title="فقه19(14010822)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز دوشنبه 23 آبان 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F20(14010823).mp3" title="فقه20(14010823)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی 🔹جلسه 21 روز شنبه 28 آبان 1401📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F21(14010828).mp3" title="فقه21(14010828)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز یکشنبه 29 آبان 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F22(14010829).mp3" title="فقه22(14010829)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 23 روز دوشنبه 30 آبان 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F23(14010830).mp3" title="فقه23(14010830)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 24 روز شنبه 5 آذر 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F24(14010905).mp3" title="فقه24(14010905)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 25 روز یکشنبه 6 آذر 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F25(14010906).mp3" title="فقه25(14010906)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 26 روز دوشنبه 7 آذر 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F26(14010907).mp3" title="فقه26(14010907)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 27 روز شنبه 12 آذر 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F27(14010912).mp3" title="فقه27(14010912)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 28 روز یکشنبه 13 آذر 1401 / 📒 موضوع : #لهو" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F28(14010913).mp3" title="فقه28(14010913)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 29 روز دوشنبه 14 آذر 1401 / 📒 موضوع : #لهو" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F29(14010914).mp3" title="فقه29(14010914)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 30 روز یکشنبه 20 آذر 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F30(14010920).mp3" title="فقه30(14010920)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 31 روز دوشنبه 21 آذر 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F31(14010921).mp3" title="فقه31(14010921)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 32 روز شنبه 26 آذر 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F32(14010926).mp3" title="فقه32(14010932)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 33 روز دوشنبه 28 آذر 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F33(14010928).mp3" title="فقه33(14010928)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 34 روز شنبه 10 دیماه 1401 / 📒 موضوع : #لهو" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F34(14011010).mp3" title="فقه34(14011010)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 35 روز یکشنبه 11 دیماه 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F35(14011011).mp3" title="فقه35(14011011)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی /🔹جلسه 36 روز دوشنبه 12 دیماه 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F36(14011012)(2).mp3" title="فقه36(14011012)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 37 روز شنبه 17 دیماه 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F37(14011017).mp3" title="فقه37(14011017)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 38 روز دوشنبه 19 دیماه 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F38(14011019).mp3" title="فقه38(14011019)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 39 روز دوشنبه 26 دیماه 1401 / 📒 موضوع : #لهو" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F39(14011026).mp3" title="فقه39(14011026)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 40 روز شنبه 1 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F40(14011101).mp3" title="فقه40(14011101)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 41 روز یکشنبه 2 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F41(14011102).mp3" title="فقه41(14011102)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 42 روز دوشنبه 3 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F42(14011103).mp3" title="فقه42(14011103)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 43 روز شنبه 8 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F43(14011108).mp3" title="فقه43(14011108)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 44 روز یکشنبه 9 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F44(14011109).mp3" title="فقه44(14011109)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 45 روز دوشنبه 10 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F45(14011110).mp3" title="فقه45(14011110)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 46 روز یکشنبه 23 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F46(14011123).mp3" title="فقه46(14011123)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 47 روز یکشنبه 30 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F47(14011130).mp3" title="فقه47(14011130)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 48 روز دوشنبه 1 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #لهو" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F48(14011201).mp3" title="فقه48(14011201)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 49 روز شنبه 6 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F49(14011206).mp3" title="فقه49(14011206)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 50 روز یکشنبه 7 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F50(14011207).mp3" title="فقه50(14011207)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 51 روز دوشنبه 8 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F51(14011208).mp3" title="فقه51(14011208)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 52 روز شنبه 13 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #مدح_کسی_که_لایق_مدح_نیست " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F52(14011213).mp3" title="فقه52(14011213)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 53 روز یکشنبه 14 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #مدح_کسی_که_لایق_مدح_نیست" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F53(14011214).mp3" title="فقه53(14011214)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 54 روز دوشنبه 15 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #مدح_کسی_که_لایق_مدح_نیست " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F54(14011215).mp3" title="فقه54(14011215)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 55 روز یکشنبه 21 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #مدح_کسی_که_لایق_مدح_نیست " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F55(14011221).mp3" title="فقه55(14011221)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 56 روز دوشنبه 22 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #مدح_کسی_که_لایق_مدح_نیست " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F56(14011222).mp3" title="فقه56(14011222)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 57 روز یکشنبه 10 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #مدح_کسی_که_لایق_مدح_نیست " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F57(14020210).mp3" title="فقه57(14020210)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 58 روز دوشنبه 11 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #مدح_وذم_نابجا " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F58(14020211).mp3" title="فقه58(14020211)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 59 روز شنبه 16 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #مدح_وذم_نابجا " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F59(14020216).mp3" title="فقه59(14020216)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 60 روز یکشنبه 17 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #مدح_وذم_نابجا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F60(14020217).mp3" title="فقه60(14020217)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 61 روز دوشنبه 18 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #مدح_وذم_نابجا " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F61(14020218).mp3" title="فقه61(14020218)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 62 روز شنبه 23 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #مدح_وذم_نابجا " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F62(14020223).mp3" title="فقه62(14020223)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 63 روز یکشنبه 24 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : معونة الظالمین" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F63(14020224).mp3" title="فقه63(14020224)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 64 روز دوشنبه 25 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F64(14020225).mp3" title="فقه64(14020225)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 65 روز شنبه 30 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F65(14020230).mp3" title="فقه65(14020230)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 66 روز یکشنبه 31 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F66(14020231).mp3" title="فقه66(14020231)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 67 روز دوشنبه 1 خرداد 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F67(14020301).mp3" title="فقه67(14020301)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 68 روز شنبه 6 خرداد 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F68(14020306).mp3" title="فقه68(14020306)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 69 روز یکشنبه 7 خرداد 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F69(14020307).mp3" title="فقه69(14020307)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 70 روز دوشنبه 8 خرداد 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F70(14020308).mp3" title="فقه70(14020308)" frameborder="0"></iframe> Thu, 29 Sep 2022 18:28:31 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_526720-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار فقه http://darolsaqalain.ir/ingid_526726-utab درس خارج اصول حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته سال 1401
<iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز شنبه 9 مهر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O1(14010709).mp3" title="اصول1(14010709)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز یکشنبه 10 مهر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O2(14010710).mp3" title="اصول2(14010710)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز دوشنبه 11 مهر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O3(14010711)(2).mp3" title="اصول3(14010711)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز شنبه 16 مهر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O4(14010716).mp3" title="اصول4(14010716)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز یکشنبه 17 مهر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O5(14010717).mp3" title="اصول5(14010717)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز دوشنبه 18 مهر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O6(14010718).mp3" title="اصول6(14010718)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز شنبه 23 مهر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O7(14010723).mp3" title="اصول7(14010723)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز یکشنبه 24 مهر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O8(14010724).mp3" title="اصول8(14010724)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز دوشنبه 25 مهر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O9(14010725).mp3" title="اصول9(14010725)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز شنبه 30 مهر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O10(14010730).mp3" title="اصول10(14010730)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز یکشنبه 1 آبان 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O11(14010801).mp3" title="اصول11(14010801)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز دوشنبه 2 آبان 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O12(14010802).mp3" title="اصول12(14010802)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز شنبه 7 آبان 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O13(14010807).mp3" title="اصول13(14010807)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز یکشنبه 8 آبان 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O14(14010808).mp3" title="اصول14(14010808)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز دوشنبه 9 آبان 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O15(14010809).mp3" title="اصول15(14010809)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز یکشنبه 15 آبان 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O16(14010815).mp3" title="اصول16(14010815)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز دوشنبه 16 آبان 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O17(14010816).mp3" title="اصول17(14010816)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز شنبه 21 آبان 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O18(14010821).mp3" title="اصول18(14010821)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز یکشنبه 22 آبان 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O19(14010822).mp3" title="اصول19(14010822)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز دوشنبه 23 آبان 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O20(14010823).mp3" title="اصول20(14010823)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز شنبه 28 آبان 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O21(14010828).mp3" title="اصول21(14010828)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز یکشنبه 29 آبان 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O22(14010829).mp3" title="اصول22(14010829)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 23 روز دوشنبه 30 آبان 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O23(14010830).mp3" title="اصول23(14010830)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 24 روز شنبه 5 آذر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O24(14010905).mp3" title="اصول24(14010905)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 25 روز یکشنبه 6 آذر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O25(14010906).mp3" title="اصول25(14010906)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 26 روز دوشنبه 7 آذر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O26(14010907).mp3" title="اصول26(14010907)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 27 روز شنبه 12 آذر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O27(14010912).mp3" title="اصول27(14010912)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 28 روز یکشنبه 13 آذر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O28(14010913).mp3" title="اصول28(14010913)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 29 روز دوشنبه 14 آذر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O29(14010914).mp3" title="اصول29(14010914)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 30 روز یکشنبه 20 آذر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O30(14010920).mp3" title="اصول30(14010920)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 31 روز دوشنبه 21 آذر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O31(14010921).mp3" title="اصول31(14010921)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 32 روز شنبه 26 آذر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O32(14010926).mp3" title="اصول32(14010932)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 33 روز دوشنبه 28 آذر 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O33(14010928).mp3" title="اصول33(14010928)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 34 روز شنبه 10 دیماه 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O34(14011010).mp3" title="اصول34(14011010)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 35 روز یکشنبه 11 دیماه 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O35(14011011).mp3" title="اصول35(14011011)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 36 روز دوشنبه 12 دیماه 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O36(14011012)(2).mp3" title="اصول36(14011012)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 37 روز شنبه 17 دیماه 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O37(14011017).mp3" title="اصول37(14011017)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 38 روز دوشنبه 19 دیماه 1401 / 📒 موضوع : #لهو " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O38(14011019).mp3" title="اصول38(14011019)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 39 روز دوشنبه 26 دیماه 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O39(14011026).mp3" title="اصول39(14011026)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 40 روز شنبه 1 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O40(14011101).mp3" title="اصول40(14011101)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 41 روز یکشنبه 2 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O41(14011102).mp3" title="اصول41(14011102)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 42 روز دوشنبه 3 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O42(14011103).mp3" title="اصول42(14011103)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 43 روز شنبه 8 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O43(14011108).mp3" title="اصول43(14011108)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 44 روز یکشنبه 9 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O44(14011109).mp3" title="اصول44(14011109)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 45 روز دوشنبه 10 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O45(14011110).mp3" title="اصول45(14011110)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 46 روز یکشنبه 23 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O46(14011123).mp3" title="اصول46(14011123)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 47 روز یکشنبه 30 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O47(14011130).mp3" title="اصول47(14011130)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 48 روز دوشنبه 1 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O48(14011201).mp3" title="اصول48(14011201)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 49 روز شنبه 6 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O49(14011206).mp3" title="اصول49(14011206)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 50 روز یکشنبه 7 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O50(14011207).mp3" title="اصول50(14011207)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 51 روز دوشنبه 8 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O51(14011208).mp3" title="اصول51(14011208)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 52 روز شنبه 13 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O52(14011213).mp3" title="اصول52(14011213)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 53 روز یکشنبه 14 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O53(14011214).mp3" title="اصول53(14011214)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 54 روز دوشنبه 15 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O54(14011215).mp3" title="اصول54(14011215)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 55 روز یکشنبه 21 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O55(14011221).mp3" title="اصول55(14011221)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 56 روز دوشنبه 22 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O56(14011222).mp3" title="اصول56(14011222)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 57 روز یکشنبه 10 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O57(14020210).mp3" title="اصول57(14020210)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 58 روز دوشنبه 11 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O58(14020211).mp3" title="اصول58(14020211)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 59 روز شنبه 16 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O59(14020216).mp3" title="اصول59(14020216)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 60 روز یکشنبه 17 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O60(14020217).mp3" title="اصول60(14020217)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 61 روز دوشنبه 18 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O61(14020218).mp3" title="اصول61(14020218)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 62 روز شنبه 23 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O62(14020223).mp3" title="اصول62(14020223)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 63 روز یکشنبه 24 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O63(14020224).mp3" title="اصول63(14020224)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 64 روز دوشنبه 25 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O64(14020225).mp3" title="اصول64(14020225)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 65 روز شنبه 30 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O65(14020230).mp3" title="اصول65(14020230)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 66 روز یکشنبه 31 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O66(14020231).mp3" title="اصول66(14020231)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 67 روز دوشنبه 1 خرداد 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O67(14020301).mp3" title="اصول67(14020301)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 68 روز شنبه 6 خرداد 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O68(14020306).mp3" title="اصول68(14020306)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 69 روز یکشنبه 7 خرداد 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O69(14020307).mp3" title="اصول69(14020307)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 70 روز دوشنبه 8 خرداد 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O70(14020308).mp3" title="اصول70(14020308)" frameborder="0"></iframe> Thu, 29 Sep 2022 18:37:41 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_526726-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اصول http://darolsaqalain.ir/ingid_526727-utab درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته سال 1401
<iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز چهارشنبه، 20 مهر 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 160" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T1(14010720).mp3" title="تفسیر1(14010720)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز چهارشنبه، 27 مهر 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 161 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T2(14010727).mp3" title="تفسیر2(14010727)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز چهارشنبه، 4 آبان 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 162 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T3(14010804).mp3" title="تفسیر3(14010804)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز چهارشنبه، 11 آبان 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 163 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T4(14010811).mp3" title="تفسیر4(14010811)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز چهارشنبه، 18 آبان 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 164 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T5(14010818).mp3" title="تفسیر5(14010818)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز چهارشنبه، 25 آبان 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 165 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T6(14010825).mp3" title="تفسیر6(14010825)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز چهارشنبه، 2 آذر 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 166 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T7(14010902).mp3" title="تفسیر7(14010902)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز چهارشنبه، 9 آذر 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 167" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T8(14010909).mp3" title="تفسیر8(14010909)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز چهارشنبه، 23 آذر 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 168" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T9(14010923).mp3" title="تفسیر9(14010923)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز چهارشنبه، 30 آذر 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 169 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T10(14010930).mp3" title="تفسیر10(14010930)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز چهارشنبه، 14 دیماه 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 170 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T11(14011014).mp3" title="تفسیر11(14011014)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز چهارشنبه، 21 دیماه 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 171" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T12(14011021).mp3" title="تفسیر12(14011021)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز چهارشنبه، 28 دیماه 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 172 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T13(14011028).mp3" title="تفسیر13(14011028)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز چهارشنبه، 12 بهمن 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 173 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T14(14011112).mp3" title="تفسیر14(14011112)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز چهارشنبه، 19 بهمن 1401 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 174 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T15(14011119).mp3" title="تفسیر15(14011119)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز چهارشنبه، 26 بهمن 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 175 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T16(14011126).mp3" title="تفسیر16(14011126)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز چهارشنبه، 3 اسفند 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 176 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T17(14011203).mp3" title="تفسیر17(14011203)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز چهارشنبه، 10 اسفند 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 177 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T18(14011210).mp3" title="تفسیر18(14011210)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز چهارشنبه، 13 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 178 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T19(14020213).mp3" title="تفسیر19(14020213)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز چهارشنبه، 20 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 179" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T20(14020220).mp3" title="تفسیر20(14010220)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز چهارشنبه، 3 خرداد 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 180 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T21(14020303).mp3" title="تفسر21(14020303)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز چهارشنبه، 10 خرداد 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 181 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T22(14020310).mp3" title="تفسیر22(14020310)" frameborder="0"></iframe> Thu, 29 Sep 2022 18:42:31 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_526727-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار تفسیر http://darolsaqalain.ir/ingid_526728-utab درس اخلاق و حدیث حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته سال 1401
<iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز چهارشنبه 20 مهر 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H1(14010720).mp3" title="اخلاق1(14010720)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز چهارشنبه 27 مهر 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H2(14010727).mp3" title="اخلاق2(14010727)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز چهارشنبه 4 آبان 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H3(14010804).mp3" title="اخلاق3(14010804)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز چهارشنبه 11 آبان 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H4(14010811).mp3" title="اخلاق4(14010811)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز چهارشنبه 18 آبان 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H5(14010818).mp3" title="اخلاق5(14010818)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز چهارشنبه 25 آبان 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H6(14010825).mp3" title="اخلاق6(14010825)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز چهارشنبه 2 آذر 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H7(14010902).mp3" title="اخلاق7(14010902)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز چهارشنبه 9 آذر 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H8(14010909).mp3" title="اخلاق8(14010909)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز چهارشنبه 23 آذر 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H9(14010923).mp3" title="اخلاق9(14010923)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز چهارشنبه 30 آذر 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H10(14010930).mp3" title="اخلاق10(14010930)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز چهارشنبه 14 دیماه 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H11(14011014).mp3" title="اخلاق11(14011014)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز چهارشنبه، 21 دیماه 1401 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 171" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H12(14011021).mp3" title="اخلاق12(14011021)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز چهارشنبه 28 دیماه 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H13(14011028).mp3" title="اخلاق13(14011028)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز چهارشنبه 12 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H14(14011112).mp3" title="اخلاق14(14011112)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز چهارشنبه 19 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H15(14011119).mp3" title="اخلاق15(14011119)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز چهارشنبه 26 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H16(14011126).mp3" title="اخلاق16(14011126)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز چهارشنبه 3 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H17(14011203).mp3" title="اخلاق17(14011203)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز چهارشنبه 10 اسفند 1401 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H18(14011210).mp3" title="اخلاق18(14011210)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز چهارشنبه 2 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H19(14020206).mp3" title="اخلاق19(14020206)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز چهارشنبه 13 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H20(14020213).mp3" title="اخلاق20(14020213)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز چهارشنبه 20 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H21(14020220).mp3" title="اخلاق21(14020220)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز چهارشنبه 3 خرداد 1402 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H22(14020303).mp3" title="اخلاق22(14020303)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 23 روز چهارشنبه 10 خرداد 1402 / 📒 موضوع : #جنودعقل_وجهل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H23(14020310).mp3" title="اخلاق23(14020310)" frameborder="0"></iframe> Thu, 29 Sep 2022 18:43:28 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_526728-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار حدیث و اخلاق http://darolsaqalain.ir/ingid_526724-utab درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / سال 1401 / موضوع: اطعمه و اشربه
<iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز سه‌شنبه 12 مهر 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm1(14010712).mp3" title="فقه معاصر1(14010712)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز سه‌شنبه 19 مهر 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm2(14010719).mp3" title="فقه معاصر2(14010719)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز سه‌شنبه 26 مهر 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm3(14010726).mp3" title="فقه معاصر3(14010726)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز سه‌شنبه 3 آبان 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm4(14010803).mp3" title="فقه معاصر4(14010803)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز سه‌شنبه 10 آبان 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm5(14010810).mp3" title="فقه معاصر5(14010810)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز سه‌شنبه 17 آبان 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm6(14010817).mp3" title="فقه معاصر6(14010817)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز سه‌شنبه 24 آبان 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm7(14010824).mp3" title="فقه معاصر7(14010824)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز سه‌شنبه 1 آذر 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm8(14010901).mp3" title="فقه معاصر8(14010901)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز سه‌شنبه 8 آذر 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm9(14010908).mp3" title="فقه معاصر9(14010908)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز سه‌شنبه 22 آذر 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm10(14010922).mp3" title="فقه معاصر10(14010922)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز سه‌شنبه 29 آذر 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm11(14010929).mp3" title="فقه معاصر11(14010929)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز سه‌شنبه 13 دیماه 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm12(14011013).mp3" title="فقه معاصر12(14011013)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز سه‌شنبه 20 دیماه 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm13(14011020).mp3" title="فقه معاصر13(14011020)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز سه‌شنبه 27 دیماه 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm14(14011027).mp3" title="فقه معاصر14(14011027)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز سه‌شنبه 4 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm15(14011104).mp3" title="فقه معاصر15(14011104)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز سه‌شنبه 11 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm16(14011111).mp3" title="فقه معاصر16(14011111)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز سه‌شنبه 18 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm17(14011118).mp3" title="فقه معاصر17(14011118)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز سه‌شنبه 25 بهمن 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm18(14011125).mp3" title="فقه معاصر18(14011125)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز سه‌شنبه 2 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm19(14011202).mp3" title="فقه معاصر19(14011202)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز سه‌شنبه 9 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm20(14011209).mp3" title="فقه معاصر20(14011209)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز سه‌شنبه 16 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm21(14011216).mp3" title="فقه معاصر21(14011216)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز سه‌شنبه 23 اسفند 1401 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm22(14011223).mp3" title="فقه معاصر22(14011223)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 23 روز سه‌شنبه 12 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm23(14020212).mp3" title="فقه معاصر23(14020212)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 24 روز سه‌شنبه 19 اردیبهشت 1402 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm24(14020219).mp3" title="فقه معاصر24(14020219)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 25 روز سه‌شنبه 2 خرداد 1402 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm25(14020302).mp3" title="فقه معصر25(14020302)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 26 روز سه‌شنبه 9 خرداد 1402 / 📒 موضوع : #اطعمه_و_اشربه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm26(14020309).mp3" title="فقه معاصر26(14020309)" frameborder="0"></iframe> Thu, 29 Sep 2022 18:36:03 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_526724-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/pid_550788-utab
Sat, 19 Nov 2022 21:47:33 GMT http://darolsaqalain.ir/pid_550788-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار برنامه های پژوهشی http://darolsaqalain.ir/ingid_647619-utab درس خارج فقه آیت الله فقیهی سال 1402 موضوع: معونة الظالمین، نجش، نمیمه، النوح بالباطل، الولایة من قبل الجائر.
<iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز یکشنبه 1 مهر 1403 / 📒 موضوع : معونة الظالمین" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F1(14020701).mp3" title="فقه1(14020701)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز دوشنبه 3 مهر 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F2(14020703).mp3" title="فقه2(14020703)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز شنبه 8 مهر 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F3(14020708).mp3" title="فقه3(14020708)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی /🔹جلسه 4 روز یکشنبه 9 مهر 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F4(14020709).mp3" title="فقه4(14020709)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز دوشنبه 10 مهر 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F5(14020710).mp3" title="فقه5(14020710)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز شنبه 15 مهر 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F6(14020715).mp3" title="فقه6(14020715)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز یکشنبه 16 مهر 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F7(14020716).mp3" title="فقه7(14020716)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز دوشنبه 17 مهر 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F8(14020717).mp3" title="فقه8(14020717)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز شنبه 22 مهر 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F9(14020722).mp3" title="فقه9(14020722)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز یکشنبه 23 مهر 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F10(14020723).mp3" title="فقه10(14020723)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز دوشنبه 24 مهر 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F11(14020724).mp3" title="فقه11(14020724)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز شنبه 29 مهر 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F12(14020729).mp3" title="فقه12(14020729)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز یکشنبه 30 مهر 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F13(14020730).mp3" title="فقه13(14020730)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز دوشنبه 1 آبان 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F14(14020801).mp3" title="فقه14(14020801)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز شنبه 6 آبان 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F15(14020806).mp3" title="فقه15(14020806)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز یکشنبه 7 آبان 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F16(14020807).mp3" title="فقه16(14020807)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز دوشنبه 8 آبان 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F17(14020808).mp3" title="فقه17(14020808)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز شنبه 13 آبان 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F18(14020813).mp3" title="فقه18(14020813)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز یکشنبه 14 آبان 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F19(14020814).mp3" title="فقه19(14020814)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز دوشنبه 15 آبان 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F20(14020815).mp3" title="فقه20(14020815)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز شنبه 20 آبان 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F21(14020820).mp3" title="فقه21(14020820)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز یکشنبه 21 آبان 1402 / 📒 موضوع : #معونة_الظالمین" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F22(14020821).mp3" title="فقه22(14020821)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 23 روز دوشنبه 22 آبان 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F23(14020822).mp3" title="فقه23(14020822)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 24 روز شنبه 27 آبان 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F24(14020827).mp3" title="فقه24(14020827)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 25 روز یکشنبه 28 آبان 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F25(14020828).mp3" title="فقه25(14020828)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 26 روز دوشنبه 29 آبان 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F26(14020829).mp3" title="فقه26(14020829)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 27 روز شنبه 4 آذر 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F27(14020904).mp3" title="فقه27(14020904)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 28 روز یکشنبه 5 آذر 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F28(14020905).mp3" title="فقه28(14020905)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 29 روز شنبه 11 آذر 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F29(14020911).mp3" title="فقه29(14020911)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 30 روز یکشنبه 12 آذر 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F30(14020912).mp3" title="فقه30(14020912)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 31 روز دوشنبه 13 آذر 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F31(14020913).mp3" title="فقه31(14020913)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 32 روز شنبه 18 آذر 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F32(14020918).mp3" title="فقه32(14020918)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 33 روز یکشنبه 19 آذر 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F33(14020919).mp3" title="فقه33(14020919)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 34 روز دوشنبه 20 آذر 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F34(14020920).mp3" title="فقه34(14020920)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 35 روز شنبه 2 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F35(14021002).mp3" title="ققه35(14021002)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 36 روز یکشنبه 3 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F36(14021003).mp3" title="فقه36(14021003)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 37 روز دوشنبه 4 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F37(14021004).mp3" title="فقه37(14021004)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 38 روز شنبه 9 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F38(14021009).mp3" title="فقه38(14021009)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 39 روز یکشنبه 10 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F39(14021010).mp3" title="فقه39(14021010)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 40 روز دوشنبه 11 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F40(14021011).mp3" title="فقه40(14021011)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 41 روز شنبه 16 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F41(14021016).mp3" title="فقه41(14021016)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 42 روز یکشنبه 17 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F42(14021017).mp3" title="فقه42(14021017)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 43 روز دوشنبه 18 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #نَجَش " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F43(14021018).mp3" title="فقه43(14021018)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 44 روز شنبه 23 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #نمیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F44(14021023).mp3" title="فقه44(14021023)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 45 روز یکشنبه 24 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #نمیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F45(14021024).mp3" title="فقه45(14021024)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 46 روز شنبه 30 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #نمیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F46(14021030).mp3" title="فقه46(14021030)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 47 روز یکشنبه 1 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #نمیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F47(14021101).mp3" title="فقه47(14021101)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 48 روز دوشنبه 2 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #نمیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F48(14021102).mp3" title="فقه48(14021102)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 49 روز یکشنبه 8 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #نمیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F49(14021108).mp3" title="فقه49(14021108)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 50 روز دوشنبه 9 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #نمیمه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F50(14021109).mp3" title="فقه50(14021109)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 51 روز دوشنبه 23 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #نمیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F51(14021123).mp3" title="فقه51(14021123)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 52 روز شنبه 28 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #نمیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F52(14021128).mp3" title="فقه52(14021128)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 53 روز یکشنبه 29 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #نمیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F53(14021129).mp3" title="فقه53(14021129)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 54 روز دوشنبه 30 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #النوح_بالباطل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F54(14021130).mp3" title="فقه54(14021130)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 55 روز شنبه 5 اسفند 1402 / 📒 موضوع : #النوح_بالباطل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F55(14021205).mp3" title="فقه55(14021205)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 56 روز دوشنبه 7 اسفند 1402 / 📒 موضوع : #النوح_بالباطل " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F56(14021207).mp3" title="فقه56(14021207)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 57 روز شنبه 12 اسفند 1402 / 📒 موضوع : #النوح_بالباطل " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F57(14021212).mp3" title="فقه57(14021212)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 58 روز یکشنبه 13 اسفند 1402 / 📒 موضوع : #النوح_بالباطل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F58(14021213).mp3" title="فقه58(14021213)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 59 روز دوشنبه 14 اسفند 1402 / 📒 موضوع : #النوح_بالباطل" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F59(14021214).mp3" title="فقه59(14021214)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 60 روز یکشنبه 26 فروردین 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F60(14030126).mp3" title="فقه60(14030126)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 61 روز دوشنبه 27 فروردین 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F61(14030127).mp3" title="فقه61(14030127)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 62 روز شنبه 1 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F62(14030201).mp3" title="فقه62(14030201)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 63 روز یکشنبه 2 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F63(14030202).mp3" title="فقه63(14030202)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 64 روز دوشنبه 3 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F64(14030203).mp3" title="فقه64(14030203)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 65 روز شنبه 8 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F65(14030208).mp3" title="فقه65(14030208)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 66 روز یکشنبه 9 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F66(14030209).mp3" title="فقه66(14030209)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 67 روز دوشنبه 10 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F67(14030210).mp3" title="فقه67(14030210)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 68 روز یکشنبه 16 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F68(14030216).mp3" title="فقه68(14030216)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 69 روز دوشنبه 17 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F69(14030217).mp3" title="فقه69(14030217)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 70 روز شنبه 22 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F70(14030222).mp3" title="فقه70(14030222)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 71 روز یکشنبه 23 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F71(14030223).mp3" title="فقه71(14030223)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 72 روز دوشنبه 24 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F72(14030224).mp3" title="فقه72(14030224)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 73 روز شنبه 29 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F73(14030229).mp3" title="فقه73(14030229)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 74 روز یکشنبه 30 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F74(14030230).mp3" title="فقه74(14030230)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 75 روز شنبه 5 خرداد 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F75(14030305).mp3" title="فقه75(14030305)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 76 روز یکشنبه 6 خرداد 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F76(14030306).mp3" title="فقه76(14030306)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 77 روز دوشنبه 7 خرداد 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F77(14030307).mp3" title="فقه77(14030307)" frameborder="0"></iframe> Mon, 25 Sep 2023 20:59:05 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_647619-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار فقه http://darolsaqalain.ir/ingid_648089-utab درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / سال 1402 / موضوع: بیمه
<iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز سه‌شنبه 4 مهر 1402 / 📒 موضوع : #بیمه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm1(14020704).mp3" title="فقه معاصر1(14020704)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز سه‌شنبه 18 مهر 1402 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm2(14020718).mp3" title="فقه معاصر2(14020718)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز سه‌شنبه 25 مهر 1402 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm3(14020725).mp3" title="فقه معاصر3(14020725)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز سه‌شنبه 2 آبان 1402 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm4(14020802).mp3" title="فقه معاصر4(14020802)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز سه‌شنبه 9 آبان 1402 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm5(14020809).mp3" title="فقه معاصر5(14020809)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز سه‌شنبه 16 آبان 1402 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm6(14020816).mp3" title="فقه معاصر6(14020816)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز سه‌شنبه 23 آبان 1402 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm7(14020823).mp3" title="فقه معاصر7(14020823)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز سه‌شنبه 30 آبان 1402 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm8(14020830).mp3" title="فقه معاصر8(14020830)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز سه‌شنبه 14 آذر 1402 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm9(14020914).mp3" title="فقه معاصر9(14020914)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز سه‌شنبه 21 آذر 1402 / 📒 موضوع : #بیمه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm10(14020921).mp3" title="فقه معاصر10(14020921)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز سه‌شنبه 5 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #بیمه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm11(14021005).mp3" title="فقه معاصر11(14021005)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز سه‌شنبه 12 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm12(14021012).mp3" title="فقه معاصر12(14021012)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز سه‌شنبه 19 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #بیمه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm13(14021019).mp3" title="فقه معاصر13(14021019)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز سه‌شنبه 26 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm14(14021026).mp3" title="فقه معاصر14(14021026)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز سه‌شنبه 3 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm15(14021103).mp3" title="فقه معاصر15(14021103)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز سه‌شنبه 1 اسفند 1402 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm16(14021201).mp3" title="فقه معاصر16(14021201)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز سه‌شنبه 15 اسفند 1402 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm17(14021215).mp3" title="فقه معاصر17(14021215)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز سه‌شنبه 28 فروردین 1403 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm18(14030128).mp3" title="فقه معاصر18(14030128)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز سه‌شنبه 4 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm19(14030204).mp3" title="فقه معاصر19(14030204)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز سه‌شنبه 11 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm20(14030211).mp3" title="فقه معاصر20(14030211)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز سه‌شنبه 18 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm21(14030218).mp3" title="فقه معاصر21(14030218)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز سه‌شنبه 25 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #بیمه " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm22(14030225).mp3" title="فقه معاصر22(14030225)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 23 روز سه‌شنبه 8 خرداد 1403 / 📒 موضوع : #بیمه" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm23(14030308).mp3" title="فقه معاصر23(14030308)" frameborder="0"></iframe> Tue, 26 Sep 2023 21:26:54 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_648089-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/ingid_647618-utab درس خارج اصول حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته سال 1402
<iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز دوشنبه 3 مهر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O1(14020703).mp3" title="اصول1(14020703)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز شنبه 8 مهر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O2(14020708).mp3" title="اصول2(14020708)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز یکشنبه 9 مهر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O3(14020709).mp3" title="اصول3(14020709)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز دوشنبه 10 مهر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O4(14020710).mp3" title="اصول4(14020710)" style="" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز شنبه 15 مهر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O5(14020715).mp3" title="اصول5(14020715)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز یکشنبه 16 مهر 1402 /📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O6(14020716).mp3" title="اصول6(14020716)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز دوشنبه 17 مهر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O7(14020717).mp3" title="اصول7(14020717)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز شنبه 22 مهر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O8(14020722).mp3" title="اصول8(14020722)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز یکشنبه 23 مهر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O9(14020723).mp3" title="اصول9(14020723)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز دوشنبه 24 مهر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O10(14020724).mp3" title="اصول10(14020724)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز شنبه 29 مهر 1402 /📒 موضوع : #الفاظ #اوامر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O11(14020729).mp3" title="اصول11(14020729)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز یکشنبه 30 مهر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O12(14020730).mp3" title="اصول12(14020730)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز دوشنبه 1 آبان 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O13(14020801).mp3" title="اصول13(14020801)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز شنبه 6 آبان 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O14(14020806).mp3" title="اصول14(14020806)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز یکشنبه 7 آبان 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O15(14020807).mp3" title="اصول15(14020807)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز دوشنبه 8 آبان 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O16(14020808).mp3" title="اصول16(14020808)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز شنبه 13 آبان 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O17(14020813).mp3" title="اصول17(14020813)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز یکشنبه 14 آبان 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O18(14020814).mp3" title="اصول18(14020814)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز دوشنبه 15 آبان 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O19(14020815).mp3" title="اصول19(14020815)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز شنبه 20 آبان 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O20(14020820).mp3" title="اصول20(14020820)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز یکشنبه 21 آبان 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O21(14020821).mp3" title="اصول21(14020821)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز دوشنبه 22 آبان 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O22(14020822).mp3" title="اصول22(14020822)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 23 روز شنبه 27 آبان 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O23(14020827).mp3" title="اصول23(14020827)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 24 روز یکشنبه 28 آبان 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O24(14020828).mp3" title="اصول24(14020828)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 25 روز دوشنبه 29 آبان 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O25(14020829).mp3" title="اصول25(14020829)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 26 روز شنبه 4 آذر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O26(14020904).mp3" title="اصول26(14020904)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 27 روز یکشنبه 5 آذر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O27(14020905).mp3" title="اصول27(14020905)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 28 روز شنبه 11 آذر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O28(14020911).mp3" title="اصول28(14020911)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 29 روز یکشنبه 12 آذر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O29(14020912).mp3" title="اصول29(14020912)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 30 روز دوشنبه 13 آذر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O30(14020913).mp3" title="اصول30(14020913)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 31 روز شنبه 18 آذر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O31(14020918).mp3" title="اصول31(14020918)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 32 روز یکشنبه 19 آذر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O32(14020919).mp3" title="اصول32(14020919)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 33 روز دوشنبه 20 آذر 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O33(14020920).mp3" title="اصول33(14020920)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 34 روز شنبه 2 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O34(14021002).mp3" title="اصول34(14021002)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 35 روز یکشنبه 3 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O35(14021003).mp3" title="اصول35(14021003)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 36 روز دوشنبه 4 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O36(14021004).mp3" title="اصول36(14021004)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 37 روز یکشنبه 10 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O37(14021010).mp3" title="اصول37(14021010)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 38 روز دوشنبه 11 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O38(14021011).mp3" title="اصول38(14021011)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 39 روز شنبه 16 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O39(14021016).mp3" title="اصول39(14021016)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 40 روز یکشنبه 17 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O40(14021017).mp3" title="اصول40(14021017)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 41 روز دوشنبه 18 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O41(14021018).mp3" title="اصول41(14021018)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 42 روز شنبه 23 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O42(14021023).mp3" title="اصول42(14021023)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 43 روز یکشنبه 24 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O43(14021024).mp3" title="اصول43(14021024)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 44 روز شنبه 30 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O44(14021030).mp3" title="اصول44(14021030)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 45 روز یکشنبه 1 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O45(14021101).mp3" title="اصول45(14021101)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 46 روز دوشنبه 2 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O46(14021102).mp3" title="اصول46(14021102)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 47 روز یکشنبه 8 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O47(14021108).mp3" title="اصول47(14021108)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 48 روز دوشنبه 9 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O48(14021109).mp3" title="اصول48(14021109)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 49 روز دوشنبه 23 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O49(14021123).mp3" title="اصول49(14021123)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 50 روز شنبه 28 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O50(14021128).mp3" title="اصول50(14021128)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 51 روز یکشنبه 29 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O51(14021129).mp3" title="اصول51(14021129)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 52 روز دوشنبه 30 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O52(14021130).mp3" title="اصول52(14021130)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 53 روز شنبه 5 اسفند 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O53(14021205).mp3" title="اصول53(14021205)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 54 روز دوشنبه 7 اسفند 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O54(14021207).mp3" title="اصول54(14021207)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 55 روز شنبه 12 اسفند 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O55(14021212).mp3" title="اصول55(14021212)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 56 روز یکشنبه 13 اسفند 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O56(14021213).mp3" title="اصول56(14021213)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 57 روز دوشنبه 14 اسفند 1402 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O57(14021214).mp3" title="اصول57(14021214)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 58 روز یکشنبه 26 فروردین 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O58(14030126).mp3" title="اصول58(14030126)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 59 روز دوشنبه 27 فروردین 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O59(14030127).mp3" title="اصول59(14030127)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 60 روز شنبه 1 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O60(14030201).mp3" title="اصول60(14030201)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 61 روز یکشنبه 2 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O61(14030202).mp3" title="اصول61(14030202)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 62 روز دوشنبه 3 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O62(14030203).mp3" title="اصول62(14030203)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 63 روز شنبه 8 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O63(14030208).mp3" title="اصول63(14030208)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 64 روز یکشنبه 9 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O64(14030209).mp3" title="اصول64(14030209)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 65 روز دوشنبه 10 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O65(14030210).mp3" title="اصول65(14030210)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 66 روز یکشنبه 16 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O66(14030216).mp3" title="اصول66(14030216)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 67 روز دوشنبه 17 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O67(14030217).mp3" title="اصول67(14030217)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 68 روز شنبه 22 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O68(14030222).mp3" title="اصول68(14030222)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 69 روز یکشنبه 23 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O69(14030223).mp3" title="اصول69(14030223)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 70 روز دوشنبه 24 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O70(14030224).mp3" title="اصول70(14030224)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 71 روز شنبه 29 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O71(14030229).mp3" title="اصول71(14030229)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 72 روز یکشنبه 30 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O72(14030230).mp3" title="اصول72(14030230)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 73 روز شنبه 5 خرداد 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O73(14030305).mp3" title="اصول73(14030305)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 74 روز یکشنبه 6 خرداد 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O74(14030306).mp3" title="اصول74(14030306)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 75 روز دوشنبه 7 خرداد 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O75(14030307).mp3" title="اصول75(14030307)" frameborder="0"></iframe> Mon, 25 Sep 2023 20:58:40 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_647618-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اصول http://darolsaqalain.ir/ingid_649152-utab درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته سال 1402
<iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز چهارشنبه، 5 مهر 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 182" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T1(14020705).mp3" title="تفسیر1(14020705)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز چهارشنبه، 19 مهر 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 183 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T2(14020719).mp3" title="تفسیر2(14020719)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز چهارشنبه، 3 آبان 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 184 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T3(14020803).mp3" title="تفسیر3(14020803)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز چهارشنبه، 10 آبان 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 185 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T4(14020810).mp3" title="تفسیر4(14020810)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز چهارشنبه، 17 آبان 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 186 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T5(14020817).mp3" title="تفسیر5(14020817)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز چهارشنبه، 24 آبان 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 187 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T6(14020824).mp3" title="تفسیر6(14020824)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز چهارشنبه، 1 آذر 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 188 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T7(14020901).mp3" title="تفسیر7(14020901)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز چهارشنبه، 15 آذر 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 189 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T8(14020915).mp3" title="تفسیر8(14020915)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز چهارشنبه، 22 آذر 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 190 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T9(14020922).mp3" title="تفسیر9(14020922)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز چهارشنبه، 6 دیماه 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 191 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T10(14021006).mp3" title="تفسیر10(14021006)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز چهارشنبه، 13 دیماه 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 192 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T11(14021013).mp3" title="تفسیر11(14021013)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز چهارشنبه، 20 دیماه 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 193 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T12(14021020).mp3" title="تفسیر12(14021020)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز چهارشنبه، 27 دیماه 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 194 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T13(14021027).mp3" title="تفسیر13(14021027)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز چهارشنبه، 4 بهمن 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 195 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T14(14021104).mp3" title="تفسیر14(14021104)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز چهارشنبه، 25 بهمن 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 196 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T15(14021125).mp3" title="تفسیر15(14021125)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز چهارشنبه، 2 اسفند 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 197" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T16(14021202).mp3" title="تفسیر16(14021202)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز چهارشنبه، 16 اسفند 1402 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 198" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T17(14021216).mp3" title="تفسیر17(14021216)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز چهارشنبه، 5 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 199" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T18(14030205).mp3" title="تفسیر18(14030205)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز چهارشنبه، 12 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 200 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T19(14030212).mp3" title="تفسیر19(14030212)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز چهارشنبه، 19 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 201 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T20(14030219).mp3" title="تفسیر20(14030219)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز چهارشنبه، 26 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 202 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T21(14030226).mp3" title="تفسیر21(14030226)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز چهارشنبه، 9 خرداد 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 203 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T22(14030309).mp3" title="تفسیر22(14030309)" frameborder="0"></iframe> Sat, 30 Sep 2023 17:35:11 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_649152-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار تفسیر http://darolsaqalain.ir/ingid_649153-utab درس اخلاق و حدیث حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته سال 1402
<iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز چهارشنبه 5 مهر 1402 / 📒 موضوع : #توکل_برخدا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H1(14020705).mp3" title="اخلاق1(14020705)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز چهارشنبه 19 مهر 1402 / 📒 موضوع : #توکل_برخدا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H2(14020719).mp3" title="اخلاق2(14020719)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز چهارشنبه 3 آبان 1402 / 📒 موضوع : #توکل_برخدا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H3(14020803).mp3" title="اخلاق3(14020803)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز چهارشنبه 10 آبان 1402 / 📒 موضوع : #توکل_برخدا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H4(14020810).mp3" title="اخلاق4(14020810)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز چهارشنبه 17 آبان 1402 / 📒 موضوع : #توکل_برخدا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H5(14020817).mp3" title="اخلاق5(14020817)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز چهارشنبه 24 آبان 1402 / 📒 موضوع : #توکل_برخدا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H6(14020824).mp3" title="اخلاق6(14020824)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز چهارشنبه 1 آذر 1402 / 📒 موضوع : #توکل_برخدا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H7(14020901).mp3" title="اخلاق7(14020901)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز چهارشنبه 15 آذر 1402 / 📒 موضوع : #توکل_برخدا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H8(14020915).mp3" title="اخلاق8(14020915)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز چهارشنبه 22 آذر 1402 / 📒 موضوع : #توکل_برخدا" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H9(14020922).mp3" title="اخلاق9(14020922)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز چهارشنبه 6 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #رئوف_و_رحیم_بودن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H10(14021006).mp3" title="اخلاق10(14021006)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز چهارشنبه 13 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #رئوف_و_رحیم_بودن " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H11(14021013).mp3" title="اخلاق11(14021013)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز چهارشنبه 20 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #رئوف_و_رحیم_بودن " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H12(14021020).mp3" title="اخلاق12(14021020)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز چهارشنبه 27 دیماه 1402 / 📒 موضوع : #رئوف_و_رحیم_بودن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H13(14021027).mp3" title="اخلاق13(14021027)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز چهارشنبه، 4 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #رئوف_و_رحیم_بودن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H14(14021104).mp3" title="اخلاق14(14021104)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز چهارشنبه، 25 بهمن 1402 / 📒 موضوع : #رئوف_و_رحیم_بودن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H15(14021125).mp3" title="اخلاق15(14021125)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز چهارشنبه، 2 اسفند 1402 / 📒 موضوع : #رئوف_و_رحیم_بودن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H16(14021202).mp3" title="اخلاق16(14021202)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز چهارشنبه، 16 اسفند 1402 / 📒 موضوع : #رقت_قلب و #قساوت_قلب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H17(14021216).mp3" title="اخلاق17(14021216)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز چهارشنبه، 5 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #رقت_قلب و #قساوت_قلب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H18(14030205).mp3" title="اخلاق18(14030205)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز چهارشنبه، 12 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #رقت_قلب و #قساوت_قلب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H19(14030212).mp3" title="اخلاق19(14030212)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز چهارشنبه، 19 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #رقت_قلب و #قساوت_قلب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H20(14030219).mp3" title="اخلاق20(14030219)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز چهارشنبه، 26 اردیبهشت 1403 / 📒 موضوع : #رقت_قلب و #قساوت_قلب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H21(14030226).mp3" title="اخلاق21(14030226)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز چهارشنبه، 9 خرداد 1403 / 📒 موضوع : #رقت_قلب و #قساوت_قلب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H22(14030309).mp3" title="اخلاق22(14030309)" frameborder="0"></iframe> Sat, 30 Sep 2023 17:37:03 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_649153-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار حدیث و اخلاق http://darolsaqalain.ir/news_676959-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/09/19
بحث ما در علم فقه درباره حکم تکلیفی و وضعی نجش است. در جلسات گذشته بررسی شد که حکم تکلیفی نجش، حرمت است. نجش به دو معنا و مصداق وجود داشت که چون ملازمه با عناوین حرامی مانند دروغ، فریب، اضرار به غیر، اغراء به جهل و ... دارد، حرام است. این دو نوع به این صورت بود که یا به‌دروغ خود را مشتری معرفی می‌کند و قیمت بالایی پیشنهاد می‌دهد یا اینکه کالا را توصیف می‌کند اما آنچه می‌گوید، دروغ است. Mon, 11 Dec 2023 19:43:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_676959-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689279-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/01
خلاصه جلسات گذشته: بحث فقه در سال گذشته، درباره «معاونت ظالم» بود که یکی از محرمات الهی است. مباحثی را در سال گذشته بیان کردیم اما ناتمام ماند. </br>سه فرع را بررسی می‌کردیم: «معاونة الظالم في الظلم»، «معاونة الظالم في ما یحرم» و «معاونة الظالم في المباحات». اگر ظالم، ظلمی می‌کند و در آن ظلم به او کمک کنید، بدون‌ شک حرام است و همه علما پذیرفته‌اند؛ حتی آیت‌الله خویی رحمه‌الله که اعانه بر اثم را حرام نمی‌داند، اما اعانه بر ظلم را حرام می‌داند. ادله اربعه بر حرمت این کار دلالت دارد. Sun, 24 Sep 2023 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689279-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689280-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/03
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معونة الظالمین» بود که کمک به ظالمان چه حکمی دارد. </br> </br>این بحث سه فرع دارد: ... Tue, 26 Sep 2023 18:37:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689280-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689281-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/08
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «حرمت معاونت بر ظلم» بود که کمک به ظالمان حرام است. </br> </br>این بحث سه فرع دارد: ... Sun, 01 Oct 2023 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689281-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689282-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/09
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «حرمت معونة الظالمین مطلقا» بود «ظلما أو تحریما أو اباحة». آیا معاونت ظالم مطلقا حرام است؛ خواه در ظلم، محرمات یا مباحات باشد. آیات و روایاتی دراین‌باره بیان شده است. ابعاد این مسأله متفاوت است؛ گاهی کمک به سلطان جائر است که بیشتر روایات ما ناظر به حرمت همین مسأله است که کمک به او مطلقا حتی در مباحات نیز حرام است. ظالم، مراتبی دارد؛ گاهی در محله یا شهری ظالم است، گاهی ظلمش زیاد و گاهی کم است. آیا به هر ظالمی چون ظالم است حتی در مباحات نیز نمی‌توان کمک کرد؟ مثلا برایش خیاطی نکنیم یا به او غذا ندهیم. در روایات حرمت کمک به سلطان جائر بیان شده اما باید در غیرسلطان نیز این حرمت اثبات شود. Mon, 02 Oct 2023 18:45:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689282-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689283-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/10
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معاونة الظالمین في المباحات» بود؛ آیا کمک به ظالم در کارهای مباح، جایز است؟ درباره کمک به سلاطین جور، روایات بسیاری وجود دارد که کوچک‌ترین کمک نیز به آن‌ها جایز نیست. روایات دلالت دارند که کمک به سلطان جائر در ظلم، کارهای حرام و مباحات، جایز نیست و حرام است اما این‌که هر ظالمی در محل، شهر یا روستایی که مرتکب ظلم می‌شود، مطلقا کمک به او حرام است بررسی می‌کردیم که آیا از ادله استفاده می‌شود؟ مثلا آیا خیاطی یا غذادادن به او حرام است؟ مراد از ظالم چیست؟‌ آیا کسی که یک بار ظلم کرده نیز مصداق عنوان ظالم است؟ مثلا ارثی را به سایر ورثه نداده است. یا ظالم به کسی گفته می‌شود که کارش ظلم است و مکرر ظلم می‌کند و معروف شده که به هر کسی ظلم می‌کند. Tue, 03 Oct 2023 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689283-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689284-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/15
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معونة الظالمین» بود که یکی از محرمات، کمک به ظالم است. گفته شد که «معونة الظالم في ظلمه» به‌یقین حرام است. «معونة الظالم في مایحرم» نیز بر اساس دیدگاه کسانی که اعانه بر اثم را حرام می‌دانند، حرام است. فرع سوم، «معونة الظالم في المباحات» بود؛ کمک به ظالم در کارهای مباح، چه حکمی دارد؟ برخی با فتوای حرمت مطلق معاونة الظالم، کمک به ظالم در عمل مباح را حرام دانسته‌اند اما برخی از فقها آن را جایز می‌دانند. باید از آیات و روایات، حکم مسأله را به‌دست آورد. Sun, 08 Oct 2023 18:53:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689284-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689286-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/16
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معونة الظالمین» بود که سه فرع داشت «معونة الظالم في ما یظلم، في ما یحرم و في ما یباح». کمک به ظالم در ظلم، به‌یقین حرام است. کمک به ظالم در عمل حرام (اعانه بر اثم) محل بحث است که برخی اعانه را جایز می‌دانند و تعاون بر اثم را حرام می‌دانند؛ تعاون مرحله‌ بالاتری از اعانه است. فرع سوم آن است که کمک به ظالم در کارهای مباح، چه حکمی دارد؟ درباره این مسأله از آیات، روایات، عقل و اجماع، استدلال داریم. بحث ما اکنون در روایات بود. از مجموع روایات تاکنون دانستیم که اعانه بر ظلم و عمل حرام، حرام است. هرچند برخی فقها، اعانه بر اثم را حرام نمی‌دانند اما ما آن را حرام می‌دانیم. Mon, 09 Oct 2023 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689286-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689287-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/17
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معونة الظالمین» بود. کمک به ظالم، مراحلی دارد؛ برخی از موارد آن به‌یقین حرام است، برخی مراتب به‌یقین جایز است و برخی از مراتب مشکوک است. بحث ما درباره برداشت حکم مسأله از ادله اربعه بود که در دلیل عقل گفتیم: عقل همان‌گونه که بر قبح ظلم حکم می‌کند (الظلم قبیح ذاتاً) بر قبح ذاتی معاونت بر ظلم نیز حکم می‌کند. هنگامی که ارتکاب کاری قبیح است، کمک به ارتکاب آن نیز قبیح است؛ الظلم قبیح والمعاونة علیه قبیحة. Tue, 10 Oct 2023 18:59:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689287-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689288-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/22
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معونة الظالمین» بود که به ادله اربعه حرام است. این را همه قبول دارند و بحثی ندارد. مسأله دیگری که بیان کردیم این بود که «معونة الظالمین» از گناهان کبیره است یا گناهان صغیره؟ یا گاهی صغیره و گاهی کبیره است؟ گاهی معاونت از مقدمات بعید و دور عمل است و گاهی از مقدمات قریب و نزدیک است. ظلم نیز متفاوت است؛ گاهی ظلم آشکار و بزرگی است اما گاهی ظلم کمی است. در اداره‌ای کارمند می‌تواند کار مراجعه‌کننده را انجام دهد اما به او می‌گوید که فردا بیاید. این کار مرتبه‌ای از ظلم است اما اگر به او بگوید که شش ماه دیگر بیا، گناه بزرگ‌تری است. از روایات استفاده می‌شود که معاونت بر ظلم از گناهان کبیره است. Sat, 14 Oct 2023 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689288-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689289-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/23
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معونة الظالمین» بود که کمک به ظالم در ظلم و محرمات، حرام است اما آیا کمک به ظالم در مباحات نیز حرام است؟ تنها کسی که قائل به حرمت شده، مرحوم بحرانی، صاحب حدائق است. مرحوم بحرانی، فقیهی است که در استنباطات خود بر روایات، بسیار تکیه می‌کند تا جایی که برخی او را اخباری دانسته‌اند. وی معتقد بود که احکام را باید از روایات به‌دست آورد و از خودمان چیزی بر آن نیافزاییم. صاحب حدائق بر این باور است که از مجموع روایات به‌دست می‌آید که در مباحات نیز نباید به ظالم کمکی کرد. </br> </br> Mon, 16 Oct 2023 19:02:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689289-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689290-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/24
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معاونت بر ظلم» بود که کمک به ظالم در ظلم و محرمات، به‌یقین حرام است؛ معاونة الظالم في الظلم و الحرام، حرام قطعاً. اما آیا معاونت ظالم در مباحاتی مانند خیاطی، ساخت مسجد و ... نیز حرام است؟ گفتیم که مرحوم بحرانی، صاحب حدائق معتقد است که «معاونة ظالم في المباحات حرام». وی به روایاتی استدلال کرده و مدعی است که این روایات بر حرمت اعانه در مباحات دلالت می‌کند، اجتهاد شما این‌جا مشخص می‌شود که آیا چنین برداشتی از روایات درست است یا نه؟ اکثر قریب به اتفاق فقها مدعی هستند که چنین دلالتی در این روایات وجود ندارد. </br> </br> Tue, 17 Oct 2023 19:06:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689290-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689291-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/29
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معاونة الظالمین في المباحات» بود که کمک به ظالم در ظلم و محرمات، به‌یقین حرام است اما صحبت درباره این بود که آیا معاونت ظالم در مباحاتی مانند خیاطی، ساخت مسجد و ... نیز حرام است؟ صاحب حدائق رحمه‌الله معتقد است که کمک به ظالم در مباحات نیز حرام است. یکی از روایاتی که به آن استدلال کرده و سند آن صحیح است این روایت بود که در جلسه گذشته خواندیم: Sun, 22 Oct 2023 19:10:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689291-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689292-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/30
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معاونة الظالمین » بود که یکی از محرمات الهی، کمک به ظلم است. کمک به ظلم در ظلم ارتکابی، صددرصد حرام است و بحثی در آن نیست. بحث دوم ما کمک به ظالم در کارهای حرام بود (اعانة الظالم في المحرمات)؛ ظالم به دیگری ظلم نمی‌کند اما شراب می‌نوشد یا قماربازی می‌کند. این صورت نیز بنا بر حرمت اعانه اثم، حرام است. در قسم سوم بودیم که دو مطلب دراین‌باره وجود دارد. اعانة الظالم في المباحات مثلا نانوا یا قصاب است و ظالم مشتری‌ او است. دراین فرض دو قسم وجود دارد:‌ Mon, 23 Oct 2023 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689292-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689293-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/01
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معاونة الظالمین في المباحات» بود. گفته شد که «معاونة الظالمین في الظلم حرام قطعاً». معاونت ظالم در محرمات نیز حرام است. معاونت ظالم در مباحات، </br>دو قسم دارد: 1- عنوان اعوان ظلمه صدق می‌کند، مثلا برای سلطان تجارت می‌کند که تجارت فی‌نفسه مباح است اما عرف او را از اعوان ظلمه می‌داند. این قسم نیز حرام است. </br>2- معاونتی که عنوان اعوان ظلمه بر آن صدق نکند. محل اختلاف علما همین قسم است. مثل نانوایی که به همه مردم نان می‌فروشد و ظالم نیز مانند دیگران از او نان می‌خرد. عرف به این نانوا، اعوان ظلمه نمی‌گویند. مرحوم صاحب حدائق معتقد است که چنین معاونتی نیز حرام است. قصاب نباید به ظالم گوشت بفروشد، بنّا نباید برای او بنایی کند. سایر فقها معتقدند که اگر عنوان اعوان ظلمه صدق نمی‌کند، حرام نیست. Tue, 24 Oct 2023 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689293-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689295-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/06
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معاونة الظالمین في المباحات» بود که مرحوم صاحب حدائق معتقد بود اعانه ظالم، مطلقا حرام است؛ خواه در ظلم، حرام یا مباح باشد. برخلاف این دیدگاه، اکثر فقها معتقدند که اعانة ظالم در مباحات، اشکالی ندارد. صاحب حدائق رحمه‌الله به روایاتی استناد کرده است که برخی از آن‌ها را در جلسات گذشته بررسی کردیم. Sun, 29 Oct 2023 19:18:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689295-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689296-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/07
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معاونة الظالمین» بود که آیا کمک به ظالمان در مباحات حرام است یا جایز؟ دیدگاه مرحوم صاحب حدائق این بود «معاونة الظالمین محرّمة حتی في المباحات»؛ در کارهای مباح نیز نمی‌توان به ظالم کمک کرد. نیاز است توضیح داده شود که چگونه اکثر فقها این دیدگاه را نپذیرفته‌اند. </br> </br> Mon, 30 Oct 2023 19:19:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689296-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689297-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/08
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معاونة الظالمین في المباحات» بود که مرحوم صاحب حدائق معتقد است کمک به ظالم در مباحات نیز حرام است و تلاش می‌کند که این مدعای خود را با روایات بسیاری ثابت کند بود. Tue, 31 Oct 2023 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689297-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689298-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/13
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معاونة الظالمین في المباحات» بود که مرحوم صاحب حدائق معتقد است کمک به ظالم در مباحات نیز حرام است و رویاتی را که ایشان به آن‌ها استدلال کرده بود را بررسی کردیم اما دیدگاه اکثر فقها این است که در مباحات اگر عنوان اعوان ظلمه صدق کند یا باعث تقویت ظالم شود، حرام است؛ مثلا کمک به ساخت مسجد برای ظالم باعث می‌شود که شهرتی بیابد و مردم از او تعریف کنند که درنتیجه نفوذ بیشتری بیابد. فقها میان روایاتی که توصیه می‌کنند که به مسلمان کمک کنید و روایاتی که از کمک به ظالم نهی می‌کنند، این‌گونه جمع کرده‌اند که کمک باید در جایی باشد که تقویت ظالم نباشد. Sun, 05 Nov 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689298-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689299-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/14
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «اعانة الظالمین في المباحات» بود. گفتیم که اکثر فقها جز مرحوم صاحب حدائق معتقدند که کمک به ظالم اگر مصداق اعوان ظلمه نباشد، اشکالی ندارد. Mon, 06 Nov 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689299-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689300-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/15
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معاونة الظالمین» بود. نقطه ابهام این بحث در معاونت در مباحات بود؛ زیرا در «معاونة الظالم في الظلم و المحرمات» بحث چندانی نداشت و گفتیم که حرام است. فقها در مباحات، به عبارت «اعوان الظلمه» که در روایات تکرار شده، استناد کرده‌اند؛ اگر با ارتکاب مباح، مصداق اعوان ظلمه محسوب شود، حرام است وگرنه حرام نیست. اگر این عنوان محقق شود، عمل، شرعا و عقلا حرام است؛ زیرا عقل، ظلم و کمک به ظلم را قبیح می‌داند. Tue, 07 Nov 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689300-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689301-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/20
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معاونة الظالمین في المباحات» بود. آیات، روایات و سخنان بزرگان دراین‌باره بیان شد. مرحوم صاحب حدائق، مخالف دیدگاه اکثر فقها که معتقدند اعانه ظالم در مباحات، جایز است، می‌گوید که کمک به ظالم حتی در کوچک‌ترین مباحات نیز حرام است. </br> </br> Sun, 12 Nov 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689301-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689347-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/21
خلاصه جلسات گذشته: صحبت در بحث فقه، درباره «معونة الظالمین» تمام شد و مباحث این موضوع، معلوم شد، اما نیاز است که تنبیهاتی بیان شود. Mon, 13 Nov 2023 19:31:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689347-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689348-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/28
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در بحث فقه درباره نجش بود. معنای لغوی و اصلاحی آن بیان شد. ابهاماتی در این بحث وجود دارد که باید از طریق بررسی روایات آن‌ها را روشن کرد. ابهام نخست این بود که آیا حرمت نجش تنها در بیع است و شامل سایر عقود نمی‌شود؟ ریشه ابهام این بود که برخی از بزرگان در تعریف نجش، تنها به بیع اشاره کرده بودند. ابهام دوم این است که آیا در حرمت نجش توافق و هماهنگی بایع و ناجش لازم است. در تعریف دومی که از نجش بیان شد، این هماهنگی بیان شد. Mon, 20 Nov 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689348-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689350-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/29
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در بحث فقه درباره حرمت نجش بود. دلایلی بر حرمت این عمل وجود دارد. برای رفع ابهام از برخی از مسائل این بحث باید به ادلّه آن رجوع کرد. Tue, 21 Nov 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689350-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689351-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/09/04
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در بحث فقه درباره حرمت نجش بود. روایت شده که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله از نجش نهی فرمود. نجش را معنا کردیم به اینکه کالایی آن‌گونه مدح شود که در آن نیست؛ یعنی صفاتی بیان شود که آن صفات را ندارد یا اینکه ناجش در ظاهر مشتری بگوید که کالا را با قیمت بالاتری می‌خرد، درحالی‌که قصد خرید ندارد اما قصدش این است که فروشنده بتواند کالا را به قیمت بالاتری بفروشد. هنگامی که مشتری می‌بیند که کس دیگری حاضر است کالا را مثلا صد میلیون بخرد، به نود میلیون برای خرید راضی است درحالی‌که قیمت واقعی کالا پایین‌تر است. این درحقیقت کلاه‌ گذاشتن بر سر مشتری است و اغراء به جهل، اضرار به غیر و دروغ، از گناهانی است که در مصادیق نجش محقق است. Sun, 26 Nov 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689351-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689352-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/09/05
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در علم فقه درباره حرمت نجش بود. روایاتی دراین‌باره وجود دارد که سه روایت نبوی را در جلسات گذشته بیان کردیم. Mon, 27 Nov 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689352-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689353-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/09/11
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در علم فقه درباره حرمت نجش بود. ادله این حرمت از روایات و اجماع بیان شد. Sun, 03 Dec 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689353-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689355-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/09/12
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در علم فقه درباره حرمت نجش بود. Mon, 04 Dec 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689355-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689356-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/09/13
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در علم فقه درباره حکم تکلیفی نجش بود که‌ آیا نجش، حرام است یا مکروه؟ دیدگاه حرمت را در جلسات گذشته بیان کردیم و دلایل عقلی و نقلی آن را بررسی کردیم. روایاتی مانند «أَنَّهُ نَهَى‌ صلی ‌الله‌ علیه ‌وآله عَنِ‌ النجش»؛ «لَا تَنَاجَشُوا وَ لَا تَدَابَرُوا» و «الناجش وَ الْمَنْجُوشُ‌ مَلْعُونُونَ‌ عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ صلی ‌الله‌ علیه ‌وآله» بیان شد. دلیل عقل نیز وجود دارد که عقل حکم به قبح آن می‌کند. اجماع یا شهرت نیز بر این حکم می‌کند که نجش، حرام است. Tue, 05 Dec 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689356-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_689357-utab تقریر درس خارج فقه آیت الله فقیهی مورخ 1402/09/18
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در علم فقه درباره حرمت نجش بود. بیان شد که نجش دو مصداق دارد: </br>شخصی که خریدار واقعی نیست بگوید من این کالا را به قیمت بالاتری می‌خرم تا مشتری واقعی ترغیب به خرید بالاتر شود. این نوع از نجش چون ملازمه با عناوین محرّم دارد، حرام است؛ زیرا دروغ می‌گوید و مشتری واقعی نیست، همچنین مصداق اغراء به جهل، اضرار به غیر و خدعه می‌شود. </br>شخصی کالا را مدح می‌کند تا مشتری ترغیب شود و آن کالا را بخرد. </br>درباره حکم نوع اول، تقریبا اجماع وجود داشت و ادله عقلی و نقلی نیز بر حرمتش وجود داشت اما در نوع دوم، برخی آن را جایز دانسته‌اند؛ زیرا مقداری مبالغه در آن وجود دارد. Sun, 10 Dec 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_689357-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه http://darolsaqalain.ir/news_691760-utab تقریر درس خارج اصول 1402/07/03
موضوع: مباحث الفاظ/وضع/اوامر/شکّ در سقوط أمر بفعل غير </br>خلاصه جلسه گذشته: صحبت در رابطه با این بود که آیا از روایات اصالة‌التعبدیة‌ استفاده می‌شود یا اصالة التوصلیة؟ که در سال گذشته، بحث گذشت. </br>آیا اطلاق أوامر پروردگار نسبت به مکلفین اقتضای مباشرت دارد یا خیر؟ </br>مثلاً گفته می‌شود فلان کار را انجام بده، آیا این به معنای این است که خود شما این کار را انجام بدهید یا شخص دیگری هم انجام بدهد مشکلی ندارد؟ Tue, 26 Sep 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691760-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج اصول http://darolsaqalain.ir/news_691761-utab تقریر درس خارج اصول 1402/07/09
موضوع: مباحث الفاظ/وضع/اوامر/شکّ در سقوط أمر بفعل غير </br>خلاصه جلسه گذشته: صحبت در رابطه با وجوب یا عدم وجوب مباشرت در أوامر بود. آیا أوامری که از مولی برای عبد صادر می‌شود این أوامر اقتضای مباشرت دارند یا اینکه تسبیب شامل آن‌ها می‌شود؟ مثلاً اگر مولی دستور بدهد برای من آب بیاور، آیا این أمر اقتضاء می‌کند که خود انسان آب بیاورد یا اینکه شخص دیگری هم می‌تواند آن را انجام دهد؟ در روایت آمده است ولد اکبر نمازهای قضای پدر فوق شده را بجا بیاورد. آیا خود ولد اکبر مباشرتاً باید قضاهای پدرش را بجا بیاورد و یا نائب هم می‌تواند بگیرد؟ فرض بر این است که دلیلی هم نداریم و از آیات و روایات نتوانستیم مباشرت یا عدم مباشرت را استفاده بکنیم. </br>اگر گفتیم مباشرت شرط است باید خود ولد اکبر آن‌ها را بجا بیاورد، ولی اگر گفتیم مباشرت شرط نیست، می‌تواند نائب بگیرد تا نائب آن‌ها را بجا بیاورد. Mon, 02 Oct 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691761-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج اصول http://darolsaqalain.ir/news_691762-utab تقریر درس خارج اصول 1402/07/10
موضوع: مباحث الفاظ/وضع/اوامر/شکّ در سقوط أمر بفعل غير </br>خلاصه جلسه گذشته: صحبت در رابطه با وجوب یا عدم وجوب مباشرت در أوامر بود. أمری از مولی صادر شده است نمی‌دانیم خود شخص باید آن کار را انجام بدهد یا دیگری هم می‌تواند انجام بدهد؟ </br>مثلاً در روایت آمده است ولد اکبر نمازهای قضای پدرفوت شده را بجا بیاورد. آیا خود ولد اکبر مباشرتاً باید قضاها را بجا بیاورد و یا نائب هم می‌تواند بگیرد؟ فرض بر این است که دلیلی هم نداریم و از آیات و روایات نتوانستیم مباشرت یا عدم مباشرت را استفاده بکنیم. اگر گفتیم مباشرت شرط است باید خود ولد اکبر آن‌ها بجا بیاورد، ولی اگر گفتیم مباشرت شرط نیست، می‌تواند نائب بگیرد. Tue, 03 Oct 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691762-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج اصول http://darolsaqalain.ir/news_691763-utab تقریر درس خارج اصول 1402/07/15
موضوع: مباحث الفاظ/وضع/اوامر/شکّ در سقوط أمر به فعل غير </br>خلاصه جلسه گذشته: صحبت در رابطه با وجوب مباشرت یا تسبیب در أوامر بود. مباشرت یعنی اینکه انسان خودش کاری را که از وی خواسته شده است انجام بدهد. تسبیب هم بدین معنا است که شخص برای کاری که به وی أمر شده است می‌تواند نائب بگیرد. آیا انسان می‌تواند مثلاً رمی جمرات را به نائب بسپارد؟ اگر مباشرت شرط باشد جایز نیست و اگر مباشرت شرط نباشد جایز است. </br>گاهی اصل لفظی داریم، مانند اینکه خطاب به ابن المیّت آمده است که «الولد الأکبر للمیت یصلّی صلاة المیّت» نمازهای قضای میّت را ولد اکبر بجا بیاورد. اینجا اقتضای مباشرت دارد، چون اصل لفظی داریم یعنی ظاهر روایت دلالت می‌کند که ولد اکبر قضا را بجا بیاورد. از ظاهر و اطلاق روایت استفاده می‌شود که شخص باید خودش این کار را انجام بدهد، به این اصل لفظی گفته می‌شود... Sun, 08 Oct 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691763-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج اصول http://darolsaqalain.ir/news_691765-utab تقریر درس خارج اصول 1402/07/16
موضوع: مباحث الفاظ/ وضع/ اوامر - شکّ در سقوط أمر بفعل غير </br> </br> </br>خلاصه جلسه گذشته: صحبت در رابطه با وجوب مباشرت یا تسبیب در أوامر بود. مباشرت یعنی اینکه انسان خودش کاری را که از وی خواسته شده است انجام بدهد. تسبیب هم بدین معنا است که شخص برای کاری که به وی أمر شده است می‌تواند نائب بگیرد. آیا انسان می‌تواند مثلاً رمی جمرات را به نائب بسپارد؟ اگر مباشرت شرط باشد جایز نیست و اگر مباشرت شرط نباشد جایز است. </br> </br> Mon, 09 Oct 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691765-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج اصول http://darolsaqalain.ir/news_690821-utab تقریر درس تفسیر آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/05
موضوع: تفسیر قرآن کریم /تفسیر سوره بقره /آیه 182 </br> </br> </br>﴿فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ﴾ </br> </br>صحبت در تفسیر آیه صد و هشتاد و دوم سوره مبارک بقره است. در آیات قبل صحبت درباره لزوم وصیت برای میت بود. انسان باید وصیت داشته باشد و وصیت میّت باید مورد احترام واقع شود و کسی وصیت میّت را تغییر ندهد. ﴿فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَي الَّذينَ يُبَدِّلُونَهُ﴾ تبدیل وصیت جایز نیست و وصی باید طبق وصیت نامه عمل کند. این وظیفه‌ای است که باید مورد توجه همه قرار گیرد. لکن یک مورد استثنا شده که وصیت باید اصلاح شود، در جایی که وصیت‌نامه مسیر انحرافی داشته باشد؛ یعنی وصیت‌نامه طبق حقیقت نوشته نشده باشد. مثلا وصیت کرده که ثلث اموال مرا برای ترویج فساد مصرف کنید. ترویج فساد و گناه، انحرافی و خلاف شرع است. یا وصیت کند که به یکی از فرزندانش ارث نرسد، به این بهانه که از او ناراصی است، اگر پدر یا مادر بخواهد یکی از فرزندانش را از ارث محروم کند خلاف شرع و انحرافی است و نباید به آن عمل کرد. Thu, 28 Sep 2023 19:34:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_690821-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس تفسیر http://darolsaqalain.ir/news_690823-utab تقریر درس تفسیر آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/19
موضوع: تفسیر قرآن کریم /تفسیر سوره بقره /آیه 183 </br>﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَيْکُمُ الصِّيامُ کَما کُتِبَ عَلَي الَّذينَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ﴾ </br>صحبت در تفسیر آیه صد و هشتاد و سوم سوره مبارک بقره است. در قرآن گاهی خطاب با ﴿يا أَيُّهَا النّاس﴾ است و گاهی با ﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا﴾ و گاهی از تعبیرات دیگری جهت خطاب قرار دادن، استفاده می‌کند. Thu, 12 Oct 2023 19:35:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_690823-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس تفسیر http://darolsaqalain.ir/news_690824-utab تقریر درس تفسیر آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/03
موضوع: تفسیر قرآن کریم /تفسیر سوره بقره /آیه 184 </br>﴿أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَريضاً أَوْ عَلی‌ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَ عَلَی الَّذينَ يُطيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْکينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ﴾[1] </br>صحبت در تفسیر آیه صد و هشتاد و چهارم سوره مبارک بقره است. در بحث گذشته این آیه شریفه ذکر شد که ﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَيْکُمُ الصِّيامُ کَما کُتِبَ عَلَي الَّذينَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ﴾[2] روزه واجب شده برای اینکه شاید ما تقوا پیدا کنیم. ﴿أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ﴾ روزه روزهای معدودی است؛ یک ماه است، ﴿فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَريضاً﴾ اگر کسی در ماه مبارک رمضان مریض باشد، ﴿أَوْ عَلی‌ سَفَرٍ﴾ یا در سفر باشد، ﴿فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ﴾ بعد از ماه مبارک رمضان فرصت زیاد است و می‌تواند روزه‌اش را بعدا بگیرد. ﴿وَ عَلَی الَّذينَ يُطيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْکينٍ﴾ اما کسانی که می‌توانند روزه بگیرند اما برای آن‌ها مشکل است، پیر شده‌اند و برای آن‌ها سخت است و با سختی زیاد روزه می‌گیرند، کفاره بدهند و نیاز نیست روزه بگیرند، ﴿فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْکينٍ﴾ به فقیر اطعام دهند. Thu, 26 Oct 2023 19:37:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_690824-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس تفسیر http://darolsaqalain.ir/news_690825-utab تقریر درس تفسیر آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/10
موضوع: تفسیر قرآن کریم /تفسیر سوره بقره /آیه 185 </br>﴿شَهْرُ رَمَضانَ الَّذي أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدي‌ وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ کانَ مَريضاً أَوْ عَلي‌ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُريدُ اللَّهُ بِکُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُريدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلی‌ ما هَداکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ﴾ </br>صحبت در تفسیر آیه صد و هشتاد و پنجم سوره مبارک بقره است. در آیات قبل داشتیم که ﴿أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ﴾ در این آیه برای توضیح ﴿أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ﴾ می‌فرماید: ﴿شَهْرُ رَمَضانَ الَّذي أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ﴾ که در ماه مبارک رمضان قرآن نازل شده و این قرآن ﴿هُدیً لِلنَّاسِ﴾ و هدایت کننده مردم است. ﴿وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدي‌ وَ الْفُرْقانِ﴾ در این قرآن دلایل عقلی وجود دارد که هدایت همراه با آن دلایل عقلی است. گفته شده ﴿بَيِّناتٍ﴾ دلایل عقلی است که باعث هدایت انسان می‌شود. ﴿وَ الْفُرْقانِ﴾ این قرآن هم هدایت می‌کند و هم دلایل عقلی دارد و هم فاصل بین حق و باطل است؛ یعنی حق و باطل را از هم جدا می‌کند. Thu, 02 Nov 2023 19:39:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_690825-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس تفسیر http://darolsaqalain.ir/news_690826-utab تقریر درس تفسیر آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/17
موضوع: تفسیر قرآن کریم /تفسیر سوره بقره /آیه 186 </br>﴿وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادي عَنِّي فَإِنِّي قَريبٌ أُجيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجيبُوا لي‌ وَ لْيُؤْمِنُوا بي‌ لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ﴾ </br>صحبت در تفسیر آیه صد و هشتاد و ششم سوره مبارک بقره است. ﴿وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادي عَنِّي﴾ اگر بندگان من از تو که پیامبر هستی، در مورد من سؤال کنند، ﴿فَإِنِّي قَريبٌ﴾ من به آن‌ها نزدیک هستم. ﴿أُجيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ﴾ کسانی که مرا بخوانند، من به آن‌ها جواب می‌دهم ﴿إِذا دَعانِ﴾ اگر مرا بخوانند، ﴿فَلْيَسْتَجيبُوا لي﴾‌ دعوت مرا بپذیرید ﴿وَ لْيُؤْمِنُوا بي﴾ به من ایمان آورید ﴿لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ﴾ شاید شما رشد پیدا کنید. Thu, 09 Nov 2023 19:40:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_690826-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس تفسیر http://darolsaqalain.ir/news_690827-utab تقریر درس تفسیر آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/24
موضوع: تفسیر قرآن کریم /تفسیر سوره بقره /آیه 187 </br>﴿أُحِلَّ لَکُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلي‌ نِسائِکُمْ هُنَّ لِباسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَکُمْ فَتابَ عَلَيْکُمْ وَ عَفا عَنْکُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَ ابْتَغُوا ما کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتَّي يَتَبَيَّنَ لَکُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَي اللَّيْلِ وَ لا تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عاکِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ﴾ </br>صحبت در تفسیر آیه صد و هشتاد و هفتم سوره مبارک بقره است. در آیات قبل آیات روزه مورد بررسی قرار گرفت و چند آیه درباره روزه بحث شد. در ابتدای بعثت روزه گرفتن به این صورت بود که شب و روز جماع کردن حرام بود. البته مفسرین در این رابطه اختلاف نظر دارند که آیا از اول، نزدیکی و مباشرت با زنان حرام بوده یا تصور این بود که حرام است بعد از مدتی این آیه نازل شد و شاید علت نزول آیه این بوده که افراد عمل نمی‌کردند و برخلاف دستور عمل می‌کردند. وقتی این حالت پدید آمد آیه نازل شد ﴿أُحِلَّ لَکُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلي‌ نِسائِکُمْ﴾ آزاد شدید و شب‌ها می‌توانید با همسران خود مباشرت داشته باشید. Thu, 16 Nov 2023 19:41:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_690827-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس تفسیر http://darolsaqalain.ir/news_690829-utab تقریر درس تفسیر آیت الله فقیهی مورخ 1402/09/01
موضوع: تفسیر قرآن کریم /تفسیر سوره بقره /آیه 188 </br>﴿وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَيْنَکُمْ بِالْباطِلِ وَ تُدْلُوا بِها إِلَي الْحُکَّامِ لِتَأْکُلُوا فَريقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ﴾ </br>صحبت در تفسیر آیه صد و هشتاد و هشتم سوره مبارک بقره است. از این آیه مطالبی استفاده می‌شود: ... Thu, 23 Nov 2023 19:43:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_690829-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس تفسیر http://darolsaqalain.ir/news_690831-utab تقریر درس تفسیر آیت الله فقیهی مورخ 1402/09/15
موضوع: تفسیر قرآن کریم /تفسیر سوره بقره /آیه 189 </br>﴿يَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ وَ لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقی وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ﴾ </br>صحبت در تفسیر آیه صد و هشتاد و نهم سوره مبارک بقره است. مردم از پیامبر(صلی الله علیه و آله) سؤال می‌کنند که هلال ماه چیست و داستان این هلال ماه که می‌بینیم چیست؟ در اینجا سؤال مطلق است؛ یعنی ماه چه فوایدی دارد یا اینکه حقیقت و ماهیت ماه چیست. </br>اهلة جمع هلال است، به هلال، قمر و بدر گفته می‌شود و اسم‌های گوناگون دارد. Thu, 07 Dec 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_690831-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس تفسیر http://darolsaqalain.ir/news_691733-utab تقریر درس تفسیر آیت الله فقیهی مورخ 1402/09/22
موضوع: تفسیر قرآن کریم /تفسیر سوره بقره /آیه 190 </br>﴿وَ قاتِلُوا في‌ سَبيلِ اللَّهِ الَّذينَ يُقاتِلُونَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدينَ﴾ </br>صحبت در تفسیر آیه صد و نود سوره مبارک بقره است. در این آیه به ما دستور می‌دهد که ﴿وَ قاتِلُوا﴾ مقاتله کنید. یک بحث در مورد این است که منظور از این آیه جهاد ابتدایی است یا دفاع. اینجا فعلا در مقام دفاع بحث می‌شود؛ یعنی دشمنان به ما حمله کرده‌اند و ما وظیفه داریم که از خود دفاع کنیم ﴿وَ قاتِلُوا في‌ سَبيلِ اللَّهِ الَّذينَ يُقاتِلُونَکُمْ﴾ با کسانی که با شما می‌جنگند، بجنگید. Thu, 14 Dec 2023 17:45:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691733-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس تفسیر http://darolsaqalain.ir/news_691735-utab تقریر درس تفسیر آیت الله فقیهی مورخ 1402/10/06
موضوع: تفسیر قرآن کریم/ تفسیر سوره بقره/ آیه 191 </br>﴿وَاقْتُلُوهُمْ حَيثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيثُ أَخْرَجُوکُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يقَاتِلُوکُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذَلِکَ جَزَاءُ الْکَافِرِينَ﴾. </br>خداوند متعال می‌فرماید: و آن‌ها را [بت‌پرستانی که از هيچ گونه جنايتی ابا ندارند] هر کجا يافتيد، به قتل برسانيد! و چون شما را (از مکه‌) بيرون کردند، آن‌ها را بيرون کنيد! فتنه (و بت‌پرستی) از کشتار هم بدتر است. با آن‌ها، در نزد مسجد الحرام (در منطقه حرم)، جنگ نکنيد! مگر اينکه در آن جا با شما بجنگند؛ پس اگر (در آنجا) با شما پيکار کردند، آن‌ها را به قتل برسانيد! چنين است جزای کافران. Thu, 28 Dec 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691735-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس تفسیر http://darolsaqalain.ir/news_691737-utab تقریر درس تفسیر آیت الله فقیهی مورخ 1402/10/13
موضوع: تفسیر قرآن کریم/ تفسیر سوره بقره/ آیه 192 </br>﴿وَاقْتُلُوهُمْ حَيثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيثُ أَخْرَجُوکُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يقَاتِلُوکُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذَلِکَ جَزَاءُ الْکَافِرِينَ﴾. </br>﴿فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ﴾. </br>خداوند متعال می‌فرماید: و آن‌ها را [بت‌پرستانی که از هيچ گونه جنايتی ابا ندارند] هر کجا يافتيد، به قتل برسانيد! و چون شما را (از مکه‌) بيرون کردند، آن‌ها را بيرون کنيد! فتنه (و بت‌پرستی) از کشتار هم بدتر است. با آن‌ها، در نزد مسجد الحرام (در منطقه حرم)، جنگ نکنيد! مگر اينکه در آن جا با شما بجنگند؛ پس اگر (در آنجا) با شما پيکار کردند، آن‌ها را به قتل برسانيد! چنين است جزای کافران. </br>اگر خودداری کردند، خداوند آمرزنده و مهربان است. Thu, 04 Jan 2024 17:49:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691737-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس تفسیر http://darolsaqalain.ir/news_691738-utab تقریر درس تفسیر آیت الله فقیهی مورخ 1402/10/20
موضوع: تفسیر قرآن کریم/ تفسیر سوره بقره/ آیه 193 </br>﴿وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَيکُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ﴾.[1] </br>خداوند متعال می‌فرماید: و با آن‌ها پيکار کنيد! تا فتنه، (بت‌پرستی و سلب آزادی از مردم) باقی نماند و دين، مخصوص خدا گردد. پس اگر (از روش نادرست خود) دست برداشتند، (مزاحم آن‌ها نشويد؛ زيرا) تعدی جز بر ستمکاران روا نيست. Thu, 11 Jan 2024 17:50:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691738-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس تفسیر http://darolsaqalain.ir/news_691741-utab تقریر درس تفسیر آیت الله فقیهی مورخ 1402/10/27
موضوع: تفسیر قرآن کریم/ تفسیر سوره بقره/ آیه 194 </br>﴿الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيکُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ﴾. </br>خداوند متعال می‌فرماید: ماه حرام، در برابر ماه حرام! (اگر دشمنان، احترام آن را شکستند، و در آن با شما جنگيدند، شما نيز حق داريد مقابله به مثل کنيد.) و تمام حرامها، (قابل) قصاص است. و (به‌طورکلی) هر کس به شما تجاوز کرد، همانند آن بر او تعدی کنيد. از خدا بپرهيزيد (و زياده‌روی ننماييد) و بدانيد خدا با پرهيزکاران است. Thu, 18 Jan 2024 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691741-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس تفسیر http://darolsaqalain.ir/news_691744-utab تقریر درس اخلاق آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/05
موضوع: جنود عقل و جهل/ایمان/توکّل برخدا </br>خلاصه جلسه گذشته: صحبت در رابطه با شکرگذاری نعمت‌های پروردگار بود. انسان باید شکرگذار نعمت‌های الهی باشد ﴿لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّکُمْ وَلَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ﴾ شما بندگان اگر شکر نعمت به جای آرید بر نعمت شما می‌افزایم و اگر کفران کنید عذاب من بسیار سخت است. عذاب شدید برای کسانی است که کفران نعمت می‌کنند. ما باید شاکر نعمت‌های الهی باشیم. Thu, 28 Sep 2023 18:01:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691744-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس اخلاق http://darolsaqalain.ir/news_691745-utab تقریر درس اخلاق آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/19
موضوع: جنود عقل و جهل/ایمان/توکّل برخدا </br>خلاصه جلسه گذشته: صحبت در رابطه با توکّل بود. یکی از چیزهایی که در علم اخلاق مهم است مسأله توکّل است و سفارش شده است که توکّل داشته باشید، اما ابتدا باید معنای توکّل را فهمید، چگونه باید به خدا توکّل کنیم؟ توکّل چه درجات و مراتبی دارد؟ Thu, 12 Oct 2023 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691745-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس اخلاق http://darolsaqalain.ir/news_691746-utab تقریر درس اخلاق آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/03
موضوع: جنود عقل و جهل/ایمان/توکّل برخدا/مراتب توکّل </br>خلاصه جلسه گذشته: صحبت در رابطه با مراتب توکّل بود. توکّل بر خداوند جزو دستورات الهی است. Thu, 26 Oct 2023 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691746-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس اخلاق http://darolsaqalain.ir/news_691747-utab تقریر درس اخلاق آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/10
موضوع: جنود عقل و جهل/ایمان/توکّل برخدا/معنای توکّل </br>خلاصه جلسه گذشته: صحبت در رابطه با معنای توکّل بود. یکی از صفات حمیده‌ای که برای انسان لازم است توکّل بر خداوند است. اما مهم این است که ما معنای توکّل را بفهمیم. مباحثی در مورد معنای توکّل در جلسه قبل بیان شد. Thu, 02 Nov 2023 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691747-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس اخلاق http://darolsaqalain.ir/news_691748-utab تقریر درس اخلاق آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/17
موضوع: جنود عقل و جهل/ایمان/آثار و نتایج توکّل </br>خلاصه جلسه گذشته: صحبت در رابطه با معنای توکّل بود. یکی از معانی توکّل این بود که انسان طبق آيه شریفه﴿لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ﴾ آنچه که در توان دارد، در چیزهایی که مقدور او است سعی و تلاش بکند. امّا در چیزهایی که در مقدور او نیست به خداوند توکّل بکند. مثلاً شما گواهینامه رانندگی دارید و تمام قوانین رانندگی را رعایت می‌کنید و با احتیاط رانندگی می‌کنید تا إن‌شاءالله اتفاقی برایتان نیفتد امّا ممکن است اتفاقاتی باشند که خارج از توانایی و اختیار شماست، آن‌ها را بر خداوند توکّل می‌کنید. یا مثلاً‌ می‌خواهید ازدواج کنید، در مورد دختر مورد نظر می‌روید تحقیق می‌کنید و بعد از آن می‌گویید خدایا توکّل می‌کنم به تو، چرا؟ چون در آینده معلوم نیست اخلاق و رفتارش چطور باشد، برخوردش با من چگونه باشد و چه اتفاقاتی بیفتد، اینگونه موارد را به خدا توکّل می‌کنید. Thu, 09 Nov 2023 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691748-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس اخلاق http://darolsaqalain.ir/news_691749-utab تقریر درس اخلاق آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/24
موضوع: جنود عقل و جهل/توکّل/آثار و نتایج توکّل </br> </br>خلاصه جلسه گذشته: صحبت در رابطه با آثار و نتایج توکّل بر خدا بود که در جلسات قبل به چند مورد از آن نتایج اشاره کردیم، در ادامه به برخی از نتایج آن می‌پردازیم: Thu, 16 Nov 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691749-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس اخلاق http://darolsaqalain.ir/news_691751-utab تقریر درس اخلاق آیت الله فقیهی مورخ 1402/09/01
موضوع: جنود عقل و جهل/توکّل/آثار و نتایج توکّل </br> </br>خلاصه جلسه گذشته: صحبت در رابطه با توکّل و آثار و نتایج توکّل بر خدا بود که یکی از صفات مؤمن این است که باید توکّل بر خدا داشته باشد. Thu, 23 Nov 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691751-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس اخلاق http://darolsaqalain.ir/news_691752-utab تقریر درس اخلاق آیت الله فقیهی مورخ 1402/09/22
موضوع: جنود عقل و جهل/توکّل/موارد توکّل در قرآن کریم </br>خلاصه جلسه گذشته: صحبت در رابطه با توکّل بر خدا بود که ما باید در تمام امور بر خدا توکل کنیم. گفتیم که در قرآن مجید در موارد متعددی بحث توکل بر خدا مطرح شده است که در جلسه قبل به چند مورد اشاره کردیم. Thu, 14 Dec 2023 18:15:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691752-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس اخلاق http://darolsaqalain.ir/news_691753-utab تقریر درس اخلاق آیت الله فقیهی مورخ 1402/09/15
موضوع: جنود عقل و جهل/توکّل/موارد توکّل در قرآن کریم </br>خلاصه جلسه گذشته: صحبت در رابطه با توکّل و آثار و نتایج توکّل بر خدا بود. توکّل را معنا کردیم و مباحثی در این زمینه بیان شد. Thu, 07 Dec 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691753-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس اخلاق http://darolsaqalain.ir/news_691754-utab تقریر درس اخلاق آیت الله فقیهی مورخ 1402/10/06
موضوع: جنود عقل و جهل/رئوف و رحیم/ </br>بحث در مورد رئوف و رحیم است. یکی از صفات پروردگار رئوف و رحیم است که در آیه شریفه می‌فرماید:﴿إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ﴾ خداوند نسبت به مردم رحیم و مهربان است. در رابطه با پیامبر(صلی الله علیه و آله) هم داریم که «وَ کَانَ‌ بِالْمُؤْمِنِينَ‌ رَؤُوفاً رَحِيماً». ما باید متلبس به صفات الهی بشویم. ما نیز باید صفات باری تعالی که صفات جمال خداوند است را پیدا بکنیم. یعنی شما هم باید در زندگی خود رئوف باشی. هر انسانی باید سعی بکند که این صفات را داشته باشد و در زندگی خود رئوف و رحیم باشد و نسبت به زن و بچّه، پدر و مادر، همسایه و نسبت به همه مردم رئوف و رحیم باشد. مردم باید این صفت را در ما ببینند. مردم که به چهره شما نگاه می‌کنند از چهره شما متوجه بشوند که شما شخصی رئوف و رحیم هستی.این یک صفتی است که مطلوب شارع مقدس است و ما باید این صفت را داشته باشیم. Thu, 28 Dec 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691754-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس اخلاق http://darolsaqalain.ir/news_691756-utab تقریر درس اخلاق آیت الله فقیهی مورخ 1402/10/13
موضوع: جنود عقل و جهل/ ایمان/ رئوف و رحیم </br>خلاصه جلسه گذشته: صحبت در رابطه با رئوف و رحیم بود. گفتیم که یکی از صفات پروردگار رئوف و رحیم است که در آیه شریفه می‌فرماید:﴿إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ﴾ خداوند نسبت به مردم رئوف و رحیم است. گفتیم که رئوف یک مرحله بالاتر از رحیم است. در رابطه با پیامبر(صلی الله علیه و آله) هم داریم که «وَ کَانَ‌ بِالْمُؤْمِنِينَ‌ رَؤُوفاً رَحِيماً» پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز نسبت به مؤمنین رئوف و رحیم بود. ما باید متلبس به صفات الهی بشویم. Thu, 04 Jan 2024 16:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_691756-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس اخلاق http://darolsaqalain.ir/news_699789-utab تقریر درس خارج فقه معاصر آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/04
بحث ما درباره «بیمه» خواهد بود که یکی از موضوعات مبتلابه جامعه کنونی است. بیمه دارای انواعی مانند: درمانی، بازنشستگی، عمر، زلزله، شخص ثالث و ... . در بیمه شخص ثالث، شما طرف اول هستید که با بیمه که شخص ثانی است، قرارداد می‌بندید که اگر تصادف کردید، بیمه، خسارت شخص ثالث (خسارت‌دیده) را بدهد. آیا اصل قرارداد بیمه شرعی است؟ در برخی موارد، افراد را مجبور می‌کنند که نوعی از بیمه را انجام دهد، آیا این کار، شرعی است یا نه؟ باید این مسأله‌ها را بررسی کنیم؛ برخی بیمه را شرعی و برخی نامشروع می‌دانند؛ زیرا غرری یا ربا است. Wed, 27 Sep 2023 16:58:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_699789-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/news_699790-utab تقریر درس خارج فقه معاصر آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/18
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در روزهای سه‌شنبه با محوریت فقه معاصر درباره «بیمه» است که آیا بیمه جایز است یا خیر؟ پیش‌از ورود به بحث نیاز است که بدانیم نمونه‌هایی در احکام اسلام وجود دارد که شبیه به بیمه است. Wed, 11 Oct 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_699790-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/news_699791-utab تقریر درس خارج فقه معاصر آیت الله فقیهی مورخ 1402/07/25
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در فقه معاصر درباره «بیمه» بود که آیا بیمه عقد صحیح شرعی است؟ برای پاسخ به این پرسش نیاز است که مقدماتی را بیان کنیم. در جلسات گذشته گفته شد که بیمه، خدمتی به دیگر برادران است. شخصی که بیمه می‌کند با گروهی هماهنگ می‌شود که اگر به یکی از این گروه، خسارتی وارد شد، سایرین کمک کرده و خسارت‌ها جبران شود؛ پس بیمه، کار خیری است. Wed, 18 Oct 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_699791-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/news_699792-utab تقریر درس خارج فقه معاصر آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/02
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در فقه معاصر درباره مشروعیت «بیمه» بود. برخی از فقها درباره مشروعیت بیمه گفتند که عقد تأمین یا همان بیمه، هبه معوضه است. بیمه‌گر (مستأمن) مبلغی را به بیمه‌گذار هبه می‌کند و بیمه‌گذار، ضامن خسارت می‌شود. Wed, 25 Oct 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_699792-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/news_699793-utab تقریر درس خارج فقه معاصر آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/09
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در فقه معاصر درباره مشروعیت «بیمه» بود که آیا عقد بیمه را می‌توان بر عقد هبه معوّضه تطبیق نمود؟ برای فهم مطلب گفته شد: گاهی مالی که پرداخت می‌شود، در برابر تعهد به خسارت است. شما که ماشین دارید به شرکت بیمه می‌روید و مبلغی را می‌پردازید دربرابر تعهد آن شرکت به اینکه اگر خسارتی به ماشین شما وارد شد، خسارت‌وارده را پرداخت کند. ممکن است در طول سال که مدت قرارداد است، خسارتی بر شما وارد نشود و ممکن است اتفاقی بیفتد و خسارتی وارد شود، شرکت تعهّد می‌دهد که اگر خسارتی وارد شد، آن را بپردازد؛‌ پس پول شما دربرابر تعهّد است و شرکت اجیر در پرداخت خسارت است. آیا این عقد، هبه معوضه است. صورت دیگر قابل تصویر این است که گفته شود: من این پول را به شما می‌دهم دربرابر محافظت شما از این ماشین؛ ‌مانند اینکه کسی را اجیر کنید که از مالتان محافظت کند و اگر حفظ نشد، ضامن است. در صورت اول، شرکت، اجیر بر تعهّد است و در صورت دوم، اجیر بر محافظت است. Wed, 01 Nov 2023 16:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_699793-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/news_699794-utab تقریر درس خارج فقه معاصر آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/16
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در فقه معاصر درباره «بیمه» بود که قرارداد بیمه با کدام یک از عقود شرعی، مطابقت دارد. یکی از این عقود، عقد جعاله است. شهید اول رحمه‌الله درباره عقد جعاله می‌گوید: جعاله، صیغه‌ای است که نتیجه آن به‌دست آوردن منفعتی دربرابر عوضی است؛ درحالی‌که علم به منفعت و عوض در آن شرط نیست. Wed, 08 Nov 2023 18:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_699794-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/news_699796-utab تقریر درس خارج فقه معاصر آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/23
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در فقه معاصر درباره «بیمه» بود که آیا بر عقود شرعیه توقیفیه تطبیق می‌کند؟ یکی از عقودی که از‌ آن بحث کردیم، عقد مضاربه بود. در جلسه گذشته، تعریف عقد مضاربه را بیان کردیم: مضاربه آن است که مالی را به عامل می‌دهند تا با آن کار کند و میزان معینی از سود (مثلا یک سوم) را دریافت کنند. با این تعریف از مضاربه آیا عقد بیمه را می‌توان تطبیق بر مضاربه نمود؟ Wed, 15 Nov 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_699796-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/news_699797-utab تقریر درس خارج فقه معاصر آیت الله فقیهی مورخ 1402/08/30
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در فقه معاصر درباره «بیمه» بود عقد بیمه بر کدام یک از عقود شرعیه تطبیق می‌کند؟ بحث در جلسه گذشته درباره این بود که آیا بیمه بر عقد صلح تطبیق دارد یا نه؟ Wed, 22 Nov 2023 16:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_699797-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/news_699798-utab تقریر درس خارج فقه معاصر آیت الله فقیهی مورخ 1402/09/21
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در فقه معاصر درباره «عقد بیمه» بود که با کدام یک از عقود شرعی، تطبیق می‌کند. بحث امروز، درباره تطبیق عقد بیمه بر عقد ضمان است. Wed, 13 Dec 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_699798-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/news_699800-utab تقریر درس خارج فقه معاصر آیت الله فقیهی مورخ 1402/10/05
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در فقه معاصر درباره «عقد بیمه» بود که با کدام یک از عقود شرعی، منطبق است. یکی از مباحثی که بررسی شد این بود که آیا عقد بیمه بر عقد ضمان قابل تطبیق است؟ گفته شد که گاهی ضمان به معنای «ما في الذمه» است؛ یعنی باید چیزی بر ذمه انسان باشد و دیگری آن را ضمانت کند، مانند اینکه وامی می‌گیرید که بازپرداخت آن بر ذمه شماست و دیگری بازپرداخت را ضمانت می‌کند. برخی از فقها ضمان را منحصر در «ما في الذمه» دانسته‌اند اما برخی از فقها در دیدگاه درستی که ما نیز آن را می‌پذیریم، ضمان را منحصر در «ما في الذمه» نمی‌دانند بلکه معتقدند که می‌توان اعیان خارجی را نیز ضمانت نمود. مرحوم محقق نیز در شرایع این دیدگاه را پذیرفته است. Wed, 27 Dec 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_699800-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/news_699801-utab تقریر درس خارج فقه معاصر آیت الله فقیهی مورخ 1402/10/12
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در فقه معاصر درباره «عقد بیمه» بود که با کدام یک از عقود شرعی، منطبق است. صحبت دراین‌باره بود که آیا می‌توان عقد بیمه را داخل در ضمان قرار داد و ضمان، شامل عقد بیمه نیز می‌شود. اشکال شد که برخی از فقها «ضمانُ ما لم یجب» را جایز ندانسته‌اند؛ یعنی چیزی که هنوز به ذمّه نیامده را ضامن شوند. گاهی ضامن، ضمانت کسی را می‌کند که وامی گرفته و بدهی بر ذمّه‌اش آمده است؛ این «ضمانُ ما یجب» است؛ یعنی سبب ضمان که ذمّه است ثابت شده و ضامن، آن را ضمانت می‌کند. در ضمان مالم‌یجب هنوز چیزی بر عهده شخص نیامده که ضامن بخواهد آن را ضمانت کند. کسی می‌خواهد ازدواج کند و زن می‌گوید: تو ثروتی نداری. چگونه می‌خواهی نفقه من را بدهی؟ کسی می‌آید و ضمانت می‌کند که مرد، نفقه او را بدهد و اگر نداد، او پرداخت کند. اگر نفقه نسبت به گذشته باشد که چند ماهی از ازدواج گذشته و شوهر نفقه را نپرداخته، ضمان مایجب است اما نسبت به یک ماه آینده که هنوز نیامده ضمان مالم‌یجب است. Wed, 03 Jan 2024 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_699801-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/news_699802-utab تقریر درس خارج فقه معاصر آیت الله فقیهی مورخ 1402/10/19
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در فقه معاصر درباره «عقد بیمه» بود که آیا از دیدگاه شرعی صحیح است؟ برای تصحیح شرعی بیمه دو راه وجود دارد. یکی این است که آن را ذیل یکی از عقود شرعی پذیرفته‌شده مانند هبه، مشارکت، ضمان یا ... بدانیم. در جلسات گذشته بررسی شد که بیمه بر عقد هبه، جعاله، صلح، مضاربه یا اجاره، تطبیق نمی‌کند. بهترین عقدی که می‌تواند بیمه بر آن تطبیق داد، عقد ضمان است؛ عقد بیمه نوعی ضمان است. Wed, 10 Jan 2024 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_699802-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/news_699803-utab تقریر درس خارج فقه معاصر آیت الله فقیهی مورخ 1402/10/26
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در فقه معاصر درباره «مشروعیت بیمه» بود. گفته شد که یکی از عقود توقیفی، صلح است و توانستیم عقد بیمه را با عقد صلح تطبیق دهیم. بحث دیگر این بود که آیا عقود شرعی توقیفی هستند یا اینکه محدودیتی برای آن‌ها نیست؟ یکی از آیات برای اثبات توقیفی نبودن عقود آیه ﴿أَوْفُوا بِالْعُقُودِ﴾ است. الف و لام (ال) در «العقود» چیست؟ دو احتمال در این باره وجود دارد: 1- مراد، همان عقودی است که در قرآن به آن تصریح شده است؛ دراین‌صورت «ال» در این آیه، از نوع «عهد» است 2- الف و لام «جنس» یا «استغراق» است؛ یعنی به جنس یا تمام بیع‌ها و عقدهای خود عمل کنید. Wed, 17 Jan 2024 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_699803-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/news_723377-utab تقریر درس خارج فقه معاصر آیت الله فقیهی مورخ 1402/09/14
خلاصه جلسه گذشته: بحث ما در فقه معاصر درباره «بیمه» بود که آیا عقد صلح منطبق بر بیمه هست؟ سخن مرحوم سید کاظم یزدی را بیان کردیم. </br>«في أُناس يمضون إلى الهند ويشترون أجناساً وبها أُناس يضمنون لهم سلامة أموالهم إلى أوطانهم بأُجرة معلومة مثلاً من المائة لهم اثنان أو ثلاثة، فإن أصاب أموالهم تلف يُسلّمون لهم قيمة الأموال، هل يجوز هذا العمل؟ وهل فيه ترک الاتّکال على الله، والاعتماد على المخلوق لحفظ المال؟ أفدنا ممّا علمک الله ولک الأجر، والعمل المذکور باصطلاحهم يسمّونه «بيمه». Wed, 06 Dec 2023 17:00:00 GMT http://darolsaqalain.ir/news_723377-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار درس خارج فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/ingid_767476-utab درس خارج فقه آیت الله فقیهی سال 1403 موضوع: الولایة من قبل الجائر
<iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز یکشنبه 1 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F1(14030701).mp3" title="فقه1(14030701)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز دوشنبه 2 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F2(14030702).mp3" title="فقه2(14030702)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز شنبه 7 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F3(14030707).mp3" title="فقه3(14030707)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز شنبه 14 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F4(14030714).mp3" title="فقه4(14030714)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز یکشنبه 15 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F5(14030715).mp3" title="فقه5(14030715)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز دوشنبه 16 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F6(14030716).mp3" title="فقه6(14030716)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز شنبه 21 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F7(14030721).mp3" title="فقه7(14030721)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز یکشنبه 22 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F8(14030722).mp3" title="فقه8(14030722)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز شنبه 28 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F9(14030728).mp3" title="فقه9(14030728)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز یکشنبه 29 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F10(14030729).mp3" title="فقه10(14030729)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز دوشنبه 30 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F11(14030730).mp3" title="فقه11(14030730)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز شنبه 5 آبان 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F12(14030805).mp3" title="فقه12(14030805)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز یکشنبه 6 آبان 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F13(14030806).mp3" title="فقه13(14030806)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز دوشنبه 7 آبان 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F14(14030807).mp3" title="فقه14(14030807)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز شنبه 12 آبان 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F15(14030812).mp3" title="فقه15(14030812)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز یکشنبه 13 آبان 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F16(14030813).mp3" title="فقه16(14030813)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز دوشنبه 14 آبان 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F17(14030814).mp3" title="فقه17(14030814)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز شنبه 19 آبان 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F18(14030819).mp3" title="فقه18(14030819)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز یکشنبه 20 آبان 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F19(14030820).mp3" title="فقه19(14030820)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز دوشنبه 21 آبان 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F20(14030821).mp3" title="فقه20(14030821)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز دوشنبه 28 آبان 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F21(14030828).mp3" title="فقه21(14030828)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز شنبه 3 آذر 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F22(14030903).mp3" title="فقه22(14030903)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 23 روز یکشنبه 4 آذر 1403 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F23(14030904).mp3" title="فقه23(14030904)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 24 روز دوشنبه 5 آذر 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F24(14030905).mp3" title="فقه24(14030905)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 25 روز شنبه 17 آذر 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F25(14030917).mp3" title="فقه25(14030917)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 26 روز یکشنبه 18 آذر 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F26(14030918).mp3" title="فقه26(14030918)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 27 روز دوشنبه 19 آذر 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F27(14030919).mp3" title="فقه27(14030919)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 28 روز شنبه 24 آذر 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F28(14030924).mp3" title="فقه28(14030924)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 29 روز شنبه 1 دی 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F29(14031001).mp3" title="فقه29(14031001)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 30 روز دوشنبه 3 دی 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F30(14031003).mp3" title="فقه30(14031003)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 31 روز شنبه 8 دی 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F31(14031008)(2).mp3" title="فقه31(14031008)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 32 روز یکشنبه 9 دی 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F32(14031009).mp3" title="فقه32(14031009)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 33 روز دوشنبه 10 دی 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F33(14031010).mp3" title="فقه33(14031010)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 34 روز یکشنبه 16 دی 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F34(14031016).mp3" title="فقه34(14031016)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 35 روز دوشنبه 17 دی 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F35(14031017).mp3" title="فقه35(14031017)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 36 روز یکشنبه 23 دی 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F36(14031023).mp3" title="فقه36(14031023)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 37 روز دوشنبه 24 دی 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F37(14031024).mp3" title="فقه37(14031024)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 38 روز شنبه 29 دی 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F38(14031029).mp3" title="فقه38(14031029)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 39 روز یکشنبه 30 دی 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F39(14031030).mp3" title="فقه39(14031030)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 40 روز دوشنبه 1 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F40(14031101).mp3" title="فقه40(14031101)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 41 روز شنبه 6 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F41(14031106).mp3" title="فقه41(14031106)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 42 روز دوشنبه 8 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F42(14031108).mp3" title="فقه42(14031108)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 43 روز شنبه 13 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F43(14031113).mp3" title="فقه43(14031113)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 44 روز دوشنبه 15 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F44(14031115).mp3" title="فقه44(14031115)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 45 روز شنبه 27 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F45(14031127).mp3" title="فقه45(14031127)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 46 روز یکشنبه 28 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F46(14031128).mp3" title="فقه46(14031128)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 47 روز دوشنبه 29 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F47(14031129).mp3" title="فقه47(14031129)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 48 روز شنبه 4 اسفند 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F48(14031204).mp3" title="فقه48(14031204)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 49 روز یکشنبه 5 اسفند 1403 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F49(14031205).mp3" title="فقه49(14031205)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 50 روز یکشنبه 17 فروردین 1404 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F50(14040117).mp3" title="فقه50(14040117)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 51 روز شنبه 23 فروردین 1404 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F51(14040123).mp3" title="فقه51(14040123)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 52 روز یکشنبه 24 فروردین 1404 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F52(14040124).mp3" title="فقه52(14040124)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 53 روز دوشنبه 25 فروردین 1404 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F53(14040125).mp3" title="فقه53(14040125)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 54 روز شنبه 30 فروردین 1404 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F54(14040130).mp3" title="فقه54(14040130)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 55 روز یکشنبه 31 فروردین 1404 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F55(14040131).mp3" title="فقه55(14040131)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 56 روز دوشنبه 1 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F56(14040201).mp3" title="فقه56(14040201)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 57 روز شنبه 6 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F57(14040206).mp3" title="فقه57(14040206)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 58 روز یکشنبه 7 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #الولایة_من_قبل_الجائر " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F58(14040207).mp3" title="فقه58(14040207)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 59 روز دوشنبه 8 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #هجاء_المؤمن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F59(14040208).mp3" title="فقه59(14040208)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 60 روز شنبه 13 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #هجاء_المؤمن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F60(14040213).mp3" title="فقه60(14040213)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 61 روز یکشنبه 14 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #هجاء_المؤمن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F61(14040214).mp3" title="فقه61(14040214)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 62 روز دوشنبه 15 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #هجاء_المؤمن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F62(14040215).mp3" title="فقه62(14040215)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 63 روز شنبه 20 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #هجاء_المؤمن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F63(14040220).mp3" title="فقه63(14040220)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 64 روز یکشنبه 21 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #هجاء_المؤمن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F64(14040221).mp3" title="فقه64(14040221)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 65 روز دوشنبه 22 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #هجاء_المؤمن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F65(14040222).mp3" title="فقه65(14040222)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 66 روز شنبه 27 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #هجاء_المؤمن " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F66(14040227).mp3" title="فقه66(14040227)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 67 روز یکشنبه 28 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #هجاء_المؤمن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F67(14040228).mp3" title="فقه67(14040228)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 68 روز دوشنبه 29 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #هجاء_المؤمن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F68(14040229).mp3" title="فقه68(14040229)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 69 روز شنبه 3 خرداد 1404 / 📒 موضوع : #هجاء_المؤمن " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F69(14040303).mp3" title="فقه69(14040303)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 70 روز یکشنبه 4 خرداد 1404 / 📒 موضوع : #هجاء_المؤمن " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F70(14040304).mp3" title="فقه70(14040304)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 71 روز دوشنبه 5 خرداد 1404 / 📒 موضوع : #هجاء_المؤمن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F71(14040305).mp3" title="فقه71(14040305)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 72 روز شنبه 10 خرداد 1404 / 📒 موضوع : #هجاء_المؤمن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F72(14040310).mp3" title="فقه72(14040310)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 73 روز یکشنبه 11 خرداد 1404 / 📒 موضوع : #هجاء_المؤمن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F73(14040311).mp3" title="فقه73(14040311)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 74 روز دوشنبه 12 خرداد 1404 / 📒 موضوع : #هجاء_المؤمن" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/F74(14040312).mp3" title="فقه74(14040312)" frameborder="0"></iframe> Sun, 22 Sep 2024 19:29:08 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_767476-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار فقه http://darolsaqalain.ir/ingid_768440-utab درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / سال 1403 / موضوع: پول (کاهش ارزش پول)
<iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز سه‌شنبه 3 مهر 1403 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm1(14030703).mp3" title="فقه معاصر1(14030703)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز سه‌شنبه 17 مهر 1403 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm2(14030717).mp3" title="فقه معاصر2(14030717)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز سه‌شنبه 24 مهر 1403 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm3(14030724).mp3" title="فقه معاصر3(14030724)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز سه‌شنبه 1 آبان 1403 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm4(14030801).mp3" title="فقه معاصر4(14030801)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز سه‌شنبه 8 آبان 1403 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm5(14030808).mp3" title="فقه معاصر5(14030808)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز سه‌شنبه 15 آبان 1403 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm6(14030815).mp3" title="فقه معاصر6(14030815)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز سه‌شنبه 22 آبان 1403 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm7(14030822).mp3" title="فقه معاصر7(14030822)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز سه‌شنبه 29 آبان 1403 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm8(14030829).mp3" title="فقه معاصر8(14030829)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز سه‌شنبه 6 آذر 1403 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm9(14030906).mp3" title="فقه معاصر9(14030906)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز سه‌شنبه 20 آذر 1403 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm10(14030920).mp3" title="فقه معاصر10(14030920)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز سه‌شنبه 4 دی 1403 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm11(14031004).mp3" title="فقه معاصر11(14031004)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز سه‌شنبه 11 دی 1403 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm12(14031011).mp3" title="فقه معاصر12(14031011)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز سه‌شنبه 18 دی 1403 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm13(14031018).mp3" title="فقه معاصر13(14031018)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز سه‌شنبه 2 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm14(14031102).mp3" title="فقه معاصر14(14031102)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز سه‌شنبه 16 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm15(14031116).mp3" title="فقه معاصر15(14031116)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز سه‌شنبه 23 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm16(14031123).mp3" title="فقه معاصر16(14031123)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز سه‌شنبه 30 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm17(14031130).mp3" title="فقه معاصر17(14031130)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز سه‌شنبه 19 فروردین 1404 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm18(14040119).mp3" title="فقه معاصر18(14040119)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز سه‌شنبه 26 فروردین 1404 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm19(14040126).mp3" title="فقه معاصر19(14040126)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز سه‌شنبه 2 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm20(14040202).mp3" title="فقه معاصر20(14040202)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز سه‌شنبه 9 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm21(14040209).mp3" title="فقه معاصر21(14040209)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز سه‌شنبه 16 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm22(14040216).mp3" title="فقه معاصر22(14040216)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 23 روز سه‌شنبه 23 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm23(14040223).mp3" title="فقه معاصر23(14040223)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 24 روز سه‌شنبه 30 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #فقه_معاصر #پول" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/Fm24(14040230).mp3" title="فقه معاصر24(14040230)" frameborder="0"></iframe> Tue, 24 Sep 2024 19:01:22 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_768440-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/ingid_767485-utab درس خارج اصول حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته سال 1403
<iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز یکشنبه 1 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O1(14030701).mp3" title="اصول1(14030701)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز دوشنبه 2 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O2(14030702).mp3" title="اصول2(14030702)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز شنبه 7 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O3(14030707).mp3" title="اصول3(14030707)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز شنبه 14 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O4(14030714).mp3" title="اصول4(14030714)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز یکشنبه 15 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O5(14030715).mp3" title="اصول5(14030715)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز دوشنبه 16 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O6(14030716).mp3" title="اصول6(14030716)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز شنبه 21 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O7(14030721).mp3" title="اصول7(14030721)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز یکشنبه 22 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O8(14030722).mp3" title="اصول8(14030722)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز شنبه 28 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O9(14030728).mp3" title="اصول9(14030728)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز یکشنبه 29 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O10(14030729).mp3" title="اصول10(14030710)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز دوشنبه 30 مهر 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O11(14030730).mp3" title="اصول11(14030730)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز شنبه 5 آبان 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O12(14030805).mp3" title="اصول12(14030805)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز یکشنبه 6 آبان 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O13(14030806).mp3" title="اصول13(140308006)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز دوشنبه 7 آبان 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O14(14030807).mp3" title="اصول14(14030807)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز شنبه 12 آبان 1403 / 📒 موضوع : #الفاظ #اوامر" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O15(14030812).mp3" title="اصول15(14030812)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز دوشنبه 14 آبان 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O16(14030814).mp3" title="اصول16(14030814)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز شنبه 19 آبان 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O17(14030819).mp3" title="اصول17(14030819)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز یکشنبه 20 آبان 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O18(14030820).mp3" title="اصول18(14030820)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز دوشنبه 21 آبان 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O19(14030821).mp3" title="اصول19(14030821)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز دوشنبه 28 آبان 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O20(14030828).mp3" title="اصول20(14030828)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز شنبه 3 آذر 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O21(14030903).mp3" title="اصول21(14030903)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز یکشنبه 4 آذر 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O22(14030904).mp3" title="اصول22(14030904)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 23 روز دوشنبه 5 آذر 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O23(14030905).mp3" title="اصول23(14030905)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 24 روز شنبه 17 آذر 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O24(14030917).mp3" title="اصول24(14030917)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 25 روز یکشنبه 18 آذر 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O25(14030918).mp3" title="اصول25(14030918)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 26 روز دوشنبه 19 آذر 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O26(14030919).mp3" title="اصول26(14030919)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 27 روز شنبه 24 آذر 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O27(14030924).mp3" title="اصول27(14030924)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 28 روز شنبه 1 دی 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O28(14031001).mp3" title="اصول28(14031001)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 29 روز دوشنبه 3 دی 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O29(14031003).mp3" title="اصول29(14031003)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 30 روز شنبه 8 دی 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O30(14031008)(2).mp3" title="اصول30(14031008)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 31 روز دوشنبه 10 دی 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O31(14031010).mp3" title="اصول31(14031010)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 32 روز یکشنبه 16 دی 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O32(14031016).mp3" title="اصول32(14031016)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 33 روز دوشنبه 17 دی 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O33(14031017).mp3" title="اصول33(14031017)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 34 روز یکشنبه 23 دی 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O34(14031023).mp3" title="اصول34(14031023)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 35 روز دوشنبه 24 دی 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O35(14031024).mp3" title="اصول35(14031024)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 36 روز شنبه 29 دی 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O36(14031029).mp3" title="اصول36(14031029)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 37 روز یکشنبه 30 دی 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O37(14031030).mp3" title="اصول37(14031030)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 38 روز دوشنبه 1 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O38(14031101).mp3" title="اصول38(14031101)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 39 روز شنبه 6 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O39(14031106).mp3" title="اصول40(14031106)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 40 روز دوشنبه 8 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O40(14031108).mp3" title="اصول40(14031108)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 41 روز شنبه 13 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O41(14031113).mp3" title="اصول41(14031113)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 42 روز دوشنبه 15 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O42(14031115).mp3" title="اصول42(14031115)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 43 روز شنبه 27 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O43(14031127).mp3" title="اصول43(14031127)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 44 روز یکشنبه 28 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O44(14031128).mp3" title="اصول44(14031128)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 45 روز دوشنبه 29 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O45(14031129).mp3" title="اصول45(14031129)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 46 روز شنبه 4 اسفند 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O46(14031204).mp3" title="اصول46(14031204)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 47 روز یکشنبه 5 اسفند 1403 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O47(14031205).mp3" title="اصول47(14031205)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 48 روز یکشنبه 17 فروردین 1404 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O48(14040117).mp3" title="اصول48(14040117)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 49 روز شنبه 23 فروردین 1404 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O49(14040123).mp3" title="اصول49(14040123)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 50 روز یکشنبه 24 فروردین 1404 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O50(14040124).mp3" title="اصول50(14040124)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 51 روز دوشنبه 25 فروردین 1404 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O51(14040125).mp3" title="اصول51(14040125)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 52 روز شنبه 30 فروردین 1404 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O52(14040130).mp3" title="اصول52(14040130)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 53 روز یکشنبه 31 فروردین 1404 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O53(14040131).mp3" title="اصول53(14040131)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 54 روز دوشنبه 1 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O54(14040201).mp3" title="اصول54(14040201)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 55 روز شنبه 6 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O55(14040206).mp3" title="اصول55(14040206)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 56 روز یکشنبه 7 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O56(14040207).mp3" title="اصول56(14040207)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 57 روز دوشنبه 6 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O57(14040208).mp3" title="اصول57(14040208)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 58 روز چهارشنبه 10 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O58(14040210).mp3" title="اصول58(14040210)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 59 روز شنبه 13 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #مقدمه_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O59(14040213).mp3" title="اصول59(14040213)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 60 روز یکشنبه 14 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #تقسیمات_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O60(14040214).mp3" title="اصول60(14030214)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 61 روز دوشنبه 15 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #تقسیمات_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O61(14040215).mp3" title="اصول61(14040215)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 62 روز شنبه 20 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #تقسیمات_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O62(14040220).mp3" title="اصول62(14040220)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 63 روز یکشنبه 21 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #تقسیمات_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O63(14040221).mp3" title="اصول63(14030221)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 64 روز دوشنبه 22 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #تقسیمات_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O64(14040222).mp3" title="اصول64(14040222)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 65 روز یکشنبه 28 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #تقسیمات_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O65(14040228).mp3" title="اصول65(14040228)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 66 روز دوشنبه 29 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #تقسیمات_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O66(14040229).mp3" title="اصول66(14040229)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 67 روز شنبه 3 خرداد 1404 / 📒 موضوع : #تقسیمات_واجب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O67(14040303).mp3" title="اصول67(14040303)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 68 روز یکشنبه 4 خرداد 1404 / 📒 موضوع : #تقسیمات_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O68(14040304).mp3" title="اصول68(14040304)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 69 روز دوشنبه 5 خرداد 1404 / 📒 موضوع : #تقسیمات_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O69(14040305).mp3" title="اصول69(14040305)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 70 روز شنبه 10 خرداد 1404 / 📒 موضوع : #تقسیمات_واجب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O70(14040310).mp3" title="اصول70(14040310)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 درس خارج اصول فقه حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 71 روز یکشنبه 11 خرداد 1404 / 📒 موضوع : #تقسیمات_واجب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/O71(14040311).mp3" title="اصول71(14030311)" frameborder="0"></iframe> Sun, 22 Sep 2024 20:00:11 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_767485-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اصول http://darolsaqalain.ir/ingid_771655-utab درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته سال 1403
<iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز چهارشنبه، 11 مهر 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 204 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T1(14030711).mp3" title="تفسیر1(14030711)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز چهارشنبه، 18 مهر 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 205 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T2(14030718).mp3" title="تفسیر2(14030718)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز چهارشنبه، 25 مهر 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 206 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T3(14030725).mp3" title="تفسیر3(14030725)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز چهارشنبه، 2 آبان 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 207 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T4(14030802).mp3" title="تفسیر4(14030802)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز چهارشنبه، 9 آبان 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 208" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T5(14030809).mp3" title="تفسیر5(14030809)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز چهارشنبه، 16 آبان 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 209 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T6(14030816).mp3" title="تفسیر6(14030816)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز چهارشنبه، 23 آبان 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 210 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T7(14030823).mp3" title="تفسیر7(14030823)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز چهارشنبه، 30 آبان 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 211 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T8(14030830).mp3" title="تفسیر8(14030830)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز چهارشنبه، 7 آذر 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 212 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T9(14030907).mp3" title="تفسیر9(14030907)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز چهارشنبه، 21 آذر 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 213 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T10(14030921).mp3" title="تفسیر10(14030921)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز چهارشنبه، 28 آذر 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 214 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T11(14030928).mp3" title="تفسیر11(14030928)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 12 روز چهارشنبه، 5 دی 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 215 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T12(14031005).mp3" title="تفسیر12(14031005)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز چهارشنبه، 12 دی 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 216" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T13(14031012).mp3" title="تفسیر13(14031012)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز چهارشنبه، 19 دی 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 217" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T14(14031019).mp3" title="تفسیر14(14031019)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز چهارشنبه، 10 بهمن 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 218 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T15(14031110).mp3" title="تفسیر15(14031110)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز چهارشنبه، 17 بهمن 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 219" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T16(14031117).mp3" title="تفسیر16(14031117)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز چهارشنبه، 1 اسفند 1403 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 220" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T17(14031201).mp3" title="تفسیر17(14031201)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز چهارشنبه، 20 فروردین 1404 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 221" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T18(14040120).mp3" title="تفسیر18(14040120)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز چهارشنبه، 27 فروردین 1404 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 222" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T19(14040127).mp3" title="تفسیر19(14040127)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز چهارشنبه، 3 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 223" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T20(14040203).mp3" title="تفسیر20(14040203)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز چهارشنبه، 10 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 224" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T21(14040210).mp3" title="تفسیر21(14040210)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز چهارشنبه، 24 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 225" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T22(14040224).mp3" title="تفسیر22(14040224)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_تفسیر حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 23 روز چهارشنبه، 31 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : تفسیر سوره بقره آیه 226 " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/T23(14040231).mp3" title="تفسیر23(14040231)" frameborder="0"></iframe> Wed, 02 Oct 2024 18:51:30 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_771655-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار تفسیر http://darolsaqalain.ir/ingid_771656-utab درس اخلاق و حدیث حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته سال 1403
<iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 1 روز چهارشنبه، 11 مهر 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #رحمت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H1(14030711).mp3" title="اخلاق1(14030711)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 2 روز چهارشنبه، 18 مهر 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #رحمت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H2(14030718).mp3" title="اخلاق2(14030718)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 3 روز چهارشنبه، 25 مهر 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #غضب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H3(14030725).mp3" title="اخلاق3(14030725)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 4 روز چهارشنبه، 2 آبان 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #غضب " class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H4(14030802).mp3" title="اخلاق4(14030802)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 5 روز چهارشنبه، 9 آبان 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #غضب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H5(14030809).mp3" title="اخلاق5(14030809)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 6 روز چهارشنبه، 16 آبان 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #غضب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H6(14030816).mp3" title="اخلاق6(14030816)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 7 روز چهارشنبه، 23 آبان 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #غضب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H7(14030823).mp3" title="اخلاق7(14030823)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 8 روز چهارشنبه، 30 آبان 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #غضب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H8(14030830).mp3" title="اخلاق8(14030830)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 9 روز چهارشنبه، 7 آذر 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #غضب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H9(14030907).mp3" title="اخلاق9(14030907)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 10 روز چهارشنبه، 21 آذر 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #غضب" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H10(14030921).mp3" title="اخلاق10(14030921)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز چهارشنبه، 28 آذر 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #ارزش_علم_وعالم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H11(14030928).mp3" title="اخلاق11(14030928)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc="🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 11 روز چهارشنبه، 28 آذر 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #ارزش_علم_وعالم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H12(14031005).mp3" title="اخلاق12(14031005)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 13 روز چهارشنبه، 12 دی 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #ارزش_علم_وعالم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H13(14031012).mp3" title="اخلاق13(14031012)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 14 روز چهارشنبه، 19 دی 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #ارزش_علم_وعالم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H14(14031019).mp3" title="اخلاق14(14031019)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 15 روز چهارشنبه، 3 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #ارزش_علم_وعالم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H15(14031103).mp3" title="اخلاق15(14031103)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 16 روز چهارشنبه، 10 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #ارزش_علم_وعالم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H16(14031110).mp3" title="اخلاق16(14031110)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 17 روز چهارشنبه، 17 بهمن 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #ارزش_علم_وعالم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H17(14031117).mp3" title="اخلاق17(14031117)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 18 روز چهارشنبه، 1 اسفند 1403 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #ارزش_علم_وعالم" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H18(14031201).mp3" title="اخلاق18(14031201)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 19 روز چهارشنبه، 20 فروردین 1404 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #عبودیت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H19(14040120).mp3" title="اخلاق19(14040120)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 20 روز چهارشنبه، 27 فروردین 1404 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #عبودیت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H20(14040127).mp3" title="اخلاق20(14040127)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 21 روز چهارشنبه، 3 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #عفت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H21(14040203).mp3" title="اخلاق21(14040203)" frameborder="0"></iframe><iframe longdesc=" 🔈 #درس_اخلاق_وحدیث حضرت آیة الله فقیهی / 🔹جلسه 22 روز چهارشنبه، 24 اردیبهشت 1404 / 📒 موضوع : #صفات_مؤمن #عفت" class="sortable" scrolling="no" src="/img/galery/new_jaikoz_small.png" name="/uploadfile/file_portal/site_5677_web/file_portal_end/media/sound/H22(14040224).mp3" title="اخلاق22(14040224)" frameborder="0"></iframe> Wed, 02 Oct 2024 18:52:56 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_771656-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار حدیث و اخلاق http://darolsaqalain.ir/ingid_869117-utab درس خارج فقه آیت الله فقیهی سال 1404 موضوع: اجرت واجبات
Tue, 23 Sep 2025 18:54:24 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_869117-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار فقه http://darolsaqalain.ir/ingid_872302-utab درس خارج فقه معاصر حضرت آیة الله فقیهی / سال 1404 / موضوع: فقه حکومتی (مرجعیت زنان)
Sun, 05 Oct 2025 18:50:34 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_872302-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار فقه معاصر http://darolsaqalain.ir/ingid_869118-utab درس خارج اصول حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته سال 1404
Tue, 23 Sep 2025 19:00:06 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_869118-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار اصول http://darolsaqalain.ir/ingid_868695-utab درس تفسیر حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته سال 1404
Mon, 22 Sep 2025 20:05:44 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_868695-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار تفسیر http://darolsaqalain.ir/ingid_868696-utab درس اخلاق و حدیث حضرت آیة الله فقیهی دامت برکاته سال 1404
Mon, 22 Sep 2025 20:06:12 GMT http://darolsaqalain.ir/ingid_868696-utab مؤسسه دارالثقلین امام عصر(عج) 0 اخبار حدیث و اخلاق